उदरभरण आणि खाद्यंती

‘उदरभरण’ म्हणजे जीवंत राहण्यासाठी अन्न अत्यंत आवश्यक असते म्हणून ते पोटात ढकलणे असे वाटते. त्याच्या जोडीला श्रीहरीचे नाम घेतले की त्याला जाणिजे यज्ञकर्म असे म्हणून उच्च दर्जा दिला गेला आहे. पण जेवण म्हणजे फक्त पोट भरणेच नाही. खाणे हा सर्वांचाच अत्यंत आवडता विषय असतो. आवडलेला रुचकर पदार्थ मनसोक्त खाण्यामधून जी तृप्ती मिळते ती अवर्णनीय असते. त्याचा समावेश मी खाद्यंतीमध्ये करतो. अलीकडच्या काळातल्या वैद्यकीय शास्त्रामधल्या तज्ज्ञांनी खाण्यापिण्यावर खूप बंधने घालून ठेवली आहेत. एका बाजूला चांगले चुंगले पदार्थ खाण्याचे आकर्षण आणि दुसऱ्या बाजूला ही बंधने यांचा तोल सावरत रहावे लागते. या विषयावरील काही मनोरंजक लेखांचे इथे संकलन केले आहे. यातले काही लेख मी पूर्वी प्रकाशित केलेले आहेत आणि काही नव्याने मिळालेले आहेत

आपले लाडके लेखक श्री.पु.ल.देशपांडे यांनी खाण्यातल्या खानदानी मजेवर लिहिलेला हा मजेदार लेख इथे वाचा. (११-०९-२०१८)
https://anandghare.wordpress.com/2018/09/10/%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%a3%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%a4%e0%a4%b2%e0%a5%80-%e0%a4%96%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%ae%e0%a4%9c%e0%a4%be-%e0%a4%aa%e0%a5%81/

आंतरभारतीय खाद्यंती या विषयावर मीच पूर्वी लिहिलेला लेख (१८-१०-२०११)
http://anandghan.blogspot.com/2011/10/blog-post_18.html

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

या पानावरले लेख

१. हे नको, ते नको, मग खाणार तरी काय?
२. पोळी आणि चपाती
३. क्या भात है!!
४. वडा पाव आख्यान
५. माझी चायनीज खाद्यंती
६. वदनी कवळ घेता!

१. हे नको, ते नको, मग खाणार तरी काय?

अतिविशाल महिलांनो, सुटीत काय काय हादडाल?
Have a great weekend ladies …

foodsfoods2

foods3

म्हणून मला तो पाठवावा लागला…..
That’s why I had to pass this on – –
…. मला धोका पत्करायचा नव्हता …
– – – didn’t want to risk it – – –
आणि तुमच्या ओठावर गोड स्मितहास्य आणायचे होते.
And I wanted to put a smile on your face.
दि. १२-६-२००९

२. पोळी आणि चपाती

मराठी भाषेत ‘पोळी’ व ‘चपाती’ हे पर्यायशब्द म्हणून जवळजवळ वापरले जातात. उच्चभ्रू समाजात ‘पोळी’ व तदितर समाजात ‘चपाती’ हा शब्द वापरला जातो असे ढोबळपणे म्हणता येते. ‘पोळी’ व ‘चपाती’ आणि ‘कालवण’ व ‘कोरड्यास’ या दोन शब्दजोड्यांत सामाजिक भेद तर आहेच; पण त्याचबरोबर भाषाकुळांचा भेदही आहे.

‘चपाती’ हा संस्कृत ‘चर्पट’चा तद्भव आहे; तर ‘पोळी’ हा खास द्राविड कुळातील शब्द आहे. तमीळमध्ये मराठीप्रमाणेच ‘पुरणपोळीगे’ असा शब्द आहे. तमीळ व हळेगन्नडमधील (प्राचीन कन्नडमधील) प वर्णाचा ‘व्हसागन्नड’ मध्ये (नूतन-कन्नड) ‘ह’ वर्ण होतो. पुरण>हुरण, पोळी-होळी, ‘पू’ (फूल) ‘हू’ इत्यादी. ‘पुराणपुष्पवल्ली’ म्हणजे ‘हळे-हुकबळी’ (जुनी हुबळी). त्यामुळेच मराठीत ‘होळी’ रे ‘होळी’ पुरणाची ‘पोळी’ असे शब्दांकन झाले आहे. ‘प’, ‘क’ व ‘य’ हे वर्णही एकमेकांची जागा घेतात. विशेषण भीषण: >विभीषण>बिभीषण:, कवि>कपि (विद्वत्कवय: कवय:, केवलकवयस्तु केवलं कपय: – सुभाषित), वंग>बंग इत्यादी.
संस्कृत ‘चर्पट’ याचा मराठी पर्याय चप्पट – चापट – चपाती. कणकेची लाटी पोळपाटावर (पोळी+पाट) ठेवून लाटण्याने लाटली (म्हणजे चपटी केली) की ‘चपाती’ तयार होते. आद्य श्रीमद्शंकराचार्यांचे ‘भज गोविन्दम्’ हे स्तोत्र ‘चर्पटपञ्जरी’ (चर्पटपञ्चरी) म्हणूनही ओळखले जाते. ‘चपातीची चवडी’ असा त्याचा अर्थ आहे. खरे पाहता, मराठीतील ‘धम्मकलाडू’ (धम्म – धम्मिल्ल – गोलाकार केसांचा ‘अंबाडा’) सोडला तर ‘चापटपोळी’ची कूळकथा ही आहे.

आंग्ल भाषेतील Lady या शब्दाची ‘मूळ कथा’ अभ्यासली तर त्याचा अर्थ ‘पोळी लाटणारी’ असाच आहे. प्राचीन आंग्ल भाषेत hiaefdige असा शब्द आहे. त्याचा अर्थ, ‘गृहस्वामिनी’. Hiaf याचा मूळ अर्थ ‘loaf.’ जर्मन भाषेत मूळ अर्थ knead (कणिक तिंबणे). तो शब्दही dough आणि dairy या शब्दांशी नाते सुचवतो. ‘रांधा, वाढा’ यातून आंग्ल Lady ही सुटली नाही म्हणायची ! ती ‘loaf kneader’ पोळीसाठी कणिक तिंबणारी, पोळ्या करणारी बाईच राहिली. प्राचीन आंग्ल भाषेत Lady म्हणजे ‘bread-keeper’.

(मो.गो. धडफळे यांच्या ‘भाषा आणि जीवन’मधील मूळ लेखाधारे) . . . वॉट्सॅपवरून साभार

***********

३. क्या भात है!!

—आमटीभात… वरणभात… दहीभात… ताकभात… कालवणभात… पिठलंभात… केशरीभात… वगैरे
सांप्रत काळात भारत देशात डाएट नावाच्या फॅडने किंवा स्टाईलने भात किंवा तांदूळ ह्या आपल्या लाडक्या आणि आवडत्या अशा पदार्थावर फार मोठी कुरघोडी करायला लावली आहे.
विकेट किपिंग करताना जांभया दिल्याबद्दल पाकिस्तानी कॅप्टन सरफराज अहमद जितका बदनाम झालाय त्यापेक्षा काकणभर जास्तच बदनामी डाएट ह्या प्रकाराने भाताची केलेली आहे. आणि समस्त भारतीयांसाठी ही गोष्ट खचितच महान चिंतेची बाब आहे.
भा र त ह्या शब्दाची व्युत्पत्तीच मुळात ‘भात जेवण्यात रत असलेल्या लोकांचा देश’ अशी व्हायला हवी होती आणि तेच जास्त संयुक्तिक झालं असतं नाही का. ज्या देशाच्या नावातच भात लपलेला आहे अशा लोकांनी भात सोडणे किंवा वजन वाढते म्हणून त्याला त्यागणे म्हणजे ऑस्ट्रेलियाने स्लेजिंगचा त्याग केल्यासारखं होईल.
भारतीय माणसाने आमटी भाताला नाही म्हणणे म्हणजे आमटीभाताचा घोर अपमान, म्हणजे स्टीव्ह बकनरने सचिनला नॉट आऊट देण्यासारखं आहे. बकनरने सचिनला खोटं आऊट देऊन आपलं नाव राखावं आणि आपण आमटीभात जेवून आपलं.
मी एक भारतीय आहे. भारत माझा देश आहे, सारे भारतीय माझे बांधव आहेत आणि देशातल्या प्रांतागणीक विविधतेने नटलेल्या भाताच्या परंपरांचा मला अभिमान आहे.
उत्तरेला काश्मीरी पुलाव पासून ते दक्षिणेकडील तामिळ रस्सम भाता पर्यंत, द्वारकेच्या गुज्जू कढी खिचडी पासून ते ओरिसा, बंगालच्या माछ भातापर्यंत, महाराष्ट्रातल्या केशरी भाता पासून ते हैदराबादेलतल्या बिर्याणी पर्यंत, कर्नाटकातल्या भिसीब्याळी अन्नम पासून ते लखनवी बिर्याणी पर्यंत भाताच्या सर्व परंपरांची आणि विविधतेने नटलेल्या परंपरांची मला आवड आणि अभिमानही आहे.
भारतात शेतीचं युग असल्यापासून आद्य पिकांमध्ये असलेलं धान्य सर्वार्थाने तांदूळच असेल. अनेक वर्षं चुलीवर शिजत असलेला भात गॅसवर आला आणि पेज हा पदार्थ गायब व्हायला सुरुवात झाली.
कुकर ह्या प्रकाराने भात शिजवण्याची पद्धत क्रिकेट मधल्या टी ट्वेंटीसारखी करून ठेवली आहे. मॅच चालू होऊन कधी संपते हे कळतही नाही. एरव्ही सोय म्हणून मान्य आहे पण निवांत असू तेव्हा गॅसवर खरी ‘कसोटी’ म्हणजे कुकर शिवाय भात लावायला हवा.
अस्सल भाताची मजा त्यात आहे. खरंतर तांदूळ शिजवायला ठेवून त्याचा अप्रतिम सुगंध हळूहळू स्वयंपाकघरात पसरायला हवा. पण कुकर फिल्डिंगला येतो आणि त्याला ह्या सुगंधाचा कॅच काही पकडता येत नाही. तो कायम ड्रॉपच होतो.
भाताची एक गम्मत आहे. भात हा एकटा कधीच नांदत नाही. तो जेव्हा एकटाच असतो तेव्हा त्याचं रुक्ष पिंड होतं. पण त्याच्या मुदीला गोडंवरणाची, लिंबाच्या फोडीची, आणि वरून तुपाच्या धारेची साथ मिळाली आणि एखाद तुळशीपत्राचं टॉपिंग मिळालं की त्याचा नैवेद्य होतो, पण वरणभात तुप आणि लिंबू 🍋 किंवा लिंबाचं लोणचं म्हणजे स्वर्ग सुखच. रिष्ता वही है किंतू सोच नई है.
गोडंवरण भात म्हणजे हृषीकेश मुखर्जींचा सिनेमा असेल तर नॉनव्हेज बिर्याणी ही वेबसिरीज आहे. रसिक माणूस या दोन्ही गोष्टी एकत्र एन्जॉय करू शकतो. जो एकावरच अडून राहतो त्याचं आयुष्य अगदीच निरस आणि एकसुरी ठरतं.
वरण, आमटी, रस्सा, रस्सम, कालवण, कढी, सांबार, पिठलं हे भाताचे शाश्वत सोबती आहेत. त्यांना कुणीही भाता पासून वेगळं करू शकत नाही, त्यांनी भाताची साथ शेवटपर्यंत देणं अलिखित नियम आहे.
डाळीच्या प्रमाणासोबत त्या दोघांचं नातं घट्ट होत जातं. कधीकधी आमटीची माया पातळ होते आणि भाताच्या उदार फटींमधून द्रव पदार्थ ताटभर पसरतो. सुखाच्या आठवणीं सारखी डाळच शिल्लक राहते. अशावेळी त्यांचा संसार अर्ध्यावरती डाव मोडल्याचा भास होतो. भातुकलीच्या खेळामधल्या राजाराणी सारखा.
चिंचं, गूळ, आमसूल, आगळ, कढिलिंबं, मिरच्या, कैरी, शेगटाच्या शेंगा, क्वचित वांगी, टोमॅटो खरे टेस्टमेकर्स आहेत. नागपुरात वांगी भात अतिशय आवडता आहे त्यांच्यामुळे गेमला एलिगन्स आहे. ही व्यंजनं ज्याला आवडत नाहीत, त्याचं आयुष्य फोल आहे.
जीरा राईसमधलं तडतडलेलं जिरं, दही बुत्तीमधली उडदाची डाळ, पुलावातलं तमालपत्र, कढी खिचडीमधली लवंग, काश्मिरी पुलावामधले काजू इत्यादी इत्यादी जेवणाच्या कहाणीमधले ट्विस्टस आहेत, ते शोधून ज्याला एन्जॉय करता आले त्याचं खाद्य जीवन आनंदी आणि परीपूर्ण ठरतं.
आमटी आणि भाताचा संसार मला उमा महेश्वरांच्या संसारसारखा वाटतो.
जेवणाने कितीही वेगवेगळे अवतार घेतले तरी सरतेशेवटी संध्याकाळी भात आमटी बरोबर पानात समोर आला की पोटात अगोदरच शांतता नांदायला लागते, आणि व्वा तोंडातून आपसूकच येतो
मऊ भात किंवा गरगट्ट भात ह्या बरोबर मेतकुटाने वेळ मारून नेता येते. थोडा ओव्हर रेटेड. बाकी परफॉर्मन्स फक्त वेळ मारून नेण्या इतकाच.
भाताची खरपुडी म्हणजे अगदी कव्हर ड्राइव्ह. सायीच्या दुधाची किंवा सायीच्या दह्याची साथ मिळाली की सोनेपे सुहागा असतो. मग त्याबरोबर तोंडी लावायला कही लागतंच असं नाही
फोडणीचा भात हा नाईट वॉचमन असतो. आदल्या रात्रीचा त्याचा गेम दुसऱ्या दिवशीच्या पहिल्या सेशनपर्यंत आरामात चालतो. शेंगदाणे आणि सांडगी मिरची हे दोघे नॉन स्ट्रायकिंग एन्डला असले की, चुरचुरीत फोडणीच्या भाताचा गेम विशेष बहरतो वगैरे.
खिचडीची तुलना कशाशीही होऊ शकत नाही. कमी वेळात अगदी मनसोक्त खाता येईल आणि तृप्ततेचा आनंद देऊन जो रोल दिया है उसको निभानेका फर्ज वो बहोत अच्छे तरिकेसे अदा करती है. आणि कढीची साथ असेल तर स्वर्गसुखाचा आनंद देण्यात कसूर करत नाही.
पोट व पिच बिघडलंय आणि विकेट पडताहेत अश्या सिच्युएशनमध्ये पिचवर उभं राहायलाच हवंय, कंटाळा आलाय आणि तरीही एक बाजू सांभाळायची आहे, अचानक घरी कोणीतरी आलंय आणि आस्कींग रेट वाढला आहे, किंवा अगदी हौस म्हणून साग्रसंगीत टेक्निकल आणि निवांत बॅटिंग करायची आहे- अश्या सगळ्याला पर्याय फक्त राहुल द्रविड आणि खिचडी हाच असू शकतो. साथीला भाजलेला पोह्याचा पापड, सांडगी मिरची, एखादी कोशिंबीर असली तर नुसती इनिंग सांभाळली जात नाही तर फॉलोऑन मिळालेली अख्खी मॅच जिंकली जाऊ शकते.
रात्रीच्या जेवणात भातापेक्षा सूप सलाड घेणाऱ्या लोकांचं मला कौतुक वाटतं. आणि त्यांना समाधान असतं डाएट सांभाळल्याचं.
(सूप आणि सलाड लोकं रात्रीच्या जेवणात ‘घेतात’. हे केवळ तुम्हाला दाखवण्यासाठी की आम्हीं तुमच्यापेक्षा वेगळे आहोत.तुम्ही मात्र भात ‘जेवता’).
एकंदरीतच आमटी भाताचं पोटभर जेवण म्हणजे उदरभरण नोहे जाणिजे यज्ञकर्म असतं. दाल रोटी खाओ, प्रभू के गुण गाओ ही अध्यात्माची पहिली पायरी असली तर कोन नाय कोनचा, डाळ भात लोनचा, हे जीवनाचं गुह्यतम गुढ ज्ञान आहे.
क्षोत्रं चक्षु: स्पर्शनंच रसनं घ्राणमएवच ह्या सर्वांना सोबत घेऊन जो हे ज्ञान प्राप्त करतो त्याला संसारात काहीच कमी राहत नाही.
इतिश्री आमटीभात पुराण संपूर्णम्
🌹🌹🌹🌹💐💐💐💐
मूळ लेखक अज्ञात, श्री अजय दांडेकर यांच्या मुखपुस्तकाच्या भिंतीवरून साभार दि. २५-१०-२०२१


४. वडा पाव आख्यान

विश्व शारदा साहित्य उपक्रम – शब्द फुले
वडा पाव
जरी आज कुणी ठरवले असेल आज वडा पाव दिन.
तरी रोजच कुणीच राहु शकत, नाही तुम बीन.
गरीबांसाठी तु पोटभर आणि स्वस्त
श्रीमंतांसाठी पण चमचमीत मस्त
कारण काहीही पुरते पण समोर पाहून तुला
सगळेच करतात फस्त.
नव्या नवरीसारखा देखणा तुझा थाटमाट,
हळद लागलेला सोनेरी मुखडा अंगातल्या चोळीत,
बटाटा , आलं लसूण, मिरची चा घाट.
शेजारी ठसकेबाज, मिरची बाई ,करवली.
अशा ‌लज्जतदार , सौंदर्यावर कुणाची नजर जावु नये म्हणून
प्रियकर पावानं तुला हळुच कुशीत लपविली.

कवयित्री – वर्षा कुमठेकर

फक्त तुझ्या गंधाने मम मोह अनावर होतो
रसनेचा लगाम सुटतो मी सहज ओढला जातो।
हे बटाट्यावड्यांनो..!

पाहुन पिवळी तव कांती मी अति भुकेला होतो
हातात यायच्या आधी नजरेने खाऊन घेतो।
हे बटाट्यावड्यांनो..!

मग पाव पांघरूनी वरती लसणीची चटणी भरूनी
तळल्या मिरचीच्या संगे मी तुजला उचलून घेतो।
हे बटाट्यावड्यांनो..!

प्रकृती स्वास्थ्य वाद्यांचा किती विरोध झाला तरीही
हे प्रेम न माझे घटते आस्वाद तुझा मी घेतो।
हे बटाट्यावड्यांनो..!

आज जागतिक वडा पाव दिवसाच्या हार्दीक शुभेच्छा

🙂❤️🙂❤️😋😋😋

बटाटा वडा हे बटाटा वड़ा
दिल नहीं देना था देना पड़ा
बटाटा वडा हे बटाटा वड़ा
प्यार नहीं करना था करना पड़ा
बटाटा वड़ा

होते जो होश में
हम ऐसे न झूम जाते
अच्छा यहीं था पहले
हम तुम न पास आते
ओ ओ अब्ब दूर जाना हैं मुश्किल बड़ा
बटाटा वडा हे बटाटा वड़ा
दिल नहीं देना था देना पड़ा
बटाटा वड़ा डा डा डा बटाटा वड़ा

लगता है आज दिल के
अरमान निकल रहे हैं
कैसी है ाग जिसमें
हम दोनों चल रहे हैं
जा ठन्डे पानी का ले आ तू घड़ा
बटाटा वडा हे बटाटा वड़ा
दिल नहीं देना था देना पड़ा
बटाटा वड़ा

मस्ती में दिल की कश्ती
जाए न दुब अपनी
दुबे के पार उतारे
जोड़ी हैं खूब अपनी
तू भी कवारी हैं
मैं भी हूँ छडा
बटाटा वडा बताता वडा
दिल नहीं देना था देना पड़ा
बटाटा वड़ा
टा वदा टा वादा

Movie/album: हिफाज़त

*******************************

५. माझी चायनीज खाद्यंती


मी लिहिलेला हा लेख मिसळपाव या संकेतस्थळावर दि.१८-८-२००८ ला प्रकाशित झाला होता.

मी मुंबईला येण्यापूर्वीपासून फोर्ट विभागात कांही चायनीज रेस्टॉरेंट्स होती. आमच्या ऑफीसच्या गेटामधून बाहेर पडताच कांही पावले अंतरावर ‘मँडारिन’ की ‘नानकिंग’ अशा नांवाची दोन तीन खाद्यगृहे होती. चारी दिशांनी बांक दिलेल्या इंग्रजी अक्षरात लिहिलेल्या त्यांच्या ठळक, थोड्या भडकच, पाट्या मोठ्या आकर्षक होत्या. दरवाजातून दिसणारे इंटिरियर, आंतले फर्निचर आणि वेटर्सचे कपडे लक्ष वेधून घेत. पण लहानपणापासून चिनी लोकांच्या खाण्याबद्दल जे कांही ऐकले होते त्यावरून इथे कदाचित विंचवाच्या नांगीची चटणी, झुरळांची कोशिंबीर आणि सापाचे काप असले पदार्थ ‘लिंगचांगफू’ किंवा ‘हानछाऊशुई’ असल्या अजब नांवाने मिळत असतील असे वाटे. त्यामुळे हॉटेलच्या समोरून जातांना ते कितीही खुणावत असले तरी आंत पाय ठेवण्याची इच्छा होत नसे. ताज आणि ओबेरॉयसारख्या मोठ्या हॉटेलांमध्ये सेमिनार, कॉन्फरन्स वगैरेंच्या निमित्याने कधी तरी जाणे होत असे. एकदा चंव तरी घेऊन पहावी म्हणून तिथल्या खाद्यंतीतले चायनीज पदार्थ चाखून पाहिले आणि ते इतके आवडले की पोटभर खाऊन घेतले. त्यांची आवड दिवसेदिवस वाढतच गेली आणि अजून ती टिकून आहे.

धीर चेपल्यानंतर मित्रांच्यासोबत चायनीज हॉटेलांना भेट द्यायला सुरुवात केली. मुख्य म्हणजे त्या ठिकाणांचे मेनूकार्ड पूर्णपणे इंग्रजीतच असायचे आणि त्यात आक्षेपार्ह वाटणारा कोणताच जिन्नस दिसत नव्हता. ती हॉटेले जरी चिनी लोकांनी चालवली असली तरी तिथे येणारे सगळे ग्राहक हिंदुस्थानीच होते, त्यामुळे इथले लोक जे खाऊ शकतील असेच पदार्थ तिथे ठेवले जाणार हे उघड होते. यापूर्वी मी शेकडो मक्याची कणसे भाजून आणि तूपमीठ लावून खाल्ली होती, त्यांच्या किसाच्या गोळ्यांचे तळलेले वडे किंवा तो फोडणीला घालून तयार केलेले उपम्यासारखे पदार्थ खाल्ले होते, पण मक्याचे लुसलुशीत कोवळे दाणे वाफवून किती चविष्ट लागतात हे मला माहीत नव्हते. घरात टोमॅटोचे सार कधी केले गेले तर आम्ही जेवणाबरोबरच त्याचे भुरके मारीत असू, पुरणाच्या पोळीच्या सोबतीने कटाची आमटी व्हायचीच आणि आजारी पडल्यावर भाताची पेज प्यायला देत. या सगळ्या पेय पदार्थांना इंग्रजीत ‘सूप’ म्हणतात आणि पाश्चात्य लोक ते जेवणापूर्वी पितात हे मात्र तेंव्हा माहीत नव्हते. मुंबईला आल्यावर एक दोन वेळा उडप्याकडचे सूप पिऊन पाहिले, पण ते एकादी चटणी किंवा सॉस गरम पाण्यात मिसळून ढवळून दिल्यासारखे लागले, त्यामुळे फारसे पसंत पडले नाही. पण चायनीज पध्दतीचे स्वीट कॉर्न सूप पिऊन मात्र तिथल्या तिथे ‘कलिजा खलास झाला’. पुढे मी अनंत प्रकारची ‘क्लीअर’ आणि ‘थिक’ सूप्स चाखून पाहिली, त्यात ‘लेंटिल’, ‘ तिरंगा’, ‘लंगफंग’, ‘क्रॅब’ वगैरे प्रकारही आले. पण माझ्या मते तरी ‘ चिकन कॉर्न सूप’ हाच सर्व ‘सूप’ प्रजातींचा निर्विवाद बादशहा आहे.

मसालेभात, बिर्याणी, पुलाव, खिचडी आदि प्रकारात मोडणारा चायनीज फ्राईड राइस दिसायलाही वेगळा असतो आणि चवीलाही. आपला मसालेभात साहजीकच मसालेदार असणार, हैदराबादी बिर्याणीही चांगली झणझणीत असते, पुलाव थोडा सौम्य असतो आणि मुगाची खिचडी तर ‘आजारी स्पेशल’ समजली जाते. चांगली शिजलेली पण सुटी सुटी शिते असलेला चायनीज फ्राईड राईस मुळातच चविष्ट पण बेताचा तिखट असतो आणि त्यात आपल्याला हव्या त्या चटण्या व सॉस मिसळून त्याचे पाहिजे तसे संस्करण करता येते. शिवाय त्यासोबत मांचूरियाची ग्रेव्ही असली म्हणजे आहाहा ! ! ! क्या बात है? नूडल्सची गुंतागुंतीची भेंडोळी सोडवावीत का कापावीत या संभ्रमात पडून ती खातांना आधी आधी थोडी पंचाईत होत असे. त्याचे तंत्र जमायला लागल्यानंतर ती आवडायला लागली.

या सगळ्या चायनीज पदार्थात भोपळा मिरची, पातीचे कांदे, फरसबी, गाजर वगैरे एरवी वेगवेगळे खाण्यात येणारे पदार्थ एकत्र असतात आणि त्यातून निराळीच चंव निर्माण होते. कांही पदार्थात बांबूचे कोंब, बेबी कॉर्न, लसणीची हिरवी पाती यासारखे नवखे पदार्थही असतात. मुख्य म्हणजे पुलंच्या भाषेत सांगायचे झाले तर “सर्वात मका” असतो. तो कधी दाण्यांच्या रूपात असेल तर कधी त्याचे मैद्यासारखे गुळगुळीत पीठ ग्रेव्हीला लावलेले असेल किंवा त्या पिठात बुडवून तळलेले गोळे असतील. जोडीला सोया सॉससारख्या वेगळ्या चवी असतात. तेलाचा वापर माफक प्रमाणात केलेला असतो. कदाचित आले आणि लसूण या पाचक गोष्टी त्यात सढळ हाताने मिसळलेल्या असल्यामुळे ते पदार्थ पचायला हलके पडत असतीलही. निदान अशी समजूत तरी असते. या सगळ्या गुणांमुळे चायनीज खाणे जगभर सगळीकडे दिवसेदिवस लोकप्रिय होत गेले. मुंबईतल्या फोर्टमधल्या खास हॉटेलांतून लवकरच ते उपनगरांमधल्या सर्वसामान्य उपाहारगृहांमध्ये आले आणि आता तर रस्त्यांच्या कडेला असलेल्या वडापावाच्या स्टॉल्समध्ये व हांतगाड्यांवर चायनीज खाद्यपदार्थ मिळू लागले आहेत. अगदी लहान गांवातल्या पत्र्याच्या शेडमधल्या हॉटेलातल्या मेनूकार्डावर चायनीज विभाग असलेले मी पाहिले आहे. ‘मॅगी टू मिनिट नूडल्सने’ त्यांना घराघरात पोचवले आणि आता जागोजागी चायनीज पदार्थ करायला शिकवणारे क्लासेसही दिसतात. सगळेच खाद्यजग असे ‘चायनीजमय’ झाले असल्यामुळे निष्णात किंवा शिष्ट खवय्ये लोक आता ‘थाई’ आणि ‘मेक्सिकन’ ‘क्युझिन’चे कौतुक करू लागले आहेत.

पण आपल्या भारतीय हॉटेलात मिळणाऱ्या चायनीज पदार्थांचे बरेचसे भारतीयीकरण झालेले असते. त्यातल्या जिरे, मिरे, लवंग, वेलदोडे, कोथिंबीर, पुदिना वगैरे मसाल्यांचा चंवी ओळखून येतात आणि लोकांना त्या आवडतात. चीनला जाण्याची संधी कांही मला मिळाली नाही, पण पश्चिमेकडे मात्र बहुतेक ठिकाणच्या चायनीज हॉटेलांत चिनी वंशाचे वाटणारे नकटे चपटे लोकच काम करतांना दिसतात. आता सगळीकडे ‘इंडियन फूड’ सुध्दा मिळते, पण त्याच्या खानावळी एकाद्या गल्लीबोळात आडबाजूला असतात. चायनीज रेस्तराँ मात्र शहरांच्या मध्यवर्ती भागांत मोक्याच्या नाक्यांवर झोकाने विराजमान दिसतात. तिथे मिळणाऱ्या अन्नाची चंव वेगळीच असते. आपण जन्मात कधी न पाहिलेली पाने, फुले आणि बिया व त्यांचे अर्क त्यात घातलेले असतात. त्यातल्या भाज्या आणि मांसाचे तुकडे व्हिनेगारसारख्या द्रवात भिजवून ठेवत असतील. एकादा पदार्थ खाल्ल्यानंतर नक्की त्यात काय होते ते ओळखण्याएवढा मी त्यातला तज्ञ नाही, पण पूर्वी खाल्लेल्या पदार्थापेक्षा त्यात कांही तरी वेगळे असे आहे इतपत समजून येते. या आगळ्या चंवी कधी खूप आवडतात तर कधी नाही. पण मिळमिळीत कॉंटिनेंटल पदार्थांपेक्षा त्या नक्कीच उजव्या असतात.

😋😋😋😋😋😋😋
६. वदनी कवळ घेता!

गेल्याच आठवड्यात एका घरगुती विवाह सोहळ्याला उपस्थित राहण्याचा योग आला. कोरोनाचे सर्व नियम स्वयंशिस्तीने पाळून संपन्न झालेला तो मंगलसोहळा !वधू -वर आणि मित्रमंडळाकडील सर्व उपस्थिती चाळीसच्या घरात !घरगुतीपणाचे आल्हाददायी वातावरण! लग्नकार्यालय देखील घरगुतीच म्हणजे वधूच्याच घरी ! पंधरा- पंधरा जणांच्या दोन पंगती आणि तिसरी आणि शेवटची पंगत दहा माणसांची! प्रत्येकाला बसायला पाट आणि समोरील भव्य केळीच्या पानालाही रंगीत पाट. पाटाला रांगोळी !अलीकडे दुर्मिळ झालेल्या काही प्रथा ‘ कोरोना’ मुळे दृष्टीस पडल्या! पहिल्या पंक्तीतच वधू-वरांच्या सोबत ‘ श्लोक’ म्हणण्याचा कोणी तरी आग्रह केला. वराच्या मित्राने नवदांपत्याकडे पाहतच शुभारंभ केला.

वदनी कवळ घेता | नाव घ्या बायकोचे |
सहज स्मरण होते| नाम घेता तियेचे|
बनविले तियेने | कष्ट घेऊनी अन्न |
कौतुक प्रियेचे न करता | जेवितो तो बेइमान |
त्या छोट्या पंगतीत मोठी खसखस पिकली. मी श्लोक म्हणणाऱ्याचे कौतुक केले. त्याने “ही माझी रचना नाही व्हॉट्सऍपला ‘मधुकर लेले’ नामक कोणा कवीचा हा “श्लोक” असल्याचे प्रामाणिकपणे सांगितले. अलिकडे तेही सौजन्य दुर्मिळ झालेले! म्हणून त्याचेही पुन्हा कौतुक !
मला हे लग्नपंगतीतील भोजनश्लोक पूर्वीपासूनच फार आवडतात. खात खात गाणे आणि गात गात खाणे, याची मजा काही औरच !लहानपणी आमच्याही गावात लग्नाला जेवणाच्या मोठाल्या पंगती उठायच्या. वामनपंडितांचे श्लोक! त्यातील प्रश्नोत्तरे ! काही काही कळायचं नाही. पण रामदासांचा ‘वदनी कवळ घेता’ हा श्लोक लक्षात राहायचा.
वदनी कवळ घेता| नाम घ्या श्रीहरीचे|
सहज हवन होते | नाम घेता फुकाचे |
जीवन करी जिवित्वा | अन्न हे पूर्णब्रम्ह |
उदरभरण नोहे | जाणीजे यज्ञ कर्म |
समर्थ रामदासांच्या या श्लोकाचा अर्थ जरी लहानपणी समजत नव्हता तरी त्याचा भावार्थ उमजत होता. आजही अनेक ठिकाणी हाच श्लोक म्हटला जातो .
त्यानंतर भोजनश्लोकाचे आधुनिक रूप प्रथमच ऐकले ते परमपूज्य आप्पासाहेब पटवर्धनांच्या गोपुरी आश्रमात. आदरणीय भाऊ बागलकर त्यावेळी गोपुरी आश्रमाची व्यवस्था पाहायचे. दुपारचे गोपुरीतच शेतकरी कामकरी वर्गाने पिकविलेले पूर्णान्न आणि जेवणाच्या पंगतीच्या वेळी पूज्य साने गुरुजींनी रचलेला तो श्लोक ! भाऊ सांगत आणि आम्ही शिबिरार्थी एकसाथ गाऊ.
वदनी कवळ घेता |नाम घ्या मातृभूचे|
सहज स्मरण होते |आपल्या बांधवांचे |
कृषिवल कृषीकर्मी |राबती दिनरात |
श्रमिक श्रम करोनी |वस्तू ह्या निर्मितात |
करुनी स्मरण त्यांचे |अन्न सेवा खुशाल |
उदर भरण व्हावे |चित्त होण्या विशाल |
भारतमाता की जय |
सानेगुरुजीनी किती सोप्या शब्दात हे सारे मांडले आहे. राष्ट्रसेवा दलाच्या स्नेहभोजनासाठी गुरुजीनी ही भोजन प्रार्थना रचली. सेवादलाच्या अनेक दस्तानायक शिबिरात आणि कथामालेच्या अनेक कार्यक्रमात हा श्लोक आम्हीही घ्यायचो! आमच्या शाळाशाळांत शालेय पोषण आहार सेवन करताना हा श्लोक म्हणायला मी मुलांना सांगत असे!
भावना एकच, ज्यांच्यामुळे आपण अन्नग्रहण करीत आहोत. त्यांची कृतज्ञता व्यक्त करणे! त्या हातांपुढे लीन होणे!
कालच्या लग्नसोहळ्यात ‘ वदनी कवळ घेता ,नाम घ्या बायकोचे ‘ ही ओळ ऐकली आणि मला काळानुसार श्लोकाच्या शेवटच्या ओळीत पडलेला फरक बरंच काही सांगून गेला!
समर्थ रामदास ,”उदर भरण नोहे| जाणिजे यज्ञकर्म |’ पूज्य साने गुरुजी ,” उदरभरण व्हावे | चित्त होण्या विशाल |” लग्नसमारंभातील तो युवक,” कौतुक प्रियेचे न करता |जेवितो तो बेइमान|”
थोडक्यात काय , घास घेत असताना अन्नदात्याचे उपकार मानणे महत्त्वाचे !समर्थ रामदासांनी सृष्टिकर्ता श्रीहरीचे स्मरण करायला सांगितले, पूज्य सानेगुरुजींनी अन्न निर्माण करणाऱ्या, राबणाऱ्या कृषीवल कृषिकर्मींच्या हाताचे स्मरण करायला सांगितले, तर त्या युवकाने संसार काटकसरीने चालवत आपणास जेवू घालणा-या क्षणाची पत्नी आणि अनंतकाळची माता असलेल्या धर्मपत्नीचे स्मरण करायला सांगितले !त्या छोट्या लग्नसोहळ्यातील तो भोजनश्लोक ऐकून वाटलं, ‘अरे! सारेच संपलेले नाही अजून !’
हिंदू संस्कृती, संयम आणि समाधान यावर जशी उभारलेली आहे, तशीच ती कर्मकुशलतेवरही उभारलेली आहे आणि उभारलेलीच राहणार! त्याचीच प्रचिती त्या लग्नातील एकविसाव्या शतकातील बदल झालेला तो श्लोक देऊन गेला!
कौतुक प्रियेचे न करता |जेवितो तो बेइमान|”*

🖊️🖊️🖊️🖊️🖊️🖊️🖊️🖊️
✍🏼 सुरेश शामराव ठाकूर
लेखक साने गुरुजी कथामालेचे जेष्ठ कार्यकर्ते आहेत
surshyam22@gmail.com
🌴🌴🌴🌴🌴🌴🌴🌴🌴🌴

आधुनिक काळातले भारतीय शास्त्रज्ञ

ही पानेही पहा :
१. शास्त्रज्ञ शंकर आबाजी भिसे https://anandghare.wordpress.com/2021/04/17/%e0%a4%b6%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e-%e0%a4%b6%e0%a4%82%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%86%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a5%80-%e0%a4%ad%e0%a4%bf/
२. अणुऊर्जेचे जनक डॉ.होमी भाभा : https://anandghare.wordpress.com/2020/10/30/%e0%a4%85%e0%a4%a3%e0%a5%81%e0%a4%8a%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%9c%e0%a5%87%e0%a4%9a%e0%a5%87-%e0%a4%9c%e0%a4%a8%e0%a4%95-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%b9%e0%a5%8b%e0%a4%ae%e0%a5%80-%e0%a4%ad%e0%a4%be/
३. डॉ.विक्रम साराभाई यांची जन्मशताब्दी : https://anandghare.wordpress.com/2019/08/12/%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%ae-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%88-%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%9a%e0%a5%80-%e0%a4%9c/

या पानावर पहा

१. शास्त्रज्ञ सुब्रह्मण्यम चंद्रशेखर

नोबेल पारितोषिक विजेते खगोल व भौतिक शास्त्रज्ञ सुब्रह्मण्यम चंद्रशेखर यांची याज जयंती.त्यानिमित्त दैनिक प्रभात पुणे मधील माझा लेख. (माधव विद्वांस)
त्यांचे वडील रेल्वेच्या लाहोर विभागाचे महालेखापाल होते.त्यांची बदली लाहोर येथे झाली होती.तेथेच सुब्रह्मण्यम यांचा जन्म झाला. त्यांना दोन मोठया बहिणी व तीन लहान भाऊ होते.त्यांची आई लेखिका होती त्यांचे काका चंद्रशेखर वेंकटरामन हे पण भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ आणि नोबेल पुरस्कार विजेते होते. चंद्रशेखर वयाच्या १२ वर्षापर्यंत घरातच शिकले. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना गणित आणि भौतिकशास्त्र शिकवले आणि त्यांच्या आईने त्यांना तमिळ शिकवले. वर्ष १९२२ ते २५ या दरम्यान त्यांनी चेन्नई येथे हिंदू हायस्कूल मधे माध्यमिक शिक्षण घेतले. नंतर वर्ष १९२५ ते १९३० या कालावधीमधे त्यांनी मद्रास विद्यापीठात अभ्यास केला. वयाच्या १८व्या वर्षी वर्ष १९२९ मधे त्यांनी अर्नोल्ड सोमरफेल्ड यांचे प्रेरणेतून “कॉम्पटन स्कॅटरिंग अँड द न्यू स्टॅटिस्टिक्स” (“The Compton Scattering and the New Statistics”) हा त्यांचा पहिला शोध निबंध सादर केला व तो ‘इंडियन जर्नल ऑफ फिजिक्स’ मध्ये प्रकाशित झाला. वर्ष १९३० मध्ये भौतिकशास्त्रातील पदवी प्राप्त झालेवर त्यांना केंब्रिज विद्यापीठात पदवी प्राप्त करण्यासाठी भारत शिष्यवृत्ती देण्यात आली, त्यांना ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिजमध्ये प्रवेश मिळाला. इंग्लंडला जाताना बोटीवरच्या प्रवासादरम्यान चंद्रशेखरांनी पांढऱ्या व छोट्या ताऱ्यांचे बाबत निरीक्षण केले.त्यांनी वयाच्या २४ व्या वर्षीच ताऱ्यांचे पडणे व नष्टहोणे या बाबतीत संशोधन केले होते. वर्ष १९३५ मधे लंडनच्या रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटीच्या कार्यशाळेत या विषयावर आपला शोध निबंध सादर केला होता.

चंद्रशेखर यांनी त्यांच्या आयुष्यातील भौतिकशास्त्रातील विविध प्रकारच्या समस्यांवर काम केले, तारकीय संरचना, पांढरे तारे व काळे तारे तसेच ताऱ्यांचेवरील कृष्णविवर, स्टेलर डायनॅमिक्स, स्टोकास्टिक प्रक्रिया, रेडिएटिव्ह ट्रान्सफर, हायड्रोजन एनीन, हायड्रोडायनेमिक स्थिर स्थिरता, अश्या अनेक विषयांचे संशोधन केले होते.

वर्ष १९३५ मधे मध्ये चंद्रशेखर यांना हार्लो शॅपले यांनी हार्वर्ड वेधशाळे मधे अभ्यागत व्याख्याता म्हणून थोड्या कालावधीसाठी नेमणूक केली होती. हार्वर्डच्या भेटीदरम्यान चंद्रशेखर यांनी शॅपलीला मोठ्या प्रमाणात प्रभावित केले, परंतु त्यांनी हार्वर्ड रिसर्च फेलोशिपची ऑफर नाकारली. त्यानंतर त्यांनी डिसेंबरमध्ये त्यांनी अमेरिकेत प्रवास केला. त्याच वेळी चंद्रशेखर यांची पांढऱ्या व छोट्या ताऱ्यांचे अभ्यासक प्रसिद्ध खगोलशास्त्रज्ञ कुईपर यांची गाठ पडली. कुईपर यांची नुकतीच यर्क वेधशाळेत नेमणूक झाली होती. कुपरकडून प्रशंसनीय शिफारस झाल्यानंतर वर्ष १९३६ मध्ये चंद्रशेखर यांना यर्क वेधशाळेत आमंत्रित केले. तथापि त्यांनी ती ऑफर नाकारली. वर्ष १९४१ मधे चंद्रशेखर सुरवातीस सहयोगी प्राध्यापक म्हणून आणि दोन वर्षानंतर पूर्ण प्राध्यापक म्हणून शिकागो विद्यापीठात राहिले. त्यानंतर त्यांना वर्ष १९४६ मधे प्रिन्सटन युनिव्हर्सिटीने त्यांना दुप्पट पगार देऊ केला. तथापि शिकागोमध्ये त्यांना तेवढाच देकार मिळाल्याने ते तेथेच राहिले. १९५३ मधे त्यांनी आणि त्यांची पत्नी लता चंद्रशेखर यांनी अमेरिकन नागरिकत्व घेतले. चंद्रशेखर यांना अनेक पुरस्कार आणि पदके प्राप्त झाली. ते सुमारे २० वर्षे अॅस्ट्रॉफिकल जर्नलचे संपादक होते.
वर्ष १९६९ मधे त्यांना भारत सरकारने पदमविभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले होते त्यावेळी पंतप्रधान इंदिरा गांधी म्हणाल्या, “आम्ही आपल्या देशात चंद्रशेखर ठेवू शकत नाही हि खूप खेदजनक गोष्ट आहे.” त्यांना सन १९८३ मध्ये फिजिक्समधले नोबेल पारितोषिक देण्यात आले. ताऱ्यांच्या आय़ुष्यमानाच्या अखेरीनंतर त्याचे रूपांतर शुभ्र बटुमध्ये (व्हाइट ड्वार्फ) किंवा कृष्णविवरामध्ये (ब्लॅक होल) केंव्हा होईल याची सीमा चंद्रशेखर यांनी सांगितली. ती त्यांच्या नावाने प्रसिद्ध आहे. डॉ सुब्रम्हण्यम चंद्रशेखर यांचे २२ ऑगस्ट १९९५ रोजी शिकागो येथे निधन झाले.

श्री.माधव विद्वांस यांच्या फेसबुकावरील फलकावरून साभार दि.१९-१०-२०२१ (संपादित)

ज्ञानेश्वरी जयंती

आज भाद्रपद वद्यषष्ठी ज्ञानेश्वरी जयंती.
संत ज्ञानेश्वरांनी सातशे वर्षांपूर्वी लिहून ठेवलेली ज्ञानेश्वरी जीवनाला मार्गदर्शन करणारा ग्रंथ म्हणून आजही भक्तीभावाने वाचला जातो. या ग्रंथाविषयी सविस्तर अधिक माहिती मराठी विश्वकोशात दिली आहे. https://vishwakosh.marathi.gov.in/20299/. ज्ञानेश्वरी जयंतिच्या निमित्याने मला फेसबुक आणि वॉटसॅपवर मिळालेली माहिती खाली दिली आहे. मूळ लेखकांचे मनःपूर्वक आभार.

गुरुदेव रामचंद्र दत्तात्रेय रानडे यांनी आपल्या गीतेवरील ग्रंथात केलेले विवेचन थोडक्यात असे : ज्ञानेश्वरांनी तत्त्वज्ञान व साक्षात्कार ह्यांचे अतिशय सुंदर व प्रभावी वर्णन केले आहे. ज्ञानेश्वरांचे सृष्टिनिरीक्षण किती सखोल व सूक्ष्म होते, हेही त्यातून दिसून येते. सर्व विश्वाचे आदिकारण, त्याचा कर्ता आणि नियामक ईश्वर मानला पाहिजे, हे ज्ञानेश्वरांनी विश्व-प्रपंचावरून सिद्ध करणारे प्रमाण उत्कृष्ट रीतीने मांडले आहे (९.२८०–२८५). न्यायशास्त्रातील निरनिराळ्या प्रमाणांचा – विशेषतः बुद्धिप्रामाण्य व शब्दप्रामाण्य ह्यांचा – फोलपणा दाखवून ज्ञानेश्वरांनी भक्तीचा सिद्धान्त प्रस्थापित केला आहे. कोणतेही तार्किक प्रमाण मायानदी तरून जाण्यास उपयोगी पडत नसून त्यासाठी सद्गुरू, भक्ती आणि आत्मानुभव ह्यांचाच आधार घ्यावा लागतो. तो घेऊन मायानदी उतरून जाण्यास आरंभ केला, की तरून जायला तिच्यात पाणीच शिल्लक उरत नाही. भक्ती हा दुःखाकडून सुखाकडे जाण्याचा एकमेव मार्ग होय, हा सिद्धान्त ज्ञानेश्वरांनी मांडला. साधक भक्तिमार्गाची वाट चालत असताना त्याच्या शरीरावर आणि मनावर काही प्रतिक्रिया घडून येतात. हेच अष्ट सात्त्विक भाव होत. त्यांचे मनोज्ञ चित्रण ज्ञानेश्वरांनी केले आहे. त्याचप्रमाणे आनंद आणि शांती ह्या विरोधी भावना आत्मसाक्षात्कारात कशा एकत्व पावतात, हेही त्यांनी उत्तम प्रकारे दाखविले आहे. देव आणि भक्त यांच्या अंतिम ऐक्याचा विचारही त्यांनी विविध प्रकारे मांडला आहे पण हे ऐक्य संपूर्ण होत नाही. साधक ईश्वराच्या अधिकाधिक निकट जात असला, तरी देव आणि साधक ह्यांच्या ऐक्यात काही उणेपणा राहतो. जसे चतुर्दशीचे चंद्रबिंब पौर्णिमेच्या चंद्राहून किंचित उणे असते. असे होण्याचे कारण देह, मन इ. बंधने आहेत. ती असेपर्यंत देव तो देव आणि भक्त तो भक्त असेच हे नाते राहणार. प्रवासास निघाल्याबरोबर कोणी इष्ट स्थळी पोचत नाही. चांगल्या संगतीने इष्ट स्थळी आनंदाने पोचता येते. तरी प्रवास संपण्यासाठी काही वेळ लागतोच. साधकाच्या अंतिम विजयाचे ज्ञानेश्वरांनी जे रूपकात्मक वर्णन केले आहे, ते अतुलनीय असेच आहे.
गुरुदेव रानडे ह्यांच्या मते ज्ञानेश्वरांनी केलेला गीतेचा तात्पर्यार्थ पूर्णपणे साक्षात्कारपर असून एका दृष्टीने शंकराचार्यांच्या वेदान्तपर अर्थाच्या पलीकडचा, वरचा आहे. ज्ञानेश्वरांच्या ठायी तत्त्वज्ञान, काव्य आणि आत्मानुभूती ह्यांचा झालेला अद्भुत त्रिवेणीसंगम हेच त्यांच्या गीतेवरील भाष्याचे महान वैशिष्ट्य होय.

आज ज्ञानेश्वरी जयंती भाद्रपद वद्यषष्ठी. मराठीतील गीतेवरील पहिला ग्रंथ ज्ञानेश्वरी
ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी स्थळ, ग्रंथकर्त्याचें नांव, ग्रंथ लेखन करणाराचे नाव, ग्रंथाचा काळ यांचा उल्लेख करणाऱ्या ओव्या आहेत. सच्चिदानंद बाबा यांनी प्रत्यक्ष ज्ञानेश्वर सांगत असलेली ज्ञानेश्वरी कागदावर उतरवली. म्हणुन लेखकु म्हणुन त्यांचा उल्लेख आहे. तसेच महाराष्ट्रमंडळी या शब्दामुळे त्यावेळी महाराष्ट्र नाव प्रचलित असावे असे वाटते. ज्ञानेश्वरीच्या अखेरीस खाली नमूद केलेली एक कालनिदर्शक ओवी आहे


ऐसें युगीं वरि कली। आणि महाराष्ट्रमंडळी।
श्री गोदावरीचा कुलीं। दक्षिणिली॥
तेथे भुवनैकपवित्र । अनादिपंवकोश क्षेत्र ।
जगाचें जीवनसूत्र । जेथ श्रीमहालसा॥
तेथ इंदुवंशविलासु । जो सकळकलानिवासु।
न्यायातें पोखीत क्षितीशु । श्रीरामचंद्रु॥
तैं माहेशान्वयसंभुतं । श्रीनिवृत्तिनाथसुतें।
केलें ज्ञानदेवें गीतें । देशीकारलेणें॥
शके बारा शत बारोत्तरें । तै टीका केली ज्ञानेश्वरें ।
सच्चिदानंदबाबा आदरें ॥ लेखकु झाला॥


मात्र त्याकाळी छपाई नसल्याने एकमेकांकडून प्रत लिहून घेण्याची पद्धत होती. त्यामुळे अनेक कानामात्रा वेलांटी चुकत गेल्या म्हणून त्या दुरुस्त करून ज्या दिवशी ज्ञानेश्वरी पुर्ण झाली म्हणजेच भाद्रपद वद्य षष्ठीला ती शुद्ध झाली. म्हणून ज्ञानेश्वरीची जयंती साजरी करण्यात येते.
शा.श. १२१२, अर्थात इ.स. १२९०, नेवासे या गावातील मंदिरात एक खांबाला टेकून भगवद्गीतेवर ज्ञानेश्वरांनी जे भाष्य केले त्यालाच ज्ञानेश्वरी किंवा भावार्थदीपिका म्हटले जाते.
सभामंडपात संत नामदेव यांचा एक श्लोक लिहिला आहे त्यात ‘म्हाळसापुरी ‘असे नेवासे गावाचा उल्लेख आहे. म्हाळसा म्हणजे खंडेरायाची पत्नी तिचे माहेर म्हणजे नेवासा.
सर्वसामान्यांसाठी असणारा गीतेवरील ज्ञानेश्वरांचा हा भावार्थाने परिपूर्ण ग्रंथ ; मराठीतील सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ आहे. मराठीतील गोडवा अन्य भाषिकांना कळावा या उद्देशाने संस्कृत (गीर्वाण), हिंदी भाषा, कन्नड, तामिळ, इंग्रजीबरोबरच २१ निरनिराळ्या भाषांमध्ये ज्ञानेश्वरी भाषांतरित झाली असून ते भाषांतरित छापील ग्रंथ उपलब्ध आहेत.
शके १६१४ ते १६१६ म्हणजेच इसवी सन १६९२ ते १६९४ अशी २ वर्षे रामजी यांनी अजानवृक्षाखाली बसून ‘श्री ज्ञानेश्‍वरी’ ग्रंथाचे पुनर्लेखन केले .जो सध्या सर्वांत जुन्या ग्रंथांपैकी एक मानला जातो. ही प्रत पंढरपूर येथील होळकर वाड्यात वसंतराव बोरखेडकर-बडवे यांनी जतन केली आहे.
नेवासे हे पुणे औरंगाबाद मार्गावर नगरचे पुढे गोदावरी काठी आहे ,प्रवरा संगम ,देवगड,तसेच एक जुने हेमाडपंथी देवालय हे तेथील आकर्षण आहे.नेवासे येथे गेल्यावर मनचक्षुपुढे पाचही पोरकी भावंडे येतात. परकर पोलके घातलेली ज्ञानेश्वरांचे बोट धरून चालणारी छोटी मुक्ताई दिसते व मन हेलावून जाते.
शके १२१२ किंवा इ. स. १२९० मध्ये गोदावरीच्या काठी नेवासे येथे श्रीमहालसा मंदिरात एका खांबाला टेकून ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी सांगितली.
माझा मराठाचि बोलू कौतुके। परि अमृतातेहि पैजासी जिंके। ऐसी अक्षरे रसिके। मेळवीन।। (ज्ञाने – ६.१४)
असे म्हणत त्यांनी मराठी भाषेविषयीचा अभिमान, मराठीची महती व्यक्त केली आहे. कर्मयोग, ज्ञानयोग व भक्तियोग सांगणाऱ्या ज्ञानेश्वरीत सुमारे ९००० ओव्या आहेत.
वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ मानले जाणारे सर्वश्रेष्ठ संत ज्ञानेश्वर ह्यांनी गीतेवर रचिलेली टीका. भावार्थदीपिका, ज्ञानदेवी अशी ह्या ग्रंथाची पर्यायी नावे होत. स्वतः ज्ञानेश्वरांनी ह्याग्रंथाचे नामकरण केलेच नाही. ‘केले ज्ञानदेवें गीते । देशीकार लेणे’ एवढेच त्यांनी म्हटले आहे तथापि संत नामदेवांनी ह्या ग्रंथाचा उल्लेख ज्ञानदेवी, ज्ञानेश्वरी आणि गीताटीका अशा तीन नावांनी केलेला आहे. त्यामुळे ज्ञानदेवांची वा ज्ञानेश्वरांची ती ज्ञानेश्वरी वा ज्ञानदेवांची ती ज्ञानदेवी अशीनावे पुढीलांनी रूढ केली असावीत. ज्ञानेश्वरांनी आपले कार्य निवृत्तीनाथ यांना सादर केले आणि त्यांचे आशीर्वाद घेतले. त्यांनी हे फक्त नऊ पद्य असलेल्या पसायदान लिहून केले. पसायदानाचा शब्दशः अर्थ असा होतो की, ईश्वराकडून आश्रय मागणे. पसायदानामध्ये, ज्ञानेश्वराने स्वतःसाठी काहीच मागितले नाही परंतु त्यांनी संपूर्ण मानवजातीच्या भल्यासाठी प्रार्थना केली. पसायदानाचे दुसरे काव्यात, ज्ञानेश्वर भगवंताला विनंती करतात की त्यांना असे वरदान द्यावे कि ज्यामुळे ते सर्व द्रुष्ट लोकांच्या मनातील वाईट गोष्टीं काढून त्यांना एका धार्मिक मार्गावर आणता येईल. मानवातील वाईट गोष्टी म्हणजे काम, क्रोध, लोभ, मत्सर आणि अहंकार. त्यांनी प्रार्थना केली की या वाईट गोष्टींची जागा दया, नम्रता, सहिष्णुता, क्षमा आणि भक्ती आणि देवाला शरण याने घेऊ दे .


…………. 🌹 🌹 #पसायदान 🌹 🌹
आतां विश्वात्मके देवे, येणे वाग्यज्ञे तोषावे,
तोषोनि मज द्यावे, पसायदान हे ||१||
जे खळांचि व्यंकटी सांडो, तया सत्कर्मी रती वाढो,
भूतां परस्परे जडो, मैत्र जीवांचे ||२||
दुरितांचे तिमिर जावो, विश्व स्वधर्म सूर्ये पाहो,
जो जे वांछील तो ते लाहो, प्राणिजात ||३||
वर्षत सकळ मंडळी, ईश्वरनिष्ठांची मांदियाळी,
अनवरत भूमंडळी, भेटतु भूता ||४||
चला कल्पतरूंचे आरव, चेतनाचिंतामणींचे गाव,
बोलती जे अर्णव, पीयूषांचे ||५||
चन्द्रमेंजे अलांछन, मार्तण्ड जे तापहीन,
ते सर्वाही सदा सज्जन, सोयरे होतु ||६||
किंबहुना सर्व सुखी, पूर्ण होवोनि तिहीं लोकी,
भजिजो आदिपुरुषीं, अखण्डित ||७||
आणि ग्रंथोपजिवीये, विशेषी लोकी इये,
दृष्टादृष्टविजये, होआवेजी ॥८॥
येथ म्हणे श्री विश्वेश्वरावो, हा होईल दानपसावो,
येणे वरे ज्ञानदेवो, सुखिया झाला ||९||


ज्ञानेश्वरीवर मुद्रण व्यवस्था अस्तित्वात आलेवर सुरू झालेवर सुमारे १९६ पुस्तके तयार झाली. तसेच संस्कृत(गीर्वाण), हिंदी भाषा, कन्नड, तमिळ, इंग्रजीबरोबरच २१ निरनिराळ्या भाषांमध्ये ज्ञानेश्वरी भाषांतरित झाली असून ते भाषांतरित छापील ग्रंथ उपलब्ध आहेत.त्यामध्ये
‘ज्ञानेश्वरी’ लिहून घेणारे लेखक – सच्चिदानंद बाबा
‘ज्ञानेश्वरी’चे पहिले भाष्यकार – संत निवृत्तीनाथ महाराज.
‘ज्ञानेश्वरी’चे पहिले संशोधक – संत एकनाथ.
‘ज्ञानेश्वरी’चा पहिला संकलनकार – संत महिपती.
‘ज्ञानेश्वरी’चे पहिले प्रसारक – संत नामदेव.

श्री.माधव विद्वांस यांच्या फेसबुकावरील फळ्यावरून साभार दि.२७-०९-२०२१

********************************


बहुकाळपर्वणी गोमटी| भाद्रपदमास कपिलाषष्ठी|
(श्रीसंत एकनाथमहाराज)
फक्त दोनच ग्रंथांची जयंती साजरी होते असे आपण जाणतो,एक श्रीगीता जयंती आणि दुसरी श्रीगीतेवरील टीका असणारा ग्रंथ श्रीज्ञानेश्वरीची! दोन्ही ग्रंथ श्रेष्ठ आहेत,जीवनाचे तत्त्वज्ञान सांगणारे आहेत. मराठी सारस्वताचे वैभव म्हणून ज्ञानेश्वरीकडे पाहिले जाते.श्रीसंत एकनाथांनी ज्ञानेश्वरीचे संशोधन पूर्ण केले ती आजची तिथी,भाद्रपद वद्य षष्ठी, ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून गणली जाते.शके १५०६, तारण नाम संवत्सर त्यावेळी सुरू होते हा उल्लेख नाथ महाराजांनी केला आहे. कालगणनेनुसार प्रत्येक संवत्सर दर साठ वर्षांनी पुन्हा येते.२००४ मध्ये तारण नाम संवत्सर आले होते. सोलापूरचे आदरणीय वै दा का तथा भाऊ थावरे ह्यांच्या मार्गदर्शनात पैठण येथील नाथांचे समाधी मंदिरात तीन दिवस ग्रंथराज ज्ञानेश्वरीचे सामुदायिक पारायण ह भ प मुकुंद महाराज जाटदेवळेकर ह्यांचे नेतृत्वात करण्यात आले होते.प्रत्येकाच्या जीवनात तारणनाम संवत्सर येण्याचा योग बहुधा एकदाच येतो ती पर्वणी आपण साधली पाहिजे असे भाऊंचे सांगणे होते,हा लाभ त्यांनी अनेक भाविकांना घडविला.
पैठणच्या भव्य माहेश्वरी धर्मशाळेत सर्वांच्या निवासाची सोय केली होती. श्रीसंत साहित्य सेवा संघ सोलापूर आणि खंडाळकर अण्णा ह्यांच्या सहयोगाने त्रिदिवसीय पारायण उत्तम रीतीने संपन्न झाले.शेवटचे दिवशी नाथ समाधी मंदिर ते नाथांचे पवित्र निवासस्थान अशी ज्ञानेश्वरी मस्तकी धारण करून दिंडी मिरवणूक निघाली होती. शांतिब्रह्म नाथांचे समाधी नजीकच गोदावरी,अर्थात भागीरथी संथ वाहते, सायंकाळी आरती समयी पादुकांच्या भागीरथी स्पर्शाने वातावरण अधिकच भक्तिमय होते.
ज्ञानेश्वरी संशोधनाची आवश्यकता काय होती हे श्रीएकनाथांनी सांगितले आहे,माऊलींची तशी प्रेरणा होती आणि मुळातच शुध्द असणाऱ्या ग्रंथात थोडे पाठभेद निर्माण झाले होते ते दूर झाल्याने प्रतिशुद्ध सिद्ध ज्ञानेश्वरी चा निर्वाळा त्यांनी दिला आहे. ज्ञानेश्वरीतील ओवी साडेतीन चरणांची आहे, ग्रंथात जिथे चार चरणांची ओवी आलेली आहे,ती नाथमहाराजांनी संशोधित केली असावी हे भाऊंचे म्हणणे सुयोग्य वाटते.श्रीएकनाथांचे ज्ञानेश्वरीचा महिमा वर्णन करणारे बरेच अभंग आहेत.
श्रीज्ञानदेवा चरणी|मस्तक असो दिन रजनी
संस्कृताची भाषा|मऱ्हाठी निःशेष अर्थ केला
ग्रंथ श्रेष्ठ ज्ञानदेवी|अनुभव दावी भाविकां
एका जनार्दनी अनुभव|समाधि ठाव अलंकापुरी
हे ज्ञानेश्वरीचे श्रेष्ठत्व सांगतात.
अभ्यासकांसाठी ज्ञानेश्वरी अत्युत्तम काव्य आहे, उपासकांसाठी अनुभवाची खाण आहे,ज्ञानवंतांसाठी तत्वज्ञानाचे भांडार आहे, सिद्धपुरुषांसाठी सर्व शास्त्रांचे सरोवर आहे आणि भाविकांसाठी भक्तीरसाचे आगर आहे. ज्ञानेश्वरीची सेवा प्रत्येकाला कृपेची सावली प्रदान करते हे नक्की!
साच बोलाचे नव्हे हे शास्त्र
पै संसारु जिणते हे शस्त्र
आत्मा अवतरविते मंत्र
अक्षरे इये
(श्रीज्ञानेश्वरी १५.५७६)
शास्त्राचा संबंध विचाराशी आहे,शस्त्राचा संबंध कृतीशी आहे आणि मंत्राचा संबंध परिणाम दर्शवितो म्हणूनच श्रीगीता आणि श्रीज्ञानेश्वरी हे श्रेष्ठ ग्रंथ आहेत यासाठी त्यांची जयंती साजरी होते, त्यांचे चिंतन,मनन आणि पठण सुफळ प्रदान करतात!
🙏🙏🙏🙏🙏
संजीव प्र कुसूरकर,पुणे

********************

ज्ञानेश्वरी जयंती
(भाद्रपद वद्य षष्ठी, स्रोतः कायप्पा)
आज २७ सप्टेंबर भाद्रपद वद्य षष्ठी. हा दिवस ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून साजरा केला जातो. वास्तविक ज्ञानेश्वरी ग्रंथ नेमका कोणत्या दिवशी पूर्णत्वास गेला ती तिथी अज्ञात आहे. परंतु एकनाथांनी ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार करण्याचे काम या दिवशी पूर्ण केले. म्हणून हा दिवस ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून साजरा करतात. नाथांचे त्यांच्या जीवनातील महत्वाचे कार्य म्हणजे ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार करणे. एके दिवशी त्यांचा घसा दुखू लागला. त्यावर औषधोपचार झाले. पण गुण येईना. तिसर्‍या दिवशी ज्ञानदेव त्यांच्या स्वप्नात आले. त्यांना म्हणाले, ‘माझ्या मानेस अजानवृक्षाच्या मुळीचा गळफास बसला आहे. तो तू स्वत: येथे येऊन काढ. म्हणजे तुझा घसा बरा होईल. म्हणून समुदाय बरोबर घेऊन कीर्तन करीत नाथ शके १५०५ मधे आळंदीस आले. याविषयी नाथांचा अभंग प्रसिद्ध आहे.
श्रीज्ञानदेवें येऊनी स्वप्नात ।
सांगितली मात मजलागी ॥१॥
दिव्य तेज:पुंज मदनाचा पुतळा ।
परब्रह्म केवळ बोलतसे ॥२॥
अजानवृक्षाची मुळी कंठास लागली ।
येऊनी आळंदी काढी वेगे ॥३॥
ऐसें स्वप्न होता आलो अलंकापुरी ।
तंव नदी माझारी देखिले द्वार ॥४॥
एका जनार्दनी पूर्वपुण्य फळले ।
श्रीगुरु भेटले ज्ञानेश्वर ॥५॥
स्वप्नातील दृष्टांतानुसार नाथ आळंदीस आले. आळंदीस सिद्धेश्वराचे स्थान प्राचीन होते. ते स्थान गर्द झाडीने वेढलेले होते. बरोबरच्या मंडळींना बाहेर बसवून नाथ समाधिस्थानाच्या शोधार्थ निघाले. दूरूनच त्यांना अजानवृक्ष दिसला. समाधीचे दार उघडून ते आत शिरले. तेथे त्यांना वज्रासन घालून बसलेले ज्ञानराज दिसले. त्यांचे दर्शन होताच एकनाथांनी त्यांच्या पायी दंडवत घातले. तीन अहोरात्र त्यांना ज्ञानराजांचा सहवास लाभला असे केशवांनी नाथचरित्रात लिहीले आहे. अजानवृक्षाची मुळी मस्तकाला लागल्याचे निमित्त करून ज्ञानदेवांनी नाथांना प्रत्यक्ष दर्शन दिले व ज्ञानेश्वरीचा लोकात प्रसार करण्यची आज्ञा केली. नाथ समाधीच्या बाहेर आल्यावर लोकांनी पूर्ववत समाधीस्थानावर दगड रचून टाकले.
पैठणला परतल्यावर नाथांनी ज्ञानेश्वरीच्या संशोधनाचे कार्य हाती घेतले. लोकांच्या व पाठकांच्या चुकीमुळे काही अशुद्ध व अबद्ध पाठ त्यात घुसडले गेलेले होते. ते त्यांनी काढून टाकले व ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत वाचकांच्या हाती दिली. नाथांना ज्ञानदेवांचे दर्शन शके १५०५ मधे ज्येष्ठात झाले व ज्ञानेश्वरी संशोधनाचे काम शके १५०६ मधे तारण नाम संवत्सरी संपले. ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी त्यांनी हा ज्ञानेश्वरी शु्द्धिकरणाचा काळ नोंदवला आहे. तो ग्रंथ मूळचा अतिशय शुद्ध असून लोकांच्या पाठभेदामुळे अशुद्ध झाला होता तो संशोधित करून आपण ही प्रत तयार केली आहे असे त्यांनी सांगितले आहे. आज आपण वाचतो ती एकनाथांनी तयार केलेली ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत. भाद्रपद वद्य षष्ठीला हे काम पूर्ण झाले. म्हणून तो दिवस ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून मानण्यात येतो.

श्री.नरेंद्र गोळे यांच्या चर्यापुस्तकभिंतीवरून साभार . . दि. २७-०९-२०२१

स्वामी विवेकानंद

११ सप्टेंबर १८९३ या दिवशी स्वामी विवेकानंदांनी अमेरिकेत शिकागो इथे केलेल्या प्रसिद्ध भाषणाची आठवण करून देणारा एक लेख माझ्या वाचनात आला. तो इथे संग्रहित करीत आहे. मूळ लेखिकेचे मनःपूर्वक आभार.
या विषयावर मी लिहिलेला लेख या स्थळावर दिला आहे. https://anandghan.blogspot.com/2021/09/blog-post.html

🚩शिकागोत स्वामी विवेकानंद🚩

🔹श्रीरामकृष्ण परमहंस यांचे शिष्य म्हणून नरेन्द्रनाथ अडीच वर्षे परिव्राजक म्हणून भारतभर हिंडले ते आपला हिंदुस्तान समजून घ्यायला, आपली संस्कृती आणि आपला हिंदू धर्म याची परिस्थिति कशी आहे हे समजून घ्यायला, लोकजीवन समजून घ्यायला. पारतंत्र्याच्या काळात, इंग्रजी सत्तेच्या काळात आपल्या सामान्य हिंदू जनतेची उपेक्षा कशामुळे होत होती याची कारणं त्यांना या परिभ्रमणात समजली होती. आपल्या समाजातील अज्ञान आणि दारिद्र्य दूर कसे होईल आणि भारताचे पुनरुत्थान कसे होईल? त्याच्या आत्म्याला जाग कशी येणार? याच प्रश्नावर जास्त वेळ ते चिंतन करत होते.
प्राचीन ऋषीमुनींनी दिलेले उदात्त आध्यात्मिक विचार आणि जीवनाची श्रेष्ठ मूल्ये समाजातल्या शेवटच्या माणसापर्यंत पोहोचवण्याची गरज आहे असे त्यांना तीव्रतेने वाटत होते. सामान्य माणसाच्या सेवेसाठी आणि उन्नतीसाठी आपण प्रयत्न करायचा असा स्वामीजींचा निर्णय झाला. हे करण्यासाठी पाच-दहा माणसं आणि पैसा हवाच. आता अमेरिकेत सर्वधर्म परिषद भरते आहे, तिथे जाऊन भारताच्या आध्यात्मिक संस्कृतीचा परिचय करून द्यावा आणि तिकडून पैसा गोळा करून आणून इथे आपल्या कामाची उभारणी करावी, म्हणून सर्व धर्म परिषदेला अमेरिकेत जायचा त्यांचा निर्णय झाला.
🔹 पाश्चात्य देशात आपला जाण्याचा उद्देश काय यासाठी रामेश्वर, मद्रास, म्हैसूर, सिकंदराबाद आदि ठिकाणी त्यांचा प्रवास आणि व्याख्याने झाली. सर्वांनी मिळून पैशांची तयारी केली. म्हैसूरच्या राजांनी मोठी रक्कम दिली. खेतडीचे राजे अजित सिंग यांना तर खूप आनंद झाला, त्यांनीही मोठी सोय केली. जो काही खर्च येईल तो सर्व अजित सिंग देणार होते. शिवाय पश्चिमेकडे जाणार म्हणून तिथे शोभेल असा राजेशाही पेहराव त्यांनी तयार करून दिला. तर विवेकानंदांच्या आईला दरमहा काही रक्कम पाठवून आर्थिक मदत त्यांनी चालू केली, ज्यामुळे विवेकानंद निश्चिंत मनाने शिकागोला जाऊ शकले.
🔹 शिकागोतल्या सर्वधर्म परिषदेचे विशेष निमित्त होते. कोलंबस अमेरिकेत उतरला त्या घटनेला चारशे वर्ष पूर्ण झाल्यानिमित्ताने मोठा महोत्सव अमेरिकेत भरवण्यात आला होता. या निमित्ताने जागतिक पातळीवरचा समारोह आणि प्रदर्शने भरविण्यात आली होती. बौद्धिक ज्ञान शाखांशी संबंधित एकूण वीस परिषदा झाल्या. धर्म आणि तत्वज्ञान यावरची सर्व धर्म परिषद ही त्यापैकी एक होती. ही परिषद शिकागोच्या ‘आर्ट इन्स्टिट्यूट’च्या भव्य इमारतीत भरली होती. ११ सप्टेंबर १८९३ ला परिषदेचे उद्घाटन झाले. भारतातून आलेले इतर प्रतिनिधी होते; बुद्ध धर्माचे धर्मपाल, जैन धर्माचे विरचंद गांधी, ब्राह्मो समाजाचे प्रतापचंद्र मुजूमदार व बी. बी. नगरकर, थिऑसॉफिकल सोसायटीच्या डॉ. बेझंट व ज्ञानचंद्र चक्रवर्ती. उच्च विद्याविभूषित, विचारवंत, ख्यातनाम विद्वान, पत्रकार असे श्रोते समोर होते. उद्घाटनाच्या दुपारच्या सत्रात विवेकानंद यांचे एक छोटेसे भाषण झाले. शिकागो म्हटलं की सर्वांना आतापर्यंत एकच भाषण झालं असं वाटतं. परंतु विवेकानंदांनी उद्घाटन, समारोप या निमित्ताने आणि हिंदू धर्म विषयक प्रबंध वाचन, अशी अनेक भाषणे दिली. त्याशिवाय प्रत्येक वेळी जे जे हिंदू धर्माबद्दल आरोप वा टीका करत असत, त्या त्या भाषणाला विवेकानंद उत्तरादाखल त्याचं खंडन करत असत. अशी त्यांची अनेक भाषणे या परिषदेत झाली. ही सर्व भाषणे खूप गाजली. थोडक्यात त्याचा गोषवारा असा …
🔹 ११ सप्टेंबरचे उद्घाटनपर भाषण –
“अमेरिकेतील भगिनींनो आणि बंधुनो” या पहिल्याच वाक्याला टाळ्यांचा कडकडाट झाला. अनेकांच्या भाषणाला टाळ्या पडल्या होत्या पण पहिल्याच संबोधनाला असा प्रतिसाद नव्हता मिळाला, त्यांनाही आश्चर्य वाटले. टाळ्या थांबण्याची वाट पाहत विवेकानंद थांबले होते. शांतता झाल्यावर त्यांनी पुन्हा बोलायला सुरुवात केली. “सुंदर शब्दांमध्ये जे आपले स्वागत केले गेले आहे त्याबद्दलचा आनंद अवर्णनीय आहे. जगातील सर्वात प्राचीन असा हिंदू धर्म, त्यातील सर्वसंगपरित्यागी संन्याशांची परंपरा यांच्या वतीने मी जगातील सर्वात नवीन अशा अमेरिकन राष्ट्राला मन:पूर्वक धन्यवाद देतो!”. त्यांनी परिषदेच्या आयोजकांचे आभार मानले. आधीच्या वक्त्यांचा गौरवपूर्ण उल्लेख केला. प्रत्येक मताबद्दलची सहिष्णुता आणि जगातील सर्व धर्म विचारांच्या बाबतीतली स्वीकारशीलता हे हिंदू धर्माचे वैशिष्ठ्य आहे असे सांगून, पारशी लोक आपल्या जन्मभूमीतून बाहेर फेकले गेल्यानंतर त्यांनी भारताचा आश्रय घेतला. त्यांना निश्चिंतपणे राहण्यासाठी आसरा मिळाला, ही ऐतिहासिक घटना असल्याचे सांगून, अशा देशातून आपण आलो आहोत आणि अशा धर्माचा मी प्रतिनिधी आहे याचा आपल्याला अभिमान वाटतो, याचा त्यांनी उल्लेख केला. साऱ्या जगातून इथे आलेल्या सर्व धर्म प्रतिनिधींच्या स्वागतासाठी आज सकाळी जी घंटा वाजवली गेली, ती सर्व प्रकारच्या धर्मवेडेपणाची मृत्युघंटा ठरेल, लेखणी किंवा तलवार यांच्या सहाय्याने केल्या जाणार्‍या मानवाच्या सर्व प्रकारच्या छळाचा तो अंतिम क्षण असेल आणि आपआपल्या मार्गाने एकाच ध्येयाच्या दिशेने चाललेल्या मानवांपैकी कोणाविषयीही, कोणाचाही, कोणत्याही प्रकारचा अनुदार भाव यानंतर शिल्लक राहणार नाही, असा मला पूर्ण विश्वास आहे”. असे पाच मिनिटांचे आपले भाषण विवेकानंदांनी थांबवले आणि पुन्हा टाळ्यांचा प्रचंड कडकडाट झाला.
🔹 हे छोटसं भाषण हा एक उत्स्फूर्त आविष्कार होता. विवेकानंदांनी परिषदेच्या उद्दिष्टालाच स्पर्श केला होता. स्वागतपर भाषणाला उत्तर म्हणून अशी चोवीस भाषणे झाली त्यात विवेकानंदांचे विसावे भाषण होते. अजून खरा विषय तर मांडला जायचा होता. ही परिषद सतरा दिवस चालू होती. रोज तीन-तीन तासांची तीन सत्रे होत.
🔹 सर्वधर्म परिषद सुरू झाली. धर्मविषयक वेगवेगळ्या प्रश्नांवर चर्चा होत होत्या. यात प्रामुख्याने दोन भाग केले होते, पहिला भाग होता, प्रत्येक धर्मातील तत्वचिंतन आणि विविध सिद्धांत, तर दुसर्‍या भागात, परमेश्वराचे स्वरूप, धर्माचे महत्व, ईश्वरी साक्षात्कार, परमेश्वराचा अवतार, अनैतिकतेच्या कल्पना असे विषय होते. या चर्चा दहा दिवस चालल्या होत्या. तर उत्तरार्धात चर्चेचे विषय होते, कौटुंबिक जीवन, ललित कला, विज्ञानातील शास्त्रे, नीतीविषयक सिद्धांत, अखिल मानवमात्राविषयीचे प्रेम, ख्रिस्त धर्मप्रचारक मिशनर्‍यांची कार्यपद्धती. भिन्न धर्माच्या अनुयायांनी एकमेकांना समजून घ्यावे हा याचा हेतू होता.
🔹 नवव्या दिवसाचे भाषण-
या परिषदेत विवेकानंदांना हिंदू धर्मावरची टीका, आरोप-प्रत्यारोप ऐकावे लागले होते, पण नवव्या दिवशी त्यांनी हिंदू धर्मावरचा त्यांचा निबंध सादर केला. इतर धर्मियांच्या टीकेचा कठोर शब्दात समाचार घेतला. ते म्हणाले, “आम्ही पूर्वेकडून आलेल प्रतिनिधी गेले काही दिवस इथे बसलो आहोत आणि एका अधिकारपदाच्या भूमिकेतून आम्हाला सांगितलं जात आहे की, आम्ही सर्वांनी ख्रिस्त धर्माचा स्वीकार करायला हवा. का? तर ख्रिस्त धर्मीय राष्ट्रे आज सर्वात अधिक प्रगतीशील आहेत. आम्ही आमच्या आसपास पाहतो, तर आम्हाला असं दिसतं की इंग्लंड हे ख्रिस्त धर्मीय राष्ट्र आज जगात सर्वात पुढारलेले आहे आणि ते पंचवीस कोटी लोकांच्या मानेवर पाय रोवून उभं आहे. आम्ही इतिहासात मागे वळून पाहतो, तर आम्हाला आढळून येतं की, ख्रिस्त धर्मीय युरोपच्या समृद्धीचा प्रारंभ स्पेनपासून झाला. या स्पेनच्या समृद्धीची सुरुवात झाली ती, मेक्सिकोवर आक्रमण करण्यापासून! आपल्या बांधवांचे गळे कापून ख्रिस्त धर्म प्रगतीशील होत जातो. अशा प्रकारची किंमत देऊन मिळणारी समृद्धी सौम्य प्रकृतीचा हिंदू स्वीकारणार नाही. मी इथे बसलो आहे आणि मी जे काही सारं ऐकलं तो असहिष्णु वृत्तीचा कळस होता. इस्लाम धर्माचे गोडवे गायलेले मी आता ऐकले. हे मुसलमान भारतात हातात तलवार घेऊन अत्याचार करीत आले आहेत. रक्तपात आणि तलवार ही हिंदूंची साधनं नाहीत. आमचा धर्म सर्वांविषयीच्या प्रेमाच्या आधारावर उभा आहे”. यावर श्रोत्यांनी उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला.
🔹 २० सप्टेंबरला ‘पेकिंगमधील धर्म’ हा विषय हेडलँड यांनी मांडला तेव्हा त्याला जोरदार उत्तर देत विवेकानंदांनी त्याचाही खरपूस समाचार घेतला.
🔹 २७ सप्टेंबर- समारोपाचे भाषण –
शेवटच्या दिवशी ७ ते ८ हजारांनी खच्चून भरलेले कोलंबस आणि वॉशिंग्टन सभागृह … ऐतिहासिक गर्दीचा हा उच्चांक होता. सर्वधर्म परिषदेच्या समारोपात तर, एखाद्या संगीत मैफिलीची भैरवीने सांगता होते तसे विवेकानंदांनी सर्व धर्माच्या अनुयायांना संदेश देऊन भाषण संपवले. ते म्हणाले, “कोणत्याही ख्रिस्ती माणसानं हिंदू वा बौद्ध होण्याची गरज नाही किंवा कोणत्याही हिंदू वा बौद्ध माणसाने ख्रिस्ती होण्याची गरज नाही. प्रत्येकानं दुसर्‍या धर्मातलं सारभूत तत्व ग्रहण करायचे आहे. त्याच वेळी आपलं वैशिष्ट्यही जपायचं आहे आणि अखेर स्वत:च्या स्वाभाविक प्रवृत्तीला अनुसरून आपला विकास करून घ्यायचा आहे”.
🔹 स्वामीजींनी सर्वांच्या मनात विश्वबंधुत्वाचा भाव निर्माण केला. ते म्हणाले, “आपले मार्ग भिन्न असले, विचारधारा वेगळ्या असल्या, तरी आपण सर्वजण भिन्न मार्गाने जात असलेल्या पूर्णतेचे यात्रिक आहोत”.
🔹 शिकागोच्या सर्वधर्म परिषदेतली स्वामी विवेकानंदांची भाषणे आणि श्रोत्यांचा त्यांस मिळालेला अभूतपूर्व प्रतिसाद म्हणजे भारताच्या गौरवाचं सुवर्णाक्षरांनी लिहिलेल पान होतं. विश्वबंधुत्व आणि विश्वधर्म यांचे उद्गाता असलेल्या स्वामी विवेकानंद यांनी धर्म, अध्यात्म आणि तत्वज्ञान यात असामान्य, अद्वितीय अशी कामगिरी केली होती. त्यांचे नाव अमेरिकेच्या कानाकोपर्‍यात पोहोचले होते. स्वामी विवेकानंद आता वैश्विक स्तरावर ख्यातनाम झाले होते. त्यांनी भारताबाहेर जाऊन केलेला आपली उच्च संस्कृती, हिंदू धर्माची वैशिष्ट्ये, तत्वज्ञान, आपल्या राष्ट्राबद्दलचा अभिमान व प्रेम यांचा जागर हे शिकागोच्या परिषदेनंतर १२८ वर्षानी आज आपण जाणून घेणे, माहिती करून घेणे अत्यंत महत्वाचे ठरेल. कारण त्याची आज नितांत आवश्यकता आहे.

  • 🔹🔹🔹🔹🔹🔹🔹🔹🔹🔹 डॉ. नयना कासखेडीकर, पुणे.

मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या अभियंता दिवस

दरवर्षी १५ सप्टेंबर हा दिवस अभियंता दिवस (इंजिवियर्स डे) म्हणून साजरा केला जातो. मी स्वतः अभियंता असल्यामुळे मला याचा अभिमान आहेच. मी या दिवशी काही ठिकाणी पाहुणा म्हणून जाऊन भाषणेही दिली आहेत. या वर्यी या निमित्याने डॉ.विश्वे्वरय्या यांच्याबद्दल माहिती आणि इंजिनियरांवर लिहिलेल्या काही मजेदार गोष्टी या पानावर संग्रहित केल्या आहेत. सर्व मूळ लेखकांचे मनःपूर्वक आभार.

🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹
🔸सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या.🔸

🔸संकलन: सदानंद पाटील, रत्नागिरी.

डॉ. विश्वेश्वरैया यांचा जन्म कर्नाटकातील कोलार जिल्ह्यात चिक्कबल्लापूर तालुक्यातील मुद्देनहळ्ळी येथे झाला. त्यांचे पूर्वज आंध्र प्रदेशातील कुर्नूल भागातील मोक्षगुंडम या गावचे. त्यांच्या वडिलांचे नाव पंडित श्रीनिवासशास्त्री व आईचे व्यंकचम्मा. वडील संस्कृतचे गाढे विद्वान होते.

विश्वेश्वरय्या यांचे प्राथमिक शिक्षण चिक्कबल्लापूर या खेड्यात व अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत उच्च शिक्षण बंगलोरच्या सेंट्रल कॉलेजामध्ये झाले. १८८० मध्ये ते बी. ए. परीक्षा विशेष गुणवत्तेत उत्तीर्ण झाले. म्हैसूर सरकारने पुढील शिक्षणासाठी त्यांना शिष्यवृत्ती दिली. १८८३ मध्ये ते पुण्याच्या अभियांत्रिकी महाविद्यालयातून मुंबई विद्यापीठाची अभियांत्रिकीची पदवी परीक्षा प्रथम श्रेणीत उत्तीर्ण झाले. या परीक्षेत ते मुंबई प्रांतात पहिले आले.

स्थापत्यशास्त्रातील त्यांच्या ज्ञानाचा लौकिक सर्वदूर पसरला. १८८४ मध्ये मुंबई सरकारच्या सार्वजनिक बांधकाम खात्यात त्यांची साहाय्यक अभियंता पदावर नियुक्ती झाली. नासिक जिल्ह्यात त्यांची प्रथम नियुक्ती झाली. न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांचे त्यांना मौलिक मार्गदर्शन लाभले. पुणे व गुजरातमधील सुरत जिल्ह्यात त्यांनी काम केले. १९०४ साली शासनाने आरोग्य अभियंता या पदावर त्यांना बढती दिली.

खडकवासला येथील जुन्या दगडी बांधकामाच्या धरणात त्यांनी संशोधन करून तयार केलेली स्वयंचलित शीर्षद्वारे पहिल्यांदा बसविण्यात आली होती. त्यांच्यामुळे त्यांनी पाण्याचा अपव्यय टाळला. १९०६ साली एडनला लष्करी वसाहतीसाठी त्यांची साहाय्यक बंदर अधिकारी म्हणून नेमणूक झाली. त्यापूर्वी त्यांनी मुंबई सरकारच्या सचिवालयात सार्वजनिक बांधकाम खात्यांतर्गत पाटबंधारे विभागात विशेष अधिकारी म्हणून काम केले. पुण्याच्या डेक्कन क्लबच्या स्थापनेत त्यांनी भाग घेतला. १९०७ साली मुंबई सरकारच्या नोकरीतून त्यांनी स्वेच्छा निवृत्ती स्वीकारली.

१९०९ साली हैदराबाद संस्थानात विशेष सल्लागार अभियंता म्हणून त्यांनी कार्यभार स्वीकारला. हैदराबाद शहराची पुनर्रचना, मूसा व इसा या दोन्ही नद्यांना धरणे बांधून संभाव्य पुरापासून शहराचे संरक्षण ही कामे त्यांनी केली. याच वर्षी म्हैसूर संस्थानचे नरेश महाराजा कृष्णराज वाडियार यांच्या विनंतीनुसार त्यांनी म्हैसूर संस्थानच्या प्रमुख अभियंता पदाची सूत्रे हाती घेतली. १९१२ ते १९१८ ही सहा वर्षे म्हैसूर संस्थानचे दिवाण म्हणून शिक्षण, उद्योग,कृषी आदी सर्व क्षेत्रांत त्यांनी नेत्रदीपक कामगिरी केली. म्हैसूर आर्थिक परिषदेला स्थायी रूप देऊन अनेक विकासकामे हाती घेतली. उदा., म्हैसूर बँक, म्हैसूर विद्यापीठ, प्राथमिक शिक्षणाचा विस्तार, मुलींचे पहिले वसतिगृह व शेतकी महाविद्यालय, वृंदावन गार्डन यांची उभारणी, कन्नड साहित्य अकादमी, आर्थिक लेखा परीक्षणाबरोबरच कार्यक्षमता लेखा परीक्षण वगैरे. रेशीम उत्पादन, चंदन तेल, साबण, धातू व क्रोम टॅनिंग, सिमेंट, साखर कारखाने, लघू उद्योग, हॉटेल व उपाहारगृहे, विश्रामधाम, मुद्रणालये, क्लब यांच्या निर्मिती उद्योगास त्यांनी चालना दिली.

म्हैसूरसाठी भाटकलला बंदराची सोय केली. आपल्या प्रयत्‍नांनी रेल्वेचे व्यवस्थापन राज्य सरकारच्या कक्षेत आणले. काही ठिकाणी नवीन रेल्वे मार्ग उभारले. सेवाभरती शर्ती, मागासवर्गीयांसाठी राखीव जागा आदी समाजोन्मुख कार्ये त्यांनी केली. १९२६ साली त्यांनी म्हैसूर संस्थानच्या सेवेचा स्वेच्छेने राजीनामा दिला. त्यानंतर त्यांचा भद्रावती आयर्न अँड स्टील वर्क्स, श्री जय चामराजेंद्र ऑक्युपेशनल इन्स्टिट्यूट वगैरे संस्थांशी घनिष्ट संबंध आला.

मुंबईची प्रिमियर ऑटोमोबाइल इंडस्ट्री स्थापण्यातही त्यांनी विशेष प्रयत्‍न केले. हिंदुस्थान एअरक्राफ्ट फॅक्टरी (सध्याची दि हिंदुस्थान एरॉनॉटिक्‌स) व ग्रामीण औद्योगिक प्रकल्पांच्या योजनेतही त्यांनी भाग घेतला.

विश्वेश्वरय्या यांच्या विलक्षण बुद्धिमत्तेने देशातील अनेक योजना साकार झाल्या. धुळे जिल्ह्यातील पांजरा नदी ते दात्रटीपर्यंत वक्रनलिकेने पाणीपुरवठा ही योजना साकार करून त्यांनी धुळे शहर पाणीपुरवठा योजना व सुरत शहर पाणीपुरवठा योजनाही साकार केली. सक्कर शहराच्या पाणीपुरवठ्याचा बिकट प्रश्न त्यांनी सक्कर बंधाऱ्यांची उभारणी करून सोडविला. शेतीला पाणीपुरवठा करण्याच्या व कमीत कमी पाण्यात अनेक तऱ्हेच्या पिकांना पाणी देण्याची गट पद्धती त्यांनीच सुरू केली. ओरिसा राज्यातील महापूराच्या नियंत्रणाचे निर्मातेही तेच. म्हैसूरपासून १८ किमी. वरील कृष्णराजसागर हे प्रचंड धरण स्वातंत्र्यपूर्व काळातच त्यांच्या कुशल नेतृत्वाखाली बांधले गेले. सु. ४० मीटर उंचीला लागणारा पाया लक्षात घेऊन कामाला सुरुवात केली. आज या धरणामुळे सु. ८ हजार हेक्टर जमीन पाण्याखाली येते. १२.५ कोटी रुपयांची कावेरी बंधारा योजना त्यांनीच पूर्ण केली.

यांखेरीज कोल्हापूर, मुंबई, कराची, धारवाड व विजापूर शहर पाणीपुरवठा योजना त्यांनीच कार्यान्वित केल्या. पुणे, हैदराबाद व म्हैसूर येथील भुयारी गटार योजना त्यांनी अभिकल्पित केल्या. नवी दिल्लीची योजनाबद्ध सुधारणा त्यांनीच केली. पुण्याच्या अभियांत्रिकी महाविद्यालयाचा अभ्यासक्रम ठरविण्यात त्यांचे महत्वपूर्ण योगदान होते.

विश्वेश्वरय्या यांनी अनेक संस्थांवर व समित्यांवर केलेले कार्य मौलिक स्वरूपाचे आहे. मुंबई औद्योगिक शिक्षण समितीचे अध्यक्ष (१९२१-२२), भारतीय अर्थविषयक समितीचे अध्यक्ष (१९२५), मुंबई महानगरपालिका काटकसर समितीचे अध्यक्ष, मुंबई बॅक बे चौकशी समितीचे अध्यक्ष, नवी दिल्ली राजधानी समितीचे सल्लागार, भद्रावती पोलाद कारखान्याचे चेअरमन अध्यक्ष, अखिल भारतीय उत्पादक संस्था (१९४१) संचालक, जमशेटपूर टाटा लोखंड व पोलाद कारखाना, मुंबई विद्यापीठाचे अधिछात्र, मुंबई प्रांत आरोग्य समितीचे सदस्य, मुंबई विद्यापीठाच्या रासायनिक उद्योग उन्नती समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी केलेले कार्य विशेष उल्लेखनीय आहे. मुंबई, कराची, बडोदा, सांगली, मोरवी, भोपाळ, पंढरपूर, अहमदनगर, नागपूर, भावनगर,राजकोट, गोवा या नगरपालिकांना त्यांनी आर्थिक अडचणीत मार्गदर्शन केले.

विश्वेश्वरय्या यांनी पाच वेळा अमेरिकेचे दौरे केले. खेरीज जपान, इटली, इंग्‍लंड, स्वीडन, रशिया, कॅनडा, सिलोन (श्रीलंका), जर्मनी व फ्रान्स या देशांना विविध निमित्तांनी भेटी दिल्या.

शिस्त हा त्यांच्या परवलीचा शब्द होता. ते सतत कठोर परिश्रम करीत. प्रत्येक काम नियमित, नीटनेटके व स्वच्छ असावे हा त्यांचा आग्रह असे.

भारताच्या प्रगतीसाठी आपल्या भाषणांतून व लेखनांतून ते तळमळीने विचार मांडीत. भारताच्या भवितव्यासाठी राष्ट्रीय संरक्षणातील धोके, राष्ट्रीय चारित्र्य, राष्ट्रबांधणी व राष्ट्रीय कार्यक्षमता या विषयांवर त्यांनी व्यक्त केलेले विचार मार्गदर्शक होतील. आपल्या विषयातील त्यांचे ज्ञान अत्यंत अचूक होते. एकदा रेल्वेतून प्रवास करीत असताना रेल्वेच्या बदललेल्या आवाजावरून त्यांनी १.५ किमी. वरील रेल्वे रूळ उखडले आहेत असे अचूक अनुमान काढून हजारो प्रवाशांचे प्राण वाचविले होते.

रिकन्स्ट्रक्टिंग इंडिया (१९२०), प्‍लॅन्ड इकॉनॉमी फॉर इंडिया (१९३४), प्रॉस्पेरिटी थ्रू इंडस्ट्री, मेम्वॉयर्स ऑफ माय वर्किंग लाइफ (१९६०) ही त्यांची पुस्तके विशेष प्रसिद्ध आहेत.

नवभारताचे एक निर्माते म्हणून विश्वेश्वरय्या यांच्या विविधोपयोगी कार्याचा व त्यांच्या ज्ञानाचा अनेक संस्थांनी, विद्यापीठांनी व शासनांनी गौरव केला. लोकांमध्ये ते एम्. व्ही. या नावाने परिचित होते.

ब्रिटिश सरकारने त्यांना सर हा किताब दिला. मुंबई, कलकत्ता, काशी, पाटणा, अलाहाबाद व म्हैसूर या विद्यापीठांनी त्यांना सन्माननीय डी. लिट्. देऊन गौरवले. १९५५ साली भारत सरकारने त्यांना सर्वोच्च सन्मान ‘भारतरत्‍न’ देऊन गौरवले. त्यांच्या सन्मानाप्रीत्यर्थ पोस्टाचे तिकीट काढले. विश्वेश्वरय्यांनी अनेक संस्थांना लाखो रूपयांच्या देणग्या दिल्या. देशातील अनेक संस्थांना विश्वेश्वरय्या यांचे नाव कृतज्ञतेने देण्यात आले आहे. सर विश्वेश्वरय्या यांची स्मृती म्हणून कर्नाटक सरकारने बंगलोर येथे ‘सर विश्वेश्वरय्या सायन्स म्युझियम’ उभारले आहे. हे म्युझियम भारतातील सर्वांत मोठे सायन्स म्युझियम आहे. त्यांच्या नावाने त्यांच्या जन्मदिनी अभियांत्रिकी क्षेत्रातील मान्यवरांस प्रत्येक वर्षी पुरस्कार दिला जातो.

त्यांचा जन्मदिन ‘अभियंता दिन’ म्हणून भारतभर साजरा केला जातो. महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक बांधकाम खात्यातर्फेही १९९८ पासून त्यांचा जन्मदिन ‘अभियंता दिन’ म्हणून साजरा करण्याचे घोषित झाले. गुणवत्ता संवर्धन व सचोटीला प्रोत्साहन मिळावे म्हणून भारतरत्‍न सर विश्वेश्वरय्या यांच्या स्मरणार्थ महाराष्ट्र शासनाने १९९७ पासून ‘उत्कृष्ट अभियंता पुरस्कार’ देण्यास सुरुवात केली आहे.

विश्वेश्वरय्यांनी आपल्या जन्मगावी सुंदर घर बांधले असून १९७१ मध्ये त्याचा राष्ट्रीय स्मारकात समावेश केला गेला आहे. या घरातील वस्तुसंग्रहालयात विश्वेश्वरय्या यांच्या नित्य वापरातील काही वस्तू, त्यांना मिळालेल्या भेटवस्तू व भारतरत्‍न गौरवपदक ठेवण्यात आले आहे. गावातील विशाल बागेत त्यांचा अर्धपुतळा बसविण्यात आला आहे. बंगलोर येथे या शतायुषी महापुरुषाचे निधन झाले.

स्रोत: मराठी विश्वकोश, कुलकर्णी, सतीश वि.
🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹

अभियंत्यांचे दैवत डॉ मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या

नोकरीतून निवृत्त झाल्यावर सर्वसामान्य व्यक्ती कुटुंबाबरोबर व्यक्तिगत जीवन जगते;मात्र निवृत्तीनंतरही पूर्वीपेक्षा अधिक क्षमतेने थोडीथोडकी नव्हे तर ५५ वर्षे देशाच्या जनतेच्या सेवेसाठी देणारी व्यक्ती खऱ्या अर्थाने भारतरत्न असते.होय,मी आज ज्यांच्याबद्दल माहिती सांगतोय ते आहेत- देशातील साऱ्या अभियंत्यांचे दैवत,आधुनिक भारताचे रचनाकार ‘सर,भारतरत्न मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या’
१५ सप्टेंबर हा त्यांचा जन्मदिन! संपूर्ण भारतभर १९६८ पासून त्यांचा जन्मदिन हा अभियंता दिन (इंजीनियर्स डे) म्हणून साजरा होतो.सध्या पाकिस्तानात असलेल्या सिंध प्रांतातील सक्कर या शहराच्या पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न त्यांनी कल्पकतेने सोडवला. घाणेरडे,दूषित पाणी प्यावे लागत असलेल्या तिथल्या लोकांना अतिशय कमी खर्चात शुद्ध आणि स्वच्छ पाणी प्यायला मिळाल्याने त्यांच्या डोळ्यात आनंदाश्रू तरळले आणि भारताच्या एका युवक आणि कल्पक अभियंत्याचे नाव जागासमोर आले. १८८४ मध्ये त्यांना इंग्रज सरकारने नाशिक विभागात अभियंत्याची नोकरी दिली.मात्र १९०७ मध्ये म्हणजे वयाच्या अवघ्या ४७ व्या वर्षी त्यांनी स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. अर्थात ती आराम करण्यासाठी नव्हे तर आपल्या कर्तृत्वाला नवनवीन क्षितिजे निर्माण करून देण्यासाठी! आपल्या निवृत्ती वेतनातून आपल्या गरजेएवढे पैसे घेऊन उर्वरित पैसे ते गरीब मुलांच्या शिक्षणासाठी खर्च करीत. शालेय शिक्षण घेत असतानाच ते आपल्या सुसंस्कृत पित्याला पारखे झाले होते.त्यांच्या घरची आर्थिक स्थिती बेताचीच होती.पण त्यांची आई मनाने श्रीमंत आणि जिद्दी होती. आपल्या शिक्षणाचा भार आईवर पडू नये म्हणून त्यांनी शिकवण्या करून पैसा उभा केला आणि नंतरच्या सर्वच परीक्षा ते पहिल्या श्रेणीत उत्तीर्ण झाले. शिक्षणासाठी आपल्यासारखा संघर्ष करण्याची वेळ अन्य कुणावर येऊ नये म्हणून आपल्या निवृत्ती वेतनातून गरीब मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी पैसा देऊ केला होता.
निवृत्तीनंतर ते स्थापत्यशास्त्रातील प्रगतीचा अभ्यास करण्यासाठी युरोपला गेले.हैदराबादच्या निजामाच्या निरोपानुसार तिथला दौरा अर्धवट सोडून ते भारतात परत आले आणि मुसा नदीच्या पुराच्या पाण्याच्या प्रश्नावर त्यांनी कायमस्वरूपी तोडगा काढला. यामुळे त्यांचा नावलौकिक अधिकच वाढला.म्हैसूरचे मुख्य अभियंता झाल्यावर त्यांनी कावेरी नदीवर कृष्णसागर नावाचे धरण उभे केले. महात्मा गांधी देखील हे अजस्त्र धरण पाहून चकित झाले होते.या धरणाच्या पाण्यावर त्यांनी वीज निर्मिती केली.या विजेने त्यावेळी म्हैसूरचा राजवाडा आणि वृंदावन गार्डन उजळून निघाले.पुढे आपल्या कर्तृत्वाच्या जोरावर विश्वेश्वरय्या म्हैसूर संस्थांचे दिवाण झाले. त्या सहा वर्षातच त्यांनी म्हैसूर विद्यापीठ,पोलाद कारखाना, सिमेंटचा कारखाना, रेशीम,चंदन,तेल,साबण यांची उत्पादने त्यांनी त्याकाळात सुरू केली.शिक्षण,उद्योग आणि शेती या क्षेत्रातही म्हैसूर संस्थानने नेत्रदीपक कामगिरी केली.मुंबई औद्योगिक शिक्षण संस्थेचे अध्यक्ष,मुंबई महानगरपालिका काटकसर समितीचे अध्यक्ष,भारतीय अर्थविषयक समितीचे अध्यक्ष,नवी दिल्ली राजधानी समितीचे सल्लागार असे विविध पदे त्यांनी भूषविली. कराची,बडोदा,सांगली,नागपूर, राजकोट,गोवा आदि नगरपालिकांना आणि इंदोर, भोपाळ,कोल्हापूर,फलटण अशा संस्थांनांना त्यांनी अडचणीच्या काळात मदत केली.हैदराबाद शहर वसविले, पुण्याजवळील खडकवासला जलाशय उभारण्यात योगदान दिले.
राष्ट्र बांधणीसाठी आपले आयुष्य वेचणाऱ्या विश्वेश्वरय्या यांना इंग्रज सरकारने सर हा सर्वोच्च मानाचा किताब दिला तर मुंबई, कोलकाता,अलाहाबाद,म्हैसूर या विद्यापीठांनी त्यांना मानाची डिलीट ही पदवी दिली.भारत सरकारने १९५५ मध्ये त्यांना भारतरत्न या उपाधीने अलंकृत करून त्यांच्या कार्याला सलाम केला.
विश्वेश्वरय्या हे आधुनिक काळातील विश्वकर्मा होते. झिजलात तरी चालेल पण गंजू नका हा मंत्र त्यांनी तरुणांना दिला. वयाची नव्वदी ओलांडल्यावरही त्यांचा उत्साह तरुणांना लाजवणारा होता.१५ सप्टेंबर १९६१ ला भारतभर त्यांची जन्मशताब्दी म्हणजे १०० वा वाढदिवस साजरा झाला. निष्ठावान,चारित्र्यवान आणि विशाल दृष्टिकोन असलेले अभियंता असल्याचा गौरव पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी केला.पृथ्वीवर प्रकाश पर्व निर्माण करणाऱ्या या अभियंत्याची प्राणज्योत १४ एप्रिल १९६२ ला मावळली.एक कल्पक इंजिनिअर,वैज्ञानिक, निर्माता आपल्यातून निघून गेला. १९६८ पासून त्यांचा जन्मदिन अभियंता दिन म्हणून देशभर साजरा करण्यात येतो.

सुनियंत्रित आचरण,प्रसन्नता, संयम आणि प्रचंड आशावाद ही त्यांच्या प्रदीर्घ जीवनाची पंचसूत्री होती.त्यांच्या स्मृती आणि कार्यास विनम्र अभिवादन!!! देशातील सर्वच अभियंत्यांना इंजिनियर्स डे च्या हार्दिक शुभेच्छा!!!

इंजिनियर असल्याचा अभिमान बाळगा पण सिव्हील इंजिनियर असल्याचा दुप्पट अभिमान बाळगा. कारण ही एकमेव अशी शाखा आहे जी, भवन ते विमानतळ, धरण ते कृषी, सिंचन ते पर्यावरण, ऊर्जा ते वास्तुरचना, पथ ते उद्यान या सर्वाशी संबंधित आहे. समाजाच्या सर्व आयामांना स्पर्श करणारी ही विद्या शाखा असल्यानेच तिला नागरी (Civil) असे संबोधले जाते. या शाखेला अव्दितीय उंचीवर नेण्याचे काम डॉ मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांनी केले. त्यांना प्रणाम करुया आणि सिव्हील इंजिनियर असल्याचा अभिमान बाळगुन कायम समाजहितैषी असे काम करुया.
🙏🏻💐अभियंता दिनाच्या शुभेच्छा..💐🙏🏻

🏦🏡⛩️🏣🏬🏨🏭🏣🏟️🏪🎢🛤️🛣️🌉🌌🛬🚠🛳️🚉🗼⛽🚧🚥🚏

This group is Engineers dominated, so wish you all a very happy 😊 ❤ 😀 💜 “Engineers Day”. This is another feather in your cap that new Gujarat CM Bhupendra Patel is also a civil engineer, that is, he is one among you. Mr. Patel is notebly a Diploma holder too.

भारत के सर्वश्रेष्ठ महान इंजीनियर्स जिनको आज इंजीनियर्स डे पर सम्मान पूर्वक याद करना जरूरी है।

  1. सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया
  2. डॉ ए पी जे अब्दुल कलाम -मिसाइल मैन
    3.श्री सतीश धवन -एरोस्पेस सुपरसोनिक इंजीनियरिग इसरो।
    4 ई श्रीधरन -मेट्रो मेन
    5 सुंदर पिचाई- गूगल के संथापक
    6 कल्पना चावला- पहली एस्ट्रोनॉट
    7सत्या नाडेला- माइक्रोसॉफ़्ट
    8 नागदरा रोमोराव नारायण मूर्ति -इंफोसिस
    9 वर्गीज़ कुरियन- स्वेत क्रांतिकारी- अमूल डेयरी
    10 सत्यनारायण गंगाराम पित्रोदा-मोबाइल
    11 आदिशिर गोदरेज-बिज़नेस मेन
    12 सुब्रम्हयम रामदोराई-स्किल डेवलपमेंट
    13 थॉमस कालीनाथ – इलेक्ट्रिकल ईइजीनियर -हिताची
    14 विक्रम साराभाई -स्पेस टेक्नोलॉजी
    15 सत्येंद्र दुबे -नेशनल हाई वे
    16 रवि ग्रोवर – न्यूकलर एनेर्जी
    17 प्रोफेसर एम एम शर्मा -केमिकल इंजीनियरिंग
    18 रछपाल सिंह गिल- भाखरानंगल बांध
    19 चेवांग नोरफेल -ग्लेशियर मैन
    20 सचिन बंसल -फ्लिपकार्ट
    21 राजेन्द्र कुमार पचौरी -क्लाईमेट चेंज
    [12:00, 15/09/2021] +91 89528 28005: 22 नीतीश कुमार -मुख्य मंत्री
    23 पी के थेरेशिया – भारत की पहली महिला मुख्य अभियंता
    24अजय भट्ट- यू एस बी के आविष्कारक

25आयलासोमायजुला ललिता -भारत की पहली महिला इंजीनियर

ENGINEER
Someone asked an engineer,”Why do you feel proud of being an engineer?” He smiled and replied. The income of a lawyer increases with the increase in crimes and a doctor’s income increases with the increase in diseases, but an engineer’s income increases with the increase in the prosperity of people or even the whole nation. That’s why, we
engineers feel so proud.”
A file in hand is the identity of a lawyer stethoscope in hand-a doctor and a chalk in hand-a teacher, but nothing in hand and everything in mind is the identity of an engineer.

Happy Engineer’s Day …

Today Sept 15th is Sir M.Visvesvaraya ‘s birthday. The Greatest civil engineer ever born in the country. Built Krishna Raja Sagardam in Mysore on Cauvery river with stone and Hydraulic lime. It is one of the largest dams in Asia and also built Brindavan garden down stream. Sir MV has done many works in the country. The Maharaja of Mysore appointed him Devaan and He carried out many works in the country .TheHarihar Steel plant, Sukkur dam and also advised Vizag port to sink a sand barge to protect it sea erosion. Born Inthe year 1861 died in the year 1961. I remember when he was bed ridden Smt. Savitri Telugu cinema star visited him. He advised his assistants to dress him with his regular dress including coat and head gear. He gave education to many students who cannot afford. He use to arrange by post their school fees exact amount in Rs and Annas. His habits were also very appreciable. Never taken home the office pen or pencil. Salutations to the great soul. . . . . . . Shantaram.

विश्वेश्वरैयांचे वंशज

हे लोक सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांचे कोणी नातू किंवा पणतू नाहीत, पण त्यांनी विश्वेश्वरय्या यांचा वारसा पुढे चालवला आहे.

आज अभियंता दिनाच्या निम्मिताने आपण भारतरत्न मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया याचं स्मरण करतो. या निम्मिताने मी आजवर जवळून पाहिलेल्या, अनुभवलेल्या विश्वेश्वरैयांच्या काही खास अशा वंशजांची ओळख करून देत आहे.

१. कोल्हापुरात डॉ डी. वाय. पाटील यांना भेटायला एक VIP व्यक्ती हेलिकॉप्टरने आली होती. भेट झाल्यावर निघतांना हेलिकॉप्टर काही सुरु होईना.
पायलट हेलिकॉप्टर कंपनीच्या टेक्निकल टीमशी बोलले पण त्याचा काही उपयोग झाला नाही. त्या VIP नां तत्काळ पुढे निघायचं होतं, त्यात कंपनीच्या टेक्निकल टीमला दुरुस्तीसाठी जागेवर यायला ३ दिवसांचा वेळ लागेल असं कळवलं. परिसरात दुसरं हेलिकॉप्टरसुद्धा उपलब्ध नव्हतं.
मग डी. वाय. पाटील यांचे चिरंजीव श्री संजय पाटील यानी कोल्हापुरातील एका कार मिस्त्रीला तिथं बोलावलं. या मिस्त्रीने आयुष्यात कधी हेलिकॉप्टरला हातही लावला नव्हता पण त्या अवलियाने अर्ध्या तासात हेलिकॉप्टरमध्ये झालेला बिघाड दुरुस्त केला. पायलटने खात्री केल्यावर आलेली VIP मंडळी सुखरूपपणे आपल्या गंतव्यस्थानी पोहोचली.
गंमत म्हणजे बेकायदा हेलिकॉप्टर दुरुस्ती केली म्हणून नागरी उड्डयन मंत्रालयाने या मिस्त्रीची चौकशी लावली होती.
याच मिस्त्रीने २००६ साली भंगारात गेलेल्या एका कारमध्ये बदल करून ती कोल्हापुरात रंकाळ्याच्या पाण्यावर चालवून दाखविली होती.
फिरोज मोमीन हा तो अवलिया.

२. विजार-शर्टातला ITI शिकलेला इचलकरंजीमधला एक तरुण ५० वर्षापूर्वी ४ सीटर इलेक्ट्रिक कार तयार करून शहरातून चालवत होता. सर्वजन कुतूहलाने पहात असतांना ही कार खंडाळ्याचा घाट चढणार का, असा टोमणा त्यातील एकाने मारला.
त्या तरूणाने कार चार्ज केली आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी ती कार मुंबईत मंत्रालयासमोर उभी केली.
पुढे त्यांनी किमान ५० एक नवे शोध लावले, प्रत्येकाची एक इंडस्ट्री उभी केली, त्यातील काही कंपन्या जागतिक पातळीवर सुद्धा गेल्या.
१९७६ साली एका प्रख्यात जापानीज कंपनीला आपल्या एका प्रोडक्टच्या निर्मितीसाठी २० सेकंद लागणारं Cycle Time यांने इचलकरंजीमध्ये ते १२ सेकंदात बसवून दाखवलं.
जगप्रसिद्ध फाय गृपचे संस्थापक श्री पंडितराव कुलकर्णी हे या अभियंत्याच नाव.

३. युरोप मध्ये फिरता रंगमंच पाहून “तो मी नव्हेच” या नाटकासाठी ते महाराष्ट्रात बनवायचं स्वप्न घेवून नटश्रेष्ठ प्रभाकर पणशीकर आले होते. बऱ्याच अभियंत्यांना, रचनाकारांना आणि कंपन्यांना भेटून सुद्धा त्यांना हवं तसं डिझाईन मिळत नव्हतं.
कोल्हापुरात एकदा प्रयोग संपल्यावर त्यांचा एका मित्र पणशीकराना एका लोहाराच्या पालावर घेवून गेला. पणशीकरांनी अगदी इनिछेने आपली संकल्पना त्याला समजावून सांगितली.
त्या लोहाराने दुसऱ्या दिवशी कुंभाराच्या फिरत्या चाकावर पुली आणि लिव्हर गिअर वापरून फिरता बहुमजली रंगमंचाचा मॉडेल चालवून दाखविला जो पुढे पणशीकर आणि इतर सर्वच नाटककारांनी आपल्या वापरता आणला.
किर्लोस्करांनी डीझेलवर चालणारा जनरेटर मार्केटमध्ये आणला तेव्हां या लोहाराने कोळश्यावर चालणारा जनरेटर बनवला जो डीझेल जनरेटरच्या दुप्पट कार्यक्षमतेने चालणारा आणि फक्त ३० % किमतीत बनवला होता.
ही असामी म्हणजे इयत्ता दुसरी शिकलेले म्हादबा मिस्त्री अर्थात महादेव शेळके.

४. उद्योगाची आणि अभियांत्रिकी शिक्षणाची कुठलीही पार्श्वभूमी नसलेला पाथरवट (वडार समाजातील एक उपजात) समाजातील एका तरुण दगड फोडता-फोडता, धरणाच्या कालवा खुदाईची कंत्राटे घेऊ लागला.
पुढे बंधारे, धरण, रस्ते, पाईपलाईनची कामे घेत वस्त्रोद्योग, उर्जा, महामार्ग, बांधकाम सारख्या क्षेत्रात आपला उद्योगविस्तार १००० कोटींच्याही पुढे नेला.
कित्येक उच्चशिक्षित अभियंत्याना घडवणारा बंडी, धोतर, गांधीटोपी वेशातला हा अशिक्षित पण विद्वान अभियंता म्हणजे रामचंद्र मारुती मोहिते.

५. सांगली जिल्ह्याच्या पेड गावातील चांभार कुटुंबातील एक युवक मुंबईतील माझगाव डॉक वर वेल्डरचं काम करणाऱ्या आपल्या मोठ्या भावासोबत शिकाऊ उमेदवार म्हणून रुजू झाला. तिथे काम करता-करता इंजिनीअरिंगचं शिक्षण पूर्ण केलं. देश-विदेशात काम करून व्यावसायिक अनुभव मिळवला. पुढे स्वतःची कंपनी सुरु केली (त्या कंपनीच्या नावात आपल्या सर्व भावांच्या नावाचा समावेश आहे) जिथे ४५०० लोक काम करतात आणि आजचा टर्नओवर ५०० करोड आहे. २०१४ ला आपल्या भावाला मिरजेचा आमदार बनवला.
बालपणी जाती-व्यवस्थेचे चटके खात ज्या गाव-विहिरीच्या पाण्याला स्पर्श करायला मनाई होती त्याच गावात त्यांनी सार्वजनिक विहीर खोदून दिली.
हे आहेत मुंबईतील DAS Offshore चे श्री अशोक खाडे, आणि DAS चा फुल्लफॉर्म आहे – दत्ता, अशोक, सुरेश

६. टाटा मोटर्स मध्ये काम करणाऱ्या एका इंजिनीअरने टाटा इस्टीम या गाडीच्या निर्मिती प्रक्रीयेमध्ये आपलं कौशल्य वापरून कंपनीचे २.५ करोड रुपये वाचविले.
त्याच्या बक्षीसापोटी मिळणारं प्रमोशन नाकारून आपल्या गावाकडच्या अल्पशिक्षित तरुण मित्रांना कंपनीत नोकरी देण्यासाठी विनंती केली.
टाटा मोटर्सने ती आनंदाने मान्य केली आणि अल्पावधीत याद्वारे ३०० तरुणांना रोजगार मिळाला. यातूनच २००१ साली सेवा क्षेत्रातील एका नव्या व्यवसायाचा उदय झाला ज्याची मजल आज ७५,००० लोकांच्या रोजगारापर्यंत येऊन पोचली आहे.
पंतप्रधान कार्यालय, राष्ट्रपती भवन, संसद भवन, सुप्रीमे कोर्ट, १०० एक महत्वाच्या खाजगी कंपन्या, १५ महत्वाची विमानतळे, ५० महत्वाची मंदिरे आणि अजून बरंच काही…
२२ राज्यातील ७० शहरात कार्यालये उघडली. सोबत शेती, Life Science, महाराष्ट्र आणि जम्मू मधील १०८ Emergency Medical Service , मेगा फूड पार्क, न्यूक्लिअर सायन्सचे Peace Applications, शहरी कचरा व्यवस्थापन या आणि अशा अजून बऱ्याच क्षेत्रात भरीव कामगिरी करून दाखवली.
आपल्या वयाच्या १९ व्या वर्षी या युवकाने आपल्या देशाच्या विकासाच स्वप्नं पाहून त्याच नावाने कंपनी स्थापन केली होती. आज याची वार्षिक उलाढाल २००० कोटींची पुढे आहे.
महाराष्ट्राच्या आजवरच्या प्रगतीत गेल्या ६० वर्षात महत्वाच योगदान दिलेल्या (हयात असलेल्या) ६० व्यक्तींमध्ये याचं नाव अग्रक्रमावर येतं.
आपल्या व्यवसायामुळे १० कोटी लोकांच्या आयुष्यात सकारात्मक बदल घडले पाहिजेत, १० लाख लोकांना रोजगार मिळाला पाहिजे आणि आपली कंपनी १०० देशात कार्यरत असली पाहिजे या दिव्य स्वप्नपूर्तीसाठी अहोरात्र झटणारे, मानवता जपणारे आणि जगणारे, अत्यंत संवेदनशील आणि सदैव हसतमुख असणारे, मुळचे रहिमतपूरचे आणि VIT कॉलेजचे Electronics इंजिनीअर असणारे
BVG म्हणजेच भारत विकास ग्रुपचे संस्थापक श्री हणमंतराव गायकवाड

या सगळ्यांनी आम्हांला प्रेरणा दिली, आमचं जीवन सुखकर केलं आणि देशाच्या निर्मितीत भरीव योगदान दिलं.

माहितीत असलेल्या, नसलेल्या अशा सर्वच विश्वेश्वरैयांच्या खऱ्याखुऱ्या वंशजांना अभियंता दिनाच्या निमित्ताने मानाचा सलाम ! 🙏

  • कुलभूषण बिरनाळे

ख-या इंजिनिअर तर सगळ्या महिलाच आहेत. ….. डब्याचं झाकण उघडत नसेल तर कोणत्या बाजूने दणका घालायचा ते तिलाच माहिती… निसटणारी पक्कड कशी पकडायची… डुगडुगणारं पोळपाटाचा पाट स्थिर कसा करायचा… गळणारा नळ बंद करताना कसा हळुच रिव्हर्स करायचा… गॅस शेगडी कमी जास्त करताना मध्येच बंद पडत असेल तर, बंद न पडू देता कशी वापरायची… संपलेल्या पावडरच्या डब्यातून शेवटच्या कणापर्यंत हातावर आपटून कशी पावडर काढायची…

अशा एक ना अनेक कुशलतेची कामं करणाऱ्या महिला इंजिनिअर्स ना खूप खूप शुभेच्छा🙏

गणेशोत्सव २०२१

श्रीगजाननाची स्थापना करून या वर्षाच्या गणेशोत्सवाची सुरुवात केली आहेच.

या कालावधीत मला मिळणाऱ्या वैशिष्ट्यपूर्ण लेखांचे संकलन मी या पानावर करणार आहे. जसजसे लेख आणि चित्रे मिळत जातील तसतशी ती या पानावर देत जाईन . मला यातले बहुतेक लेख व चित्रे फेसबुक किंवा वॉट्सॅपवर मिळणार आहेत. सर्व मूळ लेखकांचे मनापासून आभार मानून त्यानी आपली अनुमति द्यावी अशी विनंति आधीच करत आहे. दि.१०-०९-२०२१

गणपतीची ११ संस्कृत स्तोत्रे आणि गणेश पुराणाचे मराठीतून संक्षिप्त ओवीबद्ध रूपांतर इथे : https://anandghan.blogspot.com/2021/07/blog-post_15.html

माझा हा जुना संग्रह अवश्य पहा : गणेशोत्सव २०१९ : https://anandghare.wordpress.com/2019/09/08/%e0%a4%97%e0%a4%a3%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a5%8b%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%b5-%e0%a5%a8%e0%a5%a6%e0%a5%a7%e0%a5%af/

🔆ॐ गं गणपतये नमः🔆

‼ श्री गणेश पंचरत्न स्तोत्र ‼

मुदाकरात्त मोदकं सदा विमुक्तिसाधकम् ।
कलाधरावतंसकं विलासि लोकरक्षकम् ।
अनायकैक नायकं विनाशितेभदैत्यकम् ।
नताशुभाशुनाशकं नमामि तं विनायकम् ॥

नतेतरातिभीकरं नवोदितार्कभास्वरम् ।
नमत्सुरारि निर्जरं नताधिकापदुद्धरम् ।
सुरेश्वरं निधीश्वरं गजेश्वरं गणेश्वरं ।
महेश्वरं तमाश्रये परात्परं निरन्तरम् ॥

समस्त लोकसंकरं निरस्तदैत्यकुंजरम् ।
दरेतरोदरं वरं वरेभवक्त्रमक्षरम् ॥
कृपाकरं क्षमाकरं मुदाकरं यशस्करम् ।
मनस्करं नमस्कृतां नमस्करोमि भास्वरम् ॥

अकिंचनार्तिमार्जनं चिरन्तनोक्ति भाजनम् ।
पुरारिपूर्व नन्दनं सुरारि गर्वचर्वणम् ॥
प्रपंच नाशभीषणं धनंजयादि भूषणम् ।
कपोलदानवारणं भजे पुराणवारणम् ॥

नितान्तकान्तदन्तकान्ति मन्तकान्तकात्मजम् ।
अचिन्त्य रुपमन्तहीन मन्तरायकृन्तनम् ।
ह्रदन्तरे निरन्तरं वसन्तमेव योगिनाम् ।
तमेकदन्तमेव तं विचिन्तयामि सन्ततम् ॥

फलश्रुती

महागणेश पंचरत्नम् आदरेण योन्वहम् ।
प्रजल्पति प्रभातके ह्रदि स्मरन् गणेश्वरम् ॥
अरोगितामदोषतां सुसाहितीं सुपुत्रताम् ।
समाहितायु रष्टभूतिमभ्युपैति सोचिरात् ॥

🌹🌿🔆🌸🙏🌸🔆🌿🌹

दुर्वांचे महत्व का? आणि २१ दुर्वा का?

दुर्वा हा शब्द = दु: + अवम. दु: म्हणजे दूरचा – अर्थात परमात्मा, अवम = जवळ येऊ दे. थोडक्यात आत्मा आणि परमात्मा दोन्ही एकत्र येऊ देत अशी प्रार्थना म्हणजे दुर्वा.
संपूर्ण मी, माझ्या तिन्ही देहासकट( देह्त्रय = स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण शरीर) तुला अर्पण करतो अशा भावनेने ३ तृणाची दुर्वा वाहायची.
२१ वेळा का? मांडुक्य उपनिषदात आपल्या शरीराचे भाग सांगितले आहेत. ते म्हणजे ५ ज्ञानेंद्रिये (कान, डोळे, जीभ, त्वचा, नाक ), ५ कर्मेंद्रिये (हात,पाय इ.) ५ प्राण(प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान), मन, बुद्धी(बुद्धीचे २ भाग – मेधा(स्मरणशक्ती), प्रज्ञा (विवेकबुद्धी), अहंकार, चित्त. या सर्व २० भागांनी आणि आत्मा – अशा सर्व २१ गोष्टी म्हणजे संपूर्ण मी ! असा पूर्ण मी तुझ्याशी एकरूप होऊ दे म्हणून २१ दुर्वा वाहतात.
एक मराठीतील भक्तीगीत – अष्टांगाची करुनी घडी, वाहतो ही दुर्वांची जुडी – त्यात दूर्वांची जुडी म्हणजे पूर्ण आपण हा अर्थ सहजतेने सांगितला आहे.

– नीलिमा कुलकर्णी, रेस्टन, वर्जिनिया

. . . . . . . . . . .

🤔 बाप्पाचा प्रत्येक अवयव आपल्याला काय शिकवितो?

गणपती बाप्पाचा प्रत्येक अवयव म्हणजे शिक्षकच. ज्यापासून आपल्याला ज्ञानप्राप्ती होते. चला तर, जाणून घेऊया, बाप्पाचा प्रत्येक अवयव आपल्याला काय-काय शिकवितो?
▪️ शीर : बाप्पाचे मस्तक हत्तीचे असून हत्ती हा सर्व प्राण्यांपैकी सर्वात बुद्धिमान आहे. याचा अर्थ असा की आयुष्यात उंची गाठण्यासाठी बुद्धिमान व्हायला हवे.
▪️ मोठे कान : बाप्पाचे कान सूपासारखे असतात आणि सूपाची खासियत म्हणजे टरफल फेकून अन्न (सत्व) ठेवणे. याचा अर्थ असा आहे की आपण सर्वांचे ऐकतो, पण त्यातून चांगल्या गोष्टींचे सार घ्या आणि बाकीचे सोडून द्या.
▪️ छोटे डोळे : हे व्यक्तीला जीवनात सूक्ष्म दृष्टी ठेवण्यासाठी प्रेरणा देतात. तथापि ते दीर्घदृष्टीचेही सूचक आहेत.
▪️ लांब सोंड : हे आपल्याला दूरदृष्टी ठेवण्यास शिकवतो. याचा अर्थ असा की आपण दूरच्या विचाराने चालले पाहिजे आणि कोणत्याही धोक्याची अगोदरच जाणीव करून घेण्याचा किंवा त्याचा अंदाज घेण्याची गुणवत्ता असावी.
▪️ लांब पोट : बाप्पाला लंबोदर असेही म्हणतात. त्याच्या पोटाचा मोठा आकार म्हणजे प्रत्येकाच्या ऐकलेल्या गोष्टी आपल्या पोटात ठेवाव्यात.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


गणेश चतुर्थी विशेष

गणों के ईश का नाम गणेश है। गणेशजी शिरोभाग में निवास करते हैं।नेत्र, श्रोत्र, नासिका, त्वचा, जिह्वा-ये सब इन्द्रियगण हैं। जो इनका स्वामी है, जो इनको अपने काबू में रखने वाला है, उसको गणेश बोलते हैं। वेदों में जो मन्त्र अाते हैं-‘गणानां त्वा गणपतिं गुं हवामहे’; निसुषीद गणपति गणेषु’; इत्यादि, उनसे यह सिद्ध होता है कि गणेश प्रज्ञा के देवता हैं, और भी जहाँ-जहाँ गणपति की चर्चा आती है, वहाँ-वहाँ यह सिद्ध होता है कि गणेश बुद्धि के देवता हैं।अपनी प्रज्ञा की शुद्धि के लिये प्रज्ञा के अधिपति गणेशजी की वन्दना करनी चाहिये।

गणेशजी को यह वरदान प्राप्त है कि किसी भी कार्य के प्रारम्भ में उनकी वन्दना करने से वह कार्य निर्विघ्न रूप से सिद्ध हो जाता है।

नारायण! कोई भी काम प्रारम्भ करना हो, तो उसकी निर्विघ्नता से पूर्ति और अभिवृद्धि के लिये सबसे पहले गणेशजी की वन्दना करनी चाहिये। ‘गोस्वामी तुलसीदासजी महाराज’ अपने अमृतमय-रसमय ग्रन्थ ‘श्रीरामचरित मानस’ की रचना करते समय सबसे पहले वर्ण, अर्थ, रस, छन्द और मंगल के मालिक वाणी और विनायक का वन्दन करते हुये कहते हैं-

 वर्णानामर्थसंघानां रसानां छन्दसामपि।
 मड़्गलानां च कर्त्तारौ वन्दे वाणीविनायकौ।।

स्वामी अखण्डानन्द सरस्वती, वृन्दावन


🌹गणेशाचा अभंग🌹

उत्सवा कारणे येई प्रथमेश
लाडका गणेश घरोघरी ll
होई आगमन वाजत गाजत
रांगोळी दारात रेखियली ll
भावपूर्ण सारे भक्तीमय वारे
सजली मखरे बाप्पासाठी ll
घातले मंडप लागली तोरणे
आले हो पाहुणे गणराज ll
तोच उध्दारक चैतन्य प्रेरक
तोच संजीवक सर्वांसाठी ll
सुखाचा कारक दीनांचा तारक
करु या मोदक नैवेद्यासी ll
रुपाचे लावण्य विलसली प्रभा
आनंदाचा गाभा गवसला ll
देवा गणराया लाभो तुझी साथ
पाठीवरी हात असू द्यावा ll
🙏🙏🙏🙏

शांता लागू.. पणजी गोवा. . . . . वॉट्सॅपवरून साभार

************************************

परदेशांमधील गणपतीच्या मूर्ती

जगातली गणपतीची सगळ्यात उंच मूर्ती

गणपतीच्या उंचीच्या बाबतीत बोलायचं झालं, तर जगातली गणपतीची सगळ्यात उंच मूर्ती भारतात नाही, हे ऐकून तुम्हाला आश्चर्य वाटेल.
थायलंडच्या ख्लॉन्ग ख्वान्ग शहरामध्ये जगातली सगळ्यात मोठी गणपतीची मूर्ती आहे. या शहरामध्ये गणेश इंटरनॅशनल पार्क बनवण्यात आलं आहे, तिकडेच ही ३९ मीटर उंच गणपतीची कांस्याची मूर्ती आहे.
गणपतीच्या मूर्तीच्या डोक्यावर कमळाचं फूल आणि त्यामध्ये ओम लिहिलं आहे. या मूर्तीला कांस्याच्या ८५४ वेगवेगळ्या भागांपासून बनवण्यात आलं आहे. गणपतीच्या मूर्तीसह हे पार्क बनवायला २००८ ते २०१२ अशी ४ वर्ष लागली. थायलंडमध्ये जी ४ फळं पवित्र मानली जातात, त्या फळांना गणपतीच्या हातात ठेवण्यात आलं आहे. यामध्ये फणस, आंबा, ऊस आणि केळ्याचा समावेश आहे.
थायलंडमध्ये आंब्याला समृद्धीचं प्रतिक मानलं जातं. गणपतीच्या पोटावर सापाने वेटोळे घातले आहेत, तर बाप्पाच्या सोंडेमध्ये लाडू आणि पायाखाली उंदीर आहे. थायलंडमध्येही गणपतीला ज्ञान आणि बुद्धीमत्तेची देवता म्हणून मानलं जातं.
थायलंडमध्ये गणपतीची ही मूर्ती नेमकी बनवली कोणी याचा किस्साही रंजक आहे. थायलंडमधली अयोध्या म्हणजेच अयुथ्या साम्राज्याबाबत विस्ताराने वाचलं असता, याचे दाखले मिळतात. या साम्राज्यामध्ये चाचोएंगशाओ नावाचं शहर १५४९ मध्ये वसवण्यात आलं होतं. याच शहराची चाचोएंगशाओ असोसिएशन ही संस्था धार्मिक आणि सामाजिक कार्य करायला नेहमीच पुढे असते. या असोसिएशनचे अध्यक्ष पोल जेन समाचाई वानीशेनी यांनी जगातली गणपतीची सगळ्यात मोठी मूर्ती बनवायचं ठरवलं. यानंतर त्यांनी जागा शोधायला सुरूवात केली.
संस्थेला ख्लॉन्ग ख्वान्ग शहरात ४० हजार वर्ग मीटर जागा निश्चित करण्यात आली. ही जमीन सुपीक आणि कृषीप्रधान क्षेत्र असल्यामुळे ही जागा गणपतीची मूर्ती स्थापन करण्यासाठी निवडण्यात आली. सगळ्यात आधी या जागेवर इंटरनॅशनल गणेश पार्क बनवण्यात आलं. यानंतर मग मूर्ती बसवण्यात आली.
चाचोएंगशाओ असोसिएशनने इकडे एक सेंट्रल म्युझियमही बनवलं आहे. स्थानिक इतिहासाचं संवर्धन आणि सुरक्षिततेसाठी हे म्युझियम बनवण्यात आलं. या भागामध्ये कित्येक शतकांपासून हिंदू संस्कृतीही नांदत आहे.
मागच्या काही वर्षांपासून थायलंडच्या बँक पॅकांग नदीच्या आसपासचं क्षेत्र सगळ्यात मोठं पर्यटन क्षेत्र झालं आहे. त्यामुळे तिथले लोक आंतरराष्ट्रीय देवाची सगळ्यात मोठी मूर्ती तिकडेच असावी, अशी मागणी करत होते. अखेर गणपतीची मूर्ती बसवण्यावर सगळ्यांची सहमती झाली.
गणपतीची जगातली सगळ्यात मोठी मूर्ती तिथले प्रख्यात मूर्तीकार पिटक चर्लेमलाओ यांनी तयार केली आहे.

गणपतीची ही मूर्ती जगातली सगळ्यात उंच असून अजूनपर्यंत कोणीही यापेक्षा उंच मूर्ती असल्याचा दावा केला नसल्याचं असोसिएशनने सांगितलं आहे.

*****

वैश्विक गणेश यात्रा / १ … उगवत्या सूर्याच्या देशात…

जपान. उगवत्या सूर्याचा देश. प्राचीन सांस्कृतिक परंपरा असलेला समृध्द आणि सुसंस्कृत देश.
अश्या ह्या जपान मध्ये आपल्या विघ्नहर्त्या गजाननाची एकूण २४३ मंदिरं आहेत. ही सर्व मंदिरं सुमारे चारशे ते चौदाशे वर्षांपूर्वी बांधलेली आहेत. जपान्यांचं कौतुक असं, की त्यांनी ही सर्व मंदिरं नुसती जपलीच नाहीत, तर ती नांदती ठेवली. या सर्व मंदिरांमध्ये रोजची पूजा-अर्चा व्यवस्थित होईल, अशी एक पध्दती विकसित केली. त्यामुळे टोकियो मधील ‘असाकुसा’ चे ‘मात्सूचियामा शोदन मंदिर’, जे सन ६०१ मध्ये बांधल्या गेलं होतं, ते आजही तसंच आहे. यातील श्री गणेशाची मूर्ती ही १४२० वर्ष जूनी आहे.
जपान मध्ये गणपती ला साधारण पणे ३ – ४ नावांनी ओळखतात. ‘बिनायक-तेन’ हे त्यातील एक नाव. जपानीत ‘तेन’ म्हणजे देव, ईश्वर. ‘गनबाची’, ‘गनवा’, ‘गणहत्ती’ ही नावं सुध्दा चालतात. पण जपान मध्ये गणपती साठी सर्वात प्रचलित असलेलं नाव आहे – ‘कांगितेन’. जपान मध्ये गणेशाचं आगमन झालं ते प्रामुख्याने बौध्द भिक्षुंच्या माध्यमातून. ओडिशा च्या बौध्द भिक्षुन्नी ‘तांत्रिक बौध्द धर्मात’ गती घेतली होती. ते प्रथम चीन मध्ये गेले आणि नंतर तेथून जपान मध्ये. साधारण दीड हजार वर्षांपूर्वी, जपानी लोकांना, ‘गणपति’ ह्या देवतेची ओळख झाली.
आपल्या भारता सारखंच, जपान मध्ये सुध्दा गणेशाला ‘विघ्नहर्ता’ समजलं जातं. पण यात थोडा फरक आहे. जपानी मान्यतेनुसार गणपती ही देवता, पहिले एखाद्या कामात अडथळे निर्माण करते आणि मग मात्र पूर्ण ताकतीनिशी, ह्या सर्व अडथळ्यांचं निवारण करून मांगल्य निर्माण करते.

ऐतिहासिक हिरोशिमा शहाराजवळ ‘इत्सुकूशिमा’ द्वीपावर गणेशाचे एक अत्यंत प्राचीन मंदिर आहे – ‘दाईशो – इन’. असं म्हणतात, हे मंदिर सन ८०६ मध्ये बांधण्यात आलं. पण हे त्या ही पेक्षा जुनं असावं. गंमत म्हणजे, आपल्या गणेशाचा जपानी अवतार, ‘मोदक’ फारसा खात नाही. त्याची आवडती गोष्ट म्हणजे ‘मुळा’. होय. मुळा… अनेक प्राचीन मूर्तींमध्ये गणेशाच्या हातात, शस्त्रांसोबत ‘मुळा’ दाखविलेला आहे. मात्र मोदकाचेही एक विशिष्ट स्थान जपान मध्ये आहे. भारतीय मोदकाचा अवतार, ‘कांगिदन’ या नावाने जपान मध्ये प्रचलित आहे. ह्या गोड ‘ब्लिस बन’ चा नैवेद्य, गणपती ला दाखवला जातो. असं म्हणतात, जपान मध्ये ‘इदो (तोकुगावा) काळात, म्हणजे सतराव्या शतकापासून, एकोणीसाव्या शतकाच्या काळात, ‘कांगितेन’ ची हजारो मंदिरं होती. भक्तगण मोठ्या संख्येने गणेशाच्या जपानी अवताराची पूजा करायला यायचे. सध्या मात्र २४३ मंदिरं सुस्थितीत आहेत.

जपान मध्ये दोन तोंडांच्या गणपतीचे सुध्दा प्रचलन आहे. त्याला ‘सशीन कांगितेन’ म्हटलं जातं. आपल्या पुराणात जी ‘नंदिकेश्वराची’ कल्पना आहे, तीच ही देवता. जुन्या मूर्तींवर, चित्रांवर, वस्तूंवर ह्या ‘सशीन कांगितेन’ चा ठसा आहे. दक्षिण जपान च्या ओसाका शहराच्या बाहेर असलेलं, गणेशाचं ‘होझांजी मंदिर’ हे जपान मधील श्री गणेशाच्या, सर्वाधिक भक्त संख्या असलेल्या मंदिरांपैकी एक आहे. तुलनेने अलिकडच्या, म्हणजेच सतराव्या शतकात बांधलेल्या ह्या मंदिरा बद्दल, जपान्यांच्या मनात प्रचंड श्रध्दा आहे.
जपान मध्ये गणेशाची काही मंदिरं अगदी अलीकडे, म्हणजे गेल्या पन्नास वर्षात बांधलेली आहेत. त्यातील चिबा शहराच्या साकुरा भागात असलेलं ‘गणेश मंदिर’, प्रसिध्द असून याच नावाने ओळखलं जातं.

एकुणात काय, तर सूर्याचं सर्वप्रथम दर्शन घेणार्‍या ह्या देशात, गणेश भक्तीची परंपरा फार प्राचीन आणि सनातन आहे. आणि आता तर गणेश भक्तांची संख्याही वाढते आहे.

प्रशांत पोळ . . . . वैश्विक_गणेश #GlobalGanesh

बाप्पा इंडोनेशियातील

भारताबाहेर अनेक देशात गणपती बसविले जातात .तसेच गणपतीवर श्रद्धाही आहे. इंडोनेशियातील माउंट ब्रोमो येथे असलेल्या जागृत ज्वालामुखीचे विवराजवळच ७०० वर्षांपूर्वी या गणपतीची स्थापना झाल्याचे सांगितले जाते. इंडोनेशियातील चलनी नोटेवरही गणपतीचे चित्र आहे.


समर्थ रामदास स्वामी स्थापित शिवकालीन श्रीगणेशोत्सव !


सुखकर्ता दुःखहर्ता……ही गणपतीची आरती संपूर्ण महाराष्ट्रात म्हटली जाते. ही आरती समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचली आहे. गणपतीची संकष्टी चतुर्थी करणारा गणेशभक्त प्रत्येक घराघरांत असणारच. देवादिकांसह संतांनी देखील सर्व कार्यात गणपती प्रथम पूजला आहे. भाद्रपद शु. ४ ते भाद्रपद शु.१४ हा गणेशोत्सवाचा कालावधी आहे. प्रचलीत सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या पूर्वी श्री समर्थ रामदास स्वामींनी हा उत्सव सुरू केल्याची नोंद इतिहासात आहे.
“समर्थे सुंदरमठी गणपती केला ! दोनी पुरुष सिंदूर वर्ण अर्चिला !! सकळ प्रांन्तासी मोहछाव दावीला ! भाद्रपद माघ पर्यंत !!” समर्थ रामदास स्वामी हे दासबोधाचे लिखाण करण्याकरिता शिवथरच्या घळीत आले. दहा वर्षाचे शिवथर घळीचे वास्तव्य पूर्ण झाले तेव्हा १६५८ साली समर्थ नाशिकला कुंभमेळ्याला जाण्याकरिता शिवथरच्या घळीतून बाहेर पडले. त्यावेळी आनंद संवत्सर सुरू होते. घळीत असताना त्या॑नी महाराष्ट्रावर अफजलखान नावाचे एक विघ्न चालुन येत आहे हि बातमी ऐकली. महाराष्ट्रभर संचार करणाऱ्या समर्थांच्या शिष्यांनी हि वार्ता त्यांच्या कानावर टाकली.त्यावेळी अष्टविनायकांतला पहिला गणपती ज्याचे नाव वक्रतुंड आहे. त्याची स्तुति करून हि प्रार्थना केली.तीच हि गणपतीची सुप्रसिद्ध असणारी आरती. या आरतीच्या पहिल्या चरणात अफजलखानाच्या स्वारीचा उल्लेख आपणांस स्पष्ट आढळतो. वार्ता विघ्नाची नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची ! हा सुंदरमठ शिवकालीन शिवथर प्रांतात आहे.याचा उल्लेख छ्त्रपती शिवाजी महराजांच्या अस्सल मोडी पत्रात आढळतो.त्याच प्रमाणे श्री समर्थ सेवक कल्याण स्वामी यांच्या पत्रात तसेच श्री समर्थ रामदास स्वामी आणि शिवराय यांच्या मध्ये असणारा दुवा समर्थ शिष्य महाबळेश्वरकर भट यांच्या ही पत्रात आढळतो.तोच हा सुंदरमठ ज्याचे हल्लीचे प्रचलित नाव रामदास पठार असे आहे. शिवकालीन सुंदरमठाशी असणारी सर्व ऐतिहासिक कागद पत्रांचे पुरावे हया स्थानाशी तंतोतंत जुळून येतात. इथेच सन १६७५ साली छ. शिवाजी राजे आणि समर्थ रामदास स्वामी दोघांनी मिळून हा गणेशोत्सव भाद्रपद शु. !!४ ते माघ शु.!! ५ गणेश जयंती पर्यंत पाच महीने साजरा केला. हा गणपती कोणत्याही मंडळाचा राजा नाही तर हा हिंदवी स्वराज्य संस्थापक छ. शिवाजी राजांचा गणपती आहे. या गणेशोत्सवाचे पहिले वर्गणीदार राजे शिवछत्रपती आहेत. ज्यांनी त्या साली १२१ खंडी धान्य हया उत्सवाला देणगी दिली . त्याचा उल्लेख इतिहासात खाली दिलेल्या लेखात सापडतो . समर्थे शिवराजासी आकारामुष्ठी भिक्षा मागो धाडिली ! शिवराज म्हणे समर्थे माझी परीक्षा मांडली !! आकारा आकरी खंडी कोठी पाठविली ! हनुमान स्वामी मुष्ठी लक्षुनिया!! ११ x ११ म्हणजे १२१ एवढे खंडी धान्य राजांनी या उत्सवाला दान दिले. या पाच महीने सुरू असणाऱ्या उत्सवाला भेट देऊन गणपतीचे दर्शन विजयादशमीच्या दिवशी घेतले असे आनंदवनभुवन या समर्थ रचित काव्यात उल्लेखले आहे. हा गणेशोत्सव श्री समर्थ रामदास स्वामींच्या साक्षात्काराचा अनुभव आहे. श्री गणपतीच्या आरतीच्या शेवटच्या चरणात रामदास स्वामींनी गणपतीला अफजलखानाच्या या स्वराज्यावर आलेल्या संकटांपासून शिवाजी राजांना सहीसलामत सोडवावे अशी प्रार्थना केलीली आहे. पहा….. दास रामाचा वाट पाहे सदना ! संकटी पावावे निर्वाणी रक्षावे सूरवरवंदना !! शिवाजी राजांनी या गणेशोत्सवाला सुंदरमठावर जेव्हा भेट दिली त्यावेळी रामदास स्वामी यांनी १८ वेगवेगळ्या प्रकारची शस्त्र महराजांना प्रसाद भेट दिली आणि महाराजांनी एक पांढरा घोडा समर्थांना दिला.गणपतीची आरती १६५८ ला समर्थांनी प्रार्थनापूर्वक लिहिल्यानंतर समर्थ शिवाजी राजांना राज्याभिषेक होई पर्यंत सन १६७४ पर्यंत थांबले, नंतर १६७५ ला गणेशोत्सव केला आणि १६ सप्टेंबर १६७६ ला सज्जनगडावर वास्तव्यकरिता गेले. हाच महाराष्ट्रातील पहिला गणेशोत्सव जो स्वराज्य निर्माण झाल्यानंतर छ. शिवाजी राजे आणि समर्थ रामदास स्वामी यांनी सुरू केला.

  • प्रसन्न खरे
    (माहिती आंतरजालावरून संग्रहित)

दगडूशेट हलवाई गणपती

पुण्यातील अत्यंत प्रासादिक दगडूशेठ गणपतीच्या इतिहास …पुण्यातील जुन्या काळातील नामवंत मल्ल.
पैलवान दगडूशेठ किसनशेठ हालवाई .
संस्थापक – जगोबादादा तालीम व दगडू शेठ हलवाई गणपती.

सन १८५६ साली जन्मलेल्या दगडूशेठ हलवाई यांना कुस्तीचा प्रचंड छंद होता. त्याकाळी जगोबादादा हे मल्लविद्येचे उपासक पुण्यात होते, किसनशेठ हलवाई हे व्यापारी व्यक्तिमत्व, मिठाई चा मोठा व्यापार त्यांनी भारतभर विस्तारला होता, पण अर्थार्जनाबरोबर शरीर संपदा उत्तम हवी अशी त्यांची धारणा असायची. स्वतः सतत प्रवास करण्याने त्यांना व्यायाम करणे जमत नसे मात्र आपल्या मुलाने मोठे पैलवान व्हावे अशी त्यांची खूप इच्छा होती.
जगोबादादा यांना त्यांनी त्याकाळी स्वतःच्या जागेत पत्र्याचे शेड बांधून तालीम उभी करून दिली.
जगोबादादा हे खूप नामांकित मल्ल होते ते त्यांच्या डाव पेचावर, अनेक मल्ल त्यांनी या तालमीत घडवले, याच तालमितील मल्ल पुढे पुढे स्वातंत्र्य लढ्यात सुद्धा सहभागी झाले.

किसनशेठ हलवाई यांचे चिरंजीव दगडूशेठ हलवाई हे वडिलांप्रमाणेच दानतदार व्यक्तिमत्व. वडिलांच्या इच्छेनुसार त्यांनी जगोबादादा यांचेकडे कुस्तीचे धडे गिरवण्यास सुरवात केली. दगडूशेठ हे स्वतः गणपती चे परमभक्त होते.पुणे म्हणजे जिजाऊ मासाहेबांची स्थापन केलेले शहर. शहराची स्थापनाच गणपती च्या अधिष्ठानाने झाली असल्याने बहुतांशी लोक गणपती चे परमभक्त होते. दगडू शेठ हलवाई यांच्या घराजवळ सुद्धा एक छोटे गणपती चे मंदिर होते.

दरम्यान दगडू शेठ हलवाई यांची कुस्ती ठरली त्याकाळचे प्राख्यात मल्ल पुंजीराम काची या बलाढ्य मल्लासोबत. कुस्तीच्या दिवशी जगोबादादा यांनी गणपतीला नवस करून दगडूशेठ याच्या विजयासाठी निर्जळी उपवास केला होता. कुस्तीचा दिवस उगवला व ठरल्या प्रमाणे तुफानी लढत झाली व दगडूशेठ यांनी काची पैलवान वर मात केली आणि पुण्यातून विजयी मिरवणूक निघाली. या विजयामुळे महाराष्ट्रभर दगडूशेठ यांचे नाव झाले,त्यांच्या विजयाचे श्रेय त्यांनी त्यांचे वस्ताद जगोबादादा व गणपती यांना दिले व त्याकाळी लाखो रु.खर्चुन जगोबादादा यांना कायम स्वरूपी पक्की तालीम व “श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई” हे गणपती चे मंदीर उभा करून लोकांना अर्पण केले.
जगोबादादा हे आजन्म ब्रम्हचारी राहिले व लाल मातीची सेवा करत राहिले व त्यांनी शेवटचा श्वास सुद्धा तालमीतच घेतला.

पुढे दगडूशेठ हलवाई गणेश मंदिर हे पुण्याच्या सीमा ओलांडून महाराष्ट्र नव्हे तर जगभर प्रसिद्ध झाले…एका छोट्याश्या मंदिरातील गणपती ला आज इतके भव्य रूप येईल हे त्याकाळी हलवाई पैलवानांना वाटले देखील नसावे.

माणसे जन्माला येतात व मरून जातात,सृष्टीचे हे चक्र कधीच थांबत नाही,पण त्यांनी उभी केलेली चळवळ,रुजवलेले विचार आणि अग्निसारखे धगधगते जगलेले जीवन कधीच मृत्यू मारू शकत नाही,त्यापैकी एक म्हणजे कै. पै.दगडूशेठ हलवाई होय. आज पुण्यातील मल्लविद्येच्या वैभवाचा श्रीगणेशा करणारे दगडूशेठ हलवाई यांचे विसमरण होऊ नये.

|| श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती || पुणे

सन १८९३ श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई हे त्या काळातील एक सुप्रसिध्द मिठाईचे व्यापारी होते. श्रीमंत व सत्यशील प्रस्थ होते. पुण्यातील बुधवार पेठेतील दत्त मंदिर म्हणजेच त्यांची रहावयाची इमारत होती. त्याकाळी पुण्यामध्ये आलेल्या प्लेगच्या साथीमध्ये श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई यांच्या मुलाचे देहावसान झाले. त्या घटनेने ते स्वत: व त्यांच्या पत्नी सौ. लक्ष्मीबाई हे दोघेही व्यथीत झाले.

दरम्यानच्या काळात त्यांचे गुरू श्री.माधवनाथ महाराजांनी त्यांचे सांत्वन केले व त्यांना धीर देत सांगितले की,आपण काही काळजी करू नका, आपण श्री दत्त महाराज व श्री गणपतीची मुर्ती तयार करा व त्याची रोज पुजा करा व ही दोन दैवते आपल्या।मुलाप्रमाणे सांभाळा. भविष्यात जसे आपले अपत्य आपल्या मातापित्यांचे नाव उज्वल करते त्याप्रमाणे ही दोन दैवते तुमचे नाव उज्वल करतील. महाराजांनी सांगितल्याप्रमाणे शेटजींनी श्री दत्त महाराजांची एक संगमरवरी व श्री.गणपतीची मातीची मुर्ती बनविली व ती गणपती बाप्पाची मुर्ती म्हणजेच आपली पहिली मुर्ती आहे. ही पहिली मुर्ती आज सुध्दा आपण शुक्रवार पेठेतील अकरा मारूती मंदिरात ठेवलेली आहे व तिची नित्य नियमाने पुजा चालू आहे.
ह्या मुर्तीची प्राणप्रतिष्ठापना लोकमान्य टिळकांच्या हस्ते झाली होती आणि त्यावेळी परिसरातील श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई, बाबुराव गोडसे,भाऊसाहेब रंगारी, श्री. मोरप्पाशेठ गाडवे उर्फ काका हलवाई, नारायणराव बाजेवाले उर्फ जाधव, नारायणराव भुजबळ, रामाराव बुटलेर, गणपतराव विठूजी शिंदे, सरदार परांजपे, शिवरामपंत परांजपे, गोपाळराव रायकर, नारायणराव दरोडे यासह सर्व थरातील लोकांनी एकत्र येऊन या समारंभाची मंगलज्योत प्रदिप्त केली. तिच्या मंद पण तेजस्वी प्रकाशात आसमंत उजळून निघाले.
भक्तिची धूप आणि श्रध्देची निरांजन लावून ही जी पुजा त्यांनी केली त्यास सर्व थोर लोकांनी मनोमन आशीर्वाद दिले आणि अशा रितीने ही मंगल परंपरा सुरू झाली.

सन १८९४ साली लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरूवात केली. सन १८९६ साली श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपतीची दुसरी मुर्ती तयार करण्यात आली व तिचा उत्सव होऊ लागला. दरम्यानच्या काळात श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई यांचे निधन झाले. परंतू त्यांनी निर्माण केलेली गणेशोत्सवाची परंपरा त्या परिसरातील नागरिकांनी, तत्कालीन कार्यकर्त्यांनी पुढे सुरू ठेवली. त्याकाळी हा गणपती कै. श्री. दगडूशेठ हलवाई बाहूलीचा हौद, सार्वजनिक गणपती म्हणून प्रचलित होता. या उत्सवाचे व्यवस्थापन सुवर्णयुग तरूण मंडळ करीत होते. सध्या ही मुर्ती आपल्या बाबुराव गोडसे कोंढवा येथील पिताश्री वृध्दाश्रमातील मंदिरात आहे.

सन १८९६ साली केलेल्या मुर्तीची थोडी जीर्ण अवस्था झाली होती व सन १९६७ साली आपल्या गणपती बाप्पाच्या अमृत महोत्सव साजरा झाला. त्या पार्श्वभूमीवर तत्कालीन सुवर्णयुग तरूण मंडळाच्या प्रमुख म्हणजेच सर्वश्री प्रताप गोडसे, दिंगबर रासने, रघुनाथ केदारी, शंकर सुर्यवंशी, चंद्रकांत दरोडे, उमाजी केदारी, प्रल्हादशेठ शर्मा, रमाकांत मारणे, वसंत कोद्रे, कांता रासने, दत्तात्रय केदारी, उल्हास शेडगे, उत्तम गावडे यांनी बऱ्याच कार्यकर्त्यांनी नविन गणपतीची मुर्तीं बनविण्याचा संकल्प केला व त्यासाठी कर्नाटकचे प्रसिध्द शिल्पकार श्री.शिल्पी यांना पाचारण केले. त्यांच्याकडून लहान मातीची मुर्ती आकृती म्हणून करून घेतली व श्री.बाळासाहेब परांजपे यांनी प्रोजेक्टर वरून मोठया पडद्यावर कार्यकर्त्यांना दाखविली व सर्वानुमते ती आधीच्या मुर्तीसारखी असल्याची खात्री पटल्यानंतर प्रत्यक्ष मोठया मुर्तींचे काम सुरू झाले. संपूर्ण मुर्ती तयार झाल्यानंतर श्री.शिल्पी यांनी त्याकाळी जे ग्रहण झाले त्या दिवशी संगम घाटावर ग्रहण संपेपर्यंत देवाची आराधना केली. श्री. गणेश यंत्राची पुजा केली व त्यानंतर ज्याठिकाणी मातीची मुर्ती तयार केली, त्या ठिकाणी येऊन विधीवत धार्मिक गणेश याग केला व ते सिध्द श्रीयंत्र मंगलमुर्तीच्या पोटामध्ये सर्वांसमक्ष ठेवले. या मंगलमुर्तीची तुम्ही सर्वांनी दररोज नित्य नियमाने पुजा करा व त्याचे शेवटपर्यंत पावित्र्य राखा असे सांगितले.

आजतागायत हे सर्व अत्यंत निठेने व प्रामाणिकपणे सुरू आहे व त्यामुळे आपणा सर्वांना त्या गणपती बाप्पाचे आर्शिवाद लाभले आहेत. अशा प्रकारे सध्या आपल्या गणपती मंदिरात असलेली श्रींची सर्वांग सुंदर,नवसाला पावणारी व त्याकाळी सुमारे ११२५/- (एक हजार एकशे पंचवीस रूपये) ही मुर्ती बनविण्याचा खर्च आला होता.
🙏©️®️🙏

गणपती बाप्पा मोरया । पुढच्या वर्षी लवकर या ।

हेलन केलरची गोष्ट

तीस चाळीस वर्षांपूर्वी मी ‘किमयागार’ नावाचे एक वेगळ्या प्रकारचे नाटक पाहिले होते. त्यात भक्ती बर्वे यांनी प्रमुख भूमिका केली होती. त्यातली लहानपणची हेलन कमालीची दंगेखोर होती. तिला दिसतही नव्हते आणि ऐकायलाही येत नव्हते. तिला अक्षर, शब्द, वाक्य हे काहीच समजत नव्हते, भाषा ही संकल्पनाच माहीत नव्हती तर ती व्यक्त कशी होणार? ती चित्रविचित्र किंचाळ्या मारायची आणि सतत हातपाय झाडत रहायची. जो कोणी तिच्याजवळपास येईल त्याला किंवा तिला त्याचा जबर तडाखा मिळत असे. तिला कसे सांभाळायचे हेच तिच्या आईवडिलांना समजत नव्हते. अशा मुलीला शिकवायला एनी किंवा अने अशा एकाद्या नावाची एक तरुण शिक्षिका येऊन रहाते. ती तरी या मुलीला काय शिकवणार? असे विचारल्यावर ती सांगते “भाषा आणि फक्त भाषा”. प्रत्येक वस्तूला एक नाव असते हेच हेलनला कळायला खूप वेळ लागला. अने तिच्या हातात एक वस्तू देत असे आणि बोटाने तिच्या हातावर त्या वस्तूचे नाव लिहित असे. असे पुन्हा पुन्हा केल्यानंतर एक दिवस हेलनला वॉटर हा शब्द आणि पाणी यांचा संबंध समजला. हेलनला अत्यंत तल्लख बुद्धी असल्यामुळे ती भराभर शब्द शिकत गेली. ऐकायला येत नसले तरीही तोंडाने त्यांचे उच्चार करणेही शिकली. एक दिवस तिने आईला “मम्मा” असी हाक मारली. हे सगळे नाटककार वि.वा.शिरवाडकरांनी अत्यंत खुबीने रंगवले होते. हे नाटक मार्क ट्वेन यांच्या एका इंग्रजी पुस्तकावर आधारलेले होते. त्यांनी ते उलगडून सांगितले असेलच. पुढे जाऊन हेलन केलर जगप्रसिद्ध झाली आणि जगभर फिरून आली. माझे मित्र आणि सहकारी श्री.शरद पांडुरंग काळे यांनी लिहिलेली या हेलन केलरची गोष्ट त्यांचे आभार मानून इथे देत आहे. . . . . . आनंद घारे

हेलन केलर १९२०

हेलन केलरची गोष्ट

लेखक : श्री. शरद पांडुरंग काळे
निवृत्त वैज्ञानिक, भाभा अणुसंशोधन केंद्र

शाळेत असतांना आठवीच्या पुस्तकात हेलन केलर नावाचा धडा, मराठीच्या “मंगल वाचन” या क्रमिक पुस्तकात होता. त्या आंधळ्या आणि बहिऱ्या मुलीची कथा अविस्मरणीय अशीच होती. वयाच्या एकोणिसाव्या महिन्यात या छोट्या बालिकेला कोणत्यातरी अज्ञात रोगाने ग्रासले होते. कदाचित तो मेंदूचा आजार मेनिंजायटीस असावा. त्यामुळे तिची दृष्टी गेली आणि ती बहिरी देखील झाली. हेलन केलर यांच्या शब्दात, त्यांचे आयुष्य धुक्याने गच्च भरलेल्या समुद्रावर जसे वाटेल, तसे गेले. आठवते तेंव्हापासून डोळे आणि कान, ही पंचेंद्रियांपैकी दोन इंद्रिये कायमची निकामी झालेली असतांना, ही मुलगी तिचे जीवन कसे जगली असेल? या विचारानेच जीव कासावीस होतो. उतारवयात बहिरेपणा आल्यावर असहाय्य झालेल्या वृद्धांचे जीवन केविलवाणे असते. इथे तर जन्मजात म्हणावे असे बहिरेपण आणि आंधळेपण तिच्या वाट्याला आले होते.

२७ जून १८८८ रोजी हेलनचा जन्म केलर कुटुंबात, अमेरिकेतील अलाबामा राज्यातील टुसुकांबा या शहरवजा खेड्यात झाला होता. टुसुकांबा गावातील आयव्ही ग्रीन नावाचे केलर कुटुंबाचे पारंपरिक घर आता संग्रहालय म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. तिचे वडील आर्थर हेनले केलर हे त्या गावातील एका वृत्तपत्राचे संपादक होते. अमेरिकन स्वातंत्र्य युद्धानंतर स्वतंत्र अमेरिकेविरुद्ध, गुलामगिरी कायम राहावी यासाठी सात राज्ये एकत्र आली होती. त्या राज्यांच्या बाजूने लढणाऱ्या सैन्यात कॅप्टन म्हणून हेलनच्या वडिलांनी काही वर्षे आपली सेवा दिली होती. सन १८६५ मध्ये युद्ध जिंकल्यावर अमेरिकन संसदेने या सैन्यावर कायमची बंदी घातली. हेलन केलरचे पूर्वज स्वित्झर्लंडचे रहिवासी होते. त्यांच्यापैकी एक जण बहिऱ्या मुलांसाठी असलेल्या शाळेत शिक्षक होते! हेलनने आपल्या आत्मचरित्रात ह्या योगायोगाचा आवर्जून उल्लेख केला आहे.

अतिशय लहान वयात हे अपंगपण आल्यामुळे हेलन लढायला शिकली. तिने वयाच्या सातव्या वर्षापर्यंत कुटुंबतील सदस्यांशी “मन की बात” सांगण्यासाठी साठ संकेत विकसित केले होते! पदरवावरून कोणता सदस्य आसपास आहे, हे ती सांगू शकत होती. सन १८८६ मध्ये हेलनच्या आईच्या वाचनात चार्ल्स डिकन या प्रसिद्ध अमेरिकन लेखकाचे “अमेरिकन नोटस” हे स्फूर्तिदायक लिखाण आले. त्यात त्यांनी लॉरा ब्रिजमन नावाच्या अंध आणि बहिऱ्या स्त्रीची कहाणी सांगितली होती. त्यामुळे तिच्या आईने हेलनला तिच्या वडिलांबरोबर बाल्टिमोर येथील नाक, कान, घसा व नेत्रतज्ञ डॉ. ज्युलियन चिस्लो यांच्याकडे पाठविले. त्या डॉक्टरांनी तिच्यावर काही उपचार करून अलेक्झांडर ग्रॅहम बेल यांच्याकडे पाठविले. ग्रॅहम बेल त्यावेळी बहिऱ्या मुलांसोबत काम करीत होते. बेल यांनी हेलन आणि तिच्या वडिलांशी चर्चा झाल्यावर, त्यांना अंधांसाठी स्थापन झालेल्या बोस्टन येथील पर्किन्स संस्थेत पाठविले. याच संस्थेत लॉरा ब्रिजमन यांचे शिक्षण झाले होते. त्या संस्थेचे निर्देशक त्यावेळी मायकेल अनाग्नोस हे होते. त्यांनी त्यांच्या संस्थेतून शिक्षण झालेल्या वीस वर्षीय अने सलिव्हन या युवतीवर हेलनची जबाबदारी सोपविली. ही युवती पुढील ५० वर्षे हेलन बरोबर आया आणि आई होऊन राहिली!

३ मार्च १८८७ रोजी अने सलिव्हन हेलन केलरच्या अलाबामा येथील घरी राहावयास गेली. तिने लगेचच कामाला सुरुवात केली. त्यावेळी हेलन सहा वर्षांची होती. अने सलिव्हनने हेलनला, बोटांवर शब्दांचे स्पेलिंग शिकवायला सुरुवात केली. पहिला शब्द तिने डॉल निवडला! सहा वर्षाच्या बालिकेला खरतर बाहुला बाहुली मध्ये किती मजा वाटत असते! पण हेलनने बाहुली कधी पाहिलीच नव्हती. अनेने हेलन साठी बाहुली भेट म्हणून आणली होती. हेलन बाहुली किंवा डॉल शिकतांना उत्सुक होती. पण ते अवघड वाटले असेल म्हणून, किंवा त्यात स्वारस्य वाटले नसेल म्हणून, तिने शिकण्यासाठी असहकार पुकारला. अनेच्या लक्षात आले की, हेलनला शब्द आणि वस्तू यातील परस्परसंबंध समजत नसल्यामुळे, तिला ते शिक्षण नीरस वाटत होते!

अनेने आपली चिकाटी सोडली नाही. पण हेलनने देखील न शिकण्यासाठी उच्छाद मांडला. अनेने हेलनच्या आई वडिलांना सांगून त्यांच्यासाठी वेगळ्या खोलीची व्यवस्था करवून घेतली. केलरचे वडिलोपार्जित घर प्रचंड मोठे असल्यामुळे, त्यासाठी अडचण भासली नाही. अने बरोबर लढाई सुरू असतांना, हेलनला एका सुंदर क्षणी वॉटर म्हणजे पाणी समजले. अनेने बाथरूम हेलनला नेऊन तिथे थंड पाण्याचा नळ तिच्या हातावर सोडला, आणि दुसऱ्या हातावर बोटाने w a t e r असे लिहीले! एकीकडे एका हातावर पाणी पडत असतांना, अनेने तिच्या दुसऱ्या हातावर लिहिलेले स्पेलिंग हेलनला समजले! हेलनने आपल्या हाताने अनेच्या हातावर पुन्हा बोटाने w a t e r असे लिहून दाखविले! त्या क्षणाबद्दल तिला काय वाटले हे हेलनने आपल्या आत्मचरित्रात लिहिले आहे. हेलन म्हणते “त्या सुवर्णक्षणी माझ्या आत्म्याचा जन्म झाला!” बिचारीला आपल्या भावना व्यक्त सुद्धा करता येत नव्हत्या. पण त्या क्षणी झालेला आनंद तिने मनाच्या कप्प्यात साठवून ठेवला होता. त्या दिवशी अने कडून ती ३० शब्द शिकली, आणि त्या शब्दांचा व त्या वस्तूंचा परस्परांशी असलेला संबंध तिला समजला.

सन १९०५ मध्ये अने सलिव्हनने हार्वर्ड विद्यापीठातील जॉन मेसी नावाच्या एका तरुणाशी लग्न केले. काही वर्षे अने आणि जॉन दोघेही हेलन कडे पूर्ण वेळ लक्ष देत होते. पण नंतर जॉन आणि अने मध्ये दुरावा निर्माण झाला, व दोघे ही वेगळे राहू लागले! त्या दोघांनी घटस्फोट मात्र घेतला नव्हता. अनेची हेलन वर कमालीची निष्ठा होती. अने मुळेच हेलन घडत होती. त्या बहिऱ्या आणि अंध दगडातून एक सुंदर शिल्प कोरले जात होते. अने हे काम पूर्ण श्रद्धेने करीत होती. सन १८९० मध्ये हेलनने बोस्टन येथील बधिर मुलांसाठी असलेल्या हॉरेस मान पाठशाळेत बोलण्याचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. जवळजवळ २५ वर्षे झगडल्यानंतर तिला, दुसऱ्याला समजेल असे, बोलता येऊ लागले!

तिच्यासाठी जीवनातील प्रत्येक क्षण संघर्ष होता! सर्व सुविधा उपलब्ध असूनही न शिकणाऱ्या मुलांसाठी हेलनचा आदर्श फार मोठा आहे. अशा विद्यार्थ्यांना आपल्याला ते उदाहरण सातत्याने द्यायला हवे. सन १८९४ ते १८९६ दरम्यान तिने न्यूयॉर्क मधील बधिरांसाठी असलेल्या राईट ह्युमसन शाळेत जाऊन सांकेतिक स्वरूपात संवाद साधण्याचे धडे घेतले. इतर विषय देखील त्या शाळेत ती शिकली. सन १८९६ मध्ये तिने तरुण मुलींसाठी असलेल्या केम्ब्रिज शाळेत काही महिने व्यतीत केले. तिच्या संघर्षाच्या गोष्टी आता लोकांना थोड्या फार प्रमाणात समजू लागल्या होत्या.

मार्क ट्वेन या प्रसिद्ध लेखकाने तिची मुद्दाम भेट घेतली. तिने आपल्या बुद्धिमतेची त्यांच्यावर चांगलीच छाप पाडली होती. त्यांनी तिची ओळख आपला मित्र हेनरी रॉजर्स बरोबर करून दिली होती. हे रॉजर्स महोदय तेल कंपनीत उच्च पदावर काम करीत होते. तिच्या बुद्धिमतेची आणि जिद्दीची चांगलीच छाप त्यांच्यावर देखील पडली. हेलनला रॅडक्लिफ महाविद्यालयात दाखल करवून त्यांनी तिच्या शिक्षणाचा सर्व खर्च उचलला. अने अर्थातच सावली सारखी हेलन बरोबर असायची. वर्गात तिच्याबरोबर बसून प्रत्येक लेक्चर ती हेलनला समजावून सांगायची! ब्रेल, ओष्ठ स्पर्श भाषा, टायपिंग आणि बोटांवर स्पेलिंग अशा अनेक संवाद शैली हेलनने आत्मसात केल्या होत्या. वयाच्या २४ व्या वर्षी सन १९०४ मध्ये या महाविद्यालयातून हेलन पदवी परीक्षा उत्तीर्ण झाली! सन १९०५ मध्ये हेलनने अने आणि जॉन मेसी यांच्या मदतीने द स्टोरी ऑफ माय लाईफ हे पहिले पुस्तक लिहून प्रसिद्ध केले! अंध आणि बहिरेपणा आयुष्यभराच्या सोबतीला असतांनाही, हतबल न होता, हेलनने ज्या हिंमतीने येथपर्यंत मजल मारली होती, ती अतिशय कौतुकास्पद होती. अने आणि जॉन या दोघांनी तिला चांगली साथ दिली होती हे खरे असले तरी, मनाची उमेद राखण्याची तिची जिद्द खरोखरच जगावेगळी म्हंटली पाहिजे. त्या नंतर पुढे त्यांनी १२ पुस्तके लिहिली होती.

विसाव्या शतकातील पहिली ५० वर्षे हेलन केलरने अनेक सामाजिक आणि राजकीय विषय हाताळले. संततीनियमन, स्त्रियांच्या वेदना, स्त्रियांचे समाजातील स्थान, स्त्रियांचे हक्क ह्या विषयांवर त्यांनी भरपूर काम केले. महाविद्यालयीन शिक्षण संपल्यावर त्यांनी विविध समस्यांना तोंड देणाऱ्या लोकांचे जीवन कसे सुधारता येईल, याकडे लक्ष केंद्रित केले. त्यांच्या संघर्षमय जीवनाची कहाणी अमेरिकेत आणि बाह्य जगतात देखील पोहोचत होती. आपले अनुभव विविध ठिकाणी त्या सांगू लागल्या. शारीरिक दृष्ट्या अपंग असलेल्या रुग्णाच्या व्यथा त्यांनी अमेरिकन काँग्रेस समोर मांडायला सुरुवात केली त्यांच्यासाठी काय करायला हवे, ह्यावर विचार करून, त्यांची मांडणी उत्तमप्रकारे त्यांनी वेळोवेळी केली. त्यामुळे अमेरिकेत शारीरिक अपंगांसाठी सुविधा निर्माण होऊ लागल्या. हेलन केलर यांची ही मानवतेसाठी फार मोठी देणगी होती.

सन १९१५ मध्ये त्यांनी शहर विकासक जॉर्ज केसलर यांच्या सोबत हेलन केलर आंतरराष्ट्रीय प्रतिष्ठानची स्थापना केली. अंधपणाची कारणे आणि परिणाम, पोषण मूल्यांची कमतरता यावर अभ्यास करण्यासाठी या प्रतिष्ठानमध्ये अग्रक्रम देण्यात आला होता. सन १९२१ मध्ये अमेरिकन फेडरेशन फॉर ब्लाइन्डस या संस्थेची स्थापना झाली आणि हेलन केलर यांच्या प्रयत्नांना आकार येऊ लागला. सन १९२४ मध्ये त्या या संस्थेच्या सदस्य झाल्या. जनतेत अंध, मूक आणि बधिर लोकांच्या प्रश्नांविषयी जनजागृती करण्यासाठी त्यांनी खूप प्रयत्न केले. सन १९४६ मध्ये त्यांची नेमणूक अमेरिकन फाऊंडेशन ऑफ ओव्हरसीज ब्लाइंड या संस्थेच्या कौन्सिलर म्हणून झाली. सन १९४६ ते १९५७ दरम्यान त्यांनी जगभरातील ३५ देशांमध्ये प्रवास करून अंधांचे प्रश्न त्यांच्यासमोर मांडले. सन १९५५ मध्ये वयाच्या ७५ व्या वर्षी त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी आणि खडतर अशी ६४००० किलोमीटरची आशिया खंडाची सफर पाच महिन्यात पूर्ण केली. त्यांच्या या सफरीमुळे आशियात एक नवचैतन्य सळसळू लागले होते. एक अंध आणि बधिर बाई ७५ व्या वर्षी हे प्रयत्न करीत आहे, हे दृश्यच देवदुर्लभ होते!

त्यांना त्यांच्या आयुष्यात अनेक मानसन्मान मिळाले. सन १९३६ मध्ये अमेरिकेतील प्रतिष्ठेचे समजले जाणारे थिओडर रुझवेल्ट विशिष्ट सेवा पदक देण्यात आले होते. सन १९६४ मध्ये अध्यक्षीय स्वातंत्र्य पदक देण्यात आले होते. सन १९६५ मध्ये त्यांची निवड वुमेन्स हॉल ऑफ फेम मध्ये झाली होती. त्यांना जगातील विविध नामवंत विद्यापीठांनी सन्माननीय डॉक्टरेट बहाल केली होती. त्यात दिल्ली विद्यापीठाच्या डॉक्टरेटचा देखील समावेश होता.
हेलन केलर यांचे निधन १ जून १९६८ रोजी झोपेतच झाले. एका संघर्षमय जीवनाचा लौकिक दृष्ट्या अंत झाला होता, पण अंध असूनही अतिशय डोळसपणे जगलेले त्यांचे अलौकिक जीवन मात्र जगाच्या इतिहासात अजरामर झालेले आहे.
……/////////……./////////……. शरद काळे
1 Comment
Anand Ghare
अभ्यासपूर्ण लेख. हेलन केअर तर अद्वितीय होतीच, एका अंध आणि मुक्याबहिऱ्या मुलीशी संवाद कसा करायचा हे एक खूप मोठे आव्हान पेलणाऱ्या अनेचेही कौतुक करावे तेवढे थोडे आहे. तिच्या गोष्टीवर एक सुंदर मराठी नाटक आले होते त्यात भक्ती बर्वेची प्रमुख भूमिका होती.

आषाढाच्या पहिल्या दिवशी

आजचा दिवस ‘कालिदास दिन’ या नावाने ओळखला जातो. कुणी म्हणेल, आमच्याकडे तर कधीपासून पाऊस पडत आहे. तर कालिदासाचा यक्ष ज्या रामगिरीवर रहात होता तिथे कदाचित त्या काळात पहिले ढग आषाढात येत असतील, किंवा तो पहिला ढग नसेलही. त्या दिवशी त्याला तो ढग पाहून आपण पत्र लिहावे अशी कल्पना सुचली असेल. ते काही असो, पण मेघदूत हे काव्य आणि त्याच्या रचनेची कथा मात्र अजरामर झाली आहेच.

या दिवसाच्या निमित्याने मला फेसबुक आणि वॉट्सॅपवर मिळालेले लेख आणि काव्य मूळ लेखक व कवींचे आभार मानून खाली देत आहे.

************

कुबेराच्या शिव पूजेला शंभर फुलांपैकी एक फुल कमी पडते म्हणून तो यक्षाकडे बघतो तेव्हा यक्ष त्याला सांगतो की ते .फुल मी माझ्या प्रेयसीच्या डोक्यात घातले आहे तेव्हा चिडलेला कुबेर त्याला त्याच्या प्रेयसी पासून एक वर्ष विरहाचा शाप देतो आणि हीच शापवाणी मेघदूत या अमर खंड काव्याची निर्माती ठरली.
शापवाणी आणि सुंदर काव्य यांचा काहीतरी नातं असावं रामायण महाकाव्यालाही क्रौंच पक्षाच्या प्रणयी जोडप्याला मारणाऱ्या शिकाऱ्याला; वाल्मिकींनी दिलेशी शापवाणीच आधारभूत ठरली.

असो आज आषाढ शुद्ध प्रतिपदा हा दिवस कालिदास दिन म्हणून ओळखला जातो. मेघदूताची आठवण आज हटकून होते ती या ओळीने
आषाढस्य प्रथम दिवसे मेघमाश्लिष्टसानुं
वप्रक्रिडा -परिणत गज-प्रेक्षणीयं ददर्श*

मेघेन + आश्लिष्ट ( लिप्त / वेढलेला)
सानु — पर्वत शिखर वा उंच पठार
वप्रक्रिडा — बैलांचे वा हत्तींचे ढुशा मारत खेळणे
ददर्श — पाहिला ( दृश् धातु)

(विरह पीडित यक्षाला ) आषाढाच्या पहिल्या दिवशी पर्वत शिखरांना लिप्त करणारा मेघ ; क्रिडा करणाऱ्या प्रेक्षणीय हत्ती प्रमाणे दिसला
अनेकांना ही मेघदूताची सुरवात वाटते पण ही दुसऱ्या कडव्यातली तिसरी ओळ आहे

हे पूर्ण काव्य मंदाक्रांता वृत्तात आहे १० ते २० ओळी एखाद्या वृत्तात लिहणे आणी साधारण ४५० ओळी एका वृत्तात लिहणे वेगळेच इथेच कालिदासाची प्रतिभा दिसते
विरही यक्ष या मेघालाच आपला दूत बनवून प्रेयसीकडे पाठवतो ही मेघदूताची कल्पना
प्रथम हा यक्ष मेघाला आपल्या प्रियतमेच्या नगरी पर्यंत जाण्याचा मार्ग सांगतो हा मेघदूताचा पहिला भाग पूर्व मेघ नावाने ओळखला जातो .यामध्ये ८ पर्वत ९ प्रदेश आणि १० नद्या यांच्या विहंगम दृश्याचे सुंदर वर्णन कालिदासाने जमिनीवर राहून केले आहे सुंदर भौगोलिक वर्णन आहे. हे त्याचे वर्णन म्हणजे इंजिनियरिंग भाषेत टॉप व्हु वर्णन म्हणायला हरकत नाही. तर उत्तर मेघ हा यक्षाने प्रेयसीला दिलेला संदेश आहे आता चार मासच शाप संपायला उरले आहेत मी कार्तिक मासात येतोच आहे. असे हे यक्षाचे विरहगान आहे

कालिदासाच्या साधारण चाळीस साहित्य कृतीं मधल्या सात उत्कृष्ट साहित्य कृती अशा
१) शांकुतल २) मेघदूत ३) कुमार संभव ४) रघुवंश ५ ) मालविकाग्नीमित्रम् ६ ) विक्रमोवंशीय ७ ) ऋतुसंहार (संहारचा अर्थ समुह वा एकत्रीकरण 😊)
या अजरामर साहित्यामुळेच कालिदास सर्वोतम व कविच्या गणनेत प्रथम क्रमांकावर येतो आणी नंतर कुणीच कवी येत नाही सांगणारा हा श्लोक
पुरा कविनां गणना प्रसंगे कनिष्ठिकाधिष्ठित कालिदास : |
अद्यापि ततुल्यकवेरभावात् अनामिका सार्थवती बभुव ॥

कनिष्ठिका — करंगळी अनामिका — १) करंगळी नंतरचे बोट २) नाव नसलेला
ततुल्यकवेरभावात — त्याच्या तुल्य कवीच्या अभावात

पूर्वी ( उत्तम ) कवींच्या गणना प्रसंगी कालिदास करंगळी वर अधिष्ठित झाला आणी त्याच्या तुल्यबळ कवी न मिळाल्याने करंगळी नंतरचे बोट अनामिका ( नाव नसलेले ) अद्यापिही तसेच राहिले आहे

नरेंद्र

************

गुजगोष्टी मध्ये गुंग, भार्येच्या संगतीत
भान नाही त्याला, गेली आज्ञा विस्मृतीत

क्रोधित यक्षराजा, सुनावी शिक्षा अशी
पत्नीला विलग करुनी, धाडला दूरदेशी

जाता सामोरे क्रोधाला, हद्दपार केले त्याला
शिक्षा भोगणार एक, पण जाहली युगुलाला

विरहात होती तीही, ना सुचे अन्नपाणी
पण सांगणार कोणा, तिची करुण कहाणी

येता वर्षाकाल, बरसल्या धारा जेव्हा
आठव येता त्याला, व्यकुळला जीव तेव्हा

दूत करुनी मेघाला, धाडला पत्नीकडे
शुभवार्ता सांगावी, असे घातले साकडे

घेऊन निरोप त्याचा, तो मेघ रवाना झाला
कालिदासाची लेखणी, ‘मेघदूत’ जन्मा आला……

मधुश्री वैद्य

****************

आषाढस्य प्रथम दिवसे


मेघदूत लिहिणाऱ्या कवि कुलगुरू कालिदास यांची आज जयंती ! आषाढ महिन्याचा पहिला दिवस.आषाढस्य प्रथम दिवसे या अजरामर श्लोकाची निर्मिती केली.
विदर्भातील रामटेक/रामगिरी इथून या ढगाचा हिमालयाच्या कुशीत वसलेल्या अलकानगरीपर्यंतचा प्रदीर्घ प्रवास यात वर्णन केला आहे. हा आषाढातील काळाभोर मदमस्त हत्तीसारखा ढग खूप दूरवर प्रवास करेल अशी खात्री वाटल्याने त्यालाच प्रेमिकांचा दूत बनवून पाठवले आहे. सध्याच्या मोबाइल युगात एखाद्या ढगालाच माणसाप्रमाणे दूत बनवणे खूप रोमांचक वाटते.
अलका नगरीत एक यक्ष कुबेराला महादेवाच्या पुजेसाठी सकाळी उमललेली ताजी कमळे रोज देण्याचे काम करत असतो. नवपरिणीत पत्नीबरोबर वेळ मिळावा म्हणुन तो यक्ष रात्रीच कमळे तोडून ठेवतो. दुसऱ्या दिवशी सकाळी कुबेर पूजा करत असताना त्या उमलू लागलेल्या फुलात रात्री कोंडला गेलेला भुंगा कुबेराला डंख मारतो. त्या काळच्या पद्धतीनुसार कुबेर यक्षाला शाप देतो. आणि त्या यक्षाची व त्याच्या प्रियेची ताटातूट होते.
मग रामगिरीहून,जिथे सीतेची स्नानकुंडे आहेत,अशा ठिकाणाहून अश्रुभरलेल्या डोळ्यांनी यक्ष मेघापाशी निरोप देतो. राम आणि सीता यांचा पण विरह प्रसिद्ध आहे.
वाटेतल्या निसर्गाच्या अप्रतिम वर्णनानी नटलेले हे काव्य !आपल्याला नर्मदा,वेत्रवती नदी, विदिशा नगरी,कदंब वृक्षांनी नटलेले पर्वत,उज्जैन, अवंती नगरी,शिप्रा नदी,महांकालेश्वर सगळ्याचे वर्णन करत या मेघाचा प्रवास गंभीरानदी, हिमालयाच्या कुशीत उगम पा्वलेली जान्हवी/गंगा नदी,मानस सरोवरापर्यंत होतो. कैलासाच्या कुशीत वसलेल्या अलकानगरीत मेघ पोचतो.
तो मेघाला स्वत:च्या घराचे,त्याच्या आसपासच्या मंगल खुणांचे वर्णन करतो.शापातले किती दिवस राहिलेत हे फुलांनी मोजणाऱ्या ,विरहाने कृश झालेल्या आपल्या पत्नीचे वर्णन करतो..परत येऊन तिची खुशाली कळव सांगतो.
ताटातूट,विरह हाच या काव्याचा पाया आहे.आपण आपल्या मनात सतत रहाणाऱ्या व्यक्तीची आठवण काढत असतो. आठवण हा शब्द पण योग्य नाही,त्या व्यक्तीला कधीचं विसरलेले नसतो.
याच भावनेचे प्रतिबिंब या अमर काव्यात मिळते.
कविकुलगुरु कालिदास यांना सादर प्रणाम !!
आजच्या विज्ञान युगात मेघाला दूत बनवून पाठवणे किती काव्यमय वाटते नाही. आषाढातला पहिला दिवस घेऊन येतो खूप सण,व्रतवैकल्ये !!कोरोनामुळे खर तर भांबावून गेलो आहोत. अशा वेळी आपल्या जीवनातली भक्ती,श्रद्धा आपल्याला तारुन नेतील. निमिषार्धात संपर्क साधण्याच्या या युगात आषाढाच्या पहिल्या दिवशी कवि कुलगुरु कालिदास यांचे स्मरण करु या !!
माधुरीशिधये

कविकुलगुरु कालिदास आणि त्याचे साहित्य यांची ओळख करून देणारे माझे लेख इथे वाचावेत – आनंद घारे
https://anandghare2.wordpress.com/2010/09/09/%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%95%e0%a4%b5%e0%a5%80-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b8/

***********

आषाढाच्या पहिल्या दिवशी अवचित दिसशी मला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

रामगिरीवर एक यक्ष मी
काळ कंठितो विरही कामी
कसा सांगू मी शाप भोगतो व्यथा जाळते मला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

स्वीकारी या कुटजफुलांते
ऐक प्रार्थना प्रसन्नचित्ते
स्वागत करितो प्रीतिवचाने प्रणयी हा पोळला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

तुला पाहुनी सुखासीनही
कातर होती , होती विरही
कथा काय मग कंठ मिठीचा प्रिय ज्यांचा तुटला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

तप्तांचा तू असशी आश्रय
इंद्रसचिव तू , तू करुणामय
निरोप माझा घेउनी जाई अलकानगरीला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

प्रिया दूर मम तिला भेटशील
मनी वाटते नाही न म्हणशील
विफल विनवणी सुजनी बरवी नको शठी सफला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

कुठला घ्यावा मार्ग प्रथम तो
सांगुनी नंतर निरोप कथितो
दूत होऊनी पोचीव माझ्या दुःखी दयितेला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

गीत – डॉ. वसंतराव पटवर्धन
संगीत – अरूण काकतकर
स्वर – पं . जितेंद्र अभिषेकी

महाकवी कालिदास दिन


☁️🌧️☁️🌦️☁️🌧️☁️

वासन्तं कुसुमं फलं च युगपद् ग्रीष्मस्य सर्वं च यद्!
यच्चान्यन्मनसो रसायनमतः सन्तर्पणं मोहनम्!
एकीभूतमभूतपूर्वमथवा स्वर्लोकभूलोकयोः!
ऐश्वर्यं यदि वाञ्छसि प्रियसखे शाकुन्तलं सेव्यताम्!!

वसंतऋतूतला मोहोर आणि ग्रीष्म ऋतूतलं फळ हे सर्व एकाचवेळी ( युगपद्) ज्यात आहे, जे ( एकाच वेळी) मनाला शांत करणारे ( संतर्पणम्) आणि मोहितही करणारे आहे. किंवा स्वर्ग आणि पृथ्वी यांचं ऐश्वर्य जर एकाच वेळी एकत्र हवं असेल तर प्रियमित्रा, तू शाकुंतलाचा आस्वाद घे.
कालिदास हे भारतीय साहित्यविश्वाला पडलेलं एक स्वप्न होतं. दोन महाकाव्य लिहिल्यामुळे कविकुलगुरु असं बिरुद गीतगोविंदकार जयदेव ( १२ वं शतक) यानं त्याला लावलं. जयदेवानंच त्याला ‘ कविताकामिनीचा विलास’ असं सार्थ विशेषण बहाल केलं.
अठराव्या शतकात युरोपीयन लोकांचा संस्कृत भाषेशी परिचय झाला. कलकत्ता येथे न्यायाधीश म्हणून कार्यरत असलेले सर विल्यम जोन्स हे रीतसर संस्कृत शिकणारे पहिले विद्वान. त्यांनी त्यांचे गुरु रामलोचन यांच्या मदतीनं कालिदासाच्या अभिज्ञानशाकुंतलाचं प्रथम लॅटिन भाषेत आणि नंतर इंग्रजी भाषेत अनुवाद केला. त्यांनी तो प्रसिद्ध निसर्गवादी ( naturalist) शास्त्रज्ञ फाॅर्स्टर यांना त्यांचे मित्र हुम्बोल्ट यांच्यामार्फत दिला. फाॅर्स्टर यांनी त्याचा जर्मन भाषेत अनुवाद केला आणि तो जर्मन कवी Goethe ( मराठीत गटे) यांच्या हातात पडला.‌ तो वाचल्यावर ते अक्षरशः तो ग्रंथ डोक्यावर घेऊन नाचले. पाश्चात्य देशात नुकताच मूळ धरू लागलेला सौंदर्यवाद ( romanticism) कालिदासाच्या निसर्गकन्या शकुंतलेच्या मोहक चित्रणानं बहरून आला. कालिदासाच्या शाकुंतलानं वेडा झालेल्या या कवीनं शाकुंतलासंबंधी जे उद्गार काढले त्याचा संस्कृत अनुवाद वरील श्लोकात आहे. तो कुणी केला हे माहित नाही.
…..प्रा. डॉ. निर्मला कुलकर्णी

☁️🌧️☁️🌦️☁️🌧️☁️

★।। कालिदास सरताज कवींचा ।।★

हरि:ओम…..! नर्मदे हर……..!
सुप्रभात, सादर स्नेह वंदन……!
रसिकहो नमस्कार…….
आज आषाढ महिन्यातील पहिला दिवस म्हणजेच आषाढ शुद्ध प्रतिपदा ……

भारतीय साहित्य जगतात आजचा दिवस “महाकवी कालिदास दिन” म्हणून साजरा करण्याचा प्रघात आहे. कोण हा महाकवी कालिदास? आज आपण त्यांच्याबद्दल काही जाणून घेण्याचा प्रयत्न करणार आहोत.
आदि कवी महर्षी वाल्मिकी व महामती श्री भगवान वेदव्यास यांच्या नंतर भारतीय साहित्य जगताला आपल्या अलौकिक प्रतिभेने व दिव्य अशा काव्य संपदेने ललामभूत ठरणारा हा महाकवी केवळ भारतीयच नव्हे तर सर्व जगातील रसिकांचा, साहित्यप्रेमींचा, अभ्यासकांचा व संशोधकांचा अभ्यास विषय व सरताज झाला आहे. आपल्या काव्यातून शब्दालंकार, उपमा, निसर्ग वर्णन,उत्कट शृंगार, मानवी भावभावना व श्रेष्ठ सांस्कृतिक व साहित्यिक मूल्य प्रस्थापित करणारा हा बहुमुखी प्रतिभेचा अद्वितीय कविराज स्वतःबद्दल मात्र कमालीचे मौन बाळगतो. त्यामुळेच त्याचा जन्म, त्याचे शिक्षण, त्याची गुरुपरंपरा, त्याचे देहावसान या बाबतीत इतिहासामध्ये कोणताही ठोस लेखी पुरावा मिळत नाही. व त्यामुळे अनेक मत मतांतरे असल्याचे जाणवते. तरीही भारतीय साहित्य जगतात व पर्यायाने विश्व शारदेच्या प्रांगणात आपल्या काव्य कैलास निर्मितीतून अलौकिक व शुक्र ताऱ्या प्रमाणे अढळ स्थान प्राप्त करणाऱ्या या महाकवीला आपण भारतीयांनी योग्य तो सन्मान व हवा तसा न्याय दिला नाही ही खंत रसिकजनांच्या मनात घर करून राहतेच.

हा कालिदास आपल्याला भेटतो तो लोककथातून किंवा किंवदंतीतूनच. त्याबद्दल सर्व मान्य व बहू प्रचलित असलेली कथा अशी आहे. काशीराज नरेशांचे आपल्या एकुलत्या एक राजकन्ये वर ( वेदवती /विद्योत्तमा वर) खूपच प्रेम होते.कारण ती सुपुत्री, सुशील,सौंदर्यसंपन्न, राजकारण कुशल व साहित्यशास्त्रविनोदा यामध्ये असाधारण गती असलेली एक प्रतिभावंत रूपगर्विता होती. काशी राजाच्या दरबारात येणाऱ्या कितीतरी पंडितांची परीक्षा घेऊन तिने त्यांना परास्त केले होते. ही अशी तेजस्वी कन्या बालपणापासून प्रधान पुत्र असलेल्या तिच्या सवंगड्या बरोबरच वाढली. लहानाची मोठी झाली. स्वाभाविकच उभयतांमध्ये एक अंगभूत आकर्षण व स्नेहभाव निर्माण झाला. त्या आधारे प्रधान पुत्राने तिला लग्नाचा प्रस्ताव दिला, पण तू माझ्या बाबांच्या नोकराचा पुत्र आहेस, मी तुझ्याशी विवाह करणार नाही. असे म्हणून या मानिनीने त्याचा प्रस्ताव झिडकारला.

तिच्या या नकारामुळे तो सूडाने अंतर्बाह्य पेटला व एखाद्या मुर्खाशीच हिचा विवाह करून हिचा आजन्म सूड घेण्याचे त्यांनी ठरवले. तो अशा महामूर्खाच्या शोधात बाहेर पडला. असेच फिरत असताना जंगलात एका झाडाच्या फांदीवर बसून तीच फांदी तोडणारा एक मूर्खश्रेष्ठ त्याला सापडला. शरीराने धडधाकट, दिसायला सुंदर व धारदार नाकाचा,सावळ्या अंगकांतीच्या व टपोऱ्या डोळ्यांच्या या मूर्खाला प्रधान पुत्राने सर्व बनाव करून दरबारात त्याच्या शिष्य परिवारासह महापंडित व साहित्य शास्त्राचा मूर्धन्य विद्वान म्हणून सादर केले.
राजकुमारीने विचारलेल्या साहित्य शास्त्रातील सर्व प्रश्नांची उत्तरे त्याच्या तथाकथित शिष्यांनी दिल्यामुळे या महा पंडिताला दरबारात बोलण्याची वेळच आली नाही. त्याच्या या अलौकिक पंडित्यावर राजकुमारी भाळली व प्रधान पुत्राने केलेल्या बनावानुसार उभयतांचा विवाह पार पडला. आपल्या वैवाहिक सहजीवनाचे एक वेगळेच अलौकिक भावस्वप्न उराशी घेऊन राजकन्येने त्याच्या संसारात पाऊल टाकले.

पण हाय रे दुर्दैव….. ज्याला महापंडित समजून तिने साता जन्माचा सहचर म्हणून निवडले होते तो तद्दन मूर्ख असल्याचे तिच्या लक्षात आले. तिने मनात योजलेल्या सर्व स्वप्नांचा अगदी चक्काचूर झाला, भीषण भवितव्याच्या जाणिवेने तिच्या डोळ्यापुढे काळाकुट्ट अंध:कार पसरला. पण ती राजनीती कुशल असल्यामुळे तिने स्वतःला सावरले अशा मुर्खा बरोबर आजन्म संसार करण्याची शिक्षा भोगण्या पेक्षा विधवा म्हणून विजनवासात राहणे जास्त श्रेयस्कर वाटून तिने कमरेची कट्यार काढून त्याच्या गळ्यास लावली. तो घाबरला व त्याने झालेला सर्व प्रकार एका क्षणात तिला सांगून टाकला. प्रधान पुत्राने आपला असा सूड घेतला आहे हे तिच्या लक्षात आले पण आता वेळ निघून गेली होती. तरीही याच्याजवळ अल्पांशाने तरी साहित्य शास्त्र विनोदबुद्धी आहे का याचा शोध घेण्यासाठी तिने त्याला प्रश्न केला……
“अस्ति कश्चित वाग्विशेष:……..?”

हा प्रश्न ऐकून तो अधिकच गोंधळला, राजकन्येने त्याच्या गळ्यास तीक्ष्ण कट्यार लावली, राज कन्येचा हा रुद्रावतार पाहून त्याने कसाबसा आपला जीव वाचवला व रात्रीच्या अंधारात गवाक्षातून उडी मारून तो अदृश्य झाला. जनश्रुती नुसार पुढे त्याने भगवती काली मातेची उपासना करून अलौकिक असे ज्ञान प्राप्त करून घेतले. त्याच्या उपासनेने प्रसन्न होऊन अभिनव वाग्विलासिनी शारदा काली मातेच्या रूपात त्याच्यासमोर प्रकट झाली. आणि तिने त्याला काव्यालंकार संपन्न केले.कालीमातेच्या प्रसादातून मिळालेल्या या प्रतिभेच्या वरदानाची प्रासादिक कृतज्ञता म्हणून तो स्वतःला “कालिदास” म्हणवू लागला. मात्र राजकन्येने विचारलेला तो प्रश्न त्याचा मेंदू पोखरतच होता, तो प्रश्न होता……
अस्ति कश्चित वाग्विशेष: ……. ?”

या प्रश्नातील एकेका शब्दाने सुरुवात करून या महाकवी ने भारतीय साहित्य जगतामध्ये अनुलंघ्य असे काव्य कैलास निर्माण केले. व उन्मत्त राजकुमारीस उत्तर दिले.
१) अस्ति :- या शब्दापासून सुरुवात करून महाकवी कालिदासांनी “कुमार संभव” नामक महाकाव्याची रचना केली. या महाकाव्याचा विषय शिवपार्वतींची प्रेम कथा व परिणय सोहळा असा आहे. तारकासुराच्या वधासाठी भगवान कार्तिकेयांच्या जन्म हेतूने रचण्यात आलेल्या शिवपार्वतींच्या प्रेम कथा व परिणय कथेचे यात सुरम्य वर्णन आहे. यात महाकवी कालिदासांची प्रतिभा गिरीराज हिमालयाच्या उत्तुंग उंची सारखेच त्याचे अलौकिक दर्शन आपणास घडविते. या महाकाव्याचा पहिला श्लोक पुढीलप्रमाणे आहे.
“अस्त्युत्तरस्याम दिशी देवतात्मा
हिमालयो नाम नगाधिराज:।
पूर्वा परो तोय निधिन् वगाह्य
स्थित: पृथ्वीव्या इव मानदंड:।। ”

२ ) कश्चित:- या शब्दापासून सुरुवात करून महाकवी कालिदासांनी “मेघदूत” नावाचे जगप्रसिद्ध असे खंडकाव्य रचले आहे.कुबेराच्या शापाने शापित झालेला यक्ष शिक्षा म्हणून एक वर्षासाठी पृथ्वीतलावर येतो. रामगिरी च्या( रामटेक, नागपूर ?) आश्रयाला तो राहतो. त्याच्या पृथ्वीतलावरील निवासास आठ महिने पूर्ण झाले आहेत.अलकापुरीतील आपल्या प्रेयसीच्या मीलनास उत्सुक,व्याकुळ आणी आतुर झालेला यक्ष आषाढाच्या पहिल्याच दिवशी आकाशातून जाणाऱ्या मेघांना दूत बनवून अलकापुरीत राहणाऱ्या आपल्या प्रिय प्रेयसी ला संदेश पाठवितो असे या खंड काव्याचे कथानक आहे. मंदाक्रांता वृत्तात 120 मुक्तकातून व पूर्व मेघ व उत्तर मेघ अशा दोन भागातून हे खंड काव्य कालिदास आपल्यापुढे मांडतात. हे खंडकाव्य म्हणजे कालिदासांच्या संपूर्ण व स्वतंत्र प्रज्ञेचा उत्तुंग आविष्कार होय. या संपूर्ण खण्डकाव्यातून उत्कट व प्रसंगी उत्तान शृंगाराचे अप्रतिम वर्णन कालिदासाने केले आहे. कश्चित् शब्दा पासून सुरु होणारा या काव्याचा पहिला श्लोक पुढीलप्रमाणे आहे…….
“कश्चित् कांता विरह गुरुणा स्वाधिकारात प्रमत्त:।
शापेनास्तंगमित्य महिमा वर्ष भोग्येण भर्तृ:।
यक्षश्चक्रे जनक तनया स्नान पुण्योदकेषु ।
स्निग्धच्छाया तरुषुवशितम रामगिर्याश्रमेषु।। ”

३ ) वाक् :- वाक् या शब्दापासून सुरुवात करुन महाकवी कालिदासांनी भगवान श्रीरामांचे पूर्वज महाराज श्री रघूंच्या वंशाच्या जीवनादर्श व पराक्रमाचे अप्रतिम वर्णन केलेले आहे. रघु वंशातील सत्तावीस पिढ्यांचे अतिशय सुंदर तपशीलवार व मनोहर असे वर्णन यात वाचावयास मिळते. तत्कालिन नीती कल्पना, न्यायव्यवस्था, चारित्र्य प्रियता ,न्याय प्रियता,स्वप्नातहि दिलेला शब्द पाळण्याची परंपरा व रघुवंशीयांच्या महान पराक्रमाचे यात साद्यंत सप्रमाण वर्णन आहे. वाक् या शब्दापासून महाकवी कालिदास यांनी रचलेल्या या महाकाव्याचा पहिला श्लोक पुढीलप्रमाणे आहे……
“वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थ: प्रतिपत्यये।
जगत: पितरौ वंदे पार्वती परमेश्वरौ।।”

४ ) ऋतुसंहार :- वरील तीन सुप्रसिद्ध काव्यां व्यतिरिक्त महाकवी कालिदास यांचे ऋतूसंहार हेही एक खंडकाव्य प्रसिद्ध आहे. ऋतुसंहार ही कालिदासाची पहिली रचना असल्याचे विद्वानांचे मत आहे. प्रत्येकी 18 ते 20 श्लोकांच्या सहा सर्गातून, सहाही ऋतूंचे विलक्षण निसर्ग वर्णन यात कालिदासाने केले आहे. विशेषतः ऋतू बदलाचा मानवी प्रेम जीवनावर होणार्या परिणामाची सूक्ष्म व तरल मांडणी महाकवी कालिदास या काव्यातून करतात.
याशिवाय महाकवी कालिदास यांनी तीन अतिशय सुंदर अशी नाटकेही लिहिली आहेत.
१ ) मालविकाग्निमित्र :- राजा अग्निमित्र व मालविका यांच्यातील सुरस प्रेम कथेची या नाटकात अतिशय सुंदर मांडणी महाकवी कालिदासांनी केली आहे.
२ ) अभिज्ञान शाकुंतल :- महाकवी कालिदासांची जगप्रसिद्ध अशी ही नाट्यरचना. जगातील बहुतेक सर्व भाषांमधून या अतिशय सुरस व भावपूर्ण नाटकाची भाषांतरे झालेली आहेत. जर्मन महाकवी गटे हे अभिज्ञान शाकुंतल डोक्यावर ठेवून नाचला ते उगाचच नाही. विश्वामित्र व मेनका कन्या शकुंतला व महाराज दुष्यंत यांच्यातील प्रेम कथेचे अतिशय तरल, नाट्यपूर्ण व तपशिलवार चित्रण कालिदास या नाटकातून करतात.
“काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्या शकुंतला”
अशी उक्ती प्रसिद्धच आहे. कण्व मुनींच्या ह्रुदयातील पितृ वत्सल उलघाल हा या नाटकातील प्रसंग पिढ्या न पिढ्या रसिकांच्या मनावर कोरला गेला आहे. या नाटकातून तत्कालिन ऋषी संस्थेचे वर्णन, आश्रमिय वातावरणाचे सुंदर वर्णन, नागर व आश्रमिय जीवन,राज्यव्यवहाराचे वर्णन, कालिदासाची प्रतिभा आपल्याला घडविते.

३ ) विक्रमोर्वशीय:- महाकवी कालिदासाची हीसुद्धा एक अप्रतिम नाट्यकृती. राजा पुरुरवा व उर्वशी यांची अतिशय रहस्यमय, गुंतागुंतीची,उत्कंठा वर्धक व तरल संवेदनापूर्ण अशी प्रेमकथा महाकवी कालिदास यातून आपल्यापुढे मांडतात.
याशिवाय महाकवी कालिदास हे ज्योतिष तज्ञही असल्याने ज्योतिष विषयक “उत्तर कालामृतम् ” नावाच्या एका ज्योतिष ग्रंथाचीही नोंद कालिदासांच्या नावाने आहे.
महाकवी कालिदास हे भारतीय साहित्य व काव्य जगतातील एक उत्तुंग कैलास शिखर आहे. त्यांनी निर्माण केलेल्या या रस सिद्ध, दर्जेदार व कालजयी साहित्यकृतींचा गौरव करण्यासाठीच भारतीय साहित्य जगताने त्यांना “कविकुलगुरू” “कनिष्ठिकाधिष्टित” व “कविता कामिनी विलास” या गौरवशाली उपाधींनि गौरविले आहे. समस्त भारतीयांना ललामभूत होणारा व येणाऱ्या कित्येक पिढ्यांना भारतीय समाज जीवन, भारतीय अध्यात्म, भारतीय निसर्ग, भारतीय भावभावना, भारतीय कुटुंब जीवन, ऋषी परंपरा व दिव्य चरित्रांचे उदात्त चित्रण करणाऱ्या या अलौकिक साहित्यकृतींचे दर्शन घडविणार्या या महाकविचा परिचय व्हावा व त्याच्या साहित्य कृतींचा आस्वाद घेण्याचा, अभ्यास करण्याचा विचार आमच्यात रुजावा म्हणून हा लेखन प्रपंच.

आज आषाढ शुद्ध प्रतिपदा अर्थातच “कालिदास दिन “अथवा “कालिदास जयंतीच्या” निमित्ताने महाकवी कालिदासाच्या या उत्तुंग,असामान्य,अतुलनीय कर्तुत्वाला मानाचा मुजरा व विनम्र अभिवादन……! धन्यवाद….!
स्नेह प्रार्थी,
।।।© अक्षर योगी ।।।
राष्ट्रीय कीर्तनकार, भागवताचार्य, ह.भ.प. योगेश्वर उपासनी महाराज,
समर्थ नगर, अमळनेर,जि.जळगाव.


जाई आज शकुंतला निजगृहे, येई भरूनी मला ।
दाटे कंठ, मनात साखळतसे चिंता सुखाची तिच्या ॥
माझी ही स्थिती होतसे, मग दशा होई पित्याची कशी ।
जाई सोडुन ती घरास मुलगी, वाईट वाटे किती ॥ – शार्दूलविक्रीडित

नरेंद्र गोळे

Madhav Bhokarikar
अभिज्ञानशाकुंतलम् आणि त्यातील चार श्लोक !
आज आषाढ शुद्ध, प्रतिपदा ! या दिवशी आवर्जून आठवतो, तो या देशातील महाकवि कालिदास ! ‘उपमा कालिदासस्य’ हे अगदी भाषेतील अलंकार शिकण्यापूर्वीपासूनच माहिती आहे. हा श्लोक या संबंधानेच आहे.
उपमा कालिदासस्य नोत्कृष्टेति नो मम ।
अर्थान्तरन्यास विन्यासे कालिदास विलिष्यते।।
भावार्थ – उपमा किंवा अर्थान्तरन्यास अलंकाराचा प्रयोग असो, सर्व काव्यप्रकारात विशेष चमक निर्माण करतात.
महाकवि कालीदासाच्या कित्येक रचनांमधील प्रमुख रचना म्हणजे, संस्कृतमधील सात रचना ! खंडकाव्य असलेले ऋतुसंहार आणि मेघदूत, महाकाव्य मानले जाणारे रघुवंशम् आणि कुमारसंभवम्, आणि तीन अलौकिक अशा नाट्यकृती, त्या म्हणजे मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम् आणि अमर झालेली नाट्यकलाकृती म्हणजे, अभिज्ञानशाकुन्तलम् !
शकुंतलेची कथा, ही महाभारतातील ! विश्वामित्र ऋषींची घोर तपश्चर्या पाहून, आपल्या इंद्रपदाची काळजी पडलेल्या इंद्राने, त्यांचा तपोभंग करण्यासाठी स्वर्गलोकीची अप्सरा, मेनका या सौंदर्यवतीला पाठवले. विश्वामित्र ऋषींची तपश्चर्या, मेनकेने भंग केली, आणि तिला विश्वामित्र ऋषींकडून मुलगी झाली. विश्वामित्र ऋषींची तपश्चर्या भंग झाल्याने, मेनका आता त्यांच्यासोबत थांबण्याचे प्रयोजनच नव्हते. मेनका, या तिच्या छोट्या नवजात मुलीला, जंगलात सोडून स्वर्गलोकी निघून गेली. या मुलीला वाढवले, ते शकुंत पक्ष्यांनी, आणि म्हणून शकुंत पक्ष्यांनी वाढवलेली, ती शकुंतला, असे तिला म्हणू लागले. तिला आश्रमात आणून आश्रय दिला, आपल्या मुलीसारखे वाढवले, ते कण्वमुनींनी ! ही शकुंतला ही दुष्यंत राजाची पत्नी होती, तिला भरत नांवाचा पुत्र झाला, आणि त्या भरत राजाच्या नांवावरूनच आपल्या देशाचे नांव, भारत पडले.
अभिज्ञानशाकुंतलम्, हे नाटक महाभारतातील या शकुंतलेच्या कथेवर आधारलेले. कण्वमुनींनी जिचा सांभाळ आपल्या आश्रमात मुलीप्रमाणे केला, ती शकुंतला ! राजा दुष्यंताशी जिचा गांधर्वविवाह झाला, त्याच्यापासून झालेला पुत्र भरत याची माता, ती शकुंतला ! अशा शकुंतलेवर, कालिदासाने नाटक लिहीले, त्या नाटकाच्या महत्तेबद्दल नाट्यकला रसिक म्हणतात –

काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्या शकुन्तला〡
तत्रापि चतुर्थोअङ्कस्तत्र श्लोक चतुष्ट्यम् ⅼ ⅼ
भावार्थ – सर्व काव्यप्रकारात नाटक रमणीय, आणि नाटकांमधे देखील ‘अभिज्ञानशाकुंतलम्’ आणि त्यात देखील त्याचा चौथा अंक, आणि त्यातील परमावधी म्हणजे ते चार श्लोक !
या नाटकाला, त्यातील श्लोकांना एवढे महत्व देण्याचे कारण म्हणजे, यांत करूण रसाचा परमोच्च बिंदू महाकवि कालिदासाने गाठला आहे. आजच्या दिवशी, या ‘कालिदास दिनी’ वाटले, की ते चार श्लोक सांगावेत, म्हणून हा प्रपंच !
मुलीच्या लग्नानंतर, ती तिच्या सासरी जाते, त्यावेळी तिच्या मात्यापित्यांच्या ह्रदयात, काय कालवाकालव होत असेल, काय भावना निर्माण होत असतील, त्यांच्या आयुष्यभरच्या वात्सल्याचा झरा, कसा भरभरून येत असेल, याचे चित्रण या महाकविने केले आहे. सर्वसामान्य लोकांप्रमाणे होणारी पित्याची अवस्था, तपस्वी कण्वमुनी देखील थांबवू शकले नाही, तर तुम्ही आम्ही तर सामान्य माणसं !
प्रथम मुख्य श्लोक –
यास्यत्यद्य शकुन्तलेति ह्रदयं संसपृष्टमुत्कण्ठया,
कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडंदर्शनम् 〡
वैक्लव्यं मम तावदीदृशमिदं स्नेहादरण्योकसः,
पीड्यन्ते गृहिण: कथं न तनयाविश्लेषदु:खैनवैः ⅼⅼ
भावार्थ – आज शकुंतला निघून जाईल, त्यामुळे (माझे) ह्रदय दु:खाने काठोकाठ भरले आहे, अश्रूप्रवाह थांबवण्यामुळे गळा भरून आला आहे, (हा प्रसंग मला पाहवला जात असल्याने, माझ्या) दृष्टीत जीव राहिला नाही (ती निर्जीव झाली आहे). ज्या वनवासी शकुंतलेला मी केवळ वाढवले (जन्म दिला नाही), (तरी) तिच्याप्रति निर्माण झालेल्या या स्नेहामुळे माझ्यासारख्या (परक्याची) ही अशी विकल अवस्था होते, तर आपल्या स्वत:च्या मुलीच्या वियोगाने, ते गृहस्थी लोक किती बरे दु:खीत होत असतील ? खरोखर अतिशय दु:खी होत असतील.

दुसऱ्या श्लोकात, हा महाकवि, मुलीला पाठवणीच्या वेळी, तिचे आईवडील तिला उपदेश करतात, तसेच जावयाला संबोधतात, ते पहाण्यासारखे असते. या उपदेशात देखील पित्याच्या ह्रदयातील मुलीच्या विरहाची वेदना दिसत असते. मुलीच्या उत्तम भविष्याची इच्छा करणारा, तिला आशीर्वाद देणारा पिता, ही अंतरीची वेदना काय, आणि कशी लपवणार ? कण्वमुनी, तिच्या मुलीला शकुंतलेला हा उपदेश करतानाचा हा श्लोक आहे.
दुसरा मुख्य श्लोक –
सुश्रूषस्व गुरुन् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने ,
भर्तुर्वि प्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीप गमः ⎸
भूयिष्ठमं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्व नुत्सेकिनी ,
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ||
भावार्थ – तू तुझ्या सासूसासरे वडिलधाऱ्यांची सेवा कर, सपत्नींसोबत सखींप्रमाणे वाग, पतिकडून काही वेळा (तुझ्यावर) अपमानीत होण्याचा प्रसंग आला, तरी रागावून त्याच्याविरूद्ध असे काही वागू नको, सेवक व दासदासींसोबत तू उदारवृत्ती बाळग, आणि आपल्या भाग्याबद्दल गर्व होवू देवू नको, अहंकार करू नको; असे आचरण करणाऱ्या स्त्रिया या गृहिणी, हे नामाभिधान सार्थ करतात, आणि याच्या विपरीत वागणाऱ्या, त्या कुटुंबाला त्रासदायकच ठरतात.
तिसऱ्या श्लोकात या महाकविने प्रकृतिचे, म्हणजे तिच्या निसर्गाशी आलेल्या संबंधाचे वर्णन केले आहे.
तिसरा श्लोक –
पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या ,
नादत्ते प्रिय मण्डनापि भवतां स्नेहेन या पल्लवम् |
आद्ये वः कुसुमुप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः ,
सेयं याति शकुन्तला पति-गृहं सर्वे रनुज्ञायताम् ||
भावार्थ – शकुंतला ही निसर्गकन्या आहे, त्यामुळे आश्रमातील व सभोवतालच्या वृक्षवेली, पशुपक्षी यांच्याशी तिचा स्नेह सहोदरासारखा आहे. ती प्रथम वृक्षांना पाणी द्यायची, आणि नंतर स्वत: प्यायची. तिला अलंकार अतिशय आवडतात, मात्र वृक्षवेलींच्या स्नेहामुळे अलंकारासाठी ती पानसुद्धा तोडत नव्हती, वृक्षाला आलेल्या पहिल्या फुलाचा, ती पुत्रोत्सव साजरा करायची. अशी माझी शकुंतला, तिच्या पतिगृही सर्वांनाच अनुसरणारी होईल.
चौथ्या श्लोकात, शकुंतलेशी गंधर्वविवाह करणाऱ्या दुष्यंतासाठी एक मनोज्ञ व भावुक असा संदेश दिला आहे. हा महत्वाचा आहे.
चौथा श्लोक –
अस्मान् साधु विचिन्त्य संयम धनानुच्चैः कुलं चात्मन –
स्त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्तिं च ताम् |
सामान्य प्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया ,
भाग्यायत्तमतः परं न खलु तद्वाच्यं वधूबन्धुभिः ||
भावार्थ – आम्हा तपस्वी लोकांची निश्चलता, आपल्या उच्च कुळाचा विचार करता, आमच्या अनुमतीशिवाय तुम्ही केलेले प्रेम यांचा योग्य विचार करून, तुम्ही हिच्यासोबत, तसेच तुमच्या इतर पत्नींसोबत सारखेच वर्तन करायला हवे; यानंतर मात्र जे काही होईल, ते तुमच्या भाग्याप्रमाणे होईल, अर्थात त्याबद्दल आम्हाला काही अडचण असणार नाही.
महाकवि कालिदासांच्या श्लोकांचे समर्थपणे भाषांतर, मी काय करु शकणार ? मात्र हजारो वर्षांपूर्वीच्या पित्याचे अश्रू आणि ह्रदयवेदना व मनांतील मूक भावना, या पालन केलेल्या मुलीची, तिच्या सासरी रवानगी करतांना, या महाकवीने आपल्या अंत:चक्षूने बघीतले, आणि जन्म झाला, तो या अलौकिक नाट्यकृतीचा, अभिज्ञानशाकुंतलम् याचा !
© ॲड. माधव भोकरीकर

फेसबुकवरून साभार दि. ११-०७-२०२१

आयुष्य हे . . .

‘आयुष्य’ या विषयावर मी वेळोवेळी जमवलेले शिंपले, गारगोट्या आणि मोती या भागात एकत्र केले आहेत.
सुरुवातीला एक अप्रतिम इंग्रजी कविता आणि तिचे मराठी रूपांतर.

  1. My soul has a hat
  2. आयुष्याचे गणित
  3. गणितातली चिन्हे
  4. ३६चा आकडा आणि ६३चा आकडा
  5. आधी कळस मग पाया … In my next life
  6. माझ्या आताच्या आवडत्या गोष्टी – ज्यूली एँड्र्यूज
  7. शेवटी अंतर सारखंच राहतं
  8. उरले सुरले जपून …
  9. होतं असं कधी कधी
  10. दुसऱ्यांचा विचार करावा
  11. सोडून द्यावं
  12. अलिप्तपणा
  13. आहे त्याचा स्वीकार करा
  14. चुलीवरले कांदेपोहे
  15. येईलंच कसा कंटाळा
  16. मला पडलेले काही प्रश्न
आयुष्य हे … याचा उपयोग करून घ्या

मारिओ दि अन्द्रादे (1893 – 1945) या ब्राझीलियन कवीची ‘MY SOUL HAS A HAT’ ही कविता (मराठी अनुवादित)

कविता : माझ्या आत्म्याने हॅट घातली आहे

आज मी माझी सरलेली वर्षं मोजली आणि अचानक लक्षात आलं ..अरेच्चा!
जेवढं जगून झालंय .. त्यापेक्षा कमीच उरलंय की जगायचं..
मग एखाद्या लहान मुलाचं कसं होतं ना…
खूप आवडीचा खाऊ खाताना.. तसं झालं काहीसं…

सुरवातीला तो आवडीने खाऊ खातोच पण जेंव्हा त्याच्या लक्षात येतं की आता
थोडासाच खाऊ उरलाय, तेंव्हा मात्र ते मूल खाऊ अधिकच चवीचवीने
आणि अगदी मन लावून खायला लागतं…
कुठल्याच संकेत, नियम आणि कायद्यांचं पालन होणार नाहीय
हे पुरेपूर ठाऊक असताना..

केवळ त्यांचीच चर्चा करणाऱ्या प्रदीर्घ बैठकांसाठी आता माझ्याकडे वेळ नाही.

ज्यांची केवळ वयंच वाढलीत.. बुद्धी नाही..
अशा मूर्ख लोकांना सहन करण्याचा संयम आता माझ्यात अजिबात उरलेला नाही…

फार कमी वेळ उरलाय माझ्याकडे.. आता मला फक्त अर्क हवा आहे..
आत्मा घाईत आहे माझा.. फार थोडा खाऊ शिल्लक आहे माझ्याजवळ आता..

मला माणसांच्या जवळ जगायचंय आता.. खऱ्याखुऱ्या माणसांच्या…
ज्यांना माहीत आहे, आपल्या स्वतःच्या चुकांवर कसं हसायचं..
ती माणसं.. जी विजयाच्या गर्वाने फुगलेली नाहीत
आणि ती माणसं… जी त्यांनी केलेल्या कर्माची संपूर्ण जबाबदारी घेतात.
खरंतर अशा प्रकारेच माणसाची प्रतिष्ठा अबाधित राहते आणि आपण कायम सत्य आणि प्रामाणिकतेच्या मार्गावर राहतो.
आपलं आयुष्य कामी येणं उपयुक्त होणं हे अत्यंत महत्त्वाचं.

मला अशी माणसं माझ्या अवतीभवती हवी आहेत की ज्यांना दुसऱ्यांच्या हृदयाला स्पर्श कसा करायचा हे चांगलंच ठाऊक आहे..
अशांच्या हृदयाला… ज्यांनी आयुष्याचे सणसणीत फटकारे झेललेत, आत्म्याच्या पवित्र, मधुर स्पर्शाने ज्यांना तरीही मोठं केलंय..

हो आहे मी घाईत.. मी आयुष्याला उत्कटतेने जगण्याच्या घाईत आहे..
ती उत्कटता… जी केवळ प्रगल्भतेतून येते.
आता माझ्याकडे उरलेली जराशीही मिठाई फुकट घालवायची माझी इच्छा नाहीय..

मला नक्की माहीत आहे की ही मिठाई अतिशय उत्तम आहे..
मी आत्तापर्यंत खाल्लेल्या खाऊपेक्षाही खूप सुग्रास!

माझं आता एकच ध्येय आहे.. माझ्या प्रेमीजनांसोबत आणि सदसद्विवेकबुद्धीसोबत समाधानात आणि शांततेत अखेरचा क्षण गाठणं..
बस!

आपल्याकडे बरं का दोस्तांनो .. दोन आयुष्य असतात..
आणि दुसरं आयुष्य सुरू होतं जेंव्हा लक्षात येतं की आपल्याकडे जगायला फक्त एकच आयुष्य आहे!

–मारिओ दि अन्द्रादे
(मुक्त मराठी भाषांतर – कॅप्टन वैभव दळवी)

My Soul Has A Hat

I counted my years and realized that I have less time to live by, than I have lived so far.
I feel like a child who won a pack of candies: at first, he ate them with pleasure but when he realized that there was little left, he began to taste them intensely.
I have no time for endless meetings where the statutes, rules, procedures and internal regulations are discussed, knowing that nothing will be done.
I no longer have the patience to stand absurd people who, despite their chronological age, have not grown up.
My time is too short: I want the essence; my spirit is in a hurry. I do not have much candy in the package anymore.
I want to live next to humans, very realistic people who know how to laugh at their mistakes and who are not inflated by their own triumphs and who take responsibility for their actions. In this way, human dignity is defended and we live in truth and honesty.
It is the essentials that make life useful.
I want to surround myself with people who know how to touch the hearts of those whom hard strokes of life have learned to grow with sweet touches of the soul.
Yes, I’m in a hurry. I’m in a hurry to live with the intensity that only maturity can give.
I do not intend to waste any of the remaining desserts. I am sure they will be exquisite, much more than those eaten so far.
My goal is to reach the end satisfied and at peace with my loved ones and my conscience.
We have two lives and the second begins when you realize you only have one.

Mario de Andrade
(San Paolo 1893-1945)


२. आयुष्याचे गणित


यात दोन रचना आहेत. पहिल्या रचनेमध्ये आयुष्यातले काही विरोधाभास दाखवून आश्चर्य व्यक्त केले आहे. दुसऱ्या रचनेत आयुष्याचे अंकगणित योग्य चिन्हे वापरून सोडवण्याचे उपाय सुचवले आहेत.या दोन्ही रचना कुणाकुणाच्या आहेत ते मला माहीत नाही. त्यांना सादर प्रणाम आणि अनुमतिसाठी विनंति
…………………………………………………………………….

१.देवाला पण सुटत नाही
जी आपल्याला आवडते
तिला आपण आवडत नाही

जिला आपण आवडतो…
ती आपल्याला आवडत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

तिने याच्यात काय पाहिलं
ह्याने तिच्यात काय पाहिलं

हे फक्त त्यांनाच माहिती
बाकीच्याना कळत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

तो असे ना का सावळा
तिला त्यात शाम दिसतो

असेना का ती साधी
तिच्यात तो राधा पाहतो

दोघांमध्ये असं काय असत
तुम्हा आम्हाला कळत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

नसेल येत तिला जेवण करता
तुम्ही का उदास होता…

तो जेवतोय ना सुखाने
तुम्ही का चेहरा पाडता…

नवरा बायकोचं अलवार नातं
सासूला का कळत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

लेक गेली सासरी…
संसार तिला करू दे

तू कशाला काळजी करते
तिला तीच सावरू दे

लेकीच्या आयांना …
हेच कसं कळत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

प्रेम करा स्वतःवर अन
प्रेम करा जीवनावर…

दुसऱ्यात गुंतलात जर कधी
वेळीच या भानावर

हे इतकं साधं सोपं
कुणालाच कसं कळत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

🙏🏼🙏🏼 🙏🙏🙏🙏🙏🏼🙏🏼 🙏🙏🙏🙏

३.गणितातली चिन्हे ➕➖✖➗

आयुष्याचे गणित चुकले
असे कधीच म्हणू नये .

आयुष्याचे गणित कधीच चुकत नसते,
चुकतो तो चिन्हांचा वापर…!

बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार, भागाकार
ही चिन्हें योग्य पद्धतीने वापरली कि
उत्तर मनासारखे येते.
आयुष्यात कुणाशी बेरीज करायची,
कुणाला केंव्हा वजा करायचे,
कधी कुणाशी गुणाकार करायचा
आणि भागाकार करताना
स्वतः व्यतिरिक्त किती
लोकांना सोबत घ्यायचे हे
समजले कि उत्तर मनाजोगते येते..!
आणि मुख्य म्हणजे
जवळचे नातेवाईक, मित्र
आप्तेष्ट यांना हातचा समजू नये,
त्यांना कंसात घ्यावे!
कंस सोडविण्याची हातोटी
असली कि गणित
कधीच चुकत नाही ……..!!

आपल्याला शाळेत त्रिकोण,
चौकोन, लघुकोन,
काटकोन, विशालकोन
इत्यादी सर्व शिकवतात..
पण जो आयुष्यभर उपयोगी पडतो
तो कधीच शिकवला जात नाही.
तो म्हणजे “दृष्टीकोन”.
एकमेकांविषयी बोलण्यापेक्षा
एकमेकांशी बोला,
तुमचे खूप सारे गैरसमज दूर होतील..
आयुष्याचे calculation खूप वेळा केले, पण ‘सुख दुःखाचे’ accounts कधी जमलेच नाही…
जेंव्हा total झाली तेंव्हा समजले..की ‘आठवण’ सोडून काहीच balance उरत नाही…

😊😊😊👍👍👍😊😊😊👍👍👍😊😊😊👍👍👍

तात्पर्य : गणितामध्ये काही ठराविक फॉर्म्युले असतात. त्यात दिलेले आकडे घातले की उत्तराचा अचूक आकडा येतोच. .. पण काही लोकांचा गोंधळ होतो. आयुष्यातले फॉर्म्युले कधी कठीण असतात आणि कधी कॅल्क्युलेशन चुकते. त्यामुळे नेहमीच अपेक्षित उत्तरे येत नाहीत.

४. ३६चा आकडा आणि ६३चा आकडा

छत्तीस च्या आकड्याचा विचार केला तर, तीन आणि सहा दोन्ही आकडे एकमेकांकडे पहात नाहीत. दोघेही टाईट पणाने पाठीला पाठ लावून उभी आहेत. एकमेकांचं तोंडही पहात नाहीत.

त्याप्रमाणे माणसांच असतं. छत्तीसचा आकडा हा चाळिशीच्या आतला आहे. म्हणून चाळीशीच्या आत माणूस सुद्धा अहंकाराने, ताकदीने, पैशाने, परिपक्व असल्यामुळे तो नेहमीच अहंकारी असतो. कमीपणा घेत नाही. मला गरज नाही, मी त्याचं तोंड पाहणार नाही, असे शब्द त्याच्या तोंडात असतात. सख्ये भाऊ पक्के वैरी होतात. आणि हातात हात न घेता पाठीला पाठ लावतात.

आता ६३ आकडा पहा.
या आकड्याने साठी ओलांडल्या मुळे आता हे दोघेही नम्र झालेत. दोन्ही आकडे एकमेकांकडे पाहतात. हातात हात घेतात. एकमेकाला आलिंगन देतात. माणसाचं असंच असतं, एकदा साठी ओलांडली की, नम्र होतो. कारण ना ताकद, ना तारुण्य, ना पैसा, ना सत्ता, काहीच राहत नाही. म्हणून हा नम्र होतो. तुम्ही पहा, माणूस तरुणपणी बालपण विसरतो, लग्न झाल्यावर आई वडिलांना विसरतो, मुलं झाल्यावर भावांना विसरतो, पैसा आला की आपले नातेवाईक विसरतो, आणि म्हातारपणी जेवढ्यांना विसरला त्यांची आठवण काढत बसतो. ६३ च्या आकड्या प्रमाणेच.

संयम राखणे हा आयुष्यातला फार मोठा गुण आहे. कारण एक चांगला विचार अनेक वाईट विचारांना नाहीसा करतो.

वयाने कोणी कितीही लहान मोठा असु देत. वास्तवात तोच मोठा असतो, ज्याच्या मनात सर्वासाठी प्रेम, स्नेह व आदर असतो.

आयुष्यात तुमच्या सगळ्या अडचणी सोडवू शकेल अशी व्यक्ती शोधू नका. तर, तुम्हाला कोणत्याही अडचणीत एकटे सोडणार नाही अशी व्यक्ती शोधा…!!

****

५. आधी कळस मग पाया …… In My Next Life

माझे पुढचे आयुष्य मला उलट क्रमाने जगावेसे वाटते.

काळनिद्रेतून मला जाग येईल तेंव्हा माझी आपली जवळची माणसे पलंगाच्या बाजूला असतील. त्यानंतर दररोज मला अधिकाधिक बरे वाटत जाईल.
तब्येत पुरेशी सुधारून मी हिंडू फिरू लागेन, मला पेन्शन मिळू लागेल.
नोकरीला लागल्याच्या पहिल्याच दिवशी मला मोठ्या समारंभपूर्वक हार तुरे घालून माझा सत्कार होईल आणि सोन्याचे घड्याळ भेट म्हणून मिळेल.
त्यानंतर चाळीस वर्षे मी काम करत राहीन, त्या काळात खाणे, पिणे, मौज, मजा या सगळ्यांची धमाल करेन. माझा रंगेलपणा रोज वाढत जाईल.
सगळी मजा उपभोगून झाल्यानंतर मी शाळेत जाईन, खेळेन, खोड्या करेन. माझ्यावर कसलीही जबाबदारी असणार नाही.
शेवटचे नऊ महिने मी उबदार कोषात तरंगत राहीन आणि मीलनाच्या परमोच्च क्षणी अंतर्धान पावेन.
In my next life, I want to live my life backwards. You start out dead and get that out of the way.
Then you wake up in an old folks home feeling better every day.
You get kicked out for being too healthy, go collect your pension,
and then when you start work, you get a gold watch and a party on your first day.
You work for 40 years until you’re young enough to enjoy your retirement.
You party, drink alcohol and are generally promiscuous,
then you are ready for high school.
You then go to primary school, you become a kid, you play.
You have no responsibilities, you become a baby until you are born.

And then you spend your last nine months floating in a luxurious spa
and end up as an orgasm.

ATTRIBUTED TO WOODY ALLEN

६. माझ्या आताच्या आवडत्या गोष्टी – ज्यूली एँड्र्यूज


साउंड ऑफ म्यूजिक हा चित्रपट तुम्ही पाहिला असेलच. त्यातली ज्यूली अँड्र्यूजची भूमिका आणि डो अ डीअर, दीज आर अ फ्यू ऑफ माय फेव्हरिट थिंग्ज वगैरे गाणीसुध्दा अजून कानात घुमत असतील. ज्यूलीने आता वृध्दापकाकात सांगितलेल्या तिच्या आवडत्या गोष्टी पहा.

When Julie Andrews Turned 69

To commemorate her birthday , actress/vocalist, Julie Andrews made a special appearance at Manhattan ‘s Radio City Music Hall for the benefit of the AARP. One of the musical numbers she performed was ‘My Favorite Things’ from the legendary movie ‘Sound Of Music’.

Here are the lyrics she used: (Sing It!) – If you sing it, its especially hysterical!!!

Botox and nose drops and needles for knitting,
Walkers and handrails and new dental fittings,
Bundles of magazines tied up in string,
These are a few of my favorite things.

Cadillacs and cataracts, hearing aids and glasses,
Polident and Fixodent and false teeth in glasses,
Pacemakers, golf carts and porches with swings,
These are a few of my favorite things.

When the pipes leak, When the bones creak,
When the knees go bad,
I simply remember my favorite things,
And then I don’t feel so bad.

Hot tea and crumpets and corn pads for bunions,
No spicy hot food or food cooked with onions,
Bathrobes and heating pads and hot meals they bring,
These are a few of my favorite things.

Back pain, confused brains and no need for sinnin’,
Thin bones and fractures and hair that is thinnin’,
And we won’t mention our short shrunken frames,
When we remember our favorite things.

When the joints ache, When the hips break,
When the eyes grow dim,
Then I remember the great life I’ve had,
And then I don’t feel so bad.
(Ms. Andrews received a standing ovation from the crowd that lasted over four minutes)

७. शेवटी अंतर सारखंच राहतं…

शेवटी अंतर तेवढचं राहीलं !

😌😌😌😌😌😌😌

लहानपणी, लोकांना हॉटेलमध्ये खाताना बघितले की खूप वाटायचं… आपण ही खावं…, ती श्रीमंत माणसं म्हणून पैसे खर्च करून खाऊ शकतात, आपण नाहीं…
मोठा झाल्यावर हॉटेलचं खायला लागलो, तर आरोग्याच्या काळजीनं लोकं घरचा डबा खाताना दिसू लागली…
😢 शेवटी अंतर तेवढच राहीलं 😪

लहानपणी गरिबीमुळे मी सुती कपडे घालायचो, तेव्हा लोक टेरिकॉट, पॉलीस्टरचे कपडे घालायचे, खूप वाटायचं आपणही असे घालावे…
मोठेपणी टेरिकॉट घालायला लागलो तर लोकं सुती वापरायला लागले… सुती कपडे महाग झाले.
😢 शेवटी अंतर तेवढच राह्यलं 😪

लहानपणी खेळताना पडलो तर गुडघ्यावर पँट फाटायची,… शिवलेलं कोणाला दिसू नये म्हणून धडपड असायची…
मोठेपणी लोकांना फाटलेल्या जिन्स दामदुपटीने घेताना बघितले…
😢 शेवटी अंतर तेवढच राह्यलं 😪

लहान होतो तेव्हा दूध नसल्यानं घरी गुळाचा, काळा चहा मिळायचा… अन् लोकांना साखरेचा पितांना बघायचो… वाटायचं आपणही प्यावा पण ?
आता मी साखरेचा प्यायला लागलो तर लोकं गुळाचा ब्लॅक टी पिताहेत.
😢 शेवटी अंतर तेवढच राह्यलं 😪

लहानपणी सायकल दामटायचो तेंव्हा लोक दुचाकी चार चाकी मधून फिरताना बघायचो, वाटायचं, आपणही फिरावं, आता सकाळी सकाळी सर्वांना सायकल वरून व्यायाम करताना बघितले की वाटत…
😢 शेवटी अंतर तेवढंच राहीलं 😪

लहानपणी जेंव्हा चपाती मिळत नसल्यानं ज्वारी बाजरीची भाकरी खायचो तेंव्हा लोकं पोळी, चपाती भात खाताना आपणही खावं असं वाटायचं…
आज तीच लोकं भाकरी खाण्यासाठी हॉटेल मध्ये पैसे मोजून रांगा लावतात.
😢 शेवटी अंतर सारखच राहतं…😪

लहानपणी चाळीत राहायचो तेंव्हा बंगल्यात राहण्याऱ्याकडे बघून वाटायचं आपणही मोठ्या घरात राहावं, आज तीच मनशांती साठी दूर खेड्यात जंगलात जाऊन झोपडीत (रिसॉर्ट / विपशना ) मध्ये राहतात तेंव्हा
😢 शेवटी अंतर सारखंच राहतं… 😪

आता कळलं…हे अंतर असंच कायम राहणार, मग मनाशी पक्क केलं जसा आहे, तसाच राहाणार… कुणाचं पाहून बदलणार नाही…
म्हणून तर जगद्गुरु तुकोबारायांनी म्हंटले होते ,
ठेविले अनंते तैसेचि राहावे, चित्ती असू द्यावे समाधान …

मित्रांनो खूष रहा, समाधानी राहा, वाट्याला आलेले जिवन खुप सुंदर आहे, त्याचा मनमुराद आनंद उपभोगा.
कुणाचं पाहून आपल्या स्व-आनंदाची व्याख्या बदलवू नका.

🌿🌿🌿🌿🌿🌿🌿 🌴🌴🌴🌴🌴🌴🌴 🍁🍁🍁🍁🍁🍁🍁

८. उरलेसुरले जपून वापरायची …

उरले सुरले

उरले सुरले जपून वापरायची सवय किती छान होती,
आयुष्य साधंच होतं तरी मजा काही औरच होती!

तोडकी मोडकी कंपास पुन्हा जोडून वापरत होतो,
झिजली जरी पेन्सील तरी टोपण लावून लिहीत होतो!

तुटलेला पेन पुन्हा पुन्हा स्प्रिंग बदलून वापरत होतो,
एकच पेन खूप जपून रिफील करून वापरत होतो!

जुनीच पुस्तके वर्तमानपत्राचे कव्हर घालून वापरत होतो,
तुझी पुस्तकं दे बरं मला आधीच सांगून ठेवत होतो!

जुन्या वह्यांची कोरी पानं दाभण वापरुन शिवत होतो,
जुन्यातूनच नाविन्याचा आनंद आम्ही घेत होतो!

सायकलच्या जुन्या टायरचे गाडे आम्ही चालवत होतो,
तोल कसा सांभाळावा ते बेमालूमपणे शिकत होतो!

फुटलेल्या फटाक्यांची दारू गोळा करत होतो,
उरलेल्या चिंध्याचा मस्त गरगरीत चेंडू करत होतो!

तुटलेल्या स्लीपरला पीन लावून वापरत होतो,
ध्येयाकडे न थांबता तरीही पाऊले टाकत होतो!

फुटलेल्या बांगड्यांनाही वाया घालवत नव्हतो,
दगडांचा बच्चू तर फरशीची लगोरी आम्ही करत होतो!

फाटलेल्या गोधडीला ठिगळं लावून सजवत होतो,
उसवलेल्या कपड्यांना धाग्या दोऱ्याने सांधत होतो!

गंध जरी जुना असला तरी छंद मात्र नवा होता,
काटकसर अन बचतीचा संस्कारच चिरकाल होता!

वापरा आणि फेकून द्या याचा हल्ली जमाना आलाय,
किंमत नाही वस्तूंची म्हणून नव्याचा कचरा झालाय!

सुई धागा हरवला नाही, पण तो हल्ली कोण घेत नाही.
फाटलेली नाती आणि वस्तू खरं तर कोणीच शिवत नाही!

कुणी लिहिले माहीत नाही पण खूप छान आहे म्हणुन पाठवत आहे.

☘️☘️☘️☘️☘️☘️☘️ 🌻🌼🌻🌼🌻🌼🌻

९. होतं असं कधी कधी

खूप महत्वाच्या मीटिंग मध्ये असतो आपण…
बऱ्याच वर्षांनी अचानक एका जवळच्या मित्राला आठवण येते आपली….
इच्छा असूनही कॉल उचलू शकत नाही आपण…
संध्याकाळी घरी आल्यावर आठवण येते…
परत कॉल करावा तर बोलायला विषय नसतो आपल्याकडे…
टाळतो आपण कॉल करायचा….
त्याचा दोन दिवसानंतर मेसेज येतो…
‘तुझ्या ऑफिस बाहेर होतो…
भेटलो असतो…’
जुन्या आठवणी काढत बसतो आणि मन रमवतो त्यातच..
स्वतःला खोटं खोटं समजावत…!
होतं असं कधी कधी….!!!

🍁🍁🍁
कडक उन्हात सिग्नलला बाईक उभी असते आपली…
रस्त्याच्या कडेला एक वृद्ध जोडपं असतं मागत लोकांना…
माया,कणव दाटून येते मनात आपल्या…
‘कसं आपल्या आई वडिलांना लोक असं वाऱ्यावर सोडत असावेत??’
पाकिटात हात जातो…
शंभराची नोट लागते हाती…
व्यवहार जागा घेतो ममतेची…
समोरचा म्हातारा ओळखतो… बदलतो…
“दहा दिलेस तरी खूप आहेत पोरा…”
तो सुटका करतो आपली पेचातून…
आपल्याच नजरेत आपल्याला छोटं करून…
होतं असं कधी कधी….!!!

🍁🍁🍁
दिवाळीचे पाहुणे असतात जमलेले…
आज कामवाली येणार की नाही याची धाकधूक असते…
तिच्या असण्याने आपण किती निवांत आहोत याची जाणीव होते अशा वेळी…
दुपारची जेवणे उरकून गप्पा रंगात आलेल्या असतात…
ती येते…
काम आटोपते…
तिच्या मुलांना राहिलेली बासुंदी द्यावी का ह्या संभ्रमात असताना, कामवाली एक डब्बा देते हातात आपल्या…
चिवडा लाडू असतो त्यात…
“तुम्ही दर वेळा देता… आज माझ्याकडून तुम्हाला…”
‘कोण श्रीमंत कोण गरीब’, हा विचार सोडत नाही पिच्छा आपला…
होतं असं कधी कधी….!!!

🍁🍁🍁
ढाराढूर झोपेत असतो उन्हाळ्याचे गच्चीवर…
आई उठवते उन्हं अंगावर आल्यावर…
अंगात ताप असतो तिच्या…
आपण सुट्टीचा आलोय घरी म्हणून उसनं बळ आणते अंगात ती…
मेसच्या खाण्याने आबाळ होत असेल म्हणून चार दिवस होईल तेवढे जिन्नस पोटात आणि उरलेले डब्यात भरून येतात आपल्यासोबत…
दिवस उलटतात…
वडिलांचा एके रात्री फोन येतो…
“काम झालं असेल तर आईला एक फोन कर… आज तिचा वाढदिवस होता…”
कोडगेपणा म्हणजे हाच तो काय…!
चडफडत facebook च्या virtual मित्राना केलेले birthday विश आठवतात…..
लाजत तिला फोन करतो…
“आमचा कसला रे या वयात वाढदिवस? तू जेवलास ना?? तब्येतीला जप बाबा…”
ती बोलते…
कानात गरम तेल ओतल्याचा भास होतो…
अश्रूंचा मुक्त वावर होतो डोळ्यांतून…
काहीतरी खूप खूप दूर जातंय आपल्या पासून असं जाणवत राहतं…!!
खरंच,
होतं असं कधी कधी.
👍👍👍

१०. दुसऱ्यांचा विचार करावा

सुई दोरा वापरण्याचा एक नियम पुर्वी पाळला जायचा, अजूनही अनेक घरात असेल. नियम असा असतो की समजा एखाद्याने दोऱ्याने काही शिवलं, आणि ओवलेला दोरा संपला, तर त्याने परत सुईत दोरा ओवून गाठ मारुन तो नीट रिळाला गुंडाळून ठेवायचा, दुसऱ्याला सुईला दोरा लावलेला मिळतो, त्याचं काम झालं की त्यानं परत तेच करायचं.
पुर्वीच्या काळी पाण्याचे बंब असायचे. एकत्र कुटुंब असायचं. गरम पाण्याच्या बाबतीतही हा नियम असायचा की जो बंबातून पाणी घेईल त्यानं अंघोळीला जाण्यापुर्वी दुसऱ्यासाठी बंबात पाणी भरायचं, दुसऱ्यानं तिसऱ्या साठी, जेणेकरुन वेळ आणि इंधनबचत व्हायचीच, पण गैरसोयही टाळता यायची.
सुबत्ता वाढत गेली तसतशी एकमेकांवर अवलंबून जगण्याची जीवनशैलीही बदलत गेली. आता दुसऱ्याचा विचार करण्याची वेळ वारंवार येत नाही, पण याचा अर्थ तो करायचाच नाही असं मात्र नाही.
आपला पेपर वाचून झाला की त्याच क्रमानं (नीट पुरवणी आत ठेऊन) निश्चित जागी ठेवला तर दुसऱ्याला ताजा पेपर वाचल्याचा फील येतो, शोधाशोध करावी लागत नाही.
पाण्याची बाटली आपण रिकामी केली व लगेच भरुन फ्रीजमधे ठेवली तर ही साखळी चालू राहून एकालाच हे काम करावं लागत नाही.
बेसिनपाशी हँडवाॅश संपत असतं, ज्याला कळेल त्यानं रिफिल करायचं हा नियम केला तर कोणालाही त्रास होणार नाही.
पाण्याचा ग्लास, चहाचे कप आपापले धुवून/घासून ठेवायचे, हा नियम घरात पाळला तर भांडी कमी साठतील.
खाऊ, फळं, नियमित खाल्ले जाणारे पदार्थ किंवा कात्री, स्टेपलर, सेलोटेप सारख्या वस्तू एकाच जागी ठेवणे, आपली टर्न आल्यावर संपल्या/बिघडल्या तर आठवणीने आणणे, ही काळजी घेणे.
घर सगळयांचं असतं, ‘सगळी जवाबदारी गृहिणीची’ असं म्हणून जवाबदारी झटकून न टाकता एकत्र रहाण्याचे मॅनर्स सगळयांनीच शिकायची गरज आहे.
प्रेमात आणि नात्यात एकमेकांसाठी कामं केली जातात पण त्यामुळेच एकत्र जगण्याच्या शिस्तीला तडा जातो, चुकीच्या सवयी लागतात.
घर ही एक संस्था समजून घराची एक शैली, एक नियमावली जरुर तयार करा. हे एक लहानसं युनिट समजा. देशात अराजकता माजू नये म्हणून कायदे असतात, तसे घरातही काही नियम असले पाहिजेत, तरच त्याचं हाॅटेल होणार नाही. (खरंतर हाॅटेलचेसुध्दा नियम असतातच!)
लाॅकडाऊनचा काळ ही एक संधी आहे घराला घरपण देण्याची. सगळे घरात आहेत. काही एकत्र सवयी लावून घेतल्या तर by भविष्यात फायदा होईलच आणि नातीसुध्दा चांगली होतील. लहान मुलांना हे शिकवता येईल.
थोडं थांबून आपल्या नंतर येणाऱ्याचा विचार केला तर ही मदतीची साखळी सुरु राहील. मुख्य म्हणजे आपली वेळ येईल तेव्हा आपल्यालाही फायदे मिळतील.

😊🙏

गोष्ट खूप छोटी असते हो….

तुम्ही गाडीतून जातांना, न उतरता रस्त्यावरच्या माणसाला एखादा पत्ता विचारला तर बऱ्याचदा तो मिळतच नाही, पण उतरून जर, दादा पत्ता सांगता का ? असं विचारलं, तर काहीतरी हिंट नक्कीच मिळते….
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची.

स्टेशनवर तुम्हाला सोडायला आलेल्याला, घरी पोचल्यानंतर तुम्ही फोन केला नाही, तर फारसं बिघडत नाही, पण फोन केला, तर नातं नक्कीच जुळतं…
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची.

अंधारात तुम्ही कधी पाय अडखळुन पडलात, तसाच मागचाही पडू शकतो. तिथेच थोडं थांबून मागच्याला सावध केलं, तर अंधारातही त्याचे डोळे बोलतात….
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची.

आपापलं सामान घेऊन तर सगळेच रेल्वेचा दादर चढतात. पण त्याही वेळी एखाद्या आजीचा हात धरून तिला मदत केली तर, तिने घट्ट धरलेला हात आपली आई आठवून देतो….
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची.

घंटागाडीत तुमचा कचरा घेणारा तुम्हाला रोजच भेटतो. कधी त्याला ग्लोव्ह्ज द्यायचे. कधी skin चं मलम देऊन टाकायचं…
गोष्ट खूप छोटी असते हो,पण करायची.

कमी जागेत बाईक पार्क करतांना तिरक्या स्टॅंडवर न लावता, सरळ स्टॅंडवर लावून मागच्यालाही थोडी जागा ठेवली, तर त्याचं thank you ऐकायला मस्त वाटतं….
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची.

किराणा दुकानाच्या गर्दीत, तिने घेतलेल्या सामानाचा ढीग पाहणाऱ्याने त्या ताईची पिशवी आपण धरून ठेवली, तर सामान नीट ठेवणं तिला सोप्पं जातं.
माणसा-माणसांतील निष्कारण असलेली बंधनं गळून पडतात…
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची!

******************************************

११. सोडून द्यावं

🍁 सोडून द्यावं 🍁

🍁एकदोन वेळा समजावून सांगूनही पटत नसेल तर समोरच्याला समजावणं
सोडून द्यावं🍁
🍁मुलं मोठी झाल्या वर स्वतंत्रपणे निर्णय घेत असतील तर पाठीमागे लागणं
सोडून द्यावं*🍁
🍁
मोजक्याच लोका॑शीच ऋणानुबंध जूळतात, एखाद्याशी न पटले तर बिघडले कुठे..
सोडून द्यावं🍁
🍁एका ठराविक वयानंतर कोणी नावं ठेवली तर मनावर घेणं
सोडून द्यावं🍁
🍁आपल्या हातात काही नाही; हा अनुभव आल्यावर इतरांची वा भविष्याची चिंता करणं
सोडून द्यावं🍁
🍁ईच्छा आणि क्षमता यात फार अंतर पडू लागलं तर स्वतःकडून अपेक्षा करणं
सोडून द्यावं🍁
🍁प्रत्येकाचं जीवनचित्र वेगळं, आकार, रंग सगळंच वेगळं म्हणूनच म्हणतो तुलना करणं
सोडून द्यावं🍁
🍁आयुष्याने एवढा अनुभवाचा खजिना देऊन संपन्न केल्या नंतर रोज जमा खर्चाची मांडणी करणं
सोडून द्यावं🍁

समजंल तर ठिक नाहितर हे हि सोडून द्यावं.!!*
😜😜😜🍧🍧🌹🌹

१२. Detachment अलिप्तपणा

अलिप्त होणे, Disconnect with somebody…..
धक्का बसला नं मित्रांनो, पण खरं आहे…..
पटणार नाही काहींना, आयुष्यात वेळ आली की Detach होणचं योग्य……..
असं म्हणतात, साठी नंतर ही प्रक्रिया सुरु करावी. अलिप्त म्हणजे separation नाही, aloof नाही, कुठलीही गोष्ट मनाला लावून नं घेणे….. ज्या गोष्टी जशा आहेत, त्याचा स्वीकार करणे, खोटी आशा बाळगू नये……
एक लक्षात असावे, माणसाचा स्वभाव बदलत नाही, स्वभावाला औषध नाही, खरं आहे…..
त्याचा मोठया मनाने स्वीकार करावा, ते बदलण्याचा प्रयत्न पण करू नये…… Detach….
मुलगा /मुलगी परदेशी आहेत…. हो.. त्यांची सारखी भेट होणार नाही, प्रत्यक्ष होणं शक्य नाही, हे मनाला सांगणे….. अलिप्त……
आपली स्थावार जंगम Property, खूप कष्टाने उभी केलेली, मान्य….. पण आता उपभोग घेण्याची शक्ती नाही, आसक्ती नाही, त्यावर शांतपणे विचार करून निर्णय घेणे…. Disconnect
आपल्या घरामध्ये खूप वस्तू असतात, कधी Marketing tricks मुळे तर कधी पत्नीचा, मुलांचा आग्रह… खरं सांगा अशा कित्येक वस्तू आपल्या घरात असतात, खरं आहे नं…. आपण वापरत नाही पण जपून ठेवतो, May be emotional attachment…..
भांडी असंख्य, Dinner sets, काचेचे वेगवेगळे glasses, Mugs, अगणित वाट्या, पेले इत्यादी….
कल्पना करा, लग्नानंतर छोट्या घरात संसार झाला नं, आता घर मोठं आहे, खूप साधने आहेत, पण माणसं दोन… काय करायचं… अशा वेळी Detach होणं चं महत्वाचं….
हे झालं निर्जीव वस्तूंबद्दल.. आता सजीव माणसं चेक करू या…….
काही वर्षांपूर्वी कोणाच्याही आयुष्यात आपण डोकावणे, स्वाभाविक होतं, कारण व्यक्ती वेगळ्या होत्या, सगळं स्वच्छ मोकळ्या आकाशा सारखं होतं…. आज परिस्थिती बदलली आहे मित्रांनो, विचार share होत नाहीत, कोणी सल्ला मागत नाही, काही नं पटणाऱ्या गोष्टी विचारता येत नाहीत…. Detach….
रिक्त होण्यात सुख आहे मित्रांनो, दुःखाला delete करायला यायला पाहिजे, खूप कठीण आहे, मान्य, मग पूढे नाही जाऊ शकत…….
अशा वेळी कृष्णा चे चिंतन करावे…
त्याने कधीही मागे वळून बघितलं नाही…. कधी वाटलं नसेल का कृष्णाला कि देवकीला घट्ट मिठी मारावी आणि चार क्षण तिच्या कुशीत घालवावे…😥
कधी गोकुळात जाऊन गोपिकांच्या घागरी फोडाव्या, मनसोक्त बासरीच्या मंद आवाजात सगळं विसरून जावं……..
मान्य आहे, कृष्ण परम परमेश्वर होता 🙏🏻… आपण कृष्ण होऊ शकत नाही.. अशक्य… आयुष्यात जर कधी अलिप्त व्हायचं असेल तर कृष्ण आठवा…. तो स्फूर्ती देईल……..
मुलं लग्नानंतर त्यांच्या आयुष्यात रमतात… काय गैर आहे, काही नाही, ते जर त्यांचे कर्तव्य पार पाडीत असतील तर तक्रारीला जागा नसावी…. पण माझं ऐकावं हा हट्ट बरा नाही… निर्णय घेण्याची क्षमता प्रत्येकाची वेगळी असते, मान्य, पण जबरदस्ती नको….. लागू द्या ठेचा… शिकेल मुलगा,/मुलगी…
लहानपणी आई म्हणायची, तुला कळणार नाही आता, एकदा बाप झाला की कळेल….. किती साध्या भाषेत एवढं मोठं तत्वज्ञान आईच सांगू शकते…..
अलिप्त होण्यात सुख आहे…. पाऊस पडल्यानंतर नीरभ्र आकाशा सारखं मन स्वच्छ होईल मित्रांनो……
वाईट भावना, वाईट विचार कोलमडून जातील आणि स्वच्छंद आनंदाचा अनुभव प्राप्त होईल…
मनात प्रेम, सहानुभूती राहणार, पण गुंतणे नाही….
जिथे व्यक्ती गुंतते, तिथे राग, लोभ, येणार….हे मळभ दूर झाले की सर्व छान, स्वच्छ, निर्मळ……….
बघा प्रयत्न करून, जमलं तर ठीक….
नुकसान मात्र नाही…..

विद्याधर फाटक
17 जुलै 2021


१३ आहे त्याचा स्वीकार करा

खूप छान आहे वाचा 👇Real Life 😍🥰
नोकरी करणाऱ्याला वाटतं धंदा बरा,
व्यवसाय करणाऱ्याला वाटतं नोकरी बरी,
घरी राहणाऱ्याला वाटतं काहीतरी करावं पण घराबाहेर पडावं,
एकत्र राहणाऱ्याला वाटतं वेगळा राहण्यात मजा आहे
वेगळा राहतो त्याला वाटतं एकत्र राहतो त्याला जबाबदारी आणि खर्च नाही,
गावात राहणाऱ्याला वाटतं शहरात मजा,
शहरातला म्हणतो गावातलं आयुष्य साधं सरळ सोपं आहे,
देशात राहतात त्यांना वाटतं परदेशी जावं,
परदेशात राहणाऱ्याना वाटतं आपण इथे खूप तडजोड करतो,
केस सरळ असणारी म्हणते कुरळे किती छान,
कुरळे केसवाली म्हणते किती हा गुंता.
एक मूल असतं त्याला वाटतं दोन असती तर,
दोन असणाऱ्याला वाटतं एक वाला मजेत,
मुलगी असली की वाटतं मुलगा हवा होता,
मुलगा असला की वाटतं मुलीला माया असते,
ज्याला मूल नसतं तो म्हणतो काहीही चालेल,
नावे ठेवणारे रामातही दोष बघतात
कौतुक करणारे रावणाचीही स्तुती करतात.
मिळून काय?
नक्की चांगलं काय ते काही केल्या कोणाला कळत नाही.
मी बरोबर आहे पण सुखी नाही दुसरा मात्र पक्का आहे तरी मजेत आहे.
किती गोंधळ रे देवा हा?
म्हणुन जे आहे त्याचा स्वीकार करा आणि आयुष्य आनंदात जगा…
🙏🏻🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏

१४. चुलीवरले कांदेपोहे

प्रसिद्ध गीतसंगीतकार आणि गायक श्री.अवधूत गुप्ते यांचे हे गाणे काही वर्षांपूर्वी खूपच गाजले होते. या गाण्यावरूनच मला या लघुलेखसंग्रहाचे शीर्षक सुचले.

भिजलेल्या क्षणांना आठवणींची फोडणी
हळदीसाठी आसुसलेले हळवे मन अन कांति
आयुष्य हे चुलीवरल्या कढईतले कांदे पोहे

नात्यांच्या या बाजारातून विक्रेत्यांची दाटी
आणि म्हणे तो वरचा ठरवी शतजन्माच्या गाठी
रोज नटावे रोज सजावे धरून आशा खोटी
आले मिटुनी लाजाळूपरी पुन्हा उघडण्यासाठी
आयुष्य हे चुलीवरल्या कढईतले कांदे पोहे

दूर देशिच्या राजकुमारा ची स्वप्ने पाहताना
कुणीतरी यावे हळूच मागुन ध्यानी मनी नसताना
नकळत आपण हरवुन जावे स्वतःस मग जपताना
अन मग डोळे उघडावे हे दिवास्वप्न पहाताना
आयुष्य हे चुलीवरल्या कढईतले कांदे पोहे

भूतकाळच्या धुवुन अक्षता तांदुळ केले ज्यांनी
आणि सजवाला खोटा रुखवत झाडांच्या फांद्यांनी
भविष्य आता रंगवण्याचा अट्टहास ही त्यांचा
हातावरच्या मेंदीवर ओतून लिंबाचे पाणी
आयुष्य हे चुलीवरल्या कढईतले कांदे पोहे

************************************

१५.येईलंच कसा कंटाळा

🙏 माझं घर 🙏

येईलंच कसा कंटाळा

काहीतरीच तुमचं … तुमचा प्रश्नच आहे वेंधळा
आपल्याच घरात आपल्याला … येईल कसा कंटाळा.

माझ्या घरातली धूळ सुध्दा … माझ्यावरती प्रेम करते
किती झटकली तरीही … पुन्हा पुन्हा येऊन बसते.

ताट वाटी भांडं … ही सारीच माझी भावंडं
जेवताना रोज असते सोबत … पिठलं असो की श्रीखंड

फ्रीज, मिक्सर, गिझर, टिव्ही … साऱ्या नव्हेत नुसत्याच वस्तू
रिमोट हातात घेतला की … लगेच म्हणतात ‘ तथास्तु ‘

कपाट नुसतं उघडलं की … उघडतात मनाचेही कप्पे
वरून खाली दिसत जातात … आयुष्याचे सर्व टप्पे

पलंगावर आडवं पडून … खोचून घेतली मच्छरदाणी
तरी लपून बसलेला एक डास … कानामध्ये गुणगुणतो गाणी

खिडकी, गँलरी, पँसेज, बाल्कनी … घर असतंच नंदनवन
कितव्याही मजल्यावर घर असो … घरातंच तयार होतं अंगण

पती, मुलं, सुना, नातू … घरात नेहमीच असते जाग
टेबलावरची एक कुंडी … फुलवते आयुष्याची बाग

घरात नुसतं बसून रहा … वाढतं जाईल जिव्हाळा
आपल्याच घरात आपल्याला … येईलंच कसा कंटाळा.

🙏🙏

१६. मला पडलेले काही प्रश्न ???

कालनिर्देशन

निरनिराळी पंचागे, ‘भिंतीवरी असावे’ असे कालनिर्णय, कॅलेंडरे, पारशी आणि हिजरी कालगणना वगैरेंबद्दल इत्थंभूत माहिती देणारा हा अभ्यासपूर्ण लेख श्री. प्रकाश घाटपांडे यांनी लिहिला आहे. त्यांचे मनःपूर्वक आभार.
या विषयावर मी लिहिलेली ‘आजीचे घड्याळ’ ही मनोरंजक लेखमालाही वाचावी.
https://anandghare2.wordpress.com/category/%e0%a4%86%e0%a4%9c%e0%a5%80%e0%a4%9a%e0%a5%87-%e0%a4%98%e0%a4%a1%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%b3-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%97%e0%a4%a3%e0%a4%a8%e0%a4%be/

कालनिर्देशन

प्रकाश घाटपांडे


“पंचांग सोपे सुमंगल स्वभावे भिंतीवरी कालनिर्णय असावे”. अशा जाहिराती वर्षाच्या शेवटी नववर्षाचे स्वागत करताना विविध माध्यमातून ऐकत असतो, पहात असतो. पण हा कालनिर्णय नसून कालनिर्देशनाचा प्रकार आहे. निर्णय घेणारे तुम्ही कोण लागून गेले? तुम्हाला जर तुमची जन्मतारीख विचारली आणि तुम्ही जर त्याला ‘ माझा जन्म भारतीय सौर दिनांक अमुक अमुक रोजी झाला’ किंवा भाद्रपद कृष्ण चतुर्थी शके १८८४ रोजी झाला ‘असे सांगितले तर तो नक्कीच भारतीय असून सुद्धा विक्षिप्त नजरेने तुमच्या कडे बघेल.

मानव जसा उत्क्रांत होत गेला तसतशी त्याला दैनंदिन व्यवहारासाठी कालमापनाची व कालनिर्देशनाची गरज निर्माण झाली. शिकार ते शेती या प्रवासात शेती हा मुख्य मानवी जीवनाचे अंग झाल्याने निसर्गाचे मानवी जीवनाशी नातं सांगणारे दिवस रात्र, उन, पाउस, थंडी, वारा,सागरातील भरती ओहोटी याचा अवकाशातील विशिष्ट ग्रह ताऱ्यांच्या स्थितीशी संबंध हळूहळू लक्षात येउ लागला. समाजजीवनातील सर्व कृत्ये ही अप्रत्यक्षरित्या शेतीशीच निगडीत होउ लागली. इजिप्तमध्ये नाईल नदीच्या पुराशी लोकजीवन अवलंबून होते. त्यामुळे या संबंधांचे निरिक्षण करुन त्यावरुन काही आडाखे बांधता येउ लागले. यातूनच ज्योतिषशास्त्राचा म्हणजे आताच्या खगोलशास्त्रीय भागाचा उगम झाला.

पंचांग हा कालनिर्देशनाचा ज्योतिषशास्त्रीय भाग आणि ज्योतिष हे धर्माच पारंपारिक अंग म्हणून पंचाग प्रचलित झाले ते धार्मिक कृत्याचा दैनंदिन जीवनात आचरण्यासाठी असलेल्या कालनिर्देशनाच्या गरजेपोटीच. पंचांगाची पाच अंगे म्हणजे १) तिथी २) नक्षत्र ३) वार ४) योग ५) करण भारतीय ज्योतिर्गणित हे पृथ्वी केंद्रबिंदू मानून तयार झाले असल्याने सूर्य हा तारा असला तरी त्याला ग्रहाप्रमाणे स्थान देउन तो चल झाला आहे. चंद्र व सूर्य यांच्यात पृथ्वी सापेक्ष बारा अंशाचे अंतर पडण्यास जो कालावधी लागतो त्याला तिथी म्हणतात. चंद्र हा पृथ्वीभोवती २९.५ दिवसात प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. तरी व्यवहारात तिथी ३० या पुर्णांकात घेतल्या आहेत.

तिथी हे पंचांगाचे बरेच जुने अंग आहे. इ.स. पू १४०० वर्षी तिथी व नक्षत्र ही दोनच अंगे प्रचारात होती. पंचांगात एखादी तिथी दोनदा आलेली असते तर एखाद्या तिथीचा क्षय झालेला असतो. याचे कारण चंद्र व पृथ्वी यांची गती कधी थोडी कमी तर कधी थोडी जास्त असते.सूर्योदयाच्या वेळी जी तिथी असते. ती त्या दिवसाची तिथी म्हणून पंचांगात दिलेली असते. एखादी तिथी सूर्योदयानंतर चालू होते व दुसऱ्या दिवशीच्या सूर्योदयापूर्वी संपते.त्यामुळे त्या तिथीचा क्षय होतो. एखादी तिथीबाबत ती दुसऱ्या दिवशीच्या सूर्योदयानंतर संपते त्यामुळे त्या तिथीची वृद्धी होते. थोडक्यात लॉज मधल्या चेक आउट टाईमप्रमाणे ही गणना होते. तिथीचा संबंध हा धार्मिक कृत्याशी संबंधित असल्याने तिथी सूर्योदयापासून दुसऱ्या दिवशीच्या सूर्योदयापर्यंत मानली जाते. संकष्टी, अंगारिका चतुर्थी हे शब्द आपण नेहमी ऐकतो. दर महिन्याच्या कृष्ण चतुर्थीला संकष्टी चतुर्थी म्हणतात. ही चतुर्थी मंगळवारी आली कि झाली अंगारिका.

प्रत्येक तिथीला एक देवता पण बहाल केली आहे. चतुर्थीची देवता गणेश ही आहे. अमावस्येची देवता पितर ही आहे. नक्षत्र म्हणजे अवकाशातील विशिष्ट तारका अथवा तारकासमूहाचे पट्टे. त्यातील ठळक ताऱ्याला त्या नक्षत्राचा योगतारा म्हणतात. पण हे झाले स्थूल मानाने. अवकाश गोल म्हणजे एक कलिंगड आहे असे मानले तर त्याचे समान २७ खाप करायचे. म्हणजे एक फोड झाली १३ अंश २० कलांची. थोडक्यात अवकाशगोलातील १३ अंश २० कलांचा दक्षिणोत्तर पट्टा म्हणजे नक्षत्र. चंद्र २९.५ दिवसात या २७ नक्षत्रांची प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. एखादे धार्मिक कृत्य अमुकामुक नक्षत्रावर करावे असे म्हणतात त्यावेळी चंद्र त्या नक्षत्रात असताना करावे असा अर्थ अभिप्रेत असतो. जन्मनक्षत्र याचा अर्थ तुमच्या जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो ते नक्षत्र.

पंचांगातील वार हे अंग मात्र उशीरा प्रचलीत झाले. हे अंग मूळ भारतीयांचे नव्हे. ते आपल्याकडे इ.स.पूर्व ५०० ते १००० वर्षांपूर्वी आले. ते खाल्डियन,इजिप्शियन वा ग्रीक संस्कृतीकडून आपल्याकडे आले असावेत. महाभारतात वार अस्तित्वात नव्हते असे भारतीय ज्योतिषशास्त्राचा प्राचीन व अर्वाचीन इतिहास या ग्रंथाचे कर्ते शं.बा.दिक्षित सांगतात. होरा या कालविभागापासून वाराची उत्पत्ती झाली. एक अहोरात्रचे २४ समान भाग केले असता. एक भाग म्हणजे होरा. हल्लीच्या तास या अर्थाने. प्रत्येक होऱ्याला कुठलातरी ग्रह अधिपती असतो. त्याचे नांव वाराला दिले आहे. योग व करण ही पंचांगाची अंगे व्यवहारात अजिबात उपयोगाची नाही. चंद्र व सूर्य यांच्या संयुक्त गतीची बेरीज १३ अंश २० कला होण्यास जेवढा कालावधी लागेल त्याला योग म्हणतात.असे एकूण २७ योग म्हणजे नक्षत्राइतकेच आहेत. करण हा पण असाच कालावधी आहे तिथीचा अर्धा भाग म्हणजे करण असे एकूण सात करणे आहेत. शिवाय अजून ४ करणे आहेत. एखाद्या तिथीचा पूर्वार्ध म्हणजे एक करण व उत्तरार्ध म्हणजे एक करण. या योग आणि करण यांची नावे उच्चारायची म्हणजे जड जीभ असणाऱ्या माणसाचे काम नव्हे.

पंचागातील इतर कालमापक संज्ञा म्हणजे संवत्सर, मास, घटी, पळे. बारा चांद्र मासांचे एक संवत्सर. एक चांद्रमास २९.५ दिवसांचा. अशी ६० संवत्सरे आहेत.अशी आवर्तने चालू असतात. एक सौर वर्ष म्हणजे ३६५ दिवस ५ तास ४८ मिनिट व ४५ सेकंदचे आहे. चांद्र मासानुसार वर्ष ढोबळपणे ३५४ दिवसांचे होते. तर सौर मानाने येणाऱ्या ११ दिवसांचा फरक भरुन काढण्यासाठी दर तीन वर्षांनी एका महिन्याची भर घालतात.यालाच अधिक मास म्हणतात. दुष्काळात तेरावा महिना अशी जी म्हण आहे त्यातला तेरावा महिना म्हणजेच हा अधिक महिना.

घटी पळे या गूढ वाटणाऱ्या कालमापक संज्ञा हल्ली पंचांगात कलाक मिनिटात देतात. २४ तास म्हणजे ६० घटिका,१ तास म्हणजे २|| घटिका व एक मिनिट म्हणजे २|| पळे, एक सेकंद म्हणजे २|| विपळे. आताचे पंचांगक्रर्ते हे सर्व गणित नॉटिकल अल्मानॅक वरुन तास मिनिटे सेकंद या परिमाणात करतात. पूर्वी राजे राजवाड्यांच्याकडे एक घंगाळ (पाण्याचे साठवणूक करणारे एक विशिष्ट प्रकारचे मोठे भांडे) असे. त्यात पाणी विशिष्ट पातळीपर्यंत भरले जाई. त्यात एक विशिष्ट आकाराचे छिद्र असलेले एक छोटे पात्र असे. त्याला घटिका पात्र म्हणत त्यातून पाणी हळू हळू आत शिरत असे. ते पूर्ण भरले की बुडत असे. तेव्हा घटिका भरली असे म्हणत. त्यासाठी स्वतंत्र माणूस नेमला जाई.

उज्जैन ला वेधशाळा होती. तेथे वालुकायंत्र, छायायंत्र अशी कालमापनाची विविध यंत्रे असत. जगभरात वेगवेगळ्या पद्धतीच्या काल गणना आहेत. इजिप्तमध्ये पिरॆमिडच्या टोकाची छाया कशी पडते यावरुन दिवस किती गेला व किती राहिला हे ठरवत असत. म्हणजे एक प्रकारचे छायायंत्रच झाले. मध्ययुगिन काळात चीन मध्ये एक दोरी घेउन विशिष्ट अंतरावर गाठी मारत, दोरीचे जळते टोक प्रत्येक गाठीपर्यंत आल्यावर किति काळ झाला हे ठरवत. युरोप मध्ये त्याच काळात मेणबत्ती किती जळाली यावरुन दिवस किती झाला हे ठरवले जात असे. कारण साधे आहे चर्चमध्ये मेणबत्तीचा वापर सहज उपलब्ध होता. आजही खेडेगावात सवसांच्या टायमाला, दिवस कासराभर वर आला आसन तव्हा, माथ्यावर आला होता, कोंबड आरवायच्या टायमाला अशा वर्णनातून दिनमानाचे भाग जुन्या काळातले लोक सांगतात.


पंचांगातील पौराणिक कालगणना
६० वर्षे (संवत्सरे) = १ संवत्सर चक्र
३६० संवत्सरे म्हणजे अथवा मानवी वर्षे = १ दिव्य वर्ष
१२०० दिव्य वर्षे = १ कलियुग
२४०० दिव्यवर्षे = १ द्वापार युग
३६०० दिव्य वर्षे= १ त्रेता युग
४८०० दिव्य वर्षे= १ कृत युग
४ युगे = १ महायुग
७१ महायुगे = १ मनु
१४ मनु= १ कल्प (ब्रह्मदेवाचा एक दिवस)
३६००० कल्प= ब्रह्मदेवाचे पुर्ण आयुष्य
१००० ब्रह्माची आयुष्ये=१ विष्णुची घटका
१००० विष्णुच्या घटिका म्हणजे १ शिवनिमिष
१००० शिवनिमिष = १ महामाया निमिष

पंचांगवादाचे स्वरुप
आपल्याकडे निरनिराळी पंचांगे प्रचारात आहेत. गुजराथ मध्ये जन्मभूमी पंचांग, वैदर्भिय राजंदेकर पंचांग, सोलापूरचे दाते पंचांग, रुईकर पंचांग, लाटकर पंचांग, ढवळे पंचांग, टिळक पंचाग इत्यादि नावे प्रसिद्ध आहेत, पण पंचांगाचे मुख्य पक्ष दोनच. सायन आणि निरयन. अगदी रिपब्लिकन आणि डेमोक्रॆटिक पक्षासारखे. निरयन पक्षाचे म्हणणे असे कि क्रांतीवृत्तावरिल एक विवक्षित बिंदु. हा स्थिर बिंदु मानून ते राशीचक्राचे आरंभस्थान मानावे. त्यानुसार पंचांगाचे गणित असावे. सायन पक्षाचे म्हणणे हा संपात बिंदुच मुळी स्थिर नसल्याने आरंभस्थान हे चल आहे. त्याचे चलन हे वर्षाला सरासरी ५०.२ विकला असे आहे. निरयन पक्षात पुन्हा उपपक्ष आहेतच. कोणता विवक्षित बिंदु आरंभस्थान मानावे? झीटा किंवा रैवत पक्ष, ग्रहलाघव, चित्रा, मद्रास या प्रत्येक उपपक्षाचा आरम्भस्थान वेगळे आहे. हा वाद गेली शंभर वर्ष चालूच आहे. लोकमान्य टिळक हे झीटा अथवा रैवत पक्षाच्या शुद्धपंचांग प्रवर्तक मंडळाचे संस्थापक व पहिले अध्यक्ष होते. हे पंचांग केरुनाना छत्रे व आबासाहेब पटवर्धन इ.स. १८६५ पासून चालू केले. त्यांच्या गणितानुसार रेवती नक्षत्रातील झीटा पिशियम तारा हे आरंभस्थान मानले आहे. सध्या टिळक पंचांग म्हणून ते ओळखले जाते. चित्रा पक्षाचे म्हणणे आरंभस्थान हे चित्रा नक्षत्राच्या समोरील १८० अंश विरुद्ध असलेला बिंदु हा शके २१२ मध्ये वसंतसंपात बिंदु होता. या पक्षाचे मुख्य समर्थक बेळगावचे भास्कराचार्य ज्योतिषी, पुण्याचे गोपाळ बळवंत जोशी. सध्या सोलापूरचे दाते पंचांग हे चित्रा पक्षाचे आहे. एकच एक पंचांग असावे यासाठी बरेच प्रयत्न झाले. परंतु समन्वय होऊ शकला नाही. ते निर्णय फक्त त्या त्या अधिवेशनापुरतेच राहिले. आरंभ स्थिर मानलेला संपात बिंदु आणी चल असलेला संपात बिंदु यातील अंतर म्हणजेच अयनांश. सरकारमान्य चित्रा पक्षाचे अयनांश हे २००७ मध्ये २३अंश ५७ कला २० विकला असे आहेत.

पंचांग
भारतीय सौर पंचांग
भारताला स्वातंत्र्य प्राप्त झाल्यानंतर राष्ट्राला सुट्सुटीत सोपे असे दैनंदिन कॆलेंडर असावे अशी गरज निर्माण झाली कारण अशा प्रकारची पंचांगे ही सरकारी अथवा व्यवहारात उपयोगी आणणे अतिशय गैरसोयीचे होते. प्रत्येक पंचांगानुसार धार्मिक सण पण वेगवेगळे येउ लागले. टिळक पंचांगानुसार दिवाळी वेगळ्या दिवशी येते तर दाते पंचांगानुसार वेगळी येते. शिवाय प्रादेशिक पंचांगानुसार निर्माण होणारी प्रादेशिक चालीरिति जपणारी अस्मिता. या सर्वांना सामावून घेणाया एखाद्या कॆलेंडरमध्ये आपली सांस्कृतिक प्रतिमा जपली पाहिजे. राष्ट्रीय ऐक्याची भावना निर्माण झाली पाहिजे. या दृष्टिकोणातून भारत सरकारने १९५२ साली डॉ. मेघनाथ सहा यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नेमली होती.प्रा. ए.सी. बॆनर्जी वाईस चॆन्सलर अलाहाबाद. डॊ के.एल.द्फ्तरी नागपूर, श्री ज.स. करंदीकर पुणे, डॊ गोरखप्रसाद. प्रा.र.वि. वैद्य उज्जैन, श्री एन.सी लाहिरी कलकत्त्ता हे दिग्गज त्या समितीत होते. त्यांनी भारतातील वेगवेगळ्या ठीकाणी चालणाऱ्या सुमारे ६० प्रकारच्या पंचांगांचा अभ्यास केला. तिने तीन वर्षात अभ्यास करुन एक अहवाल सादर केला. यात सुचवलेली दिनदर्शिका म्हणजेच भारतीय सौर कॆलेंडर. यात सरकारी कामकाजासाठी दिवस अथवा वार हा मध्यरात्रीपासून चालू होतो. पण धार्मिक कारणासाठी मात्र सूर्योदयापासून दिवसाचा व वाराचा प्रारंभ करावा. वर्षगणना शालिवाहन शकाचीच चालू ठेवावी.
१) चैत्र ३०/३१ दिवस २२ मार्च/ २१ मार्च (लिप इयर असताना)
२) वैशाख ३१ दिवस
३) ज्येष्ट ३१ दिवस
४) आषाढ ३१ दिवस
५) श्रावण ३१
६) भाद्रपद ३१
७) आश्विन ३०
८) कार्तिक ३०
९) मार्गशीर्ष ३०
१०) पौष ३०
११) माघ ३०
१२) फाल्गुन ३०
हे भारतीय सौर कॆलेंडर आकाशवाणी,दूरदर्शन, सरकारी गॆझेट यात फक्त उल्लेख या स्वरुपात असतात. ते सुद्धा कायद्याने बंधनकारक आहे म्हणून. पंचांगात पारशी सन, हिजरी सन तसेच त्यातील महिने दिलेले असतात. पारशी वर्ष पर्शिया (इराण) येथे चालू झाले. ३० दिवसांचा महिना व १२ महिन्याचे वर्ष. सौर वर्षाशी मेळ घालण्याच्या सोयीसाठी पुढ्चे वर्ष हे ५ दिवसानंतर चालू होते. या ५ दिवसांना पारशी लोक गाथा म्हणतात. पारशी वर्षाचे महिने असे १) फरवदिन २) अर्दिबेहस्त ३) खुदार्द ४) तीर ५) अमरदाद ६) शेहेरवार ७) मेहेर ८) आबान ९) आदर १०) दय ११) बेहमन १२) अस्पंदाद हिजरी सन हा मोगल साम्राज्य आल्यापासून चालू झाला. मूळ अरबस्तानातले. महंमद पैगंबर यांनी मक्केहून ज्या दिवशी मदिनेला पलायन केले त्याची आठवण म्हणून खलिफ उमर याने हा सन सुरु केला आहे. तो दिवस म्हणजे गुरुवार १५ जुलै ६२२. मुस्लिमांचा दिवस धार्मिक दृष्ट्या सूर्यास्ताला चालू होतो व दुसया दिवशीच्या सूर्यास्ताला संपतो. बारा चांद्रमहिन्याचे एक वर्ष असल्याने व सौरवर्षाशी मेळ घालण्याची भानगड नसल्याने. त्यांचा वर्षारंभ हा १० दिवस दर वर्षी मागे जातो. त्यामुळे ताबूत ३३ वर्षातून सर्व ऋतूतून फिरतो. इसवी सनानुसार एखाद्याचे वय ३३ असेल तर हिजरी सनानुसार त्याचे वय ३४ वर्षे असते. हिजरी सनातील महिने असे १) मोहरम २) रा सफर ३) रबिलावल ४) रबिलाखर ५) जमादिलावल ६) जमादिलाखर ७) रज्जब ८) साबान ९) रमजान १०) सव्वाल ११) जिल्काद १२) जिल्हेज

विक्रम संवत हे मालवांचा राजा विक्रमादित्य याच्या नावाने चालू झाला तर शालिवाहन शक हा सातवाहन राज्यांच्या काळात चालू झाला. सर्वसामान्यपणे जेते राजे आपल्या अथवा वंशाच्या नावाने काहीतरी अस्तित्व चालू इतिहासाच्या पानावर असावे अशी इच्छा व्यक्त क्ररित व त्याची अंमलबजावणी ही राजज्योतिषी व भाट यांच्यावर सोपवीत. आज देखिल ही फार काही वेगळे घडते आहे असे नाही. चौकाचे, रस्त्याचे, विद्यापीठाचे, पूलाचे, इमारतीचे, विमानतळाचे, टर्मिनसचे नामकरण हे आपापल्या स्फूर्तीस्थानांनी व्हावीत यासाठी रक्तपात होतात.

पंचांग धार्मिक प्रथमोपचाराची पेटी.
कुठलही काम करताना देवाधर्माचा कौल घेतलेला बरा असतो. कधी तो मांत्रिक तांत्रिकाच्या माध्यमातून तर कधी पुजारी,बडवे,गुरव यांच्या माध्यमातून. गर्भादान संस्कार, बारसे, मुंज, विवाह, गुणमेलन, मुहूर्त, सण वार, व्रत वैकल्य,मकर संक्रांत, ग्रह उपासना, नवग्रह स्तोत्र, चंद्र व सूर्य ग्रहणे, ग्रहपीडा, दाने व जप. भूमीपूजन, पायाभरणी, गृहप्रवेश, वास्तुशांती , अशौच निर्णय, हवामान व पर्जन्यविचार, नांगरणी पेरणी पासून ते धान्य भरण्यापर्यंत, संत महंतांच्या जयंत्या पुण्यतिथ्या, जत्रा, यात्रा. मासिक भविष्य, राजकीय व सामाजिक भविष्ये, धर्मशास्त्रीय शंका समाधान, ब्राह्मणातील शाखा उपशाखा, त्यांचे गोत्र वंशावळ, ९६ कुळी मराठा समाजातील वंश गोत्र देवक. ज्योतिर्गणितासाठी आवश्यक असलेला ग्रहगती, रोज पहाटे साडेपाच वाजताची ग्रहस्थिती, गणिताची आकडेमोड वाचवणारी रेडिमेड कोष्टके. दशा, अंतर्दशा, लग्नसाधना, नवमांश, अवकहडा चक्र, राशींचे घात चक्र इ. अशा एक ना अनेक गोष्टींचा माहिती कोष म्हणजे पंचांग.

गरजेप्रमाणे त्यात बदल होत गेले. कालबाह्य प्रथा परंपरा यांना धर्मशास्त्राचाच आधार देउन समयोचित पर्याय देण्याचे शहाणपण देखिल काही पंचांगांनी केलं. उदाहरणार्थ गणपतीची मूर्ती ही धातूची असावी किंवा शाडूची असावी. गणेश विसर्जन प्रदूषित नदीत न करता बाद्ली च्या पाण्यात करुन ते पाणी झाडांना घालावे. निर्माल्य हे नदीत न टाकता त्याचे झाडांसाठीच कांपोस्ट खत तयार होऊ शकते.ते झाडालाच घालावे. तरी देखील पुलावरून एखादी होंडा. मर्सीडीस गाडी जाताना थांबते, एखादा माणूस उतरतो निर्माल्य असलेली प्लास्टीकची पिशवी नदीत भिरकावतो आणि पुढील मार्गक्रमणा करतो.

राजेराजवाड्यांच्या काळात दरबारात राजज्योतिषी असे. तो वर्षारंभी पंचांगाची पूजा करुन राजास संवत्सरफल कथन करुन सांगे. राज्यावर काही संकट, पूर, अतिवृष्टी. दुष्काळ, आदि नैसर्गिक संकटांची काय चाहूल लागते आहे? ते सांगत असे. राजा त्याला योग्य बिदागी देत असे. त्यातून त्याचा उदरनिर्वाह चालत असे.ज्योतिषाचा सत्कार करुन त्याजकडून वर्षफल श्रवण करावे म्हणजे हे वर्ष लाभप्रद होईल असे संवत्सरफलातच म्हटले आहे. आज सुद्धा खेडेगावात भिक्षुकी करणारा ब्राह्मण समाज वासरात लंगडी गाय शहाणी या न्यायाने पंचांगाद्वारे लग्न, मुहुर्त, सत्यनारायण पूजा, अभिषेक, नावरास काढून देणे, धार्मिक कृत्यांचा व्यवहारपयोगी अन्वयार्थ काढून देणे इत्यादि कामे करत असतो. लोक त्याला त्यामोबदल्यात धान्य, भाजीपाला, दूध, पैसे इत्यादि मोबदला देतात. एक प्रकारची बलुतेदारीच म्हणा ना. त्यावर त्याची गुजराण चालते. त्यामुळे पंचांग हे ज्योतिषी कम भिक्षुकाचे पोटापाण्याचे साधन बनले. कर्मसंकट आले कि कायदेशीर कचाट्यातून पळवाटा शोधून मार्ग काढणारा वकील आणी धर्मसंकट आले कि त्यावर धर्मशास्त्रीय तोडगा काढून सुटका करणारे धर्ममार्तंड एकाच प्रकारचे. संकटाचे उपद्रवमूल्य किती? यावर मोबदला ठरतॊ आणि मोबदला किती मिळणार यावर पळवाटा व तोडगे यातील अन्वयार्थ व फेरफार ठरतात. शिवाजी महाराजांची देखील यातून सुटका झाली नाही. राज्याभिषेकाच्या वेळी स्थानिक धर्मपंडिता ऐवजी त्यांनी सरळ काशीहून गागाभट्ट आयात केले. घरात प्रथमोपचाराची जशी औषधे असतात तसा धार्मिक अंगाचा प्रथमोपचार म्हणून बहुतेकवेळा घरात टांगलेले दिसते.

पंचांगाचे सुलभीकरण
पंचांगाचे स्वरुप व प्रकृती यामुळे पंचांग ही विशिष्ट वर्गाची मक्तेदारी झाली. कालानुसार दैनंदिन गरजांची मर्यादा बदलली. मक्तेदारी वाढल्यामुळे पंचांग ज्या जनसामान्यांसाठी निर्माण झालं तिथ ते रुजण अवघड झाले. व्यावसायिकदृष्ट्या या गोष्टीचा खपावर परिणाम होउ लागला. म्हणूनच पंचांगाचे सुलभीकरण होणे गरजेचे झाले. घटिका पळे दैनंदिन जीवनाचा भाग नसल्याने कलाक मिनिटे पंचांगात येउ लागली. संस्कृतचं प्राकृतीकरण झाले, ज्योतिर्गणितेच्या सुलभतेसाठी सुर्योदयीन ग्रहाच्या स्थितीऐवजी पहाटे साडेपाचचे स्पष्ट ग्रह देण्यात आले. धर्मशास्त्रार्थ सुलभपणे सांगितला गेला. त्यामुळे विशिष्ट गटाची मक्तेदारी काही प्रमाणात मोडली. पंचांगाचा अर्थ लोकांना समजायला थोड सोप झालं. सध्या विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे लोकांचे दैनंदिन जीवन गतिमान झाले आहे.धार्मिक कृत्याचे संक्षिप्तिकरण झाले. महत्वाच्या वाटणाऱ्या धार्मिक गोष्टींसाठी पंचांग धुंडाळ्ण्यापेक्षा तीच माहीती दिनदर्शिकेत उपलब्ध होणे गरजेचे वाटू लागले. याचं नेमक निरीक्षण केले ते जयंतराव साळगावकरांनी व त्यातूनच त्यांनी सुमंगल पब्लिकेशन काढून पंचांग, मेनू, दैनंदिन कामातील विविध गरजेच्या माहितीचे टिपण. पाककृती, राशीभविष्य, मान्यवरांचे काही लेख अशा आविष्कारांची दिनदर्शिका तयार केली अन ती अल्पावधित लोकप्रिय झाली. आज अशा प्रकारच्या अनेक दिनदर्शिका बाजारात आहेत. आता पंचांग आणि भविष्य हे मोबाईलवर सशुल्क सुविधा म्हणून देखील उपलब्ध आहे. संकष्टि चतुर्थीचा उपवास लक्षात न राहिल्यामुळे मोडू नये म्हणून रिमाईंडर पण लावता येतात. म्हणजे कालनिर्णय आता मोबाईलवर पण आले आहे. पोपटवाला ज्योतिषाकडे पण हातात
एक जुनेपाने पंचांग असते. पोपटाने भविष्याची चिठ्ठी उचलणे आणि पंचाग याचा अर्थाअर्थी काहीच संबंध नसतो. पण पंचांग हे ज्योतिषाचा ट्रेड मार्क झाला आहे.

प्राचीन रोमन कॆलेंडर ते आताचे ग्रेगरियन कॆलेंडर
इंग्रजी कॆलेंडर इसवी सनाची सुरवात जिझस ख्राईस्टच्या जन्मापासून झाली असे म्हणतात पण ते चुकीचे आहे. ख्रिस्ताची जन्म व मृत्यू या बाबत बरीच मतमतांतरे आहेत. प्राचीन रोमन वर्षगणनेत ज्युलियस सीझरने सुधारणा करुन सौर वर्षमान प्रचारात आणले. त्यासाठी काही बदल देखिल करावे लागले होते. इ.स. पूर्व ४५ वे वर्षी वर्षाचे दिवस ४४५ दिवसांचे धरावे लागले होते. तेव्हा सुद्धा २५ डिसेंबरला वर्षारंभ पकडायचा कि १ जानेवारी असा प्रश्न पडलाच होता.ज्युलियस वर्षमान हे ३६५ दिवस ६ तासांचे धरले होते. म्हणजे खऱ्या सौरवर्षापेक्षा ११ मिनिटे १४ सेकंद अधिक धरले गेले. त्यामुळे इ.स. १५८२ पर्यंत १० दिवसांचे अंतर पडले. ते अंतर भरुन काढण्यासाठी १३ वा पोप ग्रेगरी याने नियम करुन ४ आक्टोबर १५८२ नंतर येणाऱ्या दिवसास १५ आक्टोंबर १५८२ असे संबोधले गेले. दर चौथ्या लीप ईयर चा नियम तसाच ठेवला. सध्याच्या कालगणनेनुसार सौरवर्षापेक्षा २६ सेकंद अधिक असते. त्यामुळे सध्याच्या कालगणनेनुसार ३००० वर्षांनी एक दिवस फरक पडण्यास कारणीभूत होईल. ज्युलियस सीझरने १-३-५-७ हे महिने ३१ दिवसांचे व ४-६-८-१०-१२ हे महिने ३० दिवसांचे ठरविले होते. पुढे ऒगस्टस सीझर याला ही वाटणी मान्य झाली नाही.ज्युलियस च्या जुलै महिन्याला ३१ दिवस आणि आपल्या नावाच्या ऒगस्ट महिन्याला मात्र ३० दिवस ही गोष्ट ऒगस्टसला आवडली नाही. त्याने ऒगस्ट महिन्याला पण ३१ दिवस बहाल केले. त्या ऐवजी फेब्रुवारी महिन्याच्या २९ दिवसातील एक दिवस काढून घेतला. हेच ते सध्याचे इंग्रजी कॆलेन्डर प्रचारात आहे. जिथे जिथे इंग्रजांच्या वसाहती होत्या तिथे ते रुजलं गेलं आणि अंगवळणी पडले. राष्ट्र संघाच्या योजनेत समिति १९२३ साली नेमली व त्यात ग्रेगरियन गणनेत वाटणाऱ्या अडचणीचे निराकरण करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय कॆलेंडर तयार करण्यात आले. त्यात १३ महिन्यांचे वर्ष व २८ दिवसांचा मास सुचवला. पण तो वार तारीख यांचा मेळ राखण्यास व्यावहारिक दृष्ट्या असमर्थ ठरले.
त्यामुळे सध्याचे ग्रेगरियन कॆलेंडर सुटसुटीत व अंगवळणी पडल्याने इ.स. ३००० पर्यंत तरी कालनिर्देशनाची चिंता नाही.

आंतरराष्ट्रिय कालगणना

सन १९२५ सालापासून शून्य रेखांशावरील ग्रिनीच या लंडन जवळील शहराची स्थानिक वेळ ही आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित वेळ म्हणून मान्यता पावली. त्या हिशोबाने भारताची प्रमाण वेळ ही ८२.५ पूर्व रेखांशावरील स्थानिक वेळ असल्याने ग्रिनिच पेक्षा साडेपाच तासाने पुढे आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर ग्रिनिच ला मध्यान्हीचे बारा वाजले असतील त्या वेळी भारतात दुपारचे साडेपाच वाजले असतील. हे झालं वेळेबद्दल. पण वाराचे काय? त्यासाठी १८० अंश वृत्ताच्या जवळ समांतर अशी पॆसिफिक समुद्रातून जाणारी काल्पनिक रेषा निश्चित केली.ती ओलांडताना पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जात असाल तर पुढचा वार धरावा. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जात असेल तर मागचा वार धरावा. त्याला आंतरराष्ट्रीय वार रेषा म्हणून मान्यता आहे. त्यावरुन विमान किवा जहाजे जाताना आपापली घड्याळे त्या ठिकाणी सुनिश्चित करावी लागतात. आता या गोष्टी स्वयंचलित होतात.

पूर्वप्रकशित- उपक्रम संकेतस्थळ व फलज्योतिष चिकित्सा मंडळ अनुदिनी