चहाचा महिमा

काल म्हणे आंतरराष्ट्रीय चहा दिवस होता. या निमित्याने मिळालेली काही मजेदार आणि काही उद्बोधक ढकलपत्रे (फॉरवर्ड्स) इथे संग्रहित केली आहेत. सर्व मूळ लेखक आणि विशेषतः श्री. कौस्तुभ केळकर नगरवाला यांचे मनःपूर्वक आभार

मी २०१०मध्ये लिहिलेली ही पोस्टही पहा : चहाचे स्तोत्र आणि चहापान एक स्वभावदर्शन
https://anandghare.wordpress.com/2010/01/31/%e0%a4%9a%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%9a%e0%a5%87-%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8b%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0/

☕☕☕☕☕☕☕☕☕ ☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕

चहा म्हणजे चहा असतो
कधीही मिळाला तरी वाह वाह असतो

उन्हाळ्यात थंड, हिवाळयात उष्ण तर पावसाळ्यात बहारदार असतो
कधीही मिळाला तरी वाह वाह असतो

मुंबईत तो पिला जातो
पुण्यात घेतला जातो
कोल्हापुरात टाकला जातो तर,
नागपुरात तो मांडला जातो
चहा म्हणजे चहा असतो
कधीही मिळाला तरी वाह वाह असतो

क्षण आनंदाचा असो
वा आलेल असो टेंशन
आळस झटकायला लागतो तसाच
थकवा घालवायला ही लागतो
चहा म्हणजे चहा असतो
कधीही मिळाला तरी वाह वाह असतो

काहीच काम नसताना पण चालतो
आणि खूप काम असलं तरी पण लागतो
गप्पा मारताना जसा लागतो
तसाच एकटेपणा मिटवायला ही लागतो

चहा ला वेळ नसते पण,
वेळेला चहाच लागतो
चहा म्हणजे चहा असतो
कधीही मिळाला तरी वाह वाह असतो…….

एक चहाप्रेमी ☕ कडून
चहा दिनाच्या मंगलमय शुभेच्छा !

        शुभ प्रभात

तुमचा दिवस आनंदात जावो
☕☕☕☕☕☕☕☕☕

माझे मित्र दिलीप पेंडसे यांची आठवण : मी मुंबैमधे चहाचे ऐस्क्रीम चवीने खाल्ले आहे, १९६१ साली.आपण?अरुणाचल मधे एका खेडेगावी चहाचे गरम डिकाॅक्शन वर याक या प्राण्यांचे दुधापासून बनविलेल्या लोण्याचा विरघळणारा गोळा हलवत चहा घेतला आहे!


चहा गीत : रात्रीचा समय सरुनि येत उष:काल हा, प्रिये चहाsss

☕☕☕☕☕☕☕☕☕


चहाची आरती – अप्पासाहेब पाटील

जय देव जय देव जय चहामाई
एक घोट घेता स्फूर्ती तू देई जय देव जय देव

प्रातःकाले तुजवीण कोणी नाही
सकाळ संध्याकाळ तुजसंगती जाई
वेळी अवेळी तुझी आठवण येते
चुलीवरती चहाचे भांडे ते चढते
जय देव जय देव

नाश्त्यासोबत तू शोभून दिसशी
भजी वड्या शेजारी तुझीच बशी
ढगाळ दुपारी तुज वाचून घालवू कैसी
गारठा पडला कि तुच तारीसी
जय देव जय देव

सरकार दरबारी तुझी हाजेरी
चहाशिवाय फाईल कैशी जाईल वरी
फौजदार जमादार तुझे दस्तक
सारे नमवीती तुजपुढे मस्तक
जय देव जय देव जय

ऐसे गुण गाण तुझे गाता गाता
पुढला चहाचा कप झाला रिता
आता कोण्या देवीचे पाय मी धरु
आपला चहा आता आपणच करू
जय देव जय देव जय

😀😀😀

जय जय चहा 👍👍🌹

चाहूँगा मै तुझे (चहा, tea)
साँझ सवेरे

☕☕☕☕☕☕☕☕☕

इस दिवस के उपलक्ष्य में.
मजाकिया मिथुनवाला बीबी से,
सुनो जैसे तुम्हारी बनायी हुई चाय मे शक्कर नही.
.
वैसे मेरा किसी और के साथ चक्कर नही.. ☕😳😳

☕☕☕☕☕☕☕☕☕

अंतरराष्ट्रीय चाय दिवस

मला हे comparison आवडले.

चहा…! की कॉफी…!!

चहा म्हणजे उत्साह..,
कॉफी म्हणजे स्टाईल..!

चहा म्हणजे मैत्री..,
कॉफी म्हणजे प्रेम..!!

चहा एकदम झटपट..,
कॉफी अक्षरशः निवांत…!

चहा म्हणजे झकास..,
कॉफी म्हणजे वाह मस्त…!!

चहा म्हणजे कथासंग्रह…,
कॉफी म्हणजे कादंबरी…!

चहा नेहमी मंद दुपार नंतर…,
कॉफी एक धुंद संध्याकाळी…!!

चहा चिंब भिजल्यावर…,
कॉफी ढग दाटुन आल्यावर…!

चहा = discussion..,
कॉफी = conversation…!!

चहा = living room….,
कॉफी = waiting room…!

चहा म्हणजे उस्फूर्तता…,
कॉफी म्हणजे उत्कटता…!!

चहा = धडपडीचे दिवस…,
कॉफी = धडधडीचे दिवस!…!

चहा वर्तमानात दमल्यावर…,
कॉफी भूतकाळात रमल्यावर…!!

चहा पिताना भविष्य रंगवायचे…,
कॉफी पिताना स्वप्न रंगवायची…!!!
☕🍵 ☕☕☕☕☕☕☕☕☕

एक ऐतिहासिक माहिती

मिरजेत दोनशे वर्षांपूर्वी आला चहा सन १७९९ च्या पत्रात उल्लेख,
चांदीची चहादाणी, परशुराम भाऊंनी मिरजेतून युध्दभूमीवर मागवला चहा
शंभर वर्षांपूर्वी मिरजेत गाजलं चहाचं ग्रामण्य,
नामजोशींबरोबर चहा पिणाऱ्या त्रिंबक साठेंच्या घरावर बहिष्कार

मानसिंगराव कुमठेकर
मिरज

आज जागतिक चहा दिन..त्या निमित्ताने चहाच्या इतिहासाची चर्चा होत आहे. मिरज शहरात चहा हे पेय पेशवाईच्या उत्तरार्धात आल्याचे आढळून येते. प्रसिध्द सरदार परशुरामभाऊ पटवर्धन यांनी सन १७९९ मध्ये मिरजेतून चहा मागविल्याची नोंद आहे. त्यामुळे सुमारे २२१ वर्षे चहा हे पेय मिरजकरांची तल्लफ भागवत आहे. तर, चहा पिण्यावरून शंभर वर्षांपूर्वी मिरजेत मोठे ग्रामण्य प्रकरण उद्भवले होते. किर्लोस्कर नाटक मंडळीचे तत्कालीन मॅनेजर त्रिंबक साठे यांच्या घरावर मिरजेतील ब्राम्हणांनी बहिष्कार घातला होता.
अनेक शतकांपासून भारतात चहा हे लोकप्रिय पेय आहे. पूर्वी टपरीवर मिळणाऱ्या चहांचे विशेष ब्रॅन्डस ही तयार झाले आहे. त्यांच्या शाखा निरनिराळ्या शहरांतून चहाशौकिनांची तल्लफ भागवत आहेत.
मात्र, मिरज शहरात चहा हे पेय पेशवाईच्या उत्तरार्धात आल्याचे आढळून येते. सन १७९९ मध्ये प्रसिद्ध सरदार परशुरामभाऊ पटवर्धन यांनी युध्द भूमीवरून मिरजेस आपले पुतणे गंगाधरराव बाळासाहेब पटवर्धन यांना पत्र पाठवून चहा आणि चहादाणी मागविली होती. १५ एप्रिल १७९९ च्या या पत्रातील मागणीनुसार बाळासाहेब पटवर्धन यांनी २२ एप्रिल रोजी चहा व चांदीचे पात्र परशुराम भाऊंकडे रवाना केल्याची नोंद आहे. या नोंदीनुसार सुमारे २२१ वर्षांपूर्वी चहा हे पेय मिरजेत आल्याचे दिसून येते.

चहा मुळे मिरजेत उद्भवले ग्रामण्य
एकमेकांना एकत्र आणणारा हाच चहा मात्र, काही व्यक्तिना त्रासदायक ठरला होता. सन १८९१ मध्ये पुण्यात पंचहौद मिशनमध्ये चहा घेतल्याने पुण्यातील ४२ व्यक्तिंवर जातिबहिष्कृतपणाचे ग्रामण्य सुरू होते. याच प्रकरणातील एक सदस्य नामजोशी हे २९ सप्टेंबर सन १८९२ रोजी मिरजेत आले. त्यावेळी रेल्वे स्टेशनवर त्यांनी रिफ्रेशमेंट रूममध्ये त्रिंबकराव साठे यांच्याबरोबर चहा घेतला. त्रिंबकराव साठे हे प्रसिध्द अशा किर्लोस्कर नाटक मंडळीचे मॅनेजर होते. त्यांनी ‘पंचहौद’ प्रकरणातील व्यक्ति बरोबर चहा घेतल्याने मिरजेतील भिक्षुक मंडळीने त्यांच्यावर बहिष्कार टाकला. तीन-चार वर्षे त्यांच्या घरी श्राध्द, महालय, श्रावणी व अन्य विधी करण्यास ब्राम्हण येत नसत. प्रख्यात नाटककार गोविंद बल्लाळ देवल हे हरिपूरमधून जरूरीपुरते भिक्षुक आणून साठेंच्या घरची धर्मकृत्ये करीत. मिरजेतील या ग्रामण्याची काही कागदपत्रे मिरज इतिहास संशोधन मंडळाच्या संग्रहात आहेत.

सन १८९५ मध्ये साठे यांच्या मातोश्रींचे निधन झाले. मध्यरात्रीची वेळ होती. नाट्याचार्य देवल हे साठेंच्या घरीच होते. मात्र, अंत्येष्टीसाठी भिक्षुक आवश्यक होता. मिरजेतल्या मंडळींनी तर बहिष्कार टाकला होता. रात्रीच्या वेळी मिरजेपासून दूर असणाऱ्या हरिपूरमधून भिक्षुक आणणेही अवघड होते. त्यामुळे नाट्याचार्य देवल यांनीच रात्रीच्या त्या समई अंत्येष्टीची पोथी कुणाकडून स्वतःच अंत्येष्टीचे विधी करण्याचे ठरवून मंत्राग्नीचे पाठ एकदा वाचून घेतले. साठेंच्या मातोश्रीची अंतयात्रा मध्यरात्रीनंतर तीन मैलावर असलेल्या कृष्णा नदीवर पोहचली. तितक्यात हरिपूरचे रावजी भटजी टांग्यातून येऊन त्यांनी मंत्राग्नीचा संस्कार केला. पुण्यातील पंच हौद प्रकरणाचा मिरजेशी अर्थाअर्थी काही संबंध नसताना केवळ नामजोशींबरोबर चहा पिल्याने त्रिंबकराव साठें सारख्या एका प्रतिष्ठीत गृहस्थावर ही वेळ आली होती. एका चहामुळे हा प्रसंग साठे कुटुंबावर सलग तीन-चार वर्षे ओढवला होता.

☕☕☕☕☕☕☕☕☕

आज बऱ्याच चहावरील पोस्ट वेगवेगळ्या ग्रुपवर वाचायला मिळाल्या
त्यातलीच एक आवडलेली…….

आवड “टी”

सगळं टिपीकल. ठरवून आणलेला सहजयोग. मान खाली घालून, आपल्याच पायाचा अंगठा बघत तिची एन्ट्री. हातात कांदेपोही ट्रे डोळ्याच्या एका कोपर्यातून, तो तिला हलकेच डोळभरू बघतो. त्याला ती आवडते बहुतेक. पुढचा अर्धा तास. अपेक्षित 21 सवाल जवाब. बोलून दमलेली सिनीयर मंडळी.
“तुम्ही दोघं बोला आता मनमोकळे…”
त्या दोघांच्या वाट्याला मागच्या गॅलरीचा एक कोपरा. अरेच्च्या… गोड आहे तिचा आवाज. जवळून आणखी छान दिसतेय. पसंत आहे मुलगी. बहुतेक…
हाच तर प्राॅब्लेम आहे त्याचा. पटकन् डिसीजन घेताच येत नाही त्याला.
ती हळूच त्याच्याकडे बघते. त्याच्या डोक्यावर देवानंदी कोंबडा. ऊंच गोरापान. बँकेत नोकरी. स्वतःचं घर. आणखीन् काय हवं ? चालतंय की… तिची हरकत नाहीये.
हवापाण्यावर फालतू चर्चा करून , दोघं ती पंधरा मिनटं वेस्ट करतात.. वडीलमंडळी आत बोलावतात. ती दोघं आत.
ती स्वयपाकघरात सटकते. पाचच मिनटात ती चहाचा ट्रे घेऊन हजर. फुलांची बेलबुट्टी नेसलेले ठेवणीतले कप. नाजूक किणकिणणारे. चहाचा कप देताना झालेला की केलेला ओझरता स्पर्श. शॉक लगा शॉक लगा… तो चहाचा पहिला घोट घेतोक आणि… ठरलं..
तीच चव. त्याच्या आईसारखीच चव. तोच घट्ट दुधाळ चहा. एकदम कड्डक.
“आठवल्यांकडचं दूध आणि.. राज एम्पोरियमचा फॅमिली मिक्श्चर ?” तो विचारतो.
“अगदी बरोबर…” तिच्या बाबांच्या पांढऱ्या भरघोस मिशीतून, चहा गाळल्यासारखे शब्द सांडतात.
चहा आवडतो, चहा पटतो.. म्हणून ती आवडते आणि तीही पटते. चट मंगनी पट ब्याह…
त्याचे बाबा साखरपुड्याच्या वेळी शम्मीकपूर होतात. “बारात ठीक सात बजे पहुँच जायेगी. घबराईये नही.. हमें कुछ नही चाहीये.. हम सिर्फ ई इतना चाहते है की, हमारे घर आये मेहमानोंका स्वागत, सूनबाई ऐसेही चायसे करे..”
सगळे खो खो खेळत ढगफुटी हसतात.
आज तीस वर्षांनी त्याला सगळं आठवतंय. आयुष्याच्या संध्याकाळी, दिवसाच्या संध्याकाळी गॅलरीत बसून दोघं चहा ढोसतायेत.
“तुझ्या हातचा टी आवडला , म्हणून तुला पसंत केली.”
ती दातदिखाई तोंडभर हसते. ‘बघण्याच्या कार्यक्रमाच्यावेळी, माझ्याबरोबरची माझी मावसबहीण आठवत्येय ?” तिनं विचारलं.
” ती गोरीगोरी, घारोळी, कुरळ्या केसांची, सारखी खिदळणारी, साधना कट ?” तो नकळत बोलून जातो.
“तिनंच केला होता चहा. मला चहा करताच येत नव्हता तेव्हा. साखरपुडा ते लग्न. मधे महिना होता फक्त. घोटून घोटून चहा करायची प्रॅक्टीस केली रोज.”
ती निरागस इनोसन्टली बोलून जाते.
“अर्रर …… ती पण चालली…” तो जीभ चावतो.
तिचा चेहरा पडतो. त्याचं नेहमी असंच होतं. पटकन् कुठलाच डिसीजन घेता येत नाही त्याला. बास झालं. चहाचा रसाळ घोट फुरकावून, यावेळी तो फर्मली बोलून जातो.
“मला तेव्हा तूच आवडली होतीस. आणि आत्ताचा तुझ्या हातचा चहा सुद्धा…”
ती खूष.
“तूच माझी आवड”टी”..” त्याच्या डोळ्यात ती हा एका वाक्याचा शिनेमा बघते
आणि.. नव्याने दोन कप चहा टाकायला सुसाट किचनमधे पळते.
हॅप्पीवाला “टी”डे टुडे !

……..कौस्तुभ केळकर नगरवाला.

*माझी पोस्ट नावासकट शेअर करायला माझी ना नाही.. . . . . . .

.. .अनुमतिसाठी आभार

मुंगी उडाली आकाशी – संत मुक्ताबाई

मी जेंव्हा मुंगी उडाली आकाशी हे गाणे ऐकले तेंव्हापासून मला ते एक भयंकर गूढ वाटत होते. तो एक अतिशयोक्ती अलंकाराचा नमूना आहे असेही मला वाटले होते. आज संत मुक्ताबाईंच्या समाधीदिनाच्या निमित्याने या अभंगाचा अर्थ मला थोडासा समजला. ही माहिती मला वॉट्सॅप आणि गूगलवर मिळाली. सर्व लेखकांचे मनःपूर्वक आभार.

आज संत मुक्ताबाई समाधी दिन १९ मे,१२९७ मेहूण जळगाव जिल्हा. संत मुक्ताबाई ह्या संत ज्ञानेश्वरांच्या धाकट्या बहीण म्हणून सर्वांना परिचित आहेत. परंतु त्यांचे स्वतःचेही स्वतंत्र व्यक्तीमत्व होते.
संत मुक्ताबाईंनी रचलेले ताटीचे एकूण ४२ अभंग प्रसिद्ध आहेत. या अभंगांमध्ये त्यांनी दरवाजा बंद करून बसलेला आपला भाऊ ज्ञानेश्वर याने दरवाज्याची ताटी उघडावी म्हणून विनवणी केली आहे.या अभंगांमध्ये त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांना काही बोध दिला आहे.
इवलीशी मुंगी आकाशी उडाली आणि तिने सूर्याला गिळले असे मुक्ताबाई माउली म्हणतात तेंव्हा त्यांना त्यांच्यासारखी सामान्य स्त्री आध्यत्मिक क्षेत्रात गेल्यावर उंच आकाशात गेली म्हणजेच तिने कर्तृत्व गाजविले असे म्हणायचे आहे सूर्याला गिळले असे म्हणतात त्याचा अर्थ सूर्य म्हणजे परमात्मा त्याच्यात विलीन होणे अभिप्रेत आहे.
थोर नवलाव झाला ,वांझे पुत्र प्रसवला म्हणतात ,तेंव्हा आध्यात्मात गेल्यामुळे त्यांच्यात सृजनशीलता निर्माण झाली आणि त्या मुळेच अभंगांची निर्मिती करू शकल्या असे म्हणायचे आहे
त्या योगी चांगदेवांच्या गुरू होत्या. त्यांनी ज्ञानबोध या ग्रंथाचेही लेखन केले आहे . ह्या ग्रंथामध्ये संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई ह्यांचा संवाद आलेला आहे. त्या समाधिस्थ होण्याच्या थोडेसे आधी झालेले हे लिखाण असावे, असे त्यातील अंतर्गत संदर्भांवरून लक्षात येते.
मुक्ताबाई यांची अभंग निर्मितीही अतिशय अर्थपूर्ण आणि समाजाभिमुख आहे. त्यांच्या अभंगातून सर्वांच्या जीवनाच्या अनुषंगाने उल्लेख आढळतो.

संत मुक्ताबाई यांना विनम्र अभिवादन.

————-

मुंगी उडाली आकाशी। तिने गिळीले सूर्यासी।
थोर नवलाव झाला। वांझे पुत्र प्रसवला।
विंचू पाताळाशी जाय। शेष माथा वंदी पाय।
माशी व्याली घार झाली। देखोनि मुक्ताई हसली।

परमात्म्याने विश्वाची निर्मिती करण्यासाठी मायेची निर्मिती केली आणि मायेने आपल्या लीलेने जे जे काही नवल घडविले ते ते ‘कोडे’, ‘कूट’ या प्रकारांत मांडून मायेचे रूपक संतांनी उभे केले आहे. मुक्ताबाईच्या अभंगातील ही मुंगी म्हणजे दुसरे तिसरे कोणी नसून साक्षात माया आहे. या मुंगीने म्हणजे मायेने आकाशात उड्डाण केले म्हणजे ज्या परमात्म्यापासून आपण निर्माण झालो आहोत, त्याला विसरून आपली मर्यादा ओलांडली. ‘निजबोधरूप – तोचि ज्ञानदीप’ असे सूर्याचे वर्णन केले आहे. अहंकाराचा समूळ नाश करणारा तो सूर्य होय; तर अज्ञानाचा, अविद्येचा नाश करणारा ज्ञानप्रकाश म्हणजे परब्रह्म. त्याच्या मूळ स्वरूपाला मायेने आवरण घातले. ज्ञानप्रकाशाला स्वत:च्या आवरणाने अर्थात अविद्येने ग्रासले म्हणजे सूर्याला गिळीले आणि अविद्येचा प्रवास सुरू झाला. शुद्ध स्वरूप झाकले गेले, हाच मोठा नवलाव झाला. अविद्येला कधीही ब्रह्मरूप प्राप्त होणार नाही म्हणून ती वांझोटी आहे. ती वांझोटी अविद्या प्रसवली आणि तिने ‘अहंकार’ पुत्राला जन्म दिला. त्यातून विकारांचा षड्रिपू म्हणजे विंचू उदयास आला आणि मोहरूपी सर्पाने त्याला पाताळात नेले म्हणजे विकारांनी जीव पाताळात गाडला गेला. या अविद्येतून निर्माण झालेले संकल्प, विकल्प आणि त्यात सापडलेली जी जीवरूप माशी ती व्याली आणि त्यातून फार मोठी घार म्हणजे ‘वासना’ निर्माण झाली. मूळची शुद्ध स्वरूपातील उत्पत्ती असतानाही शेवटी विकारांच्या अत्युच्च पातळीला गेलेली जीवदशेची अवनत अवस्था पाहून मुक्ताबाई एकीकडे अत्यंत हळहळली, तर दुसरीकडे ढालगज मायेची ही चमत्कृती पाहून हसली. हेच रूप ‘योगाच्या’ अंगानेही सोडविता येते. या रूपाकत योगिनी आणि तत्त्वज्ञ या दोनही भूमिकेतून मुक्ताई अभिव्यक्त होते हे निश्चित.

चिंता क्रोध मागे सारा, ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा
योगी पावन मनाचा, साही अपराध जनाचा
विश्व रागें झाले वन्ही, संती सुखें व्हावें पाणी
शब्द शस्त्रें झालें क्लेश, संती मानावा उपदेश
विश्व पट ब्रह्मदोरा, ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा
ब्रह्म जैसें तैशा परी, आम्हा वडील भूतें सारी
अहो क्रोधें यावें कोठे, अवघे आपण निघोटे
जीभ दातांनी चाविली, कोणें बत्तीशी तोडीली
मन मारुनी उन्मन करा, ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा

******************

ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा
संत ज्ञानेश्वरांना ताटीचे अभंगातून बोध देणाऱ्या संत मुक्ताबाईचे आज पुण्यस्मरण . मुक्ताबाई वादळात मुक्ताबाईनगर (एदिलाबाद )येथे अडकल्या त्यावेळी वीज पडली व त्यातच अंतर्धान पावल्या.वैशाख् वद्य दशमी /वैशाख वद्य द्वादशी रोजी त्यांची पुण्यतिथी मानली जाते.
संत मुक्ताबाई या महाराष्ट्रातील संत-कवयित्री होत्या. संत निवृत्तिनाथ, संत ज्ञानेश्वर व संत सोपानदेव हे त्यांचे थोरले भाऊ होते.
संत मुक्ताबाई ह्या संत ज्ञानेश्वरांच्या धाकट्या बहीण म्हणून सर्वांना परिचित आहेत. परंतु त्यांचे स्वतःचेही स्वतंत्र अस्तित्व होते. त्यांनी रचिलेले ताटीचे अभंग हे त्यांच्या नावावर नोंदविलेले आहेत. या अभंगांमध्ये त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांना काही बोध दिला आहे. त्या योगी चांगदेवांच्या गुरू होत. त्यांनी ज्ञानबोध या ग्रंथाचेही लेखन केले आहे असे संशोधनांती स्पष्ट होते. ह्या ग्रंथामध्ये संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई ह्यांचा संवाद आलेला आहे. त्या समाधिस्थ होण्याच्या थोडेसे आधी झालेले हे लिखाण असावे, असे त्यातील अंतर्गत संदर्भांवरून लक्षात येते. मुक्ताबाईचे मुंगी उडाली आकाशी हे पद्माकर गोवईकरांचे कथानक खूपच छान आहे

माधव विद्वांस – फेसबुक यांचे आभार

नवी भर दि.०७-०६-२०२१

************************************

🌸ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा………..१🌸

                  🙏आज मला संत मुक्तबाईंची, खरे पाहता त्यांच्या त्या 'ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा' ह्या अभंगाची खूपच  आठवण येत होती. त्यांचा दादा, म्हणजे आमचे श्रीज्ञानेश्वर जेव्हा रागावून दार बंद करून बसले, तेव्हा त्यांनी त्यांना समजवण्यासाठी उत्स्फूर्तपणे एका पाठोपाठ एक असे बारा अभंग रचून म्हंटले, जे ताटीचे अभंग म्हणून प्रसिद्ध आहेत. ह्यापैकी पहिल्या अभंगाचे आज रसग्रहण करूया. पाठची बहीण असूनही जगावर रुसुन बसलेल्या आपल्या ज्ञानदादाला तिने अधिकारवाणीने समजावले. संत कोणाला म्हणावे, संताची वागणूक कशी असावी हे आपल्या ज्ञानदादाच्या मनावर बिंबवले. ताटीच्या अभंगात ज्ञानोबांच्या ह्या मुक्तेचे हळुवार, समंजस, प्रसंगावधानी, उच्च पातळीवरचे व्यक्तिमत्व साकार झाले आहे. त्यात मुक्ताईने जी संतत्वाची लक्षणे आपल्या दादाला सांगितली आहेत ती मूर्तिमंत तिच्या व्यक्तित्वात दिसून येतात.

संत जेणें व्हावें । जग बोलणे साहावें ॥
तरीच अंगी थोरपण । जया नाही अभिमान ॥
थोरपण जेथे वसें । तेथे भूतदया असें ॥
रागें भरावे कवणाशी । आपण ब्रम्ह सर्वदेशी ॥
ऐशी समदृष्टी करा । ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥

     मुक्ताबाई म्हणतात की संतांना जगाची बोलणी सहन करावीच लागतात. ज्याला संत बनायचे आहे, त्यांना जगाचे कटू बोल हे सहन करावेच लागतात, कारण संतांची विचारधारा आणि सामान्य जनांची विचारक्षमता ह्यामध्ये जमीन-अस्मानाचे अंतर असते. जगाच्या पाठीवर असा एकही संत झाला नसेल की ज्याला तत्कालीन समाजाने छळला नसेल. मग ते एकनाथ महाराज असोत वा तुकोबा. संतांचे महत्व समाजाला नेहमीच त्यांच्या पश्चात का जाणवते हे एक न सुटणारे कोडेच आहे. कदाचित ती त्यांची परमेश्वराने घेतलेली परीक्षा असावी.....जे ते सहजी पार करतात.

     हे बोलणे सहन करायचे तर त्यासाठी अहंकार त्यजावा लागतो आणि अहंकार त्यागल्याशिवाय थोरपण कसे येईल? संतांचे जीवन हे अज्ञ जनांच्या उद्धारासाठीच असते ना? अज्ञानी समाजाकडून अजून कसली वेगळी अपेक्षा ठेवावी? पण म्हणून त्या समाजाला सोडून, त्यांच्या वागणुकीने रुसून जर संत समाजापासून दूर निघून गेला, तर त्या समाजाचा उद्धार कसा होईल? अजाण समाजाचे हे पोरपण जाणून अभिमान गळून पडताच हृदयात भूतदया जागृत होते आणि आपोआप थोरपण येते....त्यासाठी अजून वेगळे असे काही करावे नाही लागत.

     त्या भूतदयेने त्यांची दृष्टी इतकी विशाल झालेली असते की त्यांना आपल्या ब्रह्मस्वरूपाची पूर्ण जाणीव होते आणि हेच ब्रह्म जर साऱ्या चराचराला व्यापून राहिले आहे, तर मी कुणाहूनही आणि कुणीही माझ्याहून वेगळा नाहीच ही सर्वश्रेष्ठ अनुभूती होते.....म्हणून तर तीर्थक्षेत्री जाऊन आणलेले गंगाजल आमचे एकनाथ महाराज तहानलेल्या गाढवाच्या मुखी रिते करू शकतात. मुक्ताबाई म्हणतात की ब्रह्मस्वरूपात जर सर्वत्र मीच आहे, तर आपण कुणावर आणि कसे रागवावे?

    ह्या भावंडांच्या आयुष्यातील ही घटना ही एक ईश्वरी लीला आहे. ज्ञानस्वरूप ज्ञानेश्वर महाराज काय हे सर्व जाणत नव्हते? पण असे काही नाट्यपूर्ण घडल्याशिवाय आम्हा सामान्य जनांसाठी ज्ञानगंगा प्रवाहित कशी होईल? म्हणून हे त्या ईश्वराने घडविलेले एक नाटक आहे. वेळप्रसंगी आपल्याहून लहान असलेलाही जर आपल्याला काही योग्य असे समजावीत असेल, तर आमच्यासारखा सामान्य माणूस म्हणेल की, तुझ्यापेक्षा जास्त पावसाळे मी पाहिले आहेत, मला नको शिकवूस...... पण आमची माऊली असे नाही म्हणत. खरा थोर कसा असतो हे आम्हाला समजविण्यासाठी हे सगळे नाट्य आहे. हे जर निवृत्तीनाथांनी सांगितले असते तर.....तर वेळप्रसंगी योग्य असल्यास लहानाचेही ऐकावे ही शिकवणूक आम्हाला नसती मिळाली ना?

       अभंगाच्या अखेरीस ही धाकटी बहीण आपल्या दादाला सांगते की, 'ऐशी समदृष्टी करा। ताटी उघड ज्ञानेश्वरा।।' ही ओळ साधीसुधी नाही, ती 'ताटी उघडा दादा' असे नाही म्हणत. का? कारण हा संवाद आता बहीण-भावाचा उरलेला नाही. आता एक ज्ञानी आत्मा अधिकारवाणीने एक तुल्यबळ अशा, पण क्रुद्ध झालेल्या आत्म्याला पुनःजागृत करीत आहे....समत्वबुद्धि धारण करण्यास सांगत आहे....क्रोधविकाराने अल्पकाळासाठी का होईना, पण बंद झालेले बुद्धीचे कवाड उघडण्याचे आदेश दिला जात आहेत असे जाणवते. हे जे ज्ञानियांच्या बाबतीत घडू शकते, ते माझ्यासारख्या सामान्यांच्या बाबतीत घडले तर नवल ते काय?.. पण तेव्हा मुक्ताईचा हाच आदेश माझ्यासाठी असणार............ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा. हरि🕉️

🌸ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा………….2🌸

योगी पावन मनाचा । साही अपराध जनाचा ॥
विश्व रागें झाले वन्ही । संती सुखें व्हावें पाणी ॥
शब्द शस्त्रें झालें क्लेश । संती मानावा उपदेश ॥
विश्व पट ब्रह्म दोरा । ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥

     🙏मुक्तबाईंचे हे दुसरे अभंगपुष्प आपल्याला संतांचे अर्थात पारमार्थिक पथावरील प्रत्येक साधकाच्या उद्दिष्टाचे लक्षण, कर्तव्य, त्यांच्या असण्याचे प्रयोजन विषद करीत अंतिम चरणात विश्वरहस्य उलगडून सांगते.

     पहिल्याच ओळीत मुक्ताई योग्याची दोन अशी लक्षणे, नव्हे गुणधर्म सांगतात की ज्या माणसात ते गुण नाहीत त्याने स्वतःला आणि इतरांनीही त्याला योगी मानू नये. त्या म्हणतात 'योगी पावन मनाचा। साही अपराध जनाचा।।' योगी बनणे सोपे नाही. विवाहबंधनात स्वतःला गुंतवून घेतले नाही, ह्या एकाच निकषावर का कुणी योगी बनतो? अहो, जो निरंतर त्या परमेश्वराच्या अनुसंधानात आहे, ज्याचा त्या सर्वेश्वराबरोबर निरंतर योग जुळलेला असतो तो योगी. मग तो पवित्रच असणार ना? योग्याचे मन गंगेसारखे पावन असते. ज्याप्रमाणे अपवित्र माणसे गंगेच्या संपर्कात येऊन पवित्र बनतात आणि त्यांची पापे धुऊनही गंगेच्या पावित्र्यात थोडीही कमतरता येत नाही...ती अजूनही तितकीच पवित्र असते, तसा योगीही मनाने पावन आणि अपराधी जनांचे अपराध सहन करून पोटात घालणारा असतो. त्याच्या संपर्कात कुणी लबाड, भामटा आला तरी योग्याला फरक पडता कामा नये, उलटपक्षी त्या पामराचे दोष गळून तो चांगल्या मार्गाला लागला पाहिजे.

          संत कुणाच्या अपराधाने आपल्या मनाचा तोल ढळू देत नाही, त्यासम स्वतः बनत नाही. सारे विश्व जरी क्रोधाग्नीत धगधगत असले तरी, जो क्रोधीत होत नाही तो संत. उलट हीच ती वेळ असते की जेव्हा विश्वाला संतांचे ह्या विश्वातील प्रयोजन समजते. आगीने कधी आग विझेल का? तिथे शीतल जलाचा शिडकावाच जरुरी असतो ना? शीतल गंगाजलासारख्या मनाचा संत आपली विश्वाला शांत करण्याची भूमिका स्विकारतो....पार पाडतो. पाणी जीवन आहे. पाण्याची भुमिका सोपी नाही, महाकठीण आहे. कशी? आग विझवताना पाण्याला आपले द्रवरुपी अस्तित्व संपवून टाकणे भाग पडते, म्हणजे पाण्याला वाफ बनून विरून जावे लागते ना? जगाच्या इतिहासातील अनेक संत असेच विरून गेले...पण त्यांनी आपल्या कर्तव्यकार्याचा शेवटपर्यंत त्याग नाही केला... ....विश्व रागे झाले वन्ही। संती सुखे व्हावे पाणी। .....शीतल गंगाजलासारखे पावन असे ते संत सुखेनैव आग शांतवणाऱ्या जळाची भूमिका अंगिकरतात. हवे-हवे(राग) च्या भौतिक ज्वालांत गुरफटलेल्या ह्या अखिल मानवविश्वाला 'भौतिक सुख हे खरे सुख नाही' ह्या ज्ञानगंगाजलाने शीतल करणे हे संतकर्तव्यही ह्या चरणात हळुवारपणे मांडलेले जाणवते.

             तिसऱ्या चरणात संतांचे अजून एक महान भाववैशिष्ट्य दडलेले आहे, ते म्हणजे संत हे मनाने कमालीचे कोमल असतात. आम्हा समान्यांसारखी त्यांची मने निबर, कठोर बनलेली नसतात. अशा कोमल मनांवर जेव्हा समाज शब्द शस्त्रे परजून तुटून पडत असतो तेव्हा, त्यांना किती क्लेश होत असतील ह्याचा किंचितही विचार समाज करत नाही.......आणि तेव्हा आपल्या मुक्ताईचा एकच उपदेश, एकच ज्ञान त्यांच्या कामी येते आणि ते म्हणजे 'विश्व पट, ब्रह्म दोरा।'....... 'मुक्ताई' ह्या नावातच त्यांची महानता दडली आहे...ती आई असुनही मुक्त आहे आणि मुक्त असुनही तिने आपले सर्वकालीन आईपण जपले आहे.......असा मुक्तात्मा ह्या अभंगपुष्पाच्या अंतिम चरणात आपल्याला ह्या अखिल विश्वाचे स्वरूपरहस्य केवळ प्रत्येकी दोन अक्षरी अशा चार शब्दात सांगून जातो.....'विश्व पट ब्रह्म दोरा'..........हे संपूर्ण विश्व म्हणजे त्या ब्रह्म नामक एकाच धाग्याने विणले गेलेले वस्त्र आहे......आईने ह्या चार शब्दात मी-तू चे द्वैतच संपवून टाकले आणि आईच्या अधिकाराने पुन्हा एकदा तोच आदेश दिला.....ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा... हा आदेश आम्हा सर्वांसाठी आहे. बाळा आतातरी स्वतःला ओळख......तू ज्ञानस्वरूप आत्मा आहेस....ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा. हरि🕉️

🌸ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा………..३🌸

सुखसागरी वास झाला | उंच नीच काय त्याला ॥
अहो आपण जैंसे व्हावें | देवें तैसेंचि करावें ॥
ऐसा नटनाटय खेळ | स्थिर नाही एकवेळ ॥
एकापासुनी अनेक झाले | त्यासी पाहिजे सांभाळिले ॥
शून्य साक्षित्वें समजावें | वेद ओंकाराच्या नावें ॥
एकें उंचपण केले | एक अभिमानें गेलें ॥
इतकें टाकुनी शांती धरा | ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥

         🙏ह्या अभंगपुष्प मालिकेतील हे तिसरे अभंगपुष्प 'सुखसागरी' सुरू होऊन 'ज्ञानेश्वरा' वर विराम पावते. हे ताटीचे अभंग म्हणजे त्या बालपणीच्या गोष्टीतल्या बदकांच्या कळपात राहून आपले स्वरूप न जाणणारा राजहंस वा मेंढ्यांच्या कळपात वाढल्याने आपले स्वरूप न कळलेला सिंहाचा छावा, ह्यांना जसे त्यांच्या खऱ्या कुळाची आठवण द्यावि तसे आम्हा सामान्यांना आमच्या स्वरूपाचे ज्ञान देणे आहे. फक्त ह्या रुपकात तो राजहंस वा छावा मुक्ताबाईंचा दादा आहे, ज्याने आपण राजहंस असल्याचे सिद्ध केले भावार्थ दीपिका लिहून.

           मुक्ताबाई म्हणतात की 'सुखसागरी वास झाला। उंच नीच काय त्याला।। महात्म्यांची महानता केवळ त्यांच्या कृतीतूनच नव्हे, तर त्यांच्या प्रत्येक शब्दातूनही त्यांच्या महानतेचे दर्शन आपल्याला देत असते. पहिल्या ओळीतील 'झाला' शब्द आपल्याला कर्तुत्वभावाचा लोप दर्शवतो. 'वास केला' न म्हणता 'वास झाला' असे शब्द काही ठरवून नाही बोलता येत...खरे ना? माझ्यासारख्या सामन्याच्या लेखणीतून उतरले असते....'सुखसागरी वास केला। उंच नीच काय मला।।  हाच फरक फरक असतो उंच संत आणि खुजे असणारे आम्ही सामान्य ह्यांच्यात आणि म्हणून संतांची उंची आम्हा सामान्यांना मापता येत नाही....म्हणून समाजाकडून संतांचा छळ होतो.आपण त्यांची उंची मापण्याचा प्रयत्नही न करावा... आपण केवळ लिन व्हावे त्यांचे पायी. हे जेव्हा जमेल ना, तेव्हा प्रभूच प्रेमे उचलुनी घेईल...असो. तर मुक्ताई सांगत आहेत की सुखसागरी वास म्हणजेच ज्याला ईश्वरानुभूती झाली आहे त्याच्यातील  लहान-मोठा, ज्ञानी-अज्ञानी, गरीब-श्रीमंत, खालची जात-वरची जात ही सगळी द्वंद्व संपुष्टात येतात. जो स्वतः सुखसगरात डुंबत आहे, त्याला असल्या बाबी कधी स्पर्शही करीत नाहीत. सागरी क्रीडा करणाऱ्यांना किनाऱ्यावरील वाळू अंगी लागेल? त्याच्या मनात सन्मानाच्या अपेक्षा नसतात. कारण सर्वत्र ब्रह्मच व्यापून आहे हे जाणणारा असा हा भेद कसा करू शकेल? ज्याच्या मनी असा भेदभाव असेल तो शांत कसा असेल? जो अंतरी शांत नसेल तो संत कसा?

         पुढे त्या म्हणतात 'अहो आपण जैसे व्हावे। देवे तैसेचि करावे।।...खरेतर विश्व आपल्यासाठी कसे असावे हे अंतिमतः आपल्यावरच अवलंबून आहे ना? ध्वनी-प्रतिध्वनी, बिंब-प्रतिबिंब ह्यांच्यातील संबंधासारखेच हे आहे. अखिल विश्वाच्या रूपाने तो ईश्वरच नटलेला असल्याने माझ्या कुवतीनुसार, कृतीनुसार, रुची-अभिरुचीनुसार, कृती वा कर्मानुसार तोच त्याच्या विश्वातून मला सामोरा येत असतो...माझ्या मनोमंदिरी अवतरीत होत असतो. बिंब तोच आणि प्रतिबिंबही तोच...

        हेच अधिक नीट समजावे म्हणून त्या म्हणतात, 'ऐसा नटनाट्य खेळ। स्थिर नाही एकवेळ।।'....हे विश्वनाट्य निरंतर पुढेच जात आहे. हेच विश्वनाट्य पुढे काही शतकांच्या अंतराने आलेल्या तुकोबांनी 'जिवाशिवाचे भातुके। केले क्रीडाया कोतुके। कैसी येथे लोके। आभास अनित्य।।' ह्या शब्दांनी वर्णिले आहे ना? नानात्वाच्या ह्या अनित्य  अशा नटनाट्य खेळात मी,तू आणि इतर असा कोणताही भेद नसणारे म्हणजेच शून्यस्वरूप....शून्य वर्तुळाकारच असते ना?...म्हणजेच ज्याच्यापासून सुरू होऊन परत त्याच्याशीच पूर्ण होणारे असे ते शून्यस्वरूप ब्रह्म जाणण्यासाठी वेदप्रवृत्ती निर्माण झाली आणि त्यातून त्या मूलस्वरूपाला ओंकार रूप प्राप्त झाले. म्हणून मुक्ताई म्हणतात, 'एकापासुनी अनेक झाले। त्यासी पाहिजे सांभाळीले।। शून्य साक्षीत्वे समजावे। वेद ओंकाराच्या नावे।।'..ह्यातून एक जाणवते की ह्या शून्यब्रह्माला जर जाणायचे असेल, तर मला माझ्यात, माझ्या 'आत' साक्षीभाव रुजवण्यावाचून अन्य पर्याय नाही असे आई मला सांगत आहे. ज्या एकापासुनी अनेक झाले तोच त्यांचा सांभाळ करणार आहे आणि तोच त्यांना तारणारही आहे. हे शाश्वत सत्य जाणून आपण आपुला कर्तुत्वभाव टाकावा आणि साक्षीभाव धारण करावा.......हाच एकमेव मार्ग आहे आपले सारे मानसिक क्लेश टाळण्यासाठी. हे अंमलात आणणे बोलण्याइतके सोपे नाही हे खरे, पण जर 'त्याच्या' नामस्मरणाची कास धरली तर तो कर्ता-करविताच ते घडवेल ह्या विश्वासाने त्याचे नाम चित्ती राखावे.

      हे मला जमत नाही म्हणून तर मी विविध द्वंद्व ओढवून घेतो आणि त्यात गुरफटतो, अशांत होतो आणि संत मात्र निर्द्वंद्व झाल्याने शांत असतात. शांत असणे हे ईश्वरीकृपेचे एक प्रमुख लक्षण आहे. जिथे द्वंद्व आहे, तिथे अभिमान, अहंकार आणि युद्धप्रवृत्ती निर्माण होतेे, शांतीचा लोप होऊन अशांती निर्माण होते आणि परिणामी त्या ब्रह्मरूपास, स्वरूपास जाणणे ह्या अनुभूतीपासून मी दूरदूर होत जातो. हे समजविण्यासाठी आई मला सांगते, 'एके उंचपण केले। म्हणजे मी श्रेष्ठ आहे हे एक मनी आले की तत्क्षणी...'एक अभिमाने गेले।  त्या एकाअभिमानामुळे ज्या 'एका'पासुनी हे सारे घडले, त्या 'एकापासून' ह्या एका अभिमानापायी तू दूर जाणार... त्याच्या त्या अनुभूतीला तू मुकणार.....मला सुखसागरी डुंबणे न लाभता पुन्हा एकदा भवसागरी बुडणेच घडणार.....मीच माझ्या जीवनाचा शिल्पकार...हेच आई मला सांगत आहे ना?

         हे सर्व सांगून अंती आई सांगत आहे, विनंती करीत आहे की, 'इतके टाकुनी शांती धरा। ', म्हणजे हा वृथाचा अभिमान, जो कर्तुत्वभावातून उपजला आहे, तो त्यजून शांती धारण करा आणि कर्तव्यभावात स्थिर होऊन........ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा।  हरि🕉️'

🌸ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा………४🌸

          🙏मुक्ताई अत्यंत परखडपणे जगाला दिसणारे बाह्य वैराग्य आणि कठोर आत्मपरिक्षणात स्वतः साधुसंन्याशाना स्व-अंतरी दिसणारे वैराग्य, अशा अंतर्बाह्य वैराग्याविषयी चौथ्या आणि पाचव्या अभंगात जे सांगत आहेत ते आता पाहूया आणि स्वतःलाही तपासूया....

वरी भगवा झाला नामें | अंतरीं वश्य केला कामें ॥
त्याला म्हणूं नये साधू | जगीं विटंबना बाधू ॥
आपआपणा शोधून घ्यावें | विवेक नांदे त्याच्या सवें ॥
आशा दंभ अवघें आवरा | ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥

       संतत्वाचे वा साधुत्वाचे तात्विक विश्लेषणात्मक विवेचन  करताकरता मुक्ताई आता हळूच ज्ञानदेवांच्या मनीच्या साधुत्वाला, वैराग्याला डिवचतात. अर्थात ह्या डिवचण्यामागील  त्यांचा उद्देश ज्ञानदेवांना आत्मपरिक्षणास भाग पाडून विश्व व्यवहारात परत आणणे हा आहे. अर्जुन किती शूर आहे हे काय सर्वज्ञ भगवान श्रीकृष्णांना ज्ञात नव्हते का? तरीही भगवंत त्याच्यावर क्लैब्यत्वाचा म्हणजेच षंढत्वाचा आरोप का करतात? ममत्वाने झाकोळले गेलेले क्षात्रतेज पुन: झळाळून यावे ह्यांसाठीच ना? तसेच इथे आपली मुक्ताई ज्ञानदेवांना आपले वैराग्य वा साधुत्व हे खरे आहे ना, वरवरचे पोशाखी तर नाही ना याचा शोध घ्यायला, आत्मपरीक्षण करायला उद्युक्त करीत आहे. विवेक आणि वैराग्य ह्यांच्या एकत्र असण्याचे महत्वही त्या सांगतात. “विवेका सहित वैराग्याचे बळ | धगधगीत ज्वाळ अग्नि जैसा ||” असे सांगणार्‍या तुकोबांनी वैराग्याच्या संदर्भात “विष खावे ग्रासोग्रासीं | धन्य तोचि एक सोसी ||” असे म्हटले आहे.

       घर बांधायचे झाले तर प्रथम भूमी खणून घरासाठी पाया बांधावा लागतो. त्या पायाच्या भक्कमपणावर तर सारी इमारत उभी रहाणार आहे ना? तो जर कच्चा असेल तर....तर तो त्यावरील इमारतीच्या भाराने खचून जाईल आणि उभी इमारत जमीनदोस्त होईल ना? हाच नियम आई आपल्याला पहिल्या दोन चरणात शिकवीत आहे. 'वरी भगवा झाला नामे। अंतरी वश्य केला कामे' ह्याचे दोन अर्थ जाणवतात. एक अर्थ म्हणजे, मुखाने नाम घेणे चालू झाले आहे खरे, पण अंतरीच्या कामनांचे काय? त्या कामनांचे नियमन केले गेलेआहे की त्यांचे बळेच दमन  केले आहे? कारण ते जर दमन असेल तर कामना रुपी नाग पुन्हा कधीही उसळून वरवरचे वैराग्य कोसळू शकते. हे माझ्यासारख्या सामन्याच्या बाबतीत संभवते. अजूनही कामनांनी घर खाली नाही केले, आणि तरीही मला वाटते की मला आता अध्यात्म साधले. ह्याला भोळेपणा म्हणावा की भोंदूपणा? आत्मपरीक्षण करणे भाग आहे. दुसरा अर्थ सरळसरळ समाजातील भोंदू साधूंशी निगडीत आहे. असे भोंदू वैराग्याची लक्षणे असणारी वस्त्रे परिधान करतात, मुखी हरिनाम धारण करतात आणि विकाराधीन वैयक्तिक जीवन जगत असतात. त्यांचे सामाजिक जीवन मात्र वैराग्याचे प्रदर्शन करीत असते. अशांना साधू म्हणणे म्हणजे साधुत्वाची विटंबना आहे आणि ती जगासाठी अत्यंत घातक ठरू शकते कारण अशा भोंदू लोकांमुळे समाजाचा अध्यात्ममार्गावरील विश्वास उडू शकतो, असे मुक्ताई स्पष्टपणे सांगत आहेत. आपल्याकडून असा हा घोर अपराध घडू नये ह्यासाठी आत्मपरीक्षण करावे, आपल्या अंतरी विवेक जागृत आहे ना हे प्रसंगी तपासावे आणि त्या विवेकाच्याच आधाराने आशा आणि दंभ आवरावे. आवरणे म्हणजे लगाम खेचून त्यांचे दमन करणे अपेक्षित नाही, इथे आवरणे म्हणजे निवारणे अपेक्षित आहे..... हे सारे कळतेही, पण जमणार कसे? तिथे आई सांगते आहे.......ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा.......तू शुद्धबुद्ध आत्मा आहेस.....कवाड उघड...ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा...ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा......हरि🕉️

वॉट्सॅपवरून साभार . . . दि.१४-०७-२०२१

एकोणिसाव्या शतकातल्या थोर व्यक्ती

एकोणिसाव्या शतकातल्या महाराष्ट्रात अनेक मोठ्या विभूति होऊन गेल्या. त्यांनी साहित्य, समाजजीवन, राजकारण अशा विविध क्षेत्रातल्या पुढील काळातल्या सुधारणांचा पाया घातला असे म्हणता येईल. मी लहानपणी त्यांची फक्त नावेच ऐकली किंवा वाचली होती, पुढच्या पिढ्यांनी ती कधी ऐकलीही नसतील. अशा काही विद्वानांची थोडक्यात माहिती मी या ब्लॉगवर संग्रहित करीत आलो आहेच. आणखी काही व्यक्तींची माहिती मी मुख्यत्वे श्री.माधव विद्वांस यांच्या फेसबुकाच्या भिंतीवरून या लेखात संग्रहित केली आहे.

या पानावर पहा :

१. बाळशास्त्री जांभेकर
२. केरूनाना छत्रे
३. पुण्याचे चाफेकर बंधू
४. रियासतकार सरदेसाई
५. पं.कृष्णशास्त्री चिपळूणकर
६. डॉ.भाऊ दाजी लाड
७. श्री.गोपाळ गणेश आगरकर
८. लेखक रामचंद्र गुंजीकर
९. इतिहासाचार्य वि.का.राजवाडे
१०. जमशेदजी टाटा
११. सर जमशेटजी जीजीभॉय

१२. रावबहाद्दूर डॉ.वि.रा.घोले

नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले, आद्य नाटककार विष्णुदास भावे, देवल, किर्लोस्कर, महात्मा फुले, तर्खडकर, विष्णूशास्त्री चिपळूणकर, ह.ना.आपटे, केशवसुत, जगन्नाथ शंकरशेट, लहूजी उस्ताद आणि डॉ,रखमाबाई यांची माहिती मी पूर्वी वेगळी दिली आहे ती या दुव्यांवर पहावी.

नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले
https://anandghare.wordpress.com/2021/05/10/%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%97%e0%a5%8b%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%b3-%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a3-%e0%a4%97%e0%a5%8b%e0%a4%96%e0%a4%b2%e0%a5%87/

आद्य नाटककार विष्णुदास भावे, देवल, किर्लोस्कर
https://anandghare.wordpress.com/2019/01/21/%e0%a4%86%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%9f%e0%a4%95%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a3%e0%a5%81%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b8-%e0%a4%ad/

महात्मा ज्योतिबा फुले
https://anandghare.wordpress.com/2020/09/23/%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%ac%e0%a4%be-%e0%a4%ab%e0%a5%81%e0%a4%b2%e0%a5%87/

दादोबा पांडुरंग तर्खडकर
https://anandghare.wordpress.com/2019/04/30/%e0%a4%9c%e0%a5%87%e0%a4%ae%e0%a5%8d%e0%a4%b8-%e0%a4%a5%e0%a5%89%e0%a4%ae%e0%a4%b8-%e0%a4%ae%e0%a5%8b%e0%a4%b2%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a5/

विष्णुशास्त्री चिपळूणकर
https://anandghare.wordpress.com/2019/03/17/%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a3%e0%a5%81%e0%a4%b6%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%9a%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a4%b3%e0%a5%82%e0%a4%a3%e0%a4%95%e0%a4%b0/

आद्य कादंबरीकार हरी नारायण आपटे
https://anandghare.wordpress.com/2021/03/03/%e0%a4%86%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%a6%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%b9%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%be/

कवी केशवसुत
https://anandghare.wordpress.com/2019/01/25/%e0%a4%95%e0%a4%b5%e0%a5%80-%e0%a4%95%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a4%b5%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%a4/

मुंबईचे शिल्पकार नाना उर्फ जगन्नाथ शंकरशेठ
https://anandghare.wordpress.com/2020/12/12/%e0%a4%ae%e0%a5%81%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a4%88%e0%a4%9a%e0%a5%87-%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a5%8d%e0%a4%aa%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%be-%e0%a4%89%e0%a4%b0/

आद्य क्रांतिकारकांचे गुरु लहूजी वस्ताद
https://anandghare.wordpress.com/2020/02/18/%e0%a4%86%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%9a%e0%a5%87-%e0%a4%97%e0%a5%81%e0%a4%b0/

डॉक्टर रखमाबाई भिकाजी राऊत
https://anandghare.wordpress.com/2019/12/10/%e0%a4%a1%e0%a5%89%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%9f%e0%a4%b0-%e0%a4%b0%e0%a4%96%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%88/

मुंबईला ‘धक्का’ देणारा भाऊ लक्ष्मण हरिश्चंद्र अजिंक्य
https://anandghare.wordpress.com/2018/08/15/%e0%a4%b9%e0%a4%be-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%8a-%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%a3/


१. बाळशास्त्री जांभेकर

हे बहुधा सर्वात जुने असावेत. पेशवाईचा अस्त झाल्यानंतर आणि १८५७च्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या आधीच्या काळात त्यांनी आपले कार्य केले आहे.

मराठी वृत्तपत्रव्यवसायाचे जनक आणि पहिल्या आंग्लशिक्षित पिढीतील अग्रगण्य विद्वान बाळशास्त्री जांभेकर, यांची आज पुण्यतिथी . त्यांचा जन्म रत्नागिरी जिल्ह्यातील पोंभुर्ले या गावी. गंगाधरशास्त्री ह्या व्युत्पन्न पित्याच्या मार्गदर्शनाखाली प्राथमिक शिक्षण घेतल्यानंतर मुंबईस येऊन सदाशिव काशीनाथ ऊर्फ ‘बापू छत्रे’ आणि बापूशास्त्री शुक्ल यांजकडे अनुक्रमे इंग्रजी व संस्कृत शिकू लागले. या दोन विषयांबरोबरच गणित आणि शास्त्र या विषयांत त्यांनी प्रावीण्य मिळविले. अनेक भारतीय व परदेशी भाषांचा त्यांनी परिचय करून घेतला होता. ‘बाँबे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी’चे ‘नेटिव्ह सेक्रेटरी’, अक्कलकोटच्या युवराजाचे शिक्षक, एल्‌फिन्स्टन इन्स्टिट्यूटमध्ये पहिले असिस्टंट प्रोफसर, शाळा तपासनीस, अध्यापनशाळेचे (नॉर्मल स्कूल) संचालक अशा अनेक मानाच्या जागांवर त्यांनी काम केले. त्यांना ‘जस्टिस ऑफ द पीस’ ही करण्यात आले होते (१८४०).
दर्पण हे वृत्तपत्र १८३२ मध्ये काढून मराठी वृत्तपत्रव्यवसायाचा त्यांनी पाया घातला. दिग्दर्शन हे मराठीतील पहिले मासिक त्यांनीच १८४० मध्ये काढले. लोकशिक्षण व ज्ञानप्रसार हेच हेतू या उपक्रमांमागे होते.
भूगोल, व्याकरण, गणित, इतिहासादी विषयांवर त्यांनी ग्रंथरचना केली. काही पाठांतरे नोंदवून त्यांनी ज्ञानेश्वरीचे संपादन केले. ‘रॉयल एशियाटिक सोसायटी’च्या कार्यात भाग घेणारे ते पहिले एतद्देशीय विद्वान होत. या संस्थेच्या त्रैमासिकात भारतीय शिलालेख व ताम्रपट यांसंबंधी त्यांचे संशोधनात्मक निबंध येत असत.
त्यांचे विचार प्रगमनशील होते. ख्रिस्त्याच्या घरात राहिल्यामुळे वाळीत टाकल्या गेलेल्या एका हिंदू मुलास त्यांनी तत्कालीन सनातन्यांच्या विरोधास न जुमानता शुद्ध करून पुन्हा हिंदू धर्मात घेण्याची व्यवस्था केली. अल्पावधीच्या आजारानंतर मुंबईत त्यांचे निधन झाले.

२. केरूनाना छत्रे


यांना भारतातल्या विज्ञानाचे पुनरुज्जीवन केल्याचे श्रेय देता येईल. ते बाळशास्त्रींचे शिष्य होते

गणित, खगोल आणि पदार्थविज्ञानासारख्या अवघड विषयातच नव्हे तर सृष्टिशास्त्र, पंचांग शुद्धीकरण आणि हवामानशास्त्रातही पारंगत असणाऱ्या केरुनाना छत्रे आज पुण्यस्मरण . त्यांच्याविषयी लिहिताना ‘टाइम्स’नं म्हटलं होतं, ‘‘प्रो. छत्रे यांना युरोपात पद्धतशीर शिक्षण मिळालं असतं तर ते एक युगप्रवर्तक शास्त्रज्ञ म्हणून गाजले असते.’’ केरुनांनांच्या जीवनकार्याचा वेध घेणारा हा लेख त्या निमित्ताने..लोकसत्ता मधील स. पां. देशपांडे यांचा लेख तुमच्यासाठी

१९ व्या शतकात जन्म घेऊन आपल्या कर्तबगारीनं कीर्तिमान झालेल्या प्रभावळीत प्राचीन भारतीय तसेच आधुनिक गणित व खगोलशास्त्र यांचे निस्सीम उपासक विनायक लक्ष्मण ऊर्फ केरुनाना छत्रे यांचं नाव घेणं भाग आहे. विष्णुशास्त्री चिपळूणकर, लो. टिळक, सुधारकाग्रणी आगरकर यांचे गुरू असलेल्या केरुनानांचा जन्म अलिबाग तालुक्यातल्या नागाव येथे झाला. आई-वडिलांना बालपणीच अंतरल्यानं त्यांना शिक्षणासाठी मुंबईस चुलत्याकडं यावं लागलं. त्यांच्यामुळंच केरुनानांना वाचनाची गोडी व कोणत्याही प्रश्नाकडं वस्तुनिष्ठ दृष्टीनं पाहण्याची सवय लागली.
उत्तरायुष्यात केरुनानांनी गणितात संपादन केलेल्या लौकिकाची चाहूल त्यांच्या विद्यार्थी जीवनातच दिसू लागली होती. विशेषत: गणित, खगोल आणि पदार्थविज्ञानासारख्या कठीण शास्त्रात त्यांना पुढं जी गती प्राप्त झाली, त्याचे मूळ त्यांना एल्फिन्स्टन इन्स्टिटय़ूटमध्ये आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर व प्रो. आर्लिबार या व्यासंगी गुरूंकडून मिळालेल्या मूलभूत ज्ञानात सापडते. त्याच्या जोरावर केरुनानांनी प्रगल्भ ग्रंथांचे परिशीलन करून या विषयांवर घट्ट पकड बसण्याएवढे त्यातले प्रगत ज्ञान प्राप्त केले. याच्या जोडीला त्यांची असाधारण बुद्धिमत्ता लक्षात घेतली की, पुढे त्यांनी दाखवलेले अध्यापन कौशल्य आणि सरकारदरबारी त्यांना मिळालेल्या मानाच्या जागा यांचे आश्चर्य वाटत नाही.
मुंबईस कुलाबा दांडीवर अंतरिक्ष चमत्कार व लोहचुंबक यांचे अनुभव घेण्यासाठी इ.स. १८४० मध्ये प्रो. आर्लिबार यांनी एक वेधशाळा काढली. तिथे केरुनानांची असिस्टंटच्या जागी नेमणूक करण्यात आली. अवघ्या १५ व्या वर्षी द.म. ५० रु. पगारावर मिळालेल्या या नोकरीत नानांनी पुढली १० र्वष जागरुकपणे हवामानशास्त्राचे प्रशिक्षणच घेतलं, असं म्हणता येईल. पुढील आयुष्यात कोणतंही तत्त्व अथवा संकल्पना सिद्ध होऊन पडताळा आल्याशिवाय ते स्वीकारीत नसत, याचं मूळ या नोकरीत आढळतं.
इ.स. १८५१ पासून मात्र पुणे कॉलेजचे नॉर्मल स्कूल, व्हर्नेक्युलर कॉलेज (पुढे ट्रेनिंग कॉलेज म्हणत, ते) आणि अहमदनगरच्या इंग्रजी शाळेचे हेडमास्तर अशा सरकारी संस्थांतून त्यांच्या बदल्या झाल्या. या प्रत्येक ठिकाणी गणित, सृष्टिशास्त्र व पदार्थविज्ञान हेच विषय ते जरुरीप्रमाणे इंग्रजी व मराठीत सराईतपणे शिकवीत असत. दरम्यान, त्यांनी इंजिनीअरिंग कॉलेजातसुद्धा सृष्टिशास्त्रावर व्याख्याने दिल्याची नोंद सापडते. मात्र १८६५ पासून सेवानिवृत्तीपर्यंत केरुनाना पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजात स्थिरपणे होते. प्रोफेसर व शेवटी हंगामी प्राचार्य म्हणून जागोजागी जबाबदारीची पदे सांभाळूनसुद्धा आपल्या अध्यापनात कधी त्यांनी हयगय केली नाही की खंड पडू दिला नाही. मुलांना समजेल अशा सोप्या रीतीने शिकविण्याची त्यांची हातोटी त्यांच्या अनेक विद्यार्थ्यांनी वाखाणलेली आहे. गणिताशिवाय विद्यार्थ्यांना इतर शास्त्रांचे थोडेबहुत ज्ञान देण्यावर त्यांचा कटाक्ष असे. विद्यार्थ्यांने केव्हाही- कुठेही शंका विचारली तरी ते हसत-खेळत हरप्रयत्नाने तिची उकल करीत असत.
चिपळूणकर- आगरकर या केरुनानांच्या नामवंत शिष्यांच्या चरित्रात व ते दिवंगत झाल्यावर खुद्द आगरकरांनी लिहिलेल्या मृत्युलेखात त्यांचे विद्याव्यासंग, अध्यापन कौशल्य, स्वभावातील सौजन्य तसेच गरजू व गरीब विद्यार्थ्यांना आसरा देणे, प्रसंगी फी-पुस्तकांची त्यांची नड भागवणे, या गुणांचे प्रामुख्याने उल्लेखआलेले आहेत. त्यांनी केलेल्या आर्थिक मदतींचे ठळक उदाहरण म्हणजे, पहिल्या वर्षांच्या परीक्षेची फी भरायला आगरकरांजवळ पैसे नव्हते म्हणून एक नाटक लिहून ते, ती उभी करणार असल्याचं कळल्यावर केरुनानांनी नाटकाचे कागद काढून घेऊन त्यांची फी भरून टाकली!
मेजर कँडीच्या मराठीतून शाळेय पुस्तकं तयार करण्याच्या उपक्रमात केरुनानांनी सुबोध भाषेत लिहिलेली पुस्तकं लोकप्रिय झाली. अंकगणितात मूलभूत क्रियांबरोबर कर्जव्यवहार, रोखे, सुतार व गवंडी यांच्या कामाची आकारणी इत्यादी व्यावहारिक उदाहरणे घातली आहेत. तर पदार्थविज्ञानात आजूबाजूच्या सृष्टीत घडणारे व्यापार, निसर्ग चमत्कार व पदार्थाचे गुणधर्म यांच्या परिचयाबरोबर प्रयोगासाठी लागणाऱ्या वस्तू व त्यांच्या किमती पुस्तकाच्या परिशिष्टात दिल्या आहेत. कधी कधी या पुस्तकात त्यांनी संवादाचे माध्यमही वापरले आहे.
शास्त्रीय ज्ञान स्वभाषेत व्यक्त करण्यासाठी मुंबईत स्थापन (१८४८) झालेल्या, ‘ज्ञान प्रसारक सभे’च्या व्यासपीठावरून केरोपंतांनी ‘हवा’, भरतीओहोटी, कालज्ञान, सूर्यावरील डाग आणि पर्जन्यवृष्टी यांचा संबंध असे विविध विषयांवर १७ निबंध वाचले. त्यापैकी भरती-ओहोटीच्या निबंधात, भरती अंतराच्या घनाच्या प्रमाणात कमी होते असे कलनाच्या मदतीने त्यांनी दाखवलं आहे.
केरुनानांनी लक्ष घातलेला आणखी एक विषय म्हणजे पंचांग शुद्धीकरणाचा. आपल्या सूक्ष्म अभ्यासाने त्यांच्या असं लक्षात आलं की, परंपरागत पंचांगात केलेलं अशुद्ध गणित व घेतलेली ग्रहस्थितींची स्थूलमाने या चुकांमुळं ऋतुकाल तसंच पंचांगात दाखवलेल्या ग्रहस्थितीचा प्रत्यक्षातल्या ग्रहस्थितीशी मेळ बसत नाही (या ठिकाणी हे लक्षात घेतले पाहिजे की, वेधशाळेतील नोकरीमुळे ग्रहांचे वेध घेण्याची कला त्यांना अवगत होती.) तेव्हा ही विसंगती दूर करण्यासाठी त्यांनी पंचांग सुधारण्याचे जे प्रयत्न केले त्याच्या तपशिलात न जाता एवढं म्हणणं पुरेसं ठरेल की, केरुनानांनी या कामी बरेच दिवस आपला बहुमोल वेळ खर्च केला. पण त्यांच्या हयातीत हा उद्योग पूर्णत्वास गेला नाही. मात्र लो. टिळकांसारख्या त्यांच्या नामवंत शिष्यानं राजकारणाच्या धकाधकीतही गुरुऋण जाणून व स्वत:स त्यात असलेला रस म्हणूनही ही चळवळ पुढं नेली.
केरुनानांच्या पुरोगामी विचारसरणीचे द्योतक म्हणजे स्त्रियांच्या सामाजिक सुधारणेस त्यांचा पाठिंबा होता. शिवाय ते मुलींच्या शाळेच्या व्यवस्थापक मंडळावर होते, श्रीमती रमाबाई रानडे यांच्या प्रेरणेने भरणाऱ्या स्त्रियांच्या सभांना हजर राहून त्यांचे शिक्षण करत. स्त्रियांना जड विषयांऐवजी गृहजीवनोपयोगी शिक्षण देण्याच्या मताचे ते होते.
मात्र गहन विषयांच्या व्यासंगात गढलेल्या केरुनानांना शास्त्रीय संगीत, संगीत नाटके व स्वत: पियानो वाजवण्याची आवड होती. शिवाय किर्लोस्कर नाटकमंडळीत त्यांचा पायरव होता. फार काय नाटकांच्या तालमींना हजर राहून ते मोरोबा वाघोलीकर आणि बाळकोबा नाटेकर या गायक नटांना गाण्याच्या अतिरेकानं नाटकाचा रसभंग होतो, असा सल्ला देत असत. त्यांच्या या गुणांवर लुब्ध होऊन अण्णासाहेब किर्लोस्करांनी आपले ‘सौभद्र’ हे नाटक त्यांना अर्पण केलेलं आहे.
केरुनाना दिवंगत झाल्यावर, टाइम्स ऑफ इंडियाने वाहिलेल्या श्रद्धांजलीत, ‘‘जर प्रो. छत्रे यांना युरोपात पद्धतशीर शिक्षण मिळालं असतं तर ते एक युगप्रवर्तक शास्त्रज्ञ म्हणून गाजले असते’’ असं म्हटलं होतं. त्यावरून त्यांचा मोठेपणा ध्यानात येईल. असा हा थोर व्यासंगी पुरुष १९ मार्च १८८४ रोजी दिवंगत झाला. त्यांच्या सव्वाशेच्या पुण्यस्मृतिदिनानिमित्त त्यांना विनम्र श्रद्धांजली.
स. पां. देशपांडे”


३. पुण्याचे चाफेकर बंधू


बाळकृष्णचाफेकरस्मृतीदिन. त्यांनी वासुदेव चाफेकर आणि दामोदर चाफेकर या त्यांच्या बंधूंसह राजकारणात आणि क्रांतिकारी कारवायांमध्ये भाग घेतला. त्यांनी भारतीय तरुणांना शस्त्रांचे प्रशिक्षण दिले.आज बाळकृष्ण चापेकर यांचे आज पुण्यस्मरण
पुण्यातील राजकीय घडामोडींनी प्रेरित होऊन हे भाऊ क्रांतिकारक चळवळीकडे वळले. ब्रिटिशांनी आणलेल्या संमती वयाच्या विधेयकास त्यांचा तीव्र विरोध होता. भारतीय संस्कृतीत हस्तक्षेप करणाऱ्या ब्रिटिशांविरुद्ध टिळकांनी केसरीमधून घणाघाती प्रहार करायला सुरुवात केली होती. या आवाहनाने तीनही भाऊ प्रेरित झाले. त्यांनी लोकसंघटन केले. याचवेळी पुण्यात प्लेगच्या साथीने अक्राळविक्राळ स्वरूप धारण केल्याने ब्रिटिशांनी वॉल्टर चार्ल्स रँडला भारतात पाचारण केले. रँडने रोग निवारण करण्याच्या उपायांची सक्तीने अंमलबजावणी सुरू केली. हे करताना त्याने सामाजिक पायदंड पायदळी तुडवून लोकांचा असंतोष ओढवून घेतला. यामुळे चाफेकर बंधूच्या मनात ब्रिटिशाविरुद्ध तिरस्कार निर्माण झाला. या साऱ्याचा सूड घेण्याची योजना त्यांनी तयार केली.
रँडच्या पुण्यातील लोकांना दिलेल्या वाईट वागणुकीबद्दल या भावांनी त्याच्या वधाचा कट रचला. त्यावेळी व्हिक्टोरिया राणीच्या राज्यारोहणाचा हीरकमहोत्सव यावेळी साजरा करण्यात येत होता. सगळीकडे रोषणाई करण्यात आली होती. तसेच मेजवानीचे आयोजन करण्यात आले होते. दामोदर चाफेकर या तरुणाने गाडी काढली व गणेश खिंड येथे वाट पाहत २२ जून १८९७ रोजी मध्यरात्री निवासस्थानातून बाहेर पडलेल्या रँडचेवर जवळून गोळ्या झाडल्या. रँड हा काही काळ कोमात राहिला व कालांतराने ३ जुलै १८९७ रोजी मरण पावला. याचवेळेस दामोदराच्या भाऊ बाळकृष्णाने रॅड सोबत बसलेल्या लेफ्टनंट आयरिस्टवर गोळ्या झाडल्या.
चाफेकर बंधू निसटण्यास यशस्वी झाले तरी नंतर, तिघाही भावांना पकडण्यात आले. दामोदराला मुंबईत अटक झाली व १८ एप्रिल १८९८ रोजी त्यास येरवडा तुरुंगात फासावर चढवण्यात आले. त्यापाठोपाठ वासुदेवाला ८ मे १८९९ व बाळकृष्णाला १६ मे १८९९ रोजी फासावर चढवण्यात आले, व तीनही चापेकर बंधू शहीद झाले.”

. . . . . . . . . . . .

गोंद्या आला रे…..
आज २२ जुन , शौर्य दिवस
सन १८९७ , पुण्यात प्लेग ने धुमाकूळ घातला होता. तत्कालीन जुलमी इंग्रज अधिकारी “वाॅल्टर चार्ल्स रँड” याने प्रतिबंधक उपायाच्या नावाखाली पुण्यातील जनतेचा, विशेषतः माताभगिंनीं चा छळ चालवला होता
” कुत्रा पिसाळला कि त्याला ठार मारले जाते “
त्या प्रमाणे रँड नावाच्या या पिसाळलेल्या कुत्र्याला दामोदर हरि चाफेकर आणि त्यांचे बंधू बाळकृष्ण, वासुदेव यांनी अतिशय शुरपणे व नियोजन बध्द रितीने आणि गोंद्या आला रे हि घोषणा देत आजच्याच दिवशी म्हणजे २२ जुन १८९७ रोजी गणेश खिंड रोड येथे (सध्याचे सेंट्रल माॅल,ई-स्केवर थिएटर च्या पुढे ) गोळ्या घालून ठार केले
देशाच्या स्वातंत्र लढय़ातील इतिहासात एकाच घरातील तीन सख्खे भाऊ फासावर …जाण्याचे एकमेव उदाहरण म्हणजे क्रां. चाफेकर बंधू
त्यांच्या शौर्याला मानाचा मुजरा 🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏


४. रियासतकार सरदेसाई


मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाविषयीची आठ खंडांत ”मराठी रियासत”, तीन खंडांत ”मुसलमानी रियासत” व दोन खंडांत ”ब्रिटिश रियासत” या ग्रंथरचना करणारे रियासतकार गोविंद सखाराम सरदेसाई यांची आज जयंती
त्यांचा जन्म १७ मे, इ.स. १८६५;रोजी गोविल, रत्नागिरी जिल्हा, येथे झाला ते मराठी इतिहासकार व लेखक होते. मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाविषयीची आठ खंडांत ”मराठी रियासत”, तीन खंडांत ”मुसलमानी रियासत” व दोन खंडांत ”ब्रिटिश रियासत” या ग्रंथरचनांतून यांनी महाराष्ट्राचा सुमारे हजार वर्षांचा इतिहास मांडला.
१८८९ मध्ये बडोदेकर संस्थानिक श्रीमंत सयाजीराव गायकवाड यांच्याकडे ‘रीडर’ म्हणून नोकरीस होते.
महाराजांना वर्तमानपत्रे, पुस्तके वाचून दाखवणे आणि राजवाड्यातील राजपुत्र-राजकन्यांना शिकवणे ही कामे त्यांना करावी लागत. मुलांना इतिहास शिकवण्यासाठी काढलेल्या टिपणांतूनच पुढे मुसलमानी, मराठी आणि ब्रिटिश रियासतींचा मिळून ‘हिंदुस्थानच्या अर्वाचीन इतिहासा’ची निर्मिती झाली. रियासतकारांनी १८९८ साली सर्वप्रथम मुसलमानी रियासतींचे प्रकाशन केले. सुरुवातीच्या बारा वर्षांच्या नोकरीच्या कालखंडापासून त्यांच्या मृत्यूपर्यंत रियासतींचे लेखन चालू होते. पाच तपांच्या तपश्चर्येतून मुसलमानी, मराठी आणि ब्रिटिश रियासतींच्या स्वरूपात गो. स. सरदेसाई यांनी इ.स. १००० ते १८५७ पर्यंत सुमारे साडेआठशे वर्षांचा अखंड हिंदुस्थानचा अर्वाचीन इतिहास सिद्ध केला. त्यासाठी ऐतिहासिक साधने तपासली. त्यांचे संशोधन केले. वरचेवर उपलब्ध होणार्‍या नव्या साधनांची शहानिशा करून त्याची विश्वासार्हता वाढवली. जरूर तिथे गुंतागुंतीच्या घटनांचे विश्लेषण करून त्या अधिक स्पष्ट केल्या. आणि काही मतभेदांच्या प्रकरणांवर स्वतंत्र बुद्धीने भाष्यही केले.
भारतीय केंद्रशासनाने इतिहासविषयक साहित्यातील योगदानासाठी यांना इ.स. १९५७ साली पद्मभूषण पुरस्कार देऊन गौरविले.”


५. पं.कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

अरबी सुरम्य कथांचे मराठीत पहिल्यांदा भाषांतर करणारे कृष्णशास्त्री चिपळूणकर यांचे आज पुण्यस्मरण (२० मे १८७८)
मराठी ग्रंथकार आणि रसिक विद्वान. जन्म पुणे येथे. निबंधमालाकार विष्णुशास्त्र्यांचे वडील. पुण्याच्या पाठशाळेत कृष्णशास्त्र्यांनी संस्कृताचे अध्ययन केले. अलंकार, न्याय आणि धर्म ह्या तीन शास्त्रांचा त्यांचा गाढा व्यासंग होता. त्यांची कुशाग्र बुद्धिमत्ता पाहून त्यांचे गुरूजी मोरशास्त्री साठे हे त्यांना ‘बृहस्पती’ म्हणत. संस्कृताचे अध्ययन पूर्ण केल्यावर ‘पूना कॉलेज’ मधून त्यांनी इंग्रजीचे उत्तम ज्ञान संपादन केले. अर्थशास्त्र, मानसशास्त्र इ. विषयांचाही त्यांनी अभ्यास केला. १८५२ मध्ये अनुवादक म्हणून ते सरकारी नोकरीत शिरले. पुढे पुण्याच्या पाठशाळेत साहाय्यक प्राध्यापक दक्षिणा प्राइझ कमिटीचे चिटणीस, ‘पूना ट्रेनिंग कॉलेज’ चे प्राचार्य, रिपोर्टर ऑन द नेटिव्ह प्रेस इ.पदांवर त्यांनी कामे केली. ‘पूना ट्रेनिंग कॉलेज’ मध्ये असताना मराठी शालापत्रक ह्या नियतकालिकाचे त्यांनी काही वर्षे संपादन केले. ख्रिस्ती धर्मप्रचारास विरोध करण्यासाठी काढलेल्या विचार लहरी ह्या पाक्षिकाचेही ते संपादक होते.
विष्णुशास्त्री चिपळूणकरांच्या सहकार्याने त्यांनी अनुवादिलेल्या आरबी भाषेतील सुरस व चमत्कारीक गोष्टींनी मराठीतील मनोरंजक कथावाङ्‌मयाचा पाया घातला. शास्त्रीय विषयांवरील लेखनही सुगम करून दाखविण्याची त्यांची हातोटी अनेकविद्या-मूल तत्त्व संग्रहात (१८६१) प्रत्ययास येते, तसेच मराठी व्याकरणावरील त्यांचे निबंध त्यांच्या सूक्ष्म, चिकित्सक दृष्टीची साक्ष देतात.**अभिवादन (माहिती विश्वाकोशातून )
त्यांची साहित्य संपदा
विचारलहरी (1852)—-सॉक्रेटिसचे चरित्र (1852)—अर्थशास्त्र परिभाषा (1855)—-संस्कृतभाषेचे लघु व्याकरण (1859)—-पद्यरत्नावली (1865)
अरबी भाषेतील सुरस व चमत्कारिक गोष्टी

६. भाऊ दाजी लाड

ज्यांनी राणीच्या बागेला भेट दिली असेल त्यांनी सुरुवातीला भाऊ दाजी लाड संग्रहालय असा बोर्ड तरी पाहिला असेल. पण मला राणीच्या बागेतले प्राणी आणि पक्षी पहायची घाई असल्यामुळे मी आत जाऊन ते म्यूजियम पाहिले नाही. इतर लोकांचेही तसेच होत असेल. इंग्रजांच्या काळात समाजाची सेवा करणाऱ्या अग्रगण्य लोकांमध्ये भाऊ दाजी लाड यांचे नावही घेतले जाते. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्य लिहिलेला हा लेख श्री.माधव विद्वांस यांच्या फेसबुक फलकावरून साभार


अल्बर्ट वस्तुसंग्रहालयाचे संस्थापक , कुष्टारोगावर औषधाचा शोध घेणारे, पहिले भारतीय डॉ.रामकृष्ण विठ्ठल लाड ऊर्फ भाऊ दाजी लाड यांचे आज पुण्यस्मरण ३१मे १८७४
लाडांचा जन्म ७ सप्टेंबर १८२२ रोजी गोव्यात मांद्रे गावी, एका सामान्य सारस्वत कुटुंबात झाला. लाडांचे वडील मातीच्या मूर्ती घडवणारे मूर्तिकार होते. बालपणी लहानग्या रामकृष्णाची बुद्धिबळातील चमक पाहून एका इंग्रज गृहस्थांनी रामकृष्णाच्या वडिलांना त्याला इंग्रजी शाळेत पाठवण्यासाठी राजी केले. इंग्रजी शाळेत शिकण्यासाठी लाड मुंबईतल्या एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशन विद्यालयात दाखल झाले. शालेय अभ्यासातही चमक दाखवत त्यांनी अनेक शिष्यवृत्त्या मिळवल्या. या काळातच लाडांचे वडील वारले. वडिलांपश्चात त्यांनी आपल्या आईची व धाकटा भाऊ नारायण यांची जबाबदारी वाहिली. नारायण दाजी लाडदेखील शिकून पुढे डॉक्टर बनले.त्यांच्या कामामुळे मुंबईतील एतद्देशीय व इंग्लंड, फ्रान्स, जर्मनी, अमेरिका इत्यादी परदेशांतील वैज्ञानिक सोसायट्यांनी त्यांना मानद सभासदत्व बहाल केले.
सामाजिक सुधारणेच्या कार्यक्रमांतही त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षणव अंधश्रद्धा निर्मूलन यांविषयीच्या उपक्रमांना त्यांनी पाठबळ पुरवले. मुंबईतील प्रशासकीय, राजकीय सुधारणांमध्येही त्यांनी स्वारस्याने सहभाग घेतला. १८६९ व १८७१ सालीं अशा दोन वेळा ते मुंबईच्या नगरपालपदासाठी निवडले गेले.
राणी व्हिक्टोरिया आणि अल्बर्ट वस्तुसंग्रहालयाच्या कार्यकारिणीचे भाऊ दाजी लाड सह-सरचिटणीस होते. या वस्तुसंग्रहालयाच्या इमारतीची पायाभरणी करण्यात आली तरीही आर्थिक अडचणींमुळे काही वर्षे त्याचे काम थांबले होते. त्यावेळी भाऊंनी सह-सरचिटणीस म्हणून वस्तुसंग्रहालयासाठी 1 लाख 16 हजार 141 रुपयांचा मोठा निधी उभा केला आणि या संग्रहालयाचे काम पूर्ण होऊन ते सामान्यांसाठी खुले करण्यात आले. पूर्वीच्या सेंट्रल इकॉनॉमिक म्युझियम‘चेच रूपांतरराणी व्हिक्टोरिया‘ आणि `अल्बर्ट वस्तुसंग्रहालया‘त करण्यात आले आणि या व्हिक्टोरिया वस्तुसंग्रहालयाचे त्यांच्या योगदानाची दखल घेऊन स्वातंत्र्यानंतर १९७५ला या वस्तुसंग्रहालयाला डॉ. भाऊ दाजी लाड यांचे नाव दिले गेले.
अभिवादन – श्री.माधव विद्वांस
भाऊंचा व संग्रहातील एका सुंदर मूर्तीचा फोटो

नवी भर दि.७-९-२०२१ : हा लेखही श्री माधव विद्वांस यांच्याच फेसबुक फळ्यावरून घेतला आहे. त्यामुळे यात थोडी पुनरुक्ति आहे.

डॉरामकृष्ण विठ्ठललाड ऊर्फ भाऊ दाजी लाड यांची आज जयंती.त्यानिमित्त माझा दैनिक प्रभात पुणे दिनांक ७ सप्टेंबर २०२१ मधील लेख. त्यांचे मूळ गाव पार्से म्हणून ते लाड-पार्सेकर नावानेही ओळखले जात असत. त्यांचा जन्म ७ सप्टेंबर १८२२ रोजी आजोळी गोव्यातील मांद्रे/मांजरे गावी, एका सामान्य सारस्वत कुटुंबात झाला. वर्ष १८३२ मधे व्यवसायानिमित्त लाड कुटुंब मुंबईला गेले तिथे त्यांचे वडील मातीच्या बाहुल्या करून विकत असत.बालपणी लहानग्या रामकृष्णाची बुद्धिबळातील चमक पाहून एका इंग्रज गृहस्थांनी रामकृष्णाच्या वडिलांना त्याला इंग्रजी शाळेत पाठवण्यासाठी राजी केले.इंग्रजी शाळेत शिकण्यासाठी लाड मुंबईतल्या एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशन विद्यालयात दाखल झाले. शालेय अभ्यासातही चमक दाखवत त्यांनी अनेक शिष्यवृत्त्या मिळवल्या.या काळातच त्यांचे पितृछत्र हरपले पण वडिलांचे पश्चात त्यांनी आपल्या आईची व धाकटा भाऊ नारायण यांची जबाबदारी पार पाडली.शिकून पुढे ते एल्फिन्स्टन विद्यालयात शिक्षक व ग्रंथपाल म्हणून काम करत होते.त्यावेळी वर्ष, १८४५ मधे नव्यानेच स्थापन झालेल्या ग्रँट वैद्यकीय महाविद्यालयात नोकरी सोडून प्रवेश घेतला व डॉक्टर बनले. मुंबई विद्यापीठाच्या पदवीदान समारंभाप्रसंगी नामदार न्यायमूर्ती व्हाइस चॅन्सलर जेम्स गिब्ज यांनी ‘डॉ.भाऊ दाजींचा आदर्श नवीन पदवीधारकांनी ठेवावा,’ असे सांगितले.एल्फिन्स्टन विद्यालयात असताना राजस्थान व गुजरात या भागांतल्या बालकन्या हत्येच्या प्रथेवर इंग्रजी व गुजराती अशा दोन्ही भाषांत एक निबंध लिहिला.तो उत्कृष्ट ठरून त्यांना त्या वेळेचे ६०० रुपयांचे प्रथम पारितोषिक मिळाले.वैद्यकीय शिक्षण घेत असतानाच त्यांना परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्याबद्दल फिशर शिष्यवृत्ती मिळाली होती, पण त्यांनी ती योग्य व्यक्तीला त्या पैशांचा फायदा व्हावा म्हणून नाकारली.त्यांच्या कामामुळे मुंबईतील एतद्देशीय व इंग्लंड, फ्रान्स, जर्मनी, अमेरिका इत्यादी परदेशांतील वैज्ञानिक सोसायट्यांनी त्यांना मानद सभासदत्व बहाल केले.
सामाजिक सुधारणेच्या कार्यक्रमांतही त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला होता.विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षणव अंधश्रद्धा निर्मूलन यांविषयीच्या उपक्रमांचेमधे त्यांनी सक्रिय भाग घेतला. मुंबईतील प्रशासकीय, राजकीय कार्यक्रमातही त्यांनी स्वारस्याने सहभाग घेतला.वर्ष १८६९ व १८७१ मधे ते मुंबईच्या नगरपालपदासाठी निवडले गेले.
भायखळा येथील ‘राणीचा बाग’ म्हणजे आत्ताची ‘वीर जिजामाता उद्यान’ स्थापन करण्यात भाऊंचा पुढाकार होता.त्या वेळेला बागेमध्ये ‘व्हिक्टोरिया अँड अल्बर्ट म्यूझियम’ या नावाचे वस्तुसंग्रहालय तयार करण्यासाठी भाऊंनी निधी जमविण्यासाठी भरपूर कष्ट घेतले.भाऊंनी कष्ट करून ऐतिहासिक चित्रांचा, नाण्यांचा, ताम्रपटांचा, शस्त्रांचा मोठा संग्रतयार केला होता.यामधे हस्तलिखितांमध्ये मध्ययुगीन काळातला शहानामा, सिकंदरनामा, हातिमताई, दिवाण मोगल, मोगलकालीन इतिहास यांवरील पर्शियन भाषेतील हस्तलिखिते आहेत.तसेच उपनिषद सूत्र, आचाङ्सूत्र, निरयावलिम, भगवतीसूत्र या हस्तलिखितांचाही समावेश आहे.संग्रहालयातून इतिहास शिकता व जाणता येतो असे भाऊ म्हणत.खजिना आजही भाऊ दाजी लाड संग्रहालयात पहाता येतो.संस्कृतच्या प्रसाराने मराठीचा उत्कर्ष होईल, असे ते म्हणत असत.स्वातंत्र्यानंतर भाऊंच्या स्मृतिशताब्दी वर्षात, १९७४ साली त्या #संग्रहालयाचे नामकरण ‘डॉ.भाऊ दाजी लाड वस्तुसंग्रहालय’, असे करण्यात आते उत्तम वक्ते हॊते.,मराठी, गुजराती, इंग्रजी या तीनही भाषांमधून ते व्याख्याने देत असत.ते नाट्यप्रेमी व नाट्यकलेचे आश्रयदाते होते म्हणून आद्य नाटककार विष्णुदास भावे यांनी भाऊंना पहिल्या दर्जाचा रसिक म्हणून मान दिला.दुर्दैवाने भाऊंना अखेरच्या आयुष्यात विपन्नावस्थेतच ३१मे १८७४ रोजी त्याचे निधन झाले.


विकासपीडियावरील माहिती

भाऊ दाजी लाड
भाऊ दाजी लाड : (१८२२ – ३१ मे १८७४). महाराष्ट्रातील एक प्राच्यविद्या पंडित, समाजसेवाक व कुशल धन्वतंरी. त्यांचे पूर्ण नाव रामकृष्ण विठ्ठल लाड. त्यांच्या वडीलांना दाजी म्हणत व मित्र परिवारात ते भाऊ या नावाने परिचित होते. त्यामुळे पुढे भाऊ दाजी हे नाव रूढ झाले. त्यांचा जन्म आजोळी गोव्यातील मांजरे (पेडणे तालुका) या गावी झाला. वडील पार्से (गोवा) येथे शेती तसेच कारकुनीचे काम करीत. व्यवसायानिमित्त लाड कुटुंब मुंबईला गेले (१८३२). तिथे विठ्ठलराव मातीच्या बाहुल्या करून विकत असत. भाऊदाजींचे प्राथमिक शिक्षण नारायणशास्त्री पुराणिकांच्या मराठी शाळेत झाले. पुढे एल्फिन्स्टन विद्यालय व कॉलेजमधून त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले. खाजगीरित्या त्यांनी संस्कृतचे अध्ययन केले. त्यांची एल्फिन्स्टन विद्यालयात अध्यापक म्हणून नियुक्ती झाली (१८४३). या सुमारास त्यांचा पार्वतीबाई या मुलीबरोबर विवाह झाला. त्यांना विठ्ठल व व्दारकानाथ हे दोन मुलगे होते. व्दारकानाथ तारूण्यातच निधन पावला. वडीलांनी संन्यास घेऊन एलेफंटा (घारापुरी) येथे वास्तव्य केले.

भाऊंनी कच्छ, काठेवाड या गुजरातच्या विभागातील बालकन्या हत्येच्या प्रथेवर इंग्रजी व गुजराती अशा दोन्ही भाषांत एक निबंध लिहिला. निबंधस्पर्धेत त्यांना ६०० रूपयांचे पारितोषिक मिळाले आणि त्यांच्या चिकित्सक अभ्यासू संशोधनवृत्तीला चालना मिळाली. डॉ. जॉन विल्सन यांनी आपल्या ग्रंथात यातील मजकूर उद्‌धृत केला आहे.

मुंबईत १८४५ मध्ये ग्रँट मेडिकल कॉलेजची स्थापना झाली. तेव्हा भाऊंनी शिक्षकाची नोकरी सोडून त्यात नाव घातले. फॅरिश शिष्यवृत्ती मिळविली आणि वैद्यकशास्त्रात पदवी घेतली (१८५१). कॉलेजमध्ये असताना त्यांनी ग्रंथपालाचेही काम केले. त्यांनी वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला. अचूक निदान व शस्त्रक्रियेतील हातोटी (कौशल्य) यांमुळे त्यांना लोकप्रियता लाभली व पैसाही मिळू लागला. त्यांनी कुष्ठरोगावर खष्ठ नावाच्या वनस्पतीच्या बियांपासून तयार केलेले एक देशी औषध शोधून काढले. खष्ठ (कवटी) म्हणजेच चौलमुग्रा हा सदापर्णी वृक्ष असावा. त्यांच्या बियांपासून तयार केलेले तेल कुष्ठरोगावर गुणकारी आहे. बाँबे ॲसोसिएशनचे ते चिटणीस झाले. पुढे दादाभाई नवरोजींनी इंग्लंडमध्ये ईस्ट इंडिया ॲसोसिएशन नावाची संस्था काढली. तिच्या मुंबई शाखेचे भाऊ अध्यक्ष झाले. सामाजिक सुधारणांबरोबर त्यांनी औद्योगिक सुधारणांकडेही लक्ष दिले. मुंबईत कागद व कापूस यांच्या गिरण्या काढण्यात त्यांनी पुढाकार घेतला. १८५४ मध्ये ते वेस्टर्न इंडियन कॅनल अँड इरिगेशन या कंपनीचे संचालक झाले.

जुन्या रूढी व परंपरा यांना डावलून त्यांनी स्त्री शिक्षणासाठी अनेक वर्षे आर्थिक झीज सोसली. स्त्रियांना शिक्षण देणाऱ्या स्टुडंट्स लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटी या संस्थेचे ते पहिले भारतीय अध्यक्ष होत (१८६३-७३). या संस्थेतर्फे मुलींच्या तीन शाळा चालविल्या जात. विधवाविवाहाच्या चळवळीलाही त्यांनी सक्रिय पाठींबा दिला. लोहार चाळीतील कन्याशाळेला ते दरमहा आर्थिक साहाय्य देत. याच शाळेला पुढे ‘भाऊ दाजी गर्ल्स स्कूल’ हे नाव देण्यात आले. जातीव्यवस्थेचे निर्मूलन करावे आणि अंधश्रध्देला फाटा द्यावा, या मताचे ते होते. त्यांचे सार्वजनिक कार्य लक्षात घेऊन सरकारने त्यांची शेरीफ पदावर नियुक्ती केली (१८६४-६९).

वनस्पती व प्राचीन इतिहास यांच्या संशोधनात त्यांनी विशेष लक्ष घातले. राणीचा बाग (जिजामाता बाग), ॲल्बर्ट म्यूझीयम, नेटिव्ह जनरल लायब्ररी, पेटीट इस्टिट्युट इ. संस्था स्थापन करण्यात ते अग्रेसर होते. जिजामाता बागेत त्यांच्या स्मरणार्थ एक वस्तुसंग्रहालयही उभारले आहे. भाऊंनी भारतभर दौरा करून हस्तलिखिते, शिलालेखांचे ठसे, दुर्मिळ चित्रे, नाणी, ताम्रपट, शस्त्रे इ. वस्तूंचा संग्रह केला. मुंबईच्या रॉयल एशियाटिक सोसायटीचे ते सदस्य होते व पुढे उपाध्यक्ष झाले. वेगवेगळ्या परिषदांत त्यांनी त्यांनी प्राच्यविद्येच्या संदर्भात अनेक शोधनिबंध सादर केले. मुकुंदराज, हेमाद्री, सायण, हेमचंद्र इ. व्यक्तींचे तसेच कालीदासाचा कालनिर्णय आणि शिलालेख व ताम्रपट यांवरील त्यांचे शोधनिबंध अभ्यासपूर्ण होते. माक्स म्यूलर व रा. गो. भांडारकर यांनी या शोधनिबंधांविषयी गौरवोद्‌गार काढले आहेत. कालीदासाचे कुमारसंभव व मेरूतुंगाचार्याचा प्रबंध चिंतामणि हे ग्रंथ त्यांनी संपादित केले. तथापि त्यांनी लिहिलेला एकही स्वतंत्र ग्रंथ नाही. त्यांच्या मरणोत्तर रामचंद्र घोष यांनी द लिटररी रिमेन्स ऑफ भाऊ दाजी या शीर्षकाने त्यांचे संशोधनात्मक शोधनिबंध प्रसिध्द केले. तसेच रायटिंग्ज अँड स्पिचिस ऑफ डॉ. भाऊदाजी या शीर्षकाने त्र्यं. गो. माईणकर यांनी त्यांचे समग्र लेखन संपादित करून प्रसिध्द केले (१९७४).

त्यांच्यावर १८६५ मध्ये आर्थिक संकट आले. त्यातून ते अखेरपर्यंत सावरले नाहीत. परिणामत: त्यांचे उर्वरित आयुष्य दु:ख, दैन्य व वैफल्य यांनी ग्रासले गेले. त्यातच पक्षाघाताने त्यांचा मुबईमध्ये अंत झाला. त्यांच्या स्मरणार्थ संस्कृत विषयात बी. ए. ला पहिल्या येणाऱ्या विद्यार्थ्याला भाऊ दाजी हे पारितोषिक देण्यात येते.

****************

७. श्री.गोपाळ गणेश आगरकर

आठवणीतील पुणे: विज्ञान व बुध्दीप्रामाण्यवादाचे पुरस्कर्ते, समतेचे खंदे समर्थक गोपाळ गणेश आगरकर यांचा आज स्मृतिदिन. पुणे ही त्यांची कर्मभूमी. ते पुण्यात ज्या घरांमध्ये रहात होते. त्या घरातील आठवणी वास्तूंविषयीचे हे टिपण :

फर्ग्युसन महाविद्यालयातील बंगल्यात समाजसुधारक गोपाळ गणेश आगरकर राहत होते, त्या वेळची गोष्ट आहे. ‘सुधारक’ या त्यांच्या वृत्तपत्रातून आगरकर सडेतोडपणे लिहीत. सुधारकाचा हा कर्ता आहे तरी कसा? हे पाहण्याच्या इराद्यानं एक गृहस्थ आगरकरांना पाहायला आले. आगरकरांनी फाटकाजवळच लिहिण्या-वाचण्याची स्वतंत्र खोली बांधली होती. हे गृहस्थ या खोलीत डोकावताच त्यांना काजळीची बारबंदी घातलेला, पंचा नेसलेला, दुसर्‍या पंचाने हापशी बांधलेला आणि चिलीम ओढत बसलेला एक मध्यमवयीन माणूस दिसला. ‘‘सुधारकाचे संपादक आगरकर कोठे आहेत?’’ असे या गृहस्थाने विचारताच हा माणूस म्हणाला, ‘‘आपले त्यांच्याशी काय काम आहे?’’ ‘‘काही विशेष नाही. त्यांची कीर्ती ऐकून त्यांना पाहायला आलो आहे.’’
मध्यमवयीन माणसाने ते ऐकले. चिलीम बाजूला ठेवली आणि ‘‘सुधारकाचा संपादक आगरकर तो मीच,’’ असे त्या गृहस्थाला सांगितले. तसे तो म्हणाला, ‘‘‘उगीच अशी थट्टा का करता?’’ ‘‘मी आपली थट्टा करीत नाही. खरोखरच मीच तो आगरकर,’’ असे आगरकरांनी सांगताच ‘‘स्त्रियांनी जाकिटे घातली पाहिजेत, असे सांगणारे आगरकर इतक्या साध्या राहणीचे असतील असे मला वाटले नाही,’’ अशी प्रतिक्रिया त्या गृहस्थाने व्यक्त केली.
कर्ते सुधारक म्हणून ज्यांची महाराष्ट्रात कीर्ती पसरली, ते गोपाळराव आगरकर मूळचे पुणेकर नव्हतेच. कर्‍हाडजवळील टेंभू या गावी त्यांचे पूर्वज राहत असत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील आंगरी या गावातून त्यांचे पणजोबा वच्चाजीपंत हे टेंभूमध्ये स्थायिक झाले. त्यांचे आजोबा विष्णुपंत वडिलोपार्जित साधनसंपत्तीवरच गुजराण करीत. वडील गणेश हे फारसे उत्साही नव्हते. १८५६मध्ये गोपाळचा जन्म त्याच्या आजोळी कर्‍हाड येथे झाला. कर्‍हाडमध्ये शालेय शिक्षण घेतल्यावर १८७२मध्ये अकोला येथे ते मामाकडे शिक्षणासाठी गेले. तेथे अडचणी उभ्या राहिल्याने विष्णू मोरेश्वर महाजनी या शिक्षकाची चिठ्ठी घेऊन ते पुण्यात आले; परंतु पुण्यात काही दाद मिळेना म्हणून पुन्हा अकोल्याला माघारी फिरले. तेथे वडिलधार्‍यांनी उपदेश केल्यावर १८७२मध्ये ते पुन्हा पुण्याला आले. ते अखेरपर्यंत पुणेकर म्हणूनच राहिले.
त्यांची अंगयष्टी उंच, सडपातळ व काटक होती. डोळे पाणीदार होते. शेंडी मोठी होती, पण डोक्यावर घेरा मोठा नव्हता. स्वभाव मनमिळाऊ, भारदस्त मिशा, लहानपणी स्वभाव हूड होता. वडील माणसांचा मान ठेवण्यात ढिलाई होती. काळी पगडी, पांढरा अंगरखा, क्वचित जनातीचा काळा अंगरखा, शुभ्र काठांचे उपरणे, हातात दीड इंच व्यासाचा महाबळेश्वरी सोटा व पायात ब्राह्मणी चढाऊ जोडा, असा त्यांचा पोषाख असायचा. मुंबईचा टाइम्स, मराठा, केसरी व ज्ञानप्रकाश यांचे वाचन असायचे.
आगरकर हे हयातभर दुसर्‍याच्याच वास्तूत राहिले. स्वराज्य आणि सुधारणा या दोन ध्येयांसाठी झटणार्‍या या ज्ञानवंताचा वैचारिक आणि कृतिशील इतिहास सर्वज्ञात आहे. कर्‍हाडजवळील टेंभू या गावी त्यांचा जन्म झाला असला, तरी त्यांचे कर्तृत्व खर्‍या अर्थाने पुण्यातच फुलत गेले. विद्यार्थिदशेत असताना ते डेक्कन कॉलेजमधील वसतिगृहात राहिले. त्यानंतर शनिवार पेठेतील तांब्यांचा वाडा, भाटवडेकरांचा आणि मेहेंदळे बागेतील मेहेंदळे यांचा बंगला आणि शेवटी फर्ग्युसन महाविद्यालयातील प्राचार्यांचे घर इत्यादी ठिकाणी ते राहिले, असे संदर्भ वाचायला मिळतात.
त्यापैकी डेक्कन कॉलेज, तांबे वाडा आणि फर्ग्युसन महाविद्यालय येथील आगरकरांच्या वास्तव्याने पवित्र झालेल्या वास्तूंच्या खाणाखुणा शंभर वर्षांनतंर आजही तेथे पाहायला मिळतात. दुर्दैवाने या वास्तूंकडे कोणाही संशोधकाने याकडे म्हणावे तितकेसे लक्ष दिल्याचे दिसत नाही.
मनात आणले असते, तर आगरकरांना पुण्यात स्वतःचे घर बांधणे सहज शक्य होते. असे असूनही या
महापुरुषाने त्याकडे दुर्लक्ष का केले असावे? हे स्पष्ट करणारी एक घटना त्यांच्यावर लिहिलेल्या चरित्रात वाचायला मिळाली. डेक्कन कॉलेजमध्ये त्यांना फेलोशिप मिळाली होती. आर्थिक विंवचना कमी झाल्याने त्यांनी स्वतःचे लक्ष लोककल्याणावर केंद्रित केले. त्या वेळी आईला लिहिलेल्या पत्रात आगरकरांनी याबाबत स्पष्ट विचार तरुण वयातच मांडले आहेत. ते म्हणतात, ‘‘मुलगा मोठाल्या परीक्षा देत आहे, त्यामुळे त्याला मोठ्या पगाराच्या नोकर्‍या मिळतील आणि तो आपले पांग फेडेल, असे मनोरथ आई तू करीत असशील; परंतु विशेष संपत्तीची हाव न धरता फक्त पोटापुरत्या पैशांवर संतोष मानून सर्व काळ परहितार्थ घालविण्याचे मी ठरवीत आहे.’’
स्वतःच्या घराबाबत आगरकरांनी याच विचाराला पुढे वाहून घेतले. डेक्कन कॉलेजमध्ये ते १८७३ ते १८७६ अशी चार वर्षे राहिले. तिथेच त्यांची लोकमान्य टिळकांशी मैत्री जमली. देशाची स्थिती आणि
स्वतःचे कर्तव्य याबाबत दोघांचेही विचार त्या वेळी समान होते. त्यामुळे बंडगार्डनचा हा परिसर दोघांच्याही जीवनात पुण्यक्षेत्रासारखा ठरला होता. आज तेथे लोकमान्यांची खोली स्वतंत्रपणे जतन करून ठेवली गेली आहे. अकोल्यातून आगरकर पुन्हा पुण्यात आले, तेव्हा खिशात अवघे पन्नास रुपये घेऊन ते डेक्कन कॉलेजमध्ये दाखल झाले. या वास्तूमध्ये पैशांअभावी त्यांच्या हालअपेष्टा सुरू झाल्या. तेव्हा वक्तृत्वोत्तेजक सभेत जाहिरात वाचून त्यांनी एका स्पर्धेत भाग घेतला. या स्पर्धेत त्यांना चाळीस रुपयांचे पहिले बक्षीस मिळाले. याच वास्तूमध्ये डेक्कन कॉलेजच्या गॅदरिंगनिमित्त निबंध स्पर्धा घेण्यात आली. ‘एकत्र हिंदू कुटुंबापासून फायदे व तोटे’ हा त्याचा विषय होता. आगरकरांनी त्यातही पन्नास रुपयांचे पहिले बक्षीस मिळविले. या काळात त्यांना शिष्यवृत्ती मिळाली; परंतु आर्थिक दारिद्र्य इतके होते, की एकच सदरा ते रात्री धुऊन पुन्हा दुसर्‍या दिवशी वापरावी लागे. डेक्कन कॉलेजच्या या वास्तूने आगरकरांचे हाल आणि अभ्यासू वृत्ती दोन्ही अनुभवले.
एम.ए.च्या परीक्षेची फी भरायला पैसे नव्हते म्हणून आगरकरांनी नाटक लिहायचे ठरविले. केरूनाना छत्रे यांना जेव्हा हे कळाले, तेव्हा त्यांनीच त्यांची फी भरली. प्रि. डॉ. सेलवी यांनी फेलो म्हणून निवड केल्यावर त्यांना पोटापुरता पैसा मिळू लागला व सुधारकांचा वैचारिक प्रवास याच वास्तूत खर्‍या अर्थाने सुरू झाला. डेक्कन कॉलेजच्या वास्तूने पुढे टिळक आणि आगरकर यांच्या अनेक आठवणी जतन केल्या. तेथे टिळकांचा पुतळाही आहे. वामन शिवराम आपटे, टिळक आणि आगरकर शेजारी-शेजारी राहत होते, असे अभ्यासक सांगतात; परंतु आगरकरांची निश्चित खोली कोणती, याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न मात्र अद्याप झालेला नाही. भावी आयुष्याच्या अनेक योजना आगरकरांनी तेथील सादिलबुवाच्या टेकडीवर आखल्या. चांदण्या रात्रीत भटकंती करून टिळक व आगरकरांनी अनेक विषयांवर वादविवाद केले. राष्ट्रसेवेला सर्वस्व अर्पण करण्याची प्रतिज्ञा उभयतांनी याच वास्तूत केली. त्यामुळे या वास्तूचे महत्त्वही अनन्यसाधारण आहे.
गोपाळराव जिथे-जिथे राहिले, तिथे-तिथे त्यांच्या राहणीमानाचे ठसे स्पष्टपणे उमटल्याचे संदर्भ मिळतात. काळी पगडी, पांढरा अंगरखा, शुभ्र काठाचे उपरणे, हातात महाबळेश्वरी सोटा आणि ब्राह्मणी चढाऊ जोडा, अशा त्यांच्या पेहरावाच्या या वास्तू साक्षीदार आहेत, डेक्कन कॉलेजमध्येच त्यांना आनुवंशिक अशा दम्याच्या विकाराने गाठले. त्याकडे दुर्लक्ष करीत ते सदैव कार्य करीत राहिले. या दम्याबाबत त्यांनी एक काव्यपंक्तीही त्या वेळी करून ठेवली आहे. ते म्हणतात –
‘‘मित्र दम्या रे वससी शरीरी ।
माझ्याच तू मानूनि सौख्य भारी ।
परंतु वाटे मज दुःख मोठे ।
मेल्यास मी जाशिल सांग कोठे ॥’’
स्वतःच्या घराचा असा ध्यास न घेतलेल्या या महापुरुषाचे बिर्‍हाड काही काळ शनिवार पेठेतील तांब्यांच्या वाड्यात होते. आज हा परिसर तांबे बोळ म्हणून ओळखला जातो. आजही हा वाडा अस्तित्वात आहे. मूळ मालकांनी त्याचा ट्रस्ट केला असून ते मुंबईला राहतात. आता तेथे ओनरशिपची योजना अस्तित्वात येत आहे. त्यामुळे हा वाडाही लवकरच स्मृतीच्या आड जाण्याची चिन्हे आहेत. पूर्वी हा परिसर घोडके बोळ म्हणून परिचित होता. पानशेतच्या प्रलयात या वाड्याचे दोन मजले पाण्यात होते. त्यानंतर त्याची पडझड होत राहिली. आज धोक्याचे घर म्हणून ही वास्तू ओळखली जाते. आगरकरांची ही साक्ष आता विनाशाच्या मार्गावर आहे.
टिळक, आगरकर, गोखले, श्रीधरपंत करंदीकर, शंकरराव लवाटे अशा मोठमोठ्या व्यक्ती या वाड्यात राहत होत्या, अशा आठवणी वामन मल्हार जोशी यांनी लिहून ठेवल्या आहेत. टिळक आणि आगरकर इथेही शेजारी-शेजारीच राहत होते. त्यापैकी आगरकर आधी राहायला आले आणि टिळक नंतर राहायला आले, असे संदर्भही मिळतात. नैतिक जबाबदारीचे काटेकोरपणे पालन करणार्‍या गोपाळरावांच्या विचारांचा विवेकवाद हा पाया होता, हे स्पष्ट करणारी एक घटना वाचायला मिळते. आगरकरांचे रावसाहेब मेहेंदळे नावाचे एक स्नेही होते. त्यांच्या काही वस्तू आगरकरांच्या घरात होत्या. गोपाळरावांकडे त्या काळात चोरी झाली. त्यांनी सिटी पोलीस इन्स्पेक्टर स्मिथ यांच्याकडे तक्रार केली; परंतु वस्तू मिळाल्याच नाहीत. तेव्हा नैतिक जबाबदारी स्वीकारून त्यांनी या वस्तूंचे १५० रुपये मेेहेंदळे यांना दिले.
आगरकरांवर जे नाटक लिहिले गेले आहे, त्यातील संदर्भानुसार आगरकरांच्या काळात तांबे वाड्यावरच प्रतीकात्मक प्रेतयात्रा आली होती. त्या दिवशी आगरकर पुण्यात नव्हते असेही म्हटले जात असले, तरी प्रेतयात्रा आणणार्‍या गोपाळ जोशींचे परिवर्तन याच वाड्यात झाल्याचे नाटकात दाखविले आहे. सामाजिक, राजकीय आणि धार्मिक अशा सर्वच बाबतींत अत्यंत आधुनिक विचारांचा पुरस्कार करणार्‍या या द्रष्ट्या पुरुषाच्या घरगुती जीवनावरील एक प्रसंग नमूद करण्यासारखा आहे. एकदा दसर्‍याच्या सणाला त्यांनी विष्णू मोरेश्वर महाजनींना घरी जेवायला बोलावले होते. महाजनी हे आगरकरांचे गुरुवर्य होते. त्या वेळी ‘सुधारक’मध्ये गोपाळरावांनी बायकांनी जाकीट घालायला पाहिजे, असे लिहिले होते. आगरकरांच्या पत्नी, यशोदाबाई जेव्हा जेवणाचे आमंत्रण द्यायला गेल्या, तेव्हा सौ. महाजनी म्हणाल्या, ‘‘मी जाकीट घालून यायचे का?’’ तेव्हा ‘‘पुराणातली वांगी पुराणात,’’ असे उत्तर यशोदाबाईंनी दिले. आगरकर पत्नीवर आपली मते लादत नसत, हे स्पष्ट करणारी ही घटना. यशोदाबाईंचे पूजापाठ, व्रतवैकल्ये, कुलाचार यांच्या आड ते आले नाहीत; परंतु त्यातील दांभिकपणा मात्र ते पत्नीला पटवून देत असत. या वास्तू अशा लहानसहान गोष्टींच्या साक्षीदार आहेत.
डेक्कन कॉलेज, केसरी, सुधारक, डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी असा आगरकरांचा प्रवास सर्वज्ञात आहे. टिळकपक्ष-आगरकरपक्ष, संमतीबिलाचा वाद, पंचहौद मिशन, चहाचे वादळ, रमाबाईंचे शारदासदन प्रकरण, होळकरांच्या देणगीचा वाद यांतील या दोन पक्षांतील वादांचे तपशील उपलब्ध आहेत.
वास्तूबाबत बेफिकीर राहिलेल्या आगरकरांच्या जीवनाची शेवटची चार वर्षे फर्ग्यसन महाविद्यालयात गेली, तेव्हा तेथे दोन खोल्यांचे छोटेखानी घर अस्तित्वात होते. त्या वेळचे स्वयंपाकघर, धुराडे, गोलाकार रचनेचे दरवाजे, दगडी बांधकाम याच्या खुणा आजही अस्तित्वात आहेत. लाकडी जाळीच्या खिडक्या आणि चुन्याच्या भिंती असलेल्या या वास्तूचे पुढे नूतनीकरण झाले. सहा खोल्या वाढविल्याने त्याचे बंगल्यात रूपांतर झाले.
‘सुधारक’ पत्रात आगरकरांनी अनेक धार्मिक बाबींवर कठोर टीका केली होती. त्याचा परिणाम असा झाला, की काही माथेफिरूंनी ‘आम्ही तुमचा खून करू’ अशी धमकीची पत्रे आगरकरांना पाठविली. त्या वेळी आगरकरांचे सहसंपादक गोपाळराव गोखले होते. दोघेही भाटवडेकरांच्या वाड्यात राहत होते. आगरकर चतुःशृंगीकडे फिरायला निघाले, तेव्हा याच वाड्यात गोखले त्यांना म्हणाले, ‘‘निदान काही दिवस तरी तुम्ही संध्याकाळी फिरायला जायचे सोडून द्या. तुम्ही परताल तेव्हा अंधार असेल. काही माथेफिरूंनी मनात आणले तर..?’’ यावर ‘‘हे काय भलतेच सांगता तुम्ही मला!’’ असे उत्तर देऊन आगरकर म्हणाले, ‘‘अहो या
माथेफिरूंच्या धमक्यांना भिऊन जर मी फिरायला जाणे बंद करू लागलो, तर उद्या सुधारकी पद्धतीने लिहायचेसुद्धा सोडून द्यावे लागेल मला.’’ नंतर आगरकर चतुःशृंगीकडे फिरायला निघून गेले.
फर्गसन महाविद्यालयातील आगरकरांच्या घरात प्रा. वि. मा. बाचल राहत होते. आगरकरांची स्मृती म्हणून ही वास्तू जतन करण्यासारखी आहे; परंतु डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी त्याबाबत उदासीन आहे. या वास्तूमध्येच टिळक-आगरकरांची शेवटची भेट झाली, या बाबतीत कुणाचेही मतभेद नाहीत. ‘‘टिळकांशी वाकुडपणा ठेवून मला शांत मरण यायचे नाही. हे मरायच्या आधी टिळक अगोदर आमच्याकडे आले, भेटले, बसले, कितीतरी वेळ बोलले आणि मगच गेले. इच्छेप्रमाणे टिळकांशी मैत्री करूनच हे गेले,’’ अशी आठवण यशोदाबाईंनी लिहून ठेवली आहे.
दम्याच्या विकारातच त्यांना यकृताचा त्रास जाणवू लागला. तो दिवस १७ जून १८९५ हा होता. शनिवारी आगरकरांनी रेचक घेतल्यामुळे त्यांची शक्ती क्षीण झाली. रविवारी रात्री ते उठले व शौचास जाऊन आल्यावर, ‘‘मी आता निजतो, तुम्हीही निजा’’ असे यशोदाबाईंना म्हणाले. या वेळी ते निजले ते कायमचेच. आगरकरांचा असा क्लेशदायक अंत या वास्तूने पाहिला. सध्याच्या व्हरांड्यात शिरल्यावर उजव्या बाजूकडील खोलीत त्यांचा अंत झाला. त्या दिवशी ‘सुधाकर’ या पत्राचा ७व्या वर्षाचा ३६वा अंक सकाळी बाहेर पडला होता.
या वास्तूतील टिळक व आगरकरांच्या शेवटच्या भेटीबाबतही अनेक गोष्टी सांगितल्या जातात. टिळक आले तेव्हा आगरकर भिंतीकडे पाठ करून बोलले, असेही एक मत आहे. आगरकरांचे स्नेही सीतारामपंत देवधर यांच्या आठवणीत, ‘‘मनात वास्तविक तेढ असून बाह्यात्कारी मात्र प्रेमाचा आव आणू पाहणार्‍या भाषणापासून आजारी माणसाला त्रास होतो, हे काही खोटे नाही. कारण तुम्ही येण्यापूर्वी टिळक नक्राश्रू गाळीत बसले होते. त्यांना पाहताच अनेक अनिष्ट प्रसंगांचे स्मरण होऊन मन अस्वस्थ झाले व ‘‘हे येथून केव्हा एकदाचे जातात असे होऊन गेले,’’ असे आगरकर देवधरांना म्हटल्याचे प्रसिद्ध झाले आहे. या बाबतही दोन पक्षांच्या दोन बाजू आहेत; परंतु या दोन्ही महान राष्ट्रपुरुषांची संस्मरणीय अखेरची भेट ज्ञानवंतांच्या या वास्तूने पाहिली आहे. अलीकडेच माजी राष्ट्रपती ग्यानी झैलसिंग, समाजवादी विचारांचे अग्रणी एस. एम. जोशी यांचे पाय या वास्तूला लागले. या सर्व वास्तूंमध्ये राहताना आपल्या पश्चात मुलाबाळांची काय व्यवस्था व्हावी, याचे आगरकरांनी नियोजन करून ठेवले होते. फर्ग्यनसमधील त्यांच्या घरात गोपाळराव गोखले यांना आगरकरांच्या मृत्यूनंतर एक पुरुचुंडी सापडली. त्यात वीस रुपये ठेवलेले होते व ‘माझ्या प्रेतदहनार्थी’ असे त्यावर लिहिलेले होते. संपत्तीची हाव न ठेवता पोटापुरता पैसा मिळविण्यात संतोष मानणार्‍या गोपाळरावांची लोककल्याणासाठीच जगण्याची वृत्ती त्यातून प्रतीत होते. अशा घटनांच्या साक्षीदार असणार्‍या या वास्तूंनी हा लोकनेता जवळून पाहिला.
निवासस्थान : २९०, ओंकारेश्वर देवळाचा चौक, शनिवार पेठ, पुणे ३०.
लेखक :
विकास वाळुंजकर
ज्येष्ठ पत्रकार
. . . . . मी श्री.विकास वाळुंजकर, श्री.सुधीर दांडेकर आणि फेसबुक यांचा आभारी आहे. थोर समाजसुधारक आगरकरांची अधिक माहिती इथे वाचावी. https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B3_%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B

८. लेखक रामचंद्र गुंजीकर

मोचनगड ही मराठीतील पहिली ऎतिहासिक कादंबरी लिहिणारे लेखक रामचंद्र गुंजीकर यांचे आज पुण्यस्मरण (३० एप्रिल १८४३ — १८ जून १९०१)
गुंजीकरांची मोचनगड ही मराठीतील पहिली ऐतिहासिक कादंबरी. शिवकालाच्या पार्श्वभूमीवर काल्पनिक पात्रे व प्रसंग निर्माण करून लिहिलेली ही कादंबरी आहे. शिवाजी महाराज ह्या कादंबरीत अगदी अखेरीअखेरीस येतात. कादंबरीच्या उद्दिष्टांविषयी गुंजीकरांच्या निश्चित कल्पना होत्या, असे दिसते. त्यांच्याशी प्रामाणिक राहून त्यांनी शिवकालीन इतिहासाची काटेकोर जाण ठेवली व शिवकालाचे जिवंत वातावरण निर्माण केले. ऐतिहासिक कादंबरीचा एक उत्कृष्ट आदर्श म्हणून अ. का. प्रियोळकरांसारख्या चिकित्सक विद्वानांनी ह्या कादंबरीला मान्यता दिली आहे.

संस्कृत आणि इंग्रजी ह्यांच्या जोडीला उर्दू, कन्नड, गुजराती आणि बंगाली ह्या भाषाही त्यांना येत होत्या. विद्याप्रसारास वाहिलेला मराठी ज्ञानप्रसारक बंद पडल्यानंतर निर्माण झालेली पोकळी विविधज्ञानविस्तार (१८६७) हे दर्जेदार मासिक काढून त्यांनी भरून काढली. ते संपादक म्हणून स्वतःचे नाव मात्र त्यावर घालीत नसत. भाषिकसंशोधन, व्याकरण, ललितवाङ्‌मय इ. विषयांवरील उत्तमोत्तम लेख त्यांनी त्यातून प्रसिद्ध केले आणि महाराष्ट्रातील ज्ञानलालसा व वाङ्‌मयीन अभिरुची ह्यांच्या वर्धनविकासात महत्त्वाचा वाटा उचलला.

मराठी भाषा आणि व्याकरण ह्यांविषयी त्यांनी स्वतः लिहिलेले लेखही उल्लेखनीय आहेत. विशेषतः मराठी व्याकरणासंबंधी त्यांनी लिहिलेल्या निबंधांचे महत्त्व सर्वमान्य आहे. सात वर्षांनी विविधज्ञानविस्तारातून ते बाहेर पडले. १८७१ मध्ये निघालेल्या दंभहारक ह्या मासिकाचेही ते अप्रकट संपादक होते. त्यातही त्यांनी लेखन केले. मोचनगड (१८७१) व गोदावरी (अपूर्ण) ह्या कादंबऱ्या, अभिज्ञानशाकुंतलाचे मराठी भाषांतर (१८७०), रोमकेतु – विजया (विविधज्ञान विस्तारात प्रसिद्ध — १८७० — ७२, रोमिओ अँड ज्यूलिएट ह्या शेक्सपिअरच्या नाटकाचे मराठी भाषांतर), कन्नडपरिज्ञान… (१९०९) हे व्याकरणशुद्ध कानडी भाषेचे ज्ञान मराठीतून देण्यासाठी लिहिलेले पुस्तक इ. लेखन त्यांनी केले आहे. शिवाय लाघवी लिपी किंवा अतित्वरेने लिहिण्याची युक्ति (१८७४) हे पुस्तक लिहून मराठीतून लघुलेखनाची ओळख करून दिली.

*********************

९. इतिहासाचार्य वि.का.राजवाडे

इतिहासाचार्य वि.का.राजवाडे

इतिहासाचार्य विश्वनाथ काशीनाथ राजवाडे (जन्म : २४ जून १८६३; मृत्यू : ३१ डिसेंबर १९२६) हे मराठी इतिहास-संशोधक होते. त्यांनी संपादित केलेले ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ ह्या ग्रंथाचे २२ खंड हे मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठीचे महत्त्वाचे साधन मानले जाते.
जीवन : वि. का. राजवाडे यांचा जन्म महाराष्ट्रात रायगड जिल्ह्यातील वरसई येथे झाला.
बी.ए. पर्यंतचे शिक्षण झाल्यावर त्यांनी पुण्याच्या न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये काही दिवस शिक्षक म्हणून काम केले. इंग्रजी भाषेतील उत्कृष्ट ग्रंथांचे भाषांतर करून ते प्रकाशात आणण्यासाठी त्यांनी भाषांतर नावाचे मासिक सुरू केले.
१८९८ साली त्यांनी लिहिलेल्या ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ या ग्रंथाचा पहिला खंड प्रकाशित झाला. ७ जुलै १९१० रोजी भारत इतिहास संशोधक मंडळाची स्थापना त्यांच्या पुढाकाराने झाली.
३१ डिसेंबर १९२६ रोजी राजवाडे यांचे निधन झाले.

राजवाडे म्हणायचे – ज्ञानार्जनाची हौस असेल तर माझी मराठी भाषा पाश्चिमात्य लोक शिकतील; माझ्या ग्रंथांची पूजा करतील. मी परकीय भाषेत माझा ग्रंथ लिहिणार नाही. मी कीर्तीला हपापलेलाो नाही.

राजवाड्यांचा दरारा
महाराष्ट्राच्या विचारविश्वात इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांचा मोठा दरारा, दबदबा आणि धाक होता. राजवाडे आपल्या हयातीतच एक आख्यायिका बनून गेले होते राजवाडे यांच्यावर भरपूर टीका झाली. त्यांच्या हयातीतच प्रबोधनकार के.सी. ठाकरे, विठ्ठल रामजी शिंदे, जिवाजी मंगेश तेलंग यांनी त्यांना चांगलेच धारेवर धरले होते. नंतरही इतिहाससंशोधक त्र्यं.शं. शेजवलकर यांनी राजवाडे यांच्या मर्यादा स्पष्ट केल्या. तथापि, या सर्व गोष्टी एकत्र केल्या तरी राजवाडे यांचे वाक्‍य न्‌ वाक्य ब्रह्मवाक्‍य मानणारा एक वर्ग अस्तित्वात राहिलाच आणि विशेष म्हणजे मराठी विचारविश्‍वात याच वर्गाचे वर्चस्व असल्यामुळे राजवाडे यांचे स्थान अबाधित राहिले.

राजवाड्यांचे लेखन आणि प्रस्तावना
राजवाडे यांच्या नावावर स्वतंत्र असा एकही ग्रंथ नाही. त्यांनी नियतकालिकांमधून किरकोळ स्वरूपाचे लेख लिहिले. ‘महिकावतीची बखर’ आणि ‘राधामाधवविलास चंपू’ या प्राचीन ग्रंथांचे संपादन केले आणि मुख्य म्हणजे मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने गोळा करून ती तब्बल बावीस खंडांमध्ये छापली. त्यांच्यापैकी काही खंडांना प्रस्तावना लिहिल्या. राजवाडे संपादनांपेक्षा अधिक गाजले ते या प्रस्तावनांमुळे. ज्यांना या प्रस्तावना आवडल्या नाहीत, त्यांनाही राजवाडे यांनी अविश्रांत कष्ट घेऊन, प्रचंड भ्रमंती करून जमा केलेल्या इतिहासाच्या साधनसामग्रीसाठी त्यांच्या ऋणात राहण्यावाचून पर्यायच नव्हता.

राजवाडे यांनी लिहिलेली ‘ज्ञानेश्वरीतील मराठी भाषेचे व्याकरण’ या पुस्तकाची प्रस्तावना मूळ पुस्तकापेक्षा अधिक वाचनीय आहे. असेच त्यांच्या बहुतेक पुस्तकांबद्दल म्हणता येईल.

प्रतिभाशक्ती आणि आत्मविश्वास
राजवाडे बुद्धिमान तर होतेच; पण त्यांना प्रतिभाशक्तीचीही देणगी लाभली होती. जबरदस्त आत्मविश्‍वास हे त्यांचे आणखी एक वैशिष्ट्य होते. त्यामुळं साधा अंदाज किंवा कयाससुद्धा ते अशा पद्धतीने व अशा आक्रमकपणाने मांडत, की जणू काही तो त्रिकालाबाधित सत्य असलेला महासिद्धान्तच आहे.

वि.का.राजवाडे यांचे इतिहासातिल कार्य
मानवी इतिहास काल व स्थल यांनी बद्ध झालेला आहे. कोणत्याही प्रसंगाचे वर्णन द्यायचे म्हटले म्हणजे त्या प्रसंगाचा परिष्कार* विशिष्ट कालावर व विशिष्ट स्थलावर पसरवून दाखवला पाहिजे. काल, स्थल व व्यक्ती या त्रयीची जी सांगड तिलाच प्रसंग वा ऐतिहासिक प्रसंग ही संज्ञा देता येते.

इतिहासलेखन, भाषाशास्त्र, व्युत्पत्ती, व्याकरण अशा अनेक विषयांवर मूलभूत संशोधन करणारे आणि मराठी भाषेतून लेखन करणारे इतिहासकार म्हणून राजवाडे परिचित आहेत.
मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ असे शीर्षक असणारे २२ खंड त्यांनी संपादित केले.
त्यांच्या मते इतिहास म्हणजे भूतकालीन समाजाचे सर्वांगीण समग्र जीवनदर्शन. केवळ राजकीय घडामोडी, सत्तांतरासाठी कटकारस्थाने आणि युद्धेयांच्याच हकिकती नव्हेत’’, असे त्यांचे मत होते.
अस्सल कागदपत्रांच्याच आधारे इतिहास लिहिला पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता.
विकीपीडियावरून साभार
https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%87

. . . . . . . . . . . . . . . . .

मराठीतून इतिहास भाषाशास्त्र व्युत्पत्ती व्याकरण इ. बहुविध विषयांवर व्यांसगपूर्ण संशोधन आणि लेखन केलेले एक अतिशय परिश्रमी, प्रतिभावान, दृढनिश्‍चयी आणि निष्ठावान असे महाराष्ट्रीय विद्वान. इतिहाससंशोधक म्हणून विशेषेकरून ते मान्यता पावलेले इतिहासाचार्य विश्वनाथ काशीनाथ राजवाडे यांची जयंती (२४ जून)
मराठ्यांच्या इतिहासाचा म्हणजे प्रथम मुख्यतः राजकीय इतिहासाचा शोध घेत घेत ते त्यांच्या प्राचीन साहित्याकडेही वळले. जुन्या मराठी साहित्याचा अर्थ उलगडण्यासाठी तत्कालीन मराठी भाषेचे ज्ञान अपरिहार्य ठरले. ह्यांतून ते शब्दाच्या उगमांकडे -व्युत्पत्तिशास्त्राकडे व भाषेतील स्थित्यंतरांच्या अनेकविध प्रश्नांकडे वळले. महाराष्ट्रातील व्यक्तींची उपनामे, ग्रामनामे वगैंरेची मुळे ते शोधू लागले आणि ती बहुशः संस्कृतोद्भव आहेत, अशा निष्कर्षाप्रतही ते पोहोचले. त्यासाठी संस्कृत भाषेचा आणि वैदिक भाषेचाही सखोल विचार करणे आवश्यक झाले आणि त्या दृष्टींनीही त्यांनी संशोधन करून काही प्रंबधही सिद्ध करून ठेवले. त्यांपैकी काही त्यांच्या हयातीत तर काही त्यांच्या मृत्यूनंतर प्रसिद्ध झाले. राजवाड्यांचे ह्या क्षेत्रातील कार्य गौरवास्पद असले, तरी त्यांचे भाषाव्युत्पत्तिविषयक निबंध सदोष असल्याचे काही भाषाशास्त्रज्ञांनी दाखवून दिले. ह्या एवढ्या गहन विषयात शिरणाऱ्या राजवाड्यांनी ललित साहित्याचे वाचन आणि रसग्रहणही सुंदर रीतीने केले, हे त्यांच्या ‘कांदबरी’ ह्या दर्जेदारसमीक्षात्मक लेखावरून कळून चुकते.
माधव विद्वांस

फेसबुकवरून साभार . . दि.२४-०६-२०२१

——————-

Kundan Daulatrao Bacchav
इतिहास-संशोधक इतिहासाचार्य विश्वनाथ काशीनाथ राजवाडे (12 जुलै 1864 – 31 डिसेंबर 1926) यांनी संपादित केलेले ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ ह्या ग्रंथाचे 22 खंड हे मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठीचे महत्त्वाचे साधन मानले जाते. धुळ्याला राजवाडे संशोधन मंडळ या संस्थेत त्यांच्या संशोधनाविषयी अनेक साधने जतन केली आहेत. त्यांच्या मृत्युनंतर त्यांच्या संग्रहाच्या जतनाची व्यवस्था त्यांचे शिष्य तसेच धुळ्याचे सुप्रसिद्ध वकील तात्यासाहेब तथा भास्कर वामन भट यांनी अथक प्रयत्न करुन केली. राजवाडे यांचे स्मारक म्हणून राजवाडे संशोधन मंदिर तात्काळ उभारण्याचा निर्णय झाला.
दिनांक 27 डिसेंबर 1929 रोजी राजवाडे संशोधन मंदिराची कोनशिला बसविण्यात आली आणि दिनांक 5 जानेवारी 1932 रोजी राजवाडे मंदिराचे उद्घाटन सौ. महाराणी इंदिराबाई होळकर (माँसाहेब) यांच्या हस्ते झाले. राजवाडे यांनी गोळा केलेल्या असंख्य दुर्मिळ प्राचीन संस्कृत प्राकृत हस्तलिखित ग्रंथ व ऐतिहासिक कागदपत्राच्या मोठ्या 10 पेट्यांना येथे संग्रहात ठेवण्यात आले. राजवाडे मंडळाच्या दैनंदिन खर्चाच्या सोयीसाठी त्यांनी राजवाडे बँक उभी केली.
राजवाडे यांच्या अमोल ठेव्यांचे दर्शन व्हावे म्हणून वस्तुसंग्रहालयासाठी पैसा उभा केला. संशोधक हे त्रैमासिक सन 1932 पासून सुरु केले. सुमारे 25 हजार पुस्तकांचे ग्रंथालय उभारले.
या ऐतिहासिक ठेव्याचे डिजिटलायजेन करण्यासाठी फार मोठा खर्च येणार होता. त्यासाठी आदरणीय शरदचंद्र पवारसाहेबांच्या पुढाकाराने यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान यांच्याकडून 10 लाख तर नेहरू केंद्रातर्फे पाच लाख अर्थसहाय्य मिळाले आणि हे कार्य पार पाडले. आणि पवारसाहेबांच्या हस्ते संकेतस्थळाचे उद्घाटन 25 नोव्हेंबर 2014 रोजी झाले.
बी.ए. पर्यंतचे शिक्षण झाल्यावर राजवाडे यांनी पुण्याच्या न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये काही दिवस शिक्षक म्हणून काम केले. इंग्रजी भाषेतील उत्कृष्ट ग्रंथांचे भाषांतर करून ते प्रकाशात आणण्यासाठी त्यांनी भाषांतर नावाचे मासिक सुरू केले. 1898 साली त्यांनी लिहिलेल्या ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ या ग्रंथाचा पहिला खंड प्रकाशित झाला. 7 जुलै 1910 रोजी पुण्याला भारत इतिहास संशोधक मंडळाची स्थापना त्यांच्या पुढाकाराने झाली.
राजवाडे म्हणायचे – ज्ञानार्जनाची हौस असेल तर माझी मराठी भाषा पाश्चिमात्य लोक शिकतील; माझ्या ग्रंथांची पूजा करतील. मी परकीय भाषेत माझा ग्रंथ लिहिणार नाही. मी कीर्तीसाठी हपापलेला नाही. महाराष्ट्राच्या विचारविश्‍वात इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांचा मोठा दबदबा होता. राजवाडे आपल्या हयातीतच एक आख्यायिका बनून गेले होते राजवाडे यांच्यावर भरपूर टीका झाली. त्यांच्या हयातीतच प्रबोधनकार के.सी. ठाकरे, विठ्ठल रामजी शिंदे, जिवाजी मंगेश तेलंग यांनी त्यांना चांगलंच धारेवर धरले होते. नंतरही इतिहाससंशोधक त्र्यं.शं. शेजवलकर यांनी राजवाडे यांच्या मर्यादा स्पष्ट केल्या.

तथापि, या सर्व गोष्टी एकत्र केल्या तरी राजवाडे यांचे वाक्‍य न्‌ वाक्य ब्रह्मवाक्‍य मानणारा एक वर्ग अस्तित्वात राहिलाच आणि विशेष म्हणजे मराठी विचारविश्‍वात याच वर्गाचे वर्चस्व असल्यामुळे राजवाडे यांचे स्थान अबाधित राहिले. राजवाडे यांच्या नावावर स्वतंत्र असा एकही ग्रंथ नाही. त्यांनी नियतकालिकांमधून किरकोळ स्वरूपाचे लेख लिहिले. ‘महिकावतीची बखर’ आणि ‘राधामाधवविलास चंपू’ या प्राचीन ग्रंथांचं संपादन केले आणि मुख्य म्हणजे मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने गोळा करून ती तब्बल बावीस खंडांमध्ये छापली. त्यांच्यापैकी काही खंडांना प्रस्तावना लिहिल्या.
राजवाडे संपादनांपेक्षा अधिक गाजले ते या प्रस्तावनांमुळे. ज्यांना या प्रस्तावना आवडल्या नाहीत, त्यांनाही राजवाडे यांनी अविश्रांत कष्ट घेऊन, प्रचंड भ्रमंती करून जमा केलेल्या इतिहासाच्या साधनसामग्रीसाठी त्यांच्या ऋणात राहण्यावाचून पर्यायच नव्हता. राजवाडे यांनी लिहिलेली ‘ज्ञानेश्वरीतील मराठी भाषेचे व्याकरण’ या पुस्तकाची प्रस्तावना मूळ पुस्तकापेक्षा अधिक वाचनीय आहे. असेच त्यांच्या बहुतेक पुस्तकांबद्दल म्हणता येईल. त्यांंच्या स्मृतीदिनानिमित्त विनम्र अभिवादन!
💐💐💐👏👏👏

फेसबुकवरून साभार दि.२४-०६-२०२१

💐💐💐👏👏👏

१०. जमशेदजी टाटा

जमशेदजी नसरवानजी टाटा (३ मार्च, इ.स. १८३९ – १९ मे, इ.स. १९०४) पारशी, भारतीय उद्योजक होते. टाटा समूह या भारतातल्या आघाडीच्या उद्योगसमूहाचे ते संस्थापक होते.
त्यांचा जन्म गुजरातमध्ये नवसारी येथे झाला. त्यांना दोराबजी आणि रतनजी अशी दोन अपत्ये होती. जमशेदपूर येथील पोलाद कारखाना, मुंबईचे ताजमहाल हॉटेल, बंगळुरातील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स अशा अनेक संस्थांची स्थापना ही त्यांची महत्त्वाची कार्ये होत. त्यांनी नंतर टाटा समूह उद्योगाची स्थापना केली. टाटांना “भारतीय उद्योगाचे जनक” म्हणून ओळखले जाते. आज त्यांच्या योगदानामुळे भारतीय उद्योगास विदेशांत ओळख मिळाली. ज्यावेळी भारत आर्थिक संकटांशी झगडत होता त्या वेळी त्यांनी चपळतेने टाटा ग्रुप आणि कंपनीची मुहूर्तमेढ रोवली. त्यांचे असे मत होते की आम्ही सरळ कोणतेच मोठे काम करू शकत नाही, कोणतेही मोठे काम करण्यासाठी आधी छोटी-छोटी कामे करण्याची आवश्यकता असते.

सुरुवातीचे जीवन
जमशेदजी नसरवानजी टाटा यांचा जन्म ३ मार्च १८३९ रोजी दक्षिण गुजरातमधील नवसारी शहरात झाला. त्यांचे वडील नसरवानजी व आई जीवनबाई टाटा हे त्यांच्या पारशी कुटुंबातील पहिले व्यापारी होते. कुटुंबाची परंपरा तोडून त्यांनी मुंबईत निर्यात व्यापार संस्था सुरू केली. जमशेदजी टाटा १४ व्या वर्षी मुंबईत आपल्या वडिलांकडे आले. आणि त्यांनी एलफिन्स्टन महाविद्यालयातून आपले ग्रॅज्युएशन पूर्ण केले. तेथे ते कॉलेजातील एक हुशार विद्यार्थी म्हणून ओळखले जात होते. त्यांची बुद्धिमत्ता पाहून कॉलेजच्या प्रिन्सिपॉलांनी त्यांची डिग्री समाप्त होईपर्यंतची पूर्ण फी परत केली. जमशेदजीनी १६ वर्षाचे असताना १० वर्षाच्या हीराबाई दबू हिच्याशी विवाह केला.
१८५८ मध्ये जमशेदजींनी महाविद्यालयातून पदवी प्राप्त केली आणि आपल्या वडिलांच्या व्यवसायामध्ये प्रवेश घेतला. १८५७ सालचे भारतीय बंड ब्रिटिश शासनाने दडपून काढले होते. ब्रिटिश सरकारच्या विरुद्धचा विद्रोह त्यावेळी नवीनच होता. मात्र टाटांनी अशा परिस्थितीतही आपल्या व्यापारास शिखरावर घेऊन जाण्याचा निश्चय केला. आपल्या वडिलांच्या व्यवसायाच्या शाखा स्थापन करण्यासाठी टाटा यांनी इंग्लंड, अमेरिका, युरोप, चीन आणि जपान सारख्या परदेशांत अनेकदा प्रवास केला.

व्यवसाय
१८६८ पर्यंत टाटा आपल्या वडिलांच्या कंपनीत काम करत होते. त्यावर्षी त्यांनी एका स्वतंत्र कंपनीची स्थापना केली. १८९६ मध्ये चिंचपोकळी येथील एक दिवाळखोर तेल गिरणी विकत घेतली आणि तिची एका कापडाच्या गिरणीत रूपांतर केले. या गिरणीचे नाव त्यांनी अलेक्झांड्रा मिल असे ठेवले. पुढे दोन वर्षांनंतर नफा मिळवण्यासाठी ती मिल टाटांनी विकली आणि १८७४ मध्ये नागपूरला एका स्पिनिंग मिलची स्थापना केली, १ जानेवारी १८७७ रोजी त्यांनी एम्प्रेस मिलची स्थापना केली.
त्यांच्या जीवनात चार ध्येये होती. एक पोलाद कंपनी, एक जागतिक दर्जाची शिक्षण संस्था, एक अद्वितीय हॉटेल आणि एक हायड्रो-इलेक्ट्रिक वीजनिर्मिती कंपनी. ३ डिसेंबर १९०३ रोजी मुंबईतील कुलाबा वॉटरफ्रंट येथील ताजमहल हॉटेलचे उद्घाटन झाले. त्यावेळी भारतात स्वतःची वीज असणारे ते एकमेव हॉटेल होते.

टाटा स्टील
झारखंडमधील साचि गावात टाटांचा लोखंड व पोलाद प्रकल्प उभारला गेला. येथील रेल्वे स्टेशनचे नाव टाटानगर असे ठेवले गेले. आता झारखंडमधील जमशेदपूर या नावाने ओळखले जाणारे हे एक मोठे शहर आहे. टाटा स्टील (पूर्वी टिस्को – टाटा आयर्न आणि स्टील कंपनी लिमिटेड) ही आशियातील पहिली आणि भारतातील सर्वात मोठी स्टील कंपनी आहे. तिच्या कोरस ग्रुपने दरवर्षी २,८ कोटी टन स्टीलचे उत्पादन केल्यानंतर ती जगातील पाचव्या क्रमांकाची स्टील कंपनी ठरली.

टाटांनी स्थापन केलेल्या अन्य संस्था
बंगलोरची इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स : विज्ञान आणि अभियांत्रिकी यांमधील संशोधन आणि शिक्षणासाठी प्रख्यात भारतीय संस्था.
टाटा हायड्रोइलेक्ट्रिक पॉवर सप्लाय कंपनी (नवीन नाव – टाटा पॉवर कंपनी) : ८००० मेगावॅटपेक्षा जास्त क्षमतेच्या स्थापित क्षमतेची भारतातील सर्वात मोठी खाजगी वीज कंपनी.

व्यक्तिगत जीवन
टाटांनी हिराबाई दाबू यांच्याशी विवाह केला. त्यांची मुले दोराबजी टाटा आणि रतन टाटा यांना सुद्धा टाटा ग्रुपचे अध्यक्ष म्हणून यश मिळाले. टाटाची बहीण जेरबाईने मुंबईतील एका व्यापाऱ्याशी लग्न केले. त्यांचा मुलगा त्यांना शापुरजी सकलातवाला हे बिहार आणि ओरिसामध्ये टाटा ग्रुपचे कोळशाचा व लोखंडाचा व्यापार सांभाळत होते. नंतर ते टाटांचे मॅन्चेस्टर कार्यालय सांभाळण्यासाठी इंग्लंडला निघून गेले आणि नंतर ब्रिटिश संसदेचे सदस्य झाले.

मृत्यू
१९०० साली व्यवसायानिमित्त जर्मनीला गेले असताना ते खूप आजारी पडले. १९ मे १९०४ रोजी बॅड नौहैम या ठिकाणी त्यांचा मृत्यू झाला. त्यांच्यावर इंग्लंडमधील पारशी समाजाच्या ब्रूकवूड दफन भूमीमध्ये अंत्यसंस्कार करण्यात आले

. . . . विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून साभार

इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स, बेंगलोर येथील टाटांचा पुतळा

Hurun Research and EdelGive Foundation या संस्थेने २०२१ मधे सादर केलेल्या रिपोर्ट नुसार जगात गेल्या १०० वर्षात ज्या लोकांनी आपल्या कमाईचा सर्वाधिक वाटा लोक कल्याणासाठी दिला अश्या यादीत भारताचे ‘जमशेदची टाटा’ यांना पहिलं स्थान देण्यात आलं आहे. त्यांनी केलेल्या लोक कल्याण कामासाठी दिलेल्या कमाईची अंदाजित किंमत आज जवळपास १०२.४ बिलियन (१ बिलियन म्हणजे १०० कोटी) अमेरीकन डॉलर च्या घरात आहे.

Indian business doyen Jamsetji Tata has emerged as the world’s largest philanthropist in the last 100 years, donating $102 billion, as per a report prepared by Hurun Research and EdelGive Foundation. Jamsetji Tata is ahead of others like Bill Gates and his now-estranged wife Melinda who have donated $74.6 billion, Warren Buffet ($37.4 billion), George Soros ($34.8 billion) and John D Rockefeller ($26.8 billion), the list showed.

*********************

११. सर जमशेटजी जीजीभॉय

जमसेटजी जीजीभॉय यांचा जन्म मुंबईत झाला. सोळा वर्षाच्या वयातच ते कलकत्तामार्गे चीनला गेले. नंतर त्यांनी चीनच्या अनेक सफरी केल्या आणि ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सहाय्याने भारत, इंग्लंड आणि चीन या देशांमध्ये कापूस आणि अफूचा व्यापार इतका वाढवला की त्यामधून त्या काळात कोट्यावधीची कमाई केली. त्यांची स्वतःची जहाजे होती. इंग्रज सरकारतर्फे त्यांना ‘सर’ हा बहुमान मिळाला.
गरीबीमध्ये जन्माला येऊन श्रीमंत झालेल्या जमशेटजींनी अगदी सढळ हाताने दानधर्म केला आणि गरीबांसाठी मुंबईतले पहिले मोठे हॉस्पिटल बांधले, तसेच अनेक ठिकाणी शाळा, धर्मशाळा, विहिरी, तलाव, रस्ते, पूल वगैरे बांधले. मुंबई शहराच्या उभारणीत त्यांचा मोठा वाटा आहे. अधिक माहिती इथे.
https://en.wikipedia.org/wiki/Jamsetjee_Jejeebhoy

जमशेदजी जीजीभाय (Jamsetjee Jejeebhoy) (जन्म : मुंबई, १५ जुलै, इ.स. १७८३; मृत्यू : मुंबई, १४ एप्रिल इ.स. १८५९) हे दानशूरपणाबद्दल प्रसिद्ध असलेले मुंबईतील एक पारशी उद्योगपती होते. त्यांनी मुंबईकरांसाठी अनेक लोककल्याणकारी कामे केली. चीन सोबत त्यांनी कापूस आणि अफूच्या व्यापारात मोठा पैसा मिळवला.

लोकहितकारी कामे
माहीम बेट वांद्ऱ्याला जोडणारा ‘माहीम कॉजवे’ जमसेटजींच्या पत्नी अवाबाई यांनी दीड कोटी रुपयांची मदत केली म्हणून १८४५ साली बांधून झाला. जमसेटजींच्या एक लाख रुपयांच्या आर्थिक मदतीमुळे मुंबईचे ‘जे. जे. हॉस्पिटल’ उभे राहिले. राणीबागेतील ‘डॉ.भाऊ दाजी लाड म्युझियम’ची इमारत जमसेटजी जीजीभाय यांच्या उदार देणगीतून उभी राहिली. जमसेटजींनी दिलेल्या दीड लाख रुपयांच्या देणगीतून १८३१ साली उभी राहिलेली बेलासिस रोड येथील धर्मशाळा आजही कार्यरत आहे. जमसेटजींच्या मोठमोठ्या देणग्यांमधून उभ्या राहिलेल्या सार्वजनिक आणि धर्मादाय संस्थांची संख्या १२६ हून अधिक आहे. त्यामध्ये सर जे.जे.स्कूल ऑफ आर्ट्‌स, सर जे.जे.स्कूल ऑफ आर्किटेक्चर, सर जे.जे. स्कूल ऑफ कमर्शियल आर्ट यांचाही समावेश होतो. जीजीभायनी सुरत, नवसारी, मुंबई आणि पुण्यात रुग्णालये, शाळा, अग्यारी स्थापन करून विहिरी तसेच तलाव खोदले. त्यांनी पांजरापोळ या संस्थेस गुरांच्या पैदाशीसाठी ८०,००० रुपयांची देणगी दिली. मुंबईतल्या ठाकुरद्वार येथे जमसेटजींनी गुरांच्या मोफत चरणीसाठी २०,००० रुपये देऊन समुद्रकाठाजवळ जमीन घेतली. पुढे याच ठिकाणी ‘चर्नी रोड’ हे रेल्वे स्थानक झाले.

पारसी नाटकांसाठी नाट्यगृह
मुंबईमध्ये पारसी नाटकांची सुरुवात जमसेटजी जीजीभाय यांनी केली. त्यासाठी त्यांनी सन १७७६ साली बांधलेले बॉम्बे थिएटर आणि ग्रॅन्ट रोड थिएटर येथून सुरुवात केली. १८५३ साली बहुधा ऑक्टोबर महिन्यात पहिल्या पारसी नाटकाची निर्मिती झाली. सुरुवातीला नवशिक्यांनी सुरू केलेली ही नाट्य चळवळ थोड्याच काळात व्यावसायिक झाली.

पुरस्कार आणि सन्मान
जमशेटजींच्या या समाजहितकारी कार्याची पावती म्हणून ब्रिटिश सरकारने त्यांना ‘नाइटहूड’ व ‘बॅरोनेट’चा बहुमान दिला.. हा मान मिळालेले जमशेटजी हे पहिले भारतीय होत.
जे.जे. हॉस्पिटलच्या आवारात जमशेटजी जीजीभॉय यांचा भव्य पुतळा उभारला आहे. तो पुतळा आजही वंद्य मानला जातो.
. . . . . विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

जे जे हॉस्पिटल दीडशे वर्षांपूर्वीचा देखावा

सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट

सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट हे नाव कलाशिक्षणामध्ये आदरानं घेतलं जातं. मुंबईला स्वतंत्र ओळख मिळवून देण्यात या संस्थेचा मोलाचा वाटा आहे. या संस्थेच्या हजारो विद्यार्थ्यांनी कलाक्षेत्रात स्वतःचं निश्चित असं स्थान निर्माण केलं आहे.
मुंबईत वकील, डॉक्टर असे व्यावसायिक तयार होऊ शकतात, तर चित्रकार, शिल्पकार का निर्माण होऊ नयेत? इतर क्षेत्रात आघाडीवर असणारी मुंबई कलाक्षेत्रात इतकी मागे का, असा विचार गांभीर्याने मांडून वाचकांचं लक्ष वेधून घेणारा लेख तत्कालीन इंग्रजी वृत्तपत्र ‘द टेलिग्राफ ऑफ कुरिअन’मध्ये ३ डिसेंबर १८५२ रोजी प्रकाशित झाला होता. कलाशिक्षणाच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या जमशेटजी जीजीभाई आणि जगन्नाथ शंकरशेठ यांनी कलाशाळा सुरू करण्यासाठी पुढे यावं असं त्या लेखात सूचित केलं होतं.
पत्रव्यवहार, सल्लामसलती, समित्या असे बरेच काही होऊन अखेर २ मार्च १८५७ रोजी मुंबईत कला व औद्योगिक शाळेचे उद्धाटन झाले. सर जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट अँड इंडस्ट्री असे नाव असलेल्या या शाळेत दुसऱ्या दिवसापासून एलेमेन्टरी ड्रॉईंग व डिझाईनचा वर्ग एलफिस्टन शाळेत सुरू झाला. पुढे ब्रिटिश चित्रकार जोसेफ ए. क्रो यांची कलाशाळेचे अधिक्षक म्हणून ऑगस्ट १८५७ मध्ये नेमणूक झाली. मुंबईच्या कला व औद्योगिक शाळेच्या अभ्यासक्रमाची मदत घेऊन अलंकारिक रेखाटन, मॉडेलिंग आणि कास्टिंग, कुंभारकला, लाकडी कोरीव काम, लिथोग्राफी, फोटोग्राफी इत्यादि विषयांबरोबरच डिझाईन आणि रेखाटन या प्राथमिक विषयांनाही प्राधान्य देण्यात आले.
शाळेला स्वतंत्र जागा हवी असल्याची जाणीव सरकारला आणि जमशेटजींना झाली. बाबुला टँक व एस्प्लनेड मैदान यांच्या जवळची जागा देण्याची शिफारस सरकारने केली व कलाशाळेच्या व्यवस्थापक समितीने ती मान्य केली. सुरुवातीला नवीन इमारतीचा आराखडा तत्कालीन प्रसिध्द ब्रिटीश वास्तुकार विल्यम बर्ग यांनी तयार केला होता. त्यांच्या आराखडयात जॉर्ज व्टिग मोलेसी यांनी बदल करून बर्ग, स्मिथ आणि जोन्स यांनी सध्याचा आराखडा तयार केला. त्यात फ्रेंच गॉथिक पध्दतीच्या कमानी, भरपूर उजेड व हवा असलेला स्टुडिओ(हॉल) असलेली दुमजली इमारत साकारली. जॉन फुल्लर यांच्या देखरेखीखाली व खान बहाद्दूर मंचरजी कावसजी मर्झबान यांच्या सहकार्याने तीन वर्षांत डॉ. दादाभाई नौरोजी मार्गावरील (पूर्वीचा हॉर्न बी रोड) सध्याची इमारत बांधण्यात आली आणि १८७८ साली सदर इमारतीत कलाशाळा सुरू करण्यात आली. यासाठी दोन लाख रुपये खर्च आला. त्यातले दीड लाख रुस्तमजी जमशेटजी जीजीभाई यांनी दिले व ब्रिटीश सरकारने १२ हजार रुपये अनुदान दिले होते. मुंबई कला शाळेचे आधीचे नाव ‘द सर जमशेटजी जीजीभाई स्कूल ऑफ आर्ट अँड इंडस्ट्री’असे होते. परंतु या नावातला ‘इंडस्ट्री’ हा शब्द १८७३ साली गाळण्यात आला.

*****************************

१२. रावबहाद्दूर डॉ. विश्राम रामजी घोले

मी पुण्यात इंजिनियरिंग कॉलेजच्या होस्टेलमध्ये रहात होतो त्या काळात जंगली महाराज रोडवरून फिरत असतांना ‘रावबहाद्दूर घोले रोड’ या एका मोठ्या रस्त्याची पाटी नेहमी पहात होतो आणि हे कोण महान गृहस्थ होते असा विचार करत होतो. त्या काळात तरी मला त्यांच्याबद्दल माहिती असणारा कुणी भेटला नव्हता. पन्नास वर्षांनंतर फेसबुकवर श्री.माधव विद्वांस यांचा लेख मिळाला. त्यांचे मनःपूर्वक आभार.

महात्मा फुले यांचे सहकारी नामवंत शल्यचिकित्सक रावबहादूर डॉ विश्राम रामजी घोले यांचे आज पुण्यस्मरण (१०-०९-२०२१)
अठराशे सत्तावन्नच्या स्वातंत्र्यसमरात प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर काम करणारे निष्णात शल्यविशारद.
पुण्यातल्या जहालांचे आणि मवाळांचे, ब्राह्मणांचे आणि ब्राह्मणेतरांचे मित्र.
शेती उद्योग, वैद्यक, शिक्षण…अनेक क्षेत्रांतल्या विधायक उपक्रमांचे साथी.
नगरपालिकेचे दीर्घकाळचे जागरूक सेवाभावी सभासद. राजहंस प्रकाशना मार्फत “डॉ. विश्राम रामजी घोले आणि त्यांचा परिवार”हे त्यांचे चरित्रावर आधारित अरुणा ढोरे यांचे पुस्तक प्रकाशित झाले आहे
सागर खरपुडे यांचे ब्लॉगवर कोकणातील यादवांचा संचार हे घोले व तत्सम यादवकुलीन घराण्यांची छान माहिती दिली आहे
खालील माहिती विकिपीडिया मधून
डॉ. विश्राम घोले (इ.स. १८३३ – इ.स. १९००) हे पुण्यातील एक निष्णात शल्यविशारद आणि उदारमतवादी समाजसुधारक होते.
यादव गवळी समाजातून आलेले डॉ. घोले यांना गव्हर्नरच्या दरबारात फर्स्ट कलास सरदाराचा म्हणजे संस्थानिकांच्या बरोबरीचा दर्जा होता. त्यांची लोकमान्य टिळक, गोपाळ गणेश आगरकर, जोतिबा फुले, न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे, कृष्णशास्त्री-विष्णूशास्त्री चिपळूणकर अशा पुण्यातल्या अनेक सुधारकांशी मैत्री होती.
विश्राम रामजींना वडील सोजीर असल्याने शिक्षणाची संधी मिळाली. त्या संधीचे सोने करुन ते सर्जन झाले. गोर्‍या पलटणीत १८५७च्या धामधुमीतही डॉकटर म्हणून ते भारतभर फिरले आणि मानमरातब प्राप्‍त करून १८७४ साली पुण्यात स्थायिक झाले.
स्त्री-शिक्षण, मागास जातीतील सुधारणा, शेती व उद्योग या क्षेत्रांतही डॉ. विश्राम रामजी घोले या बुद्धिमान आणि कर्तबगार व्यक्तीचे कार्य होते. १८५७ सालच्या भारतीय स्वातंत्र्य युद्धात डॉ. घोले यांनी एक सर्जन म्हणून निःपक्षपातीपणे कामगिरी बजावली होती. नंतरच्या काळात, बिटिश अधिकारी तसेच पारशी-मारवाडी समाजातले श्रीमंत पेशंट, तत्कालीन समाजसुधारक व राजकीय चळवळीतले नेते आणि सामान्यजन अशा त्या ऐन इंग्रजी अमदानीतल्या सर्व थरांतील रुग्णांचे ते डॉकटर होते.
विश्राम रामजींची भूमिका समन्वयवादी होती. ‘ज्ञानप्रकाश’च्या संपादक मंडळातही त्यांचे मित्र होते. आणि सत्यशोधक समाजाच्या व्यास-पीठावरही त्यांचा वावर होता. विष्णुशास्त्री चिपळूणकर आणि जोतिबा फुले यांच्यातील वैमनस्य विकोपाला जाऊनही या दोघांशी विश्राम रामजींचे सख्य होते.
पुण्यात बाहुलीचा हौद म्हणून जे ठिकाण होते त्या हौदाच्या मध्यावर विश्राम रामजींची थोरली मुलगी काशीबाई ऊर्फ बाहुली हिचे शिल्प होते. वयाच्या नवव्या वर्षी, १८७७ मध्ये काशीबाई मरण पावली. तिला डॉ. घोले यांनी इंग्रजी शिक्षण देण्यास सुरुवात केली होती. घोले यांच्या घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती व महिलांचा याला प्रखर विरोध होता. जातीतील प्रमुख लोकांनी घोले यांनी मुलीला शिकवू नये असा सल्ला अनेक वेळा दिला व तसे न केल्यास जातीतून बहिष्कृत करण्याची धमकीही दिली. काही नतद्रष्ट नातेवाईक व्यक्तींनी काशीबाईला काचांचा लाडू खायला घातल्यामुळे अंतर्गत रक्तस्राव होऊन ती मृत्युमुखी पडली.
मात्र या घटनेनंतरही विश्राम रामजींनी माघार घेतली नाही. आपली दुसरी मुलगी गंगूबाई हिला त्यांनी जिद्दीने शिकवले. केवळ तिचे शिक्षणच केले नाही तर तिचे लग्नही लहानपणी न लावता वयाची सोळा वर्षे पूर्ण झाल्यानंतरच केले.
१८७५ सालच्या दुष्काळानंतर विश्राम रामजींनी शेतकर्‍यांच्या प्रश्नांवर आपले लक्ष केंद्रित केले. शेतीविषयक अनेक प्रयोग त्यांनी केले. शेतकरी मासिकाच्या स्थापनेतही त्यांनी पुढाकार घेतला आणि आर्थिक कारणांमुळे हे मासिक बंद पडू नये, याची सुरुवातीच्या काळात त्यांनी काळजी घेतली.
विश्राम रामजींची कन्या गंगूबाईचा विवाह डॉ. रघुनाथराव खेडकर यांच्याशी झाला. रघुनाथरावही एक निष्णात सर्जन होते. इंग्लंडमध्ये प्रॅक्टिस करताकरता त्यांनी वेदान्त धर्माचे अध्ययन आणि अध्यापन चालू ठेवले होते.
घोले यांनी आपल्या दिवंगत मुलीच्या स्मरणार्थ पुण्यात बाहुलीचा हौद बांधला आणि तो सर्व जातिधर्मातील लोकांसाठी खुला ठेवला.

श्री. माधव विद्वांस आणि फेसबुक यांचे मनःपूर्वक आभार दि. १०-०९-२०२१


पत्ते खेळायची गंमत

आधीच्या काळात जगभरात बहुतेक सगळीकडे राजेमहाराजांचे राज्य होते, पण विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत म्हणजे माझ्या लहानपणच्या काळापर्यंत सगळीकडे लोकशाही, हुकुमशाही, साम्यवाद वगैरे प्रकारच्या राजवटी आल्या होत्या. इंग्लंडसारख्या काही देशांमध्ये नावापुरते किंवा शोभेसाठी राजे, राण्या वगैरे उरल्या होत्या, पण त्यांच्या हातात सत्ता राहिली नव्हती. पण त्या काळात आपल्याकडे मात्र घरोघरी चार राजे आणि चार राण्या असायच्याच, इस्पिक, बदाम, चौकट आणि किलवरच्या ! तेंव्हा पत्त्याचा जोड ही एक घरातली आवश्यक वस्तू असायची आणि फावल्या वेळात पत्ते खेळणे हा लहानमोठ्या सगळ्यांचा आवडता विरंगुळा होता. मी तर अगदी मला कळायला लागल्यापासून भिकार-सावकार, पास्तींदोन, ३०४, बदाम७, झब्बू, रमी, चॅलेंज, पेनल्टी, नाठेठोम वगैरे खेळ खेळतच लहानाचा मोठा झालो. कॉलेजमध्ये गेल्यावर ब्रिजचा सॉफिस्टिकेटेड उच्चभ्रू खेळही शिकलो. लग्न झाल्यावर माझ्या सासुरवाडी मंडळींचे खूप मोठे कुटुंब होते. दिवाळीसारख्या काळात भरपूर पाहुणे मंडळी येत. तेंव्हा दहाबाराजण मिळून बिझिकचा डाव मांडला जात असे.

त्याच्या आधी म्हणजे मी नोकरीला लागलो तेंव्हा त्या टीव्हीच्या आधीच्या काळात आमच्या ट्रेनिंग स्कूलच्या हॉस्टेलमध्येसुद्धा पत्ते कुटणे हा टाइमपासचा पॉप्युलर मार्ग होता. बदाम सात किंवा झब्बू वगैरे खेळ तेंव्हा जरा बालिश वाटायला लागले होते. ब्रिज खेळण्यासाठी चार सराईत खेळाडू हवेत आणि एका वेळी फक्त चारजणच तो खेळू शकत. त्यापेक्षा रमी हा खेळ कितीही कमीजास्त मुले येऊन जाऊन खेळू शकत असल्यामुळे तोच जास्त खेळला जात असे.

“द्यूतामध्ये पांडव हरले” वरून झालेल्या महाभारतापासून बोध घेत “कध्धी कध्धी जुगार खेळू नये” हे माझ्या बालमनावर इतके ठसवले गेले होते की मी तोपर्यंत कधी एक पैसा जुगारावर लावला नव्हता. त्यामुळे पैसे लावून रमी खेळायला मी तयार होत नव्हतो, पण आमच्या ग्रुपमधल्या लीडरच्या मते जगात कोणीही आणि कधीही फुकट रमी खेळत नसतो. तसे केले तर खेळणारे लक्ष देणार नाहीत, कुणीच पॅक करणार नाही, सगळेजण खेळत राहतील, त्यामुळे कुणालाच हवी असलेली पाने मिळणार नाहीत आणि खेळ कंटाळवाणा होईल. त्याचे म्हणणे बरोबर वाटत असले तरी तोच सर्वात चलाख आणि हुशार असल्यामुळे तो नेहमी आपल्याला लुटेल असे वाटून काही मित्रांनी माझी बाजू घेतली. शेवटी अशी तडजोड करण्यात आली की अगदी कमी स्टेकवर खेळायचे आणि कुणीही तिथल्या तिथे रोख पैसे द्यायचे घ्यायचे नाहीत. सगळा हिशोब मांडून ठेवायचा आणि हरलेल्या पैशांची जितकी टोटल होईल तितके पैसे सगळ्यांनी मिळून हॉटेलात जाऊन खाण्यापिण्यात खर्च करायचे. यात जिंकलेल्या मुलांना फुकट खायला मिळत असले तरी हरलेल्यांना त्याचे विशेष दुःख होत नसे. गंमत म्हणजे मी सहसा हरत नव्हतो. त्यानंतर आमच्या कित्येक संध्याकाळी आणि रात्री रमी खेळण्यात आणि खाण्यापिण्यात रंगल्या.

घरोघरी टेलिव्हिजन आल्यानंतर रिकामा वेळ घालवायचे ते पहिल्या क्रमांकाचे साधन झाले, त्यासाठी एकत्र बसून पत्ते कुटायची गरज उरली नाही किंवा ती आवड राहिली नाही.. लहान लहान विभक्त कुटुंबे झाल्यामुळे घराघरात ईन मीन तीन माणसे शिल्लक राहिली. वाडा किंवा चाळ संस्कृती लयाला गेल्यामुळे शेजारी पाजारीही जमेनासे झाले. या सगळ्यांमुळे सामुदायिक पत्ते खेळणे मागे मागे पडत गेले. इंटरनेट आणि मोबाईल क्रांतीनंतर तर घरातली माणसेही एकेकांपासून दूर दूर रहायला लागली. लहान मुलेही मोबाईल किंवा टॅब्लेटवरच्या गेम्समध्ये रमायला लागली. त्यामुळे घराघरातून पत्ते कटाप होत गेले. मात्र काँप्यूटरवर एकट्यानेच खेळायचे फ्रीसेल आणि सॉलिटेअरसारखे अनेक पत्त्यांचे खेळही निघाले आणि त्यांच्या निमित्याने पत्त्यातले राजा राणी गोटू नेहमी माझ्याडोळ्यांसमोर येत असतात.

नोकरीत असतांना काही वर्षे आम्ही रोज अणुशक्तीनगरपासून कुलाब्यापर्यंत बसने जात होतो. तेंव्हा मात्र पुढच्या बाजूला चार चार जणांचे दोन ग्रुप ब्रिज खेळायचे आणि मागच्या बाजूची आठदहा मुले पपलू खेळायची. अर्थातच पपलूवर पैसे लावले जात आणि त्याचा हिशोब मांडून ठेवला जात असे. ब्रिज मात्र कसलीही कन्व्हेन्शन्स किंवा कसलाही विधिनिषेध न बाळगता, पैसे न लावता बिनधास आणि मोकळेपणाने खेळला जाई. त्यात नेहमी तावातावाने ओव्हरबिडिंग केले जायचे आणि ते अशक्य कॉन्ट्रॅक्ट बुडले की सगळेजण त्याचा दोष आपापल्या पार्टनरवर ढकलायचे. आमच्या बाजूला बसलेले दोघेतीघेही लक्ष देऊन आमचा खेळ पहात असत आणि कुणाचे कुठे चुकले हे सांगायला तत्पर असत. त्यामुळे प्रत्यक्ष खेळापेक्षा नंतर झालेली त्याची चिरफाडच जास्त रंगायची. पण त्या वादावादीतही एक प्रकारची मजा येत असे आणि मुंबईच्या या टोकापासून त्या टोकापर्यंत करायचा प्रवास कंटाळवाणा होत नसे.

तर माझ्या अशा असंख्य आठवणी या पत्त्याच्या खेळाशी जोडलेल्या आहेत. अशा या पत्त्यांबद्दल मला मिळालेले तीन मनोरंजक लेख मी एकत्र केले आहेत. श्री.द्वारकानाथ संझगिरी आणि इतर अनामिक लेखकांचे मनःपूर्वक आभार. . . . . . . . आनंद घारे

पत्त्याच्या खेळाचा मनोरंजक असा इतिहास इथे पहा.
https://vishwakosh.marathi.gov.in/20405/


१. पत्ते आणि वर्ष

१. तुम्हाला माहित आहे का पत्ते कॅलेंडरशी संबंधित आहेत.
☞ एका वर्षात 52 आठवडे असतात. पत्ते सुद्धा 52 असतात.
☞ एका वर्षात चार हंगाम असतात (Winter हिवाळा, Spring वसंत, Summer उन्हाळा, Autumn शरद). पत्त्यात सुद्धा 4 सुट (इस्पिक, बदाम, किलवर, चौकट) असतात.
☞ प्रत्येक हंगामात 13 आठवडे असतात. प्रत्येक सूट मध्ये 13 पत्ते असतात (1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11 गुलाम, 12राणी, 13 बादशाह)
☞ वर्षात 12 महिने असतात. पत्त्यात 12 चित्रांचे पत्ते असतात.(गुलाम, राणी, बादशाह)
लाल पत्ते दिवस, तर काळे पत्ते रात्र दर्शवितात.
☞ 1+2+3+4+5+6+7+8+9+10+11+12+13 = 91 याला 4 ने गुणल्यास
91×4 = 364 आणि जोकरचा एक मिळवल्यास 365. एक वर्षाचे दिवस होतात.
☞ काय हा फक्त योगायोग आहे की सखोल बुद्धिमत्ता.
☞ आणखी थोडे गमतीशीर
One, Two, Three, Four, Five, Six, Seven, Eight, Nine, Ten, Jack, Queen, King यातील अक्षरांची संख्या मोजा ती येते 52.
⇥ इस्पिक – नांगरणी /कर्तव्य दर्शविते.
⇥ बदाम – पीक /प्रेम दर्शविते.
⇥ कीलवर – भरभराट /वाढ दर्शविते.
⇥ चौकट – पीक काढणे /संपत्ती दर्शविते.
☞ कधी कधी 2 जोकर असतात ते लीप वर्ष दर्शवितात.

तर पत्ते हा फक्त खेळ नसून त्यामागे एक सखोल तत्वज्ञान आहे.🙏


२. पत्ते हरवले

एकेकाळी पत्ते हा कौटुंबिक खेळ होता. आठवड्यातून एकदा तरी पत्ते होत. आता शेवटचे पत्ते कधी खेळले आठवत नाही. माझ्या ताना पिही निपाजा ह्या पुस्तकातील ७, ८ वर्षापूर्वीचा यासंबंधीचा लेख मी वाचकांसाठी पुन्हा सादर करत आहे.
. . . द्वारकानाथ संझगिरी

परवा कपाट लावताना माझं लक्ष एका पत्त्यांच्या कॅटकडे गेलं. माझ्या लग्नाच्या सुटाएवढा मला तो जुनाट वाटला. सुटाकडे पाहून तो मुलासाठी त्याच्या लग्नात उपयोगी होईल का, असा विचार माझ्या मनात येतो. त्या सुटाने माझ्या शरीराची साथ वीस वर्षांपूर्वीच सोडली. शरीराच्या महत्त्वाकांक्षेच्या कक्षा वाढल्या; त्या सुटाला झेपल्या नाहीत. तो खरा बोहारणीकडे जाऊन बार्टर सिस्टिमने भांडं घरात यायचं; पण त्याचे पैसे माझ्या सासर्‍यांनी दिले असल्यामुळे त्याला कपाटात मानाचं स्थान होतं.

पण तेच नशीब त्या पत्त्याच्या कॅटचं नव्हतं. तो कॅट, झुरळांसाठी ठेवलेल्या डांबरगोळ्या चघळत एखादा म्हातारा कुत्रा कोपर्‍यात पडून राहावा तसा पडून राहिला होता. पण माझ्यासाठी तो माझ्या बालपणीच्या भावविश्वाचा एक अविभाज्य भाग होता. मीच तो काढून टेबलावर ठेवला. तो किंचित जीर्ण झाला होता. त्या कॅटवरची गोरी बाई वयोमानाप्रमाणे ‘पिवळी’ पडली होती. पण बावन्नच्या बावन्न पत्ते त्या कॅटमध्ये होते. हिंदी चित्रपटाच्या निर्मात्याकडे जुळी मुलं आली की हरवतात, तसं पेन, रुमाल, महत्त्वाच्या व्यक्तीचा पत्ता किंवा फोन नंबर, रेल्वे तिकीट, क्वचित प्रसंगी मोबाइल वगैरे गोष्टी माझ्याकडे हरवण्यासाठी येतात. ‘इथे वस्तू हरवून मिळतील’ अशी पाटी माझ्या पाठीवर लावायला हरकत नाही. पण त्या कॅटमधला एकही पत्ता मी हरवला नव्हता. मर्सिडिजमधून जाणार्‍या माणसाने फियाटकडे पाहावं, तसं माझ्या मुलाने त्या पत्त्यांच्या कॅटकडे पाहिलं. माझ्यासाठी ती मर्सिडिज होती.

गोष्टींची पुस्तकं आणि पत्त्यांचा कॅट हे माझे लहानपणीचे सखेसोबती! गोष्टी कशा, तर पोपटात जीव असलेला राक्षस किंवा हट्टी राजकन्या. सरळ सुस्वभावी राजकन्या मला कधीच भेटली नाही. मी माझ्या मुलाला अशी पुस्तकं आणून दिल्याचं स्मरत नाही. तो टी.व्ही. आणि कॉम्प्युटरशी एकरूप झालेल्या पिढीतला. त्याला या फॅन्टसीची गरजच काय होती?

पण ही पिढी आणखी एका आनंदाला मुकली असं मला वाटतं. पत्ते खेळण्याच्या! गड्डा-झब्बू, बदामसत्ती, लॅडीस, चॅलेंज हे शब्द त्यांच्यासाठी स्पॅनिश भाषेएवढे परके आहेत. मी हे शब्द अभ्यासाबरोबर शिकलो. दबकत दबकत ‘रमी’ची माडी चढलो. लॅडीस खेळताना मला उगाच महिलांच्या डब्यात शिरल्यासारखं वाटायचं. खरंतर लेडीज आणि लॅडीस यांचा काहीही संबंध नसावा. लॅडीस खेळताना हातात इस्पीक एक्का आल्यावर कुंबळेला त्याचा चेंडू वळल्यावर किंवा रामदास आठवलेला केंद्रात मंत्रिपद मिळाल्यावर होणार नाही, एवढा आनंद मला व्हायचा. बदाम-इस्पीकला मान होता; चौकट-किलवरला तितकासा नव्हता. पण पत्त्यांमध्ये ही जातिव्यवस्था का रुजली, हे मला कधीच कळलं नाही. गड्डा-छब्बू देताना पठाणाचं कर्ज फेडल्याचं समाधान वाटायचं. ‘चॅलेंज’ हा खेळ मी अत्यंत बावळट चेहर्‍याने खेळायचो. मूलतः माझा चेहरा बावळट असल्यामुळे चेहरा बावळट ठेवताना मला सलमानला अभिनय करताना पडतात, तसे कष्ट कधीच पडले नाहीत. चॅलेंज खेळात बनवाबनवी महत्त्वाची. चार एक्के म्हणत मी चार दुर्‍या बेमालूमपणे लावायचो आणि पुन्हा चार एक्के लावताना आता लावलेले खरे आहेत, असा भाव चेहर्‍यावर असायचा. या बाबतीत माझ्यात आणि शिबू सोरेनमध्ये साम्य आहे. त्याच वॉरंट निघूनही चेहर्‍यावर भाव स्वातंत्र्याच्या चळवळीत तुरुंगवास भोगल्यासारखा. उद्या तुरुंगातून बाहेर पडल्यावर त्याच्या चेहर्‍यावर भाव असतील चारधामची यात्रा करून आल्यासारखे. त्यामुळेच ‘चॅलेंज’ खेळातली माझी गती पाहून, हा मुलगा मोठेपणी मंत्री होईल, असं भाकीत अनेकांनी केलं होतं. माझ्या दुर्दैवाने ही खोटं बोलण्याची कला मला फक्त पत्त्यांमध्ये अवगत होती. एरवी तिकीट खिशात असूनही समोर चेकर आला, की माझा चेहरा खिशात तिकीट नसल्यासारखा होतो.

प्रवासाला निघालोय आणि पत्त्यांचा कॅट नाही, ही गोष्ट अशक्य होती. प्रवासाला जाताना मी एकदा तिकीट विसरलोय, खायचा डबा विसरलोय; पण पत्त्यांचा कॅट नाही. सुट्टीत जेवणं संपली, बिछाने घातले, की पत्ते सुरू. त्या वेळी माणशी एक खाट, हा हिशेब नव्हता. बिछाने हे घालायला लागायचे. घरातली सर्व मंडळी एकत्र यायची. माझ्या आजोबांचा घरात दरारा. सुना घाबरून असत. पण काकी माझ्या आजोबांच्या धाकाला न जुमानता झब्बू द्यायची. त्या वेळी सुनांना सासर्‍याचा दरारा वाटे. आताचे सासरे सुनांनी ताटात टाकलं ते गिळतात.

पत्ते हा सामाजिक बांधीलकी जपणारा खेळ आहे. मग ते गाडीतले प्रवासी असोत किंवा मुंबईच्या चाळीतले रहिवासी. आमच्या चाळीत पत्त्यांनी कितीतरी भांडकुदळ कुटुंबं एकत्र आणली. सौ. भोसले आणि सौ. दामलेंचं नळावरचं भांडण ठरलेलं. भोसले हे स्वतःला शिवाजी महाराजांच्या वंशातले असं समजायचे आणि तसं सांगायचे. पण एकदा चाळीत चोर शिरला तेव्हा त्याच्या हातात सुरा असेल असं समजून ते सार्वजनिक संडासात शिरले होते. ‘भीतीने काही झालंच तर होणारी गैरसोय टाळावी,’ या हेतूने ते तिथे शिरले, अशी मल्लिनाथी सौ. दामलेंनी तेव्हा केली होती. दामलेंच्या शौर्यकथाही चाळीला ठाऊक होत्या. एकदा ट्रेनने बाहेरगावी जाताना त्यांचा लहान मुलगा स्टेशनवर राहिला, तेव्हा डब्यातल्या लोकांनी ओरडून सांगितलं, ‘‘साखळी खेचा, खेचा.’’ त्यांचा हात साखळीजवळ जाईना. शेवटी सौ. दामल्यांनी पुढे सरसावून साखळी ओढली आणि म्हणाल्या, ‘‘हे संडासाची साखळी खेचत नाहीत, इथली कुठली खेचणार?’’ दोघांच्या भांडणात हे सर्व निघायचं.

पण भोसलेंच्या घरी रविवारी दुपारी मटणाचं जेवण झालं, की अळवाचं फदफदं आणि आंबट वरणाचे भुरके मारून दामले रमीच्या डावासाठी येत. सौ. भोसले या सर्वांना प्रेमाने चहा करून देत. मुंबईत कुठल्याही चाळीत शनिवार संध्याकाळ आणि रविवार दुपार ही रमी खेळण्यासाठी राखीव असायची. त्यांच्या मांडीला मांडी लावून मी थरथरत्या हाताने रमी शिकलो. पैसा पॉइंटने रमी खेळणं हेसुद्धा त्या वेळी रोमहर्षक वाटायचं. मला आठवतंय, पहिल्यांदा रमीत जिंकून मी पाच रुपये कमावले तेव्हा स्कॉलरशिप मिळाल्याचा आनंद माझ्या चेहर्‍यावर होता. माझ्या पहिल्या कमाईत मी सावंतांच्या शेवंताला मोगर्‍याचा गजरासुद्धा घेऊन दिला होता. ती गुडलक म्हणून माझ्या बाजूला बसायची. पुढे नोकरी लागल्यावर ऑफिसला जाताना स्टाफबसमध्ये मेंडीकोट आणि थोडं जमायला लागल्यावर ब्रिजचा डाव जमत असे. ऑफिसात पहिला चहा घेता घेता सुद्धा चर्चा असायची, ‘‘तू कशी चूक केलीस, गुलामाऐवजी राणी टाकायला हवी होतीस’’ किंवा ‘‘तू नोट्रम्च्या भानगडीत पडायलाच नको होतंस,’’ वगैरे गोष्टींची! पत्त्यांतलं डोकं फक्त आपल्यालाच आहे, ही प्रत्येकाची ठाम समजूत होती.

नंतर मी किंचित सुखवस्तू झालो. ट्रेनचा प्रवास संपून आधी स्कूटर आणि मग कार आली. चाळ जाऊन बंद दरवाजाचा फ्लॅट आला. भांडणं संपली होती. शेवंता दामल्यांच्या सुधीरचा हात धरून निघून गेली होती. पत्तेही नकळत निघून गेले होते. त्यांची जागा इतर गोष्टींनी घेतली. माझ्या मुलानेही कधी पत्त्यांचा हट्ट धरला नाही. गोट्या, गोष्टींची पुस्तकं, पतंग, पत्ते, मॅटिनी त्यांच्या आयुष्यात कधी आलेच नाहीत. टी.व्ही., कॉम्प्युटर, डिस्कोने त्यांची जागा घेतली. कधीतरी चिरंजीव कॉम्प्युटरवर पत्त्यांचा डाव मांडून एकटाच खेळताना दिसतो. पण पत्ते ही काही प्रेयसीप्रमाणे एकांतात आस्वाद घ्यायची गोष्ट नाही. ती चारचौघांत खेळून आस्वाद घ्यायची गोष्ट आहे. पण सोडलेली सिगरेट पुन्हा कधीतरी ओढावीशी वाटते, जुन्या प्रेयसीला पुन्हा भेटावंसं वाटतं, तशी पुन्हा एकदा पत्त्यांची मैफल जमवावीशी वाटते. पण कशी जमणार? दामले देवाघरी गेले. त्यांच्याशी भांडायला भोसले त्यांच्या पाठोपाठ गेले. शेजारी बसायला शेवंताही नाही. पत्ते कपाटात आहेत. त्यांतले गुलाम, राजाराणी नाहीत. काय करायचं खेळून?

( ताना पिहिनी पाजा ह्या मॅजेस्टिक प्रकाशनाच्या पुस्तकातून)


३. पत्त्यांचा डाव आणि त्याचा आध्यात्मिक अर्थ

“शंकरलीला” या पुस्तकातील उतारा.

दुर्री – म्हणजे पृथ्वी व आकाश.
तिर्री – म्हणजे ब्रह्मा, विष्णू, महेश.
चौकी – म्हणजे चार वेद.
पंजी – म्हणजे पंचप्राण.
छक्की – म्हणजे काम, क्रोध, मद, मोह, लोभ व मत्सर हे सहा विकार.
सत्ती – म्हणजे सात सागर.
अठ्ठी – म्हणजे आठ सिद्धी.
नववी – म्हणजे नऊ ग्रह.
दश्शी – म्हणजे दहा इंद्रिये = पाच कर्मेंद्रिये + पाच ज्ञानेंद्रिये.
गुलाम – म्हणजे आपल्या मनात येणाऱ्या वासना, इच्छा. माणूस त्यांचाच गुलाम होऊन जातो.
राणी – म्हणजे माया.
राजा – म्हणजे या सर्वांवर स्वार होऊन त्याना चालवणारा.
एक्का – म्हणजे विवेक. माणसाची सारासार बुद्धी. या सर्व खेळाला स्वाधीन ठेवणारा तो “विवेक”.
दश्शीवर दबाव असतो गुलामाचा. वासनाच इंद्रियांना नाचवते. वासना उत्पन्न होते मायेमुळे. तिच्या नादाने वाहावत जाते ते माणसाचे मन. माणूस. तो राजा, पण या राजालाही मुठीत ठेऊ शकतो तो विवेक.
सर्वात महत्वाचं म्हणजे – “हुकुमाचा एक्का म्हणजे सद्गुरू”
🙏धन्यवाद🙏

नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले

मी शाळेत शिकत असतांनाच्या काळात न्या.रानडे, नामदार गोखले, लोकमान्य टिळक, आगरकर, चिपळूणकर वगैरे अनेक नावे नुसती ऐकली होती. तेंव्हा मी आमच्या गावाबाहेरचे जग पाहिले नसल्यामुळे ही सगळी मंडळी एकाच काळात पुण्यातल्या एकाद्या वाड्यात किंवा गल्लीत रहात असावी अशी माझी खुळचट कल्पना होती. मोठेपणी लोकमान्य टिळक सोडले तर इतर कुणाविषयी फारसे काही कानावर आलेही नाही.

यांच्यातले न्यायमूर्ती रानडे हे तर सरकारी कोर्टात जज होते म्हणजे थेट सरकारी नोकरच होते. ते यांच्यात सर्वात जुने होते. त्यांना गुरुस्थानी मानणारे नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले हे काँग्रेसमधील मवाळ किंवा नेमस्त लोकांचे पुढारी होते. दयाळू इंग्रज सरकारला अर्जविनंत्या करून जनतेच्या भल्यासाठी त्यांच्याकडून काही सवलती मिळवाव्यात, जनतेच्या उपयोगाची काही कामे करवून घ्यावीत असे प्रयत्न ते करत असत. याचा अर्थ तेही एका दृष्टीने सरकारशी सहकार्य करत असत आणि सरकारने नेमलेल्या समित्यांवर काम करत असत. लोकमान्य टिळक जहाल पंथाचे होते म्हणजे तेही हातात तलवार किंवा बंदूक घेऊन प्रत्यक्ष लढाई करत नव्हते, पण “सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे का?” यासारखे अग्रलेख लिहून सरकारला कागदावरच खडसावत असत. त्यासाठी त्यांच्यावर खटला भरला गेला आणि त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला होता. तेंव्हा त्यांनी “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे” ही प्रसिद्ध घोषणा न्यायालयामध्येच केली होती. शिवाय त्यांनी गणेशोत्सवासारख्या माध्यमामधून लोकांना एकत्र आणून त्यांच्यात जनजागृति केली होते हे एक फार मोठे काम केले होते. या सगळ्या कारणांमुळे मला लहानपणी तरी नामदार गोखल्यांविषयी तितकासा आदर वाटत नव्हता.

काही लोक गोपाळ कृष्ण गोखल्यांना महात्मा गांधी यांचे गुरु मानतात. तसे गांधीजींनी कुठे लिहून ठेवले आहे का किंवा त्यांच्या चरित्रांमध्ये तसा उल्लेख आहे का हे मला माहीत नाही. गोखले हे व्यवसायाने प्राध्यापक होते, पण गांधीजी कधीच त्यांच्या वर्गात शिकत नव्हते. ते गांधीजींपेक्षा फक्त तीनच वर्षांनी मोठे होते आणि गांधीजी दक्षिण आफ्रिकेमधून भारतात परत आल्यानंतर थोड्याच काळाने गोखल्यांचे अकाली निधन झाले. त्यांना एकमेकांचा फारसा सहवास मिळाला असावा असे मला वाटत नाही. पण “इंग्रजांशी लढतांना हिंसेचा मार्ग उपयोगाचा नाही” एवढे गोखल्यांचे तत्व मात्र गांधीजींनी जन्मभर पाळले. गांधीजींनी देशाच्या राजकारणात उतरायच्या आधी देशभर हिंडून त्या काळातल्या सामान्य जनतेची परिस्थिती प्रत्यक्ष पाहून घ्यावी असे गोखल्यांनी त्यांना सांगितले आणि त्यानुसार गांधीजींनी देशभर भ्रमंति केली असे म्हणतात. गोखले हे जन्मभर काँग्रेसमध्ये कार्यरत होते आणि गांधीजींनीही भारतात येताच काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला यात काहीतरी दुवा नक्कीच असणार.

गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी इंग्रज सरकारशी सामोपचाराचे धोरण ठेवले असले तरी त्याांनी कधीही सरकारी नोकरी केली नाही आणि सरकारकडून पगार घेतला नाही. याविषयीचा एक लेख खाली दिला आहे. या लेखाचे लेखक संकेत कुलकर्णी आणि माझे मित्र सुधीर काळे यांचा मी आभारी आहे. . . . आनंद घारे

गोपाळ कृष्ण गोखले यांचेविषयी विकिपिडियावरील माहिती इथे
https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B3_%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A5%87

  • – – – – – — — – – — — – –

आज ९ मे. प्रत्यक्ष गांधी ज्यांना ‘महात्मा’ म्हणायचे आणि राजकीय गुरू मानायचे – ज्यांनी १९०१ साली गांधींना आफ्रिका सोडून कायमचे पुन्हा भारतात यायचा आणि संपूर्ण भारत स्वत: फिरून पहायचा सल्ला दिला होता – ज्यांना प्रत्यक्ष न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानड्यांनी आपला मानसपुत्र मानलं होतं – त्या गोपाळ कृष्ण गोखल्यांची आज १५५ वी जयंती.
गोपाळ कृष्ण गोखल्यांचे जन्मगाव रत्नागिरीतले कोतळूक. जन्म १८६६ चा. कोल्हापुरात राजाराम कॉलेज आणि नंतर मुंबईत एलफिन्स्टन कॉलेजात शिक्षण. ते संपलं १८८४ मध्ये आणि त्यांनी डेक्कन एज्युकेशन कॉलेजमध्ये प्रोफेसर म्हणून नोकरी पत्करली. ती सुरु असतानाच गोखले कॉंग्रेसमध्ये आले १८८९ मध्ये. थोड्याच कालावधीत कॉंग्रेसमधील मवाळ गटाचे नेतृत्व गोखल्यांकडे आले. इंग्रजांच्या न्यायप्रियतेवर गोखल्यांचा विश्वास होता. इंग्रज सरकारशी सामोपचाराने वागून भारतीयांसाठी जास्तीत जास्त हक्क आणि राज्यकारभारात स्वायत्तता मिळवायला हवी हे त्यांचे मत होते. पण हे सगळे करत असताना इंग्रज सरकारची कोणत्याही प्रकारची पगारी नोकरी करणे किंवा इंग्रज सरकारचा कसलाही मिंधेपणा पत्करणे त्यांना मान्य नव्हते. ह्या मताशी ते आयुष्यभर एकनिष्ठ राहिले.
१९१२ साली त्यांची नेमणूक पब्लिक सर्विसेसच्या रॉयल कमिशनवर झाली असतानाची गोष्ट. कमिशनच्या नियमानुसार गोखल्यांना कळविण्यात आलं की कमिशनचं काम सुरु असताना जेव्हा ते भारतात असतील तेव्हा त्यांना महिना १५०० रुपये पगार अधिक रोजचे १५ रुपये अलाऊन्स मिळेल. जेव्हा ते इंग्लंडमध्ये असतील तेव्हा त्यांना महिन्याचे १०० पौंड पगार अधिक रोजचे १ पौंड १ शिलिंग अलाऊन्स मिळेल.
तेव्हा गोखल्यांनी सरकारला खास पत्र लिहून विचारलं की हा जो पगार दिला जातोय तो नुसते कमिशनचे काम सुरु असताना दिला जाणारा तात्पुरता भत्ता आहे की त्यांना सरकारचे पगारी नोकर बनवून त्यांना हा पगार सुरु केलेला आहे? जर ते सरकारी नोकर म्हणून गणले जात असतील तर तो पगार स्वीकारण्याची त्यांची अजिबात इच्छा नाही. सरकारनेही पगारी नोकराची वागणूक दिलेली त्यांना अजिबात मान्य नाही.
हे पैशांचे आकडे १९१२-१३ चे आहेत बरं का! ही भरपूर रक्कम होती त्यावेळी. आणि ही जरी सरकारी नोकरी मानली तरी ती संधीही सहजासहजी कोणालाही मिळणारी नव्हती. पण सरकारी नोकर बनून पगार घेतला तर आपण सरकारचे मिंधे बनू आणि आपल्याला बरोबरीच्या नात्याने सरकारशी चर्चा विचारविनिमय करता येणार नाही किंवा योग्य मागण्यांसाठी सरकारवर दबाव टाकता येणार नाही – ह्या फक्त एकाच भावनेतून रॉयल कमिशनवर आमंत्रित ‘मवाळ’ गोखले सरकारला ठणकावून सांगत आहेत की सरकार हे पैसे जर पगार म्हणून देत असेल तर त्यांना ते नकोत. ह्याऊप्पर सरकारचा पगारी नोकर बनणे त्यांना अजिबात मान्य नाही!
सोबत ब्रिटीश लायब्ररीत जपून ठेवलेल्या ह्या गोखल्यांनी लिहिलेल्या पत्राचा फोटो देतोय. नक्की वाचून पहा. खाली गोखल्यांची सहीही आहे – जी सहसा पहायला मिळत नाही.
आज जयंतीनिमित्त गोपाळ कृष्ण गोखल्यांना सादर प्रणाम!

– संकेत कुलकर्णी (लंडन)

पुराणातल्या गोष्टी- शुक्राचार्य, गोविंदा, हयग्रीव

दानवांचे गुरु शुक्राचार्य, तिरुपतीचा व्यंकटरमणा गोविंदा, हयग्रीव अवतार अशांच्या पुराणांमधील गोष्टी या एकाच पोस्टमध्ये संकलित केल्या आहेत. दि. ०२-०७-२०२१

****************************

१.शुक्राचार्य आणि शुक्राचार्यांचे मंदिर

देवांचे गुरु बृहस्पति यांच्या जीवनाविषयी मी कधी फारसे ऐकले किंवा वाचलेले नाही, पण दानवांचे गुरु शुक्राचार्य यांच्याबाबतीत मात्र काही कथा मी लहानपणापासून ऐकल्या आहेत. या महान गुरूकडे संजीवनी मंत्र होता. मद्यसेवनामुळे त्यांचा घात झाला. त्यांच्या नावाने “झारीतले शुक्राचार्य” अशी एक म्हणही पडली आहे. त्यांच्या नाट्यमय अशा जीवनावर संगीत विद्याहरण, ययाती आणि देवयानी यासारखी काही मराठी नाटकेही आली आहेत. आकाशात रात्रीच्या वेळी चमकणारी सर्वात तेजस्वी चांदणी दानवांचे गुरु शुक्राचार्य यांच्या नावाने ओळखली जाते. महाराष्ट्रातल्या एका गावात त्यांचे एक देऊळसुद्धा आहे मात्र मला माहीत नव्हते. हे पुराणातले शुक्राचार्य आणि आजही उभे असलेले हे देऊळ यांची माहिती खाली दिली आहे.
मला ही माहिती वॉट्सॅपवर मिळाली आहे. मी मूळ लेखकाचा आभारी आहे.

  • – – – – – – – – –

🌹 पौराणिक कथा 🌹

भृगुपुत्र शुक्राचार्य यांची दैत्य गुरू कसे झाले कथा

श्रीरामांनी वसिष्ठाला विचारले,”हा बाहेरील संसार मनामध्येच कसा विस्तारला जातो, हे आपण मला दृष्टांताने समजावून सांगावे.” यावर वसिष्ठांनी शुक्राची कथा सांगितली. भृगुऋषी मंदार पर्वतावर तप करीत असता, त्यांचा बुद्धिमान पुत्र शुक्र त्यांची सेवा करीत असे. ज्ञान व अज्ञानाच्या सीमारेषेवर असलेला तरुण शुक्र वेगवेगळ्या कल्पना करीत आपला वेळ घालवीत असे. एकदा भृगुऋषी समाधिस्थ असता शुक्राची नजर आकाशमार्गे चाललेल्या एका अप्सरेकडे गेली. शुक्र देहाने जरी तिच्या मागून गेला नाही, तरी तो मनाने तिच्यात गुंतला. डोळे मिटून तो मनोराज्यात गढून गेला. तिच्या मागून तो स्वर्गात पोचला, नंदनवनात हिंडला, कल्पवृक्षाखाली बसला, एवढेच काय त्याने इंद्राला जवळून वंदन केले. इंद्रानेही त्याला सन्मानाने वागवून तेथे ठेवून घेतले. तिथे ती अप्सरा त्याला भेटली व दोघांनी अनेक वर्षे तेथे सुखाने वास्तव्य केले. पुढे त्याला आपले पुण्य क्षीण झालेसे वाटले व आता आपण पृथ्वीवर पडणार, या भीतीने त्याचे दिव्य शरीर नष्ट होऊन तो खरेच खाली पडला.

शुक्राचा स्थूल देह नष्ट झाला; पण मरतेसमयीच्या नाना प्रकारच्या वासनांनी अनेक जन्म, अनेक वेगवेगळी शरीरे यांचा अनुभव घेत घेत शेवटी समंगा ऊर्फ महानदीच्या काठी तो मोठ्या समाधानाने तप करीत बसला. भृगूच्याजवळ असलेला शुक्राचा देह आता क्षीण, जर्जर झाला व जमिनीवर कोसळला. समाधीतून जागे झाल्यावर पुत्राचा देह पाहातच भृगू कालावर संतापले. आपल्या पुत्राचे त्या कालाने हरण केले म्हणून ते त्याला शाप देणार, एवढ्यात भगवान कालच प्रकट होऊन म्हणाले,”नेमून दिलेले काम आम्ही केले. शाप देऊन तू आपल्या तपाचा नाश कशाला करतोस? तू समाधीत असता शुक्राचे मन अनेक ठिकाणी आसक्त झाले, अनेक जन्म उपभोगून आता तो समंगातीरावर तप करीत आहे.” मग भृगूने योगदृष्टीने आपल्या पुत्राच्या चरित्राचा विचार केला. कालाची क्षमा मागितली. भूतमात्रांना स्थूल व सूक्ष्म अशी दोन शरीरे असून, ती दोन्ही वस्तुतः मनच होत, हा सिद्धांत त्याला पटला.

भगवान काल व भृगू शुक्राकडे गेले. काळाच्या आज्ञेनुसार शुक्र भानावर येऊन ते तिघेही मंदार पर्वतावर परत आले. मग शुक्राने आपल्या पूर्वीच्या शरीरात प्रवेश केला. प्रथम जन्मातच ज्ञानसंपन्न झालेल्या या तुझ्या तनूला दैत्यांचे गुरुत्व करायचे आहे, महाप्रलयाचे वेळी तू ही तनू कायमची सोड व या प्राक्तनरूपी तनूने तू जीवन्मुक्त होऊन दैत्यगुरू बनून राहा, अशी काळाने शुक्राला आज्ञा केली. जो पुरुष चित्तरहित झाला त्याला इष्ट, अनिष्ट भेदाभेद राहत नाही, हे समजून घेत तो शुक्र परमपदापासून पूर्वकल्पातील आपल्या संकल्पामुळे उत्पन्न झाला. या नंतर शुक्राचार्य दैत्यांचे गुरू होऊन त्यानी वेळोवेळी देवाना त्रस्त करून सोडले .
दैत्य गुरू शुक्राचार्य हे महर्षी भृगु यांचे पुत्र होत तर ब्रम्हदेव यांचे नातू होत.
गुरू शुक्राचार्य यांना भार्गव असेही म्हटलेले आहे। आपल्या सर्वांच्याच पत्रिकेत असलेला शुक्र बिघडला की विवाहसौख्य पार बिघडते. शुक्र हा सौख्याचा तारक ग्रह आहे. तेव्हा खालील जप सांगितले जातो.
हिमकुंद मृणालाभं दैत्याना परम गुरू l
सर्व शास्त्र प्रवक्तारं भार्गवम प्रणमाम्यहं l


गुरु शुक्राचार्य महाराज मंदीर

महाराष्ट्रातील शिर्डी पासून 15 किलोमीटरवर असलेले कोपरगाव येथे गोदावरी नदीच्या किनारी गुरु शुक्राचार्य यांचे समाधी मंदि‍र आणि आश्रम परिसर आहे. या गुरू शुक्राचार्य मंदि‍रात शुभकार्य, वि‍वाह करण्‍यास कोणताही मुहूर्त लागत नाही, असे हे जगातील एकमेव मंदि‍र आहे. अगदी सिंहस्थ काळ असला तरीही. (बेट कोपरगांव ) हे ब्रम्हदेव पुत्र महर्षी भृगु त्यांचे पुत्र व दैत्‍यांचे गुरु शुक्राचार्य उर्फ भार्गव यांचे हे कर्मस्‍थान असून त्‍यांनी तप व वास्‍तव्‍य केलेला हा परिसर आहे. त्‍यामुळे यास ऐतिहासिक तितकेच पौराणिकही महत्‍त्‍व प्राप्‍त झाले असून त्‍याची आख्यायिका अशी आहे.
समुद्रमंथनातून देवांना अमृत मिळाल्‍यामुळे देवांना अमरत्‍व प्राप्‍त झाले. त्‍यामुळे दैत्‍य कुळांचा नाश हा निश्‍चित झाला. तो होऊ नये व दैत्‍य कुळ पुढेही चालू रहावे त्‍यासाठी दैत्‍यांनाही अमरत्‍व प्राप्‍तीसाठी पर्याय असणे जरुरीचे वाटल्‍याने दैत्‍यांचे गुरु शुक्राचार्य यांनी शंकराची अति घोर तपश्‍चर्या करुन गायत्री व महामृत्‍यूंजया पासून तयार झालेला ” संजीवनी ” मंत्र की , ज्‍या योगे मृत झालेली व्‍यक्‍ती पुन्‍हा जिवंत होऊ शकेल असा मंत्र शंकराकडून प्राप्‍त करुन घेतला व त्‍या मंत्राच्‍या आधारे ते मृत झालेल्‍या दैत्‍यांना पुन्‍हा जिवंत करुन देवांविरुध्‍द युध्‍दासाठी संजीवन करत असत. त्‍यामुळे दैत्‍यांचा संहार व नाश करणे हे देवांना क्रमप्राप्‍तच झाले. त्‍यासाठी देवांनी बृहस्‍पतीकडे जावून यावर उपाय विचारला असता बृहस्‍पतीनी देवांना असे सांगितले की, जर हा संजीवनी मंत्र लोप पावला तर या मंत्राचा काहीही प्रभाव चालणार नाही व गेलेले दैत्‍य पुन्‍हा जिवंत होऊ शकणार नाहीत. यासाठी शुक्राचार्यांकडून या मंत्राची दिक्षा घेणे अथवा मंत्र लोप करणे या शिवाय पर्याय राहिला नाही म्‍हणून सर्व देव व बृहस्‍पती या सर्वानी हा संजीवनी मंत्र हस्‍तगत करण्‍यासाठी बृहस्‍पती पुत्र कच याची नेमणूक केली व त्‍यास गुरु शुक्राचार्य यांच्‍याकडे पाठविले. कच जेथे संजीवनी विद्या प्राप्‍तीसाठी आला ते हे स्‍थान असून शुक्राचार्य मंदीर हे गुरु शुक्राचार्याचे स्‍थान आहे. ते पूर्व गोदावरी नदीच्‍या पश्चिम तीरावर (ऐलतीरावर) होते व कच जेथे गुरु सेवेकरिता आला ते स्‍थान गोदावरीच्‍या पैलतीरावर होते. ते स्‍थान कचेश्‍वर मंदीर म्‍हणून प्रसिध्‍द असून ते शुक्‍लेश्‍वर मंदीराच्‍या उत्‍तर पूर्व बाजूस असून ते शुक्राचार्य व कचेश्‍वर यांचे एकत्रित पिंडीच्‍या स्‍वरुपात स्‍थापित आहे. गोदावरीच्‍या ऐलतीरावर गुरुचे स्‍थान व पैलतीरावर शिष्‍याचे स्‍थान आहे. पूर्वीच्‍या नदीवरील घाट व त्‍याच्‍या खुणा अजूनही मंदीराच्‍या समोरील श्री विष्‍णू व गणपती मंदिराजवळ दिसून येतात. त्‍याच ठिकाणी गुरु शुक्राचार्य यांच्‍याकडून कच व देवयानी यांना हा ” संजीवनी ” मंत्र मिळविल्‍याचे संजीवनी पाराचे स्‍थान असून त्‍यात मंत्र मिळाल्‍यानंतर स्‍वर्गातील देवगण कचेश्‍वरावर पुष्‍पवृष्‍टी करण्‍यासाठी आले. त्‍यामुळे इतर देवांच्‍याही पिंडीच्‍या स्‍वरुपात प्रतिकात्‍मक मूर्ती आपणांस पहावयास मिळतील. हे स्‍थान अत्‍यंत जागरुक असून पावणारे आहे, अशी भक्‍तांची धारणा आहे.

गुरुची सेवा करण्‍यासाठी सर्व शिष्‍य कचासह रोज पैल तीरावरुन ऐलतिरावर म्‍हणजे हल्‍लीच्‍या शुक्‍लेश्‍वर मंदीराचे स्‍थानावर नित्‍यनियमाने येत असत. या शिष्‍यांना नदीच्‍या विशाल पात्रातून येण्‍या -जाण्‍याचा त्रास होऊ नये म्‍हणून शुक्राचार्यांनी आपल्‍या हाताचा कोपर मारुन नदीचा प्रवाह बदलला. आज जो गोदावरी नदीचा प्रवाह आपणांस दिसत आहे तो बदलेला प्रवाह आहे. हाताच्‍या कोपराने नदीचा प्रवाह बदलल्‍यामुळे या भागास कोपरगांव असे नाव पडल्‍याची आख्‍यायिका आहे.

सर्व शिष्‍यांमध्‍ये कच हा अत्‍यंत भक्तिभावाने गुरुची सेवा करत असल्‍यामुळे सहाजिकच तो सर्व शिष्‍यांमध्‍ये गुरुचा लाडका शिष्‍य होता. ही गोष्‍ट इतर दानवांना सहन होत नसे. त्‍यामुळे कचावर दानवांची फार वाईट दृष्‍टी होती. द्वेषापोटी त्‍यांनी कचास देान वेळा ठार मारुनही टाकले. गुरु शुक्राचार्याना देवयानी नावाची एकुलती एक कन्‍या होती. तिचा कचावर जीव जडला होता. त्‍यामुळे तिने कचास दोन्‍ही वेळा वडि‍लांकडून संजीवनी मंत्राद्वारे जिवंत करुन घेतले. परि‍णामी सर्व दैत्‍य संतापले व त्‍यांनी कचाचा संपूर्ण नायनाट करण्‍याचे ठरविले. पुन्‍हा तिस-यांदा कचास ठार मारुन त्‍यांच्या शरीराची राख केली व ती राख आपले गुरु शुक्राचार्य यांना सोमरसातून प्राशन करविली. दैत्‍यांचे गुरु असल्‍यामुळे शुक्राचार्य हे सोमरस प्राशन करीत असत. त्‍याचा गैरफायदा घेवून दैत्‍यांनी डाव साधला. कच दिसेना म्‍हणून देवयानीने आपल्‍या वडिलांकडे कचासाठी पुन्‍हा हट्ट धरला. यावेळी अंतर्ज्ञानात गुरुंनी पाहिल्‍यानंतर त्‍यांच्‍या असे लक्षात आले की कच हा आपल्‍याच पोटात आहे. ही गोष्‍ट त्‍यांनी आपली लाडकी व एकुलती एक कन्‍या देवयानी हीस सांगून कचास जिवंत करणे अवघड असल्‍याचे सांगितले. तरी ही देवयानीने कसेही करुन कचास जिवंत करा हा आग्रह धरल्‍यामुळे शुक्राचार्यांनी देवयानीस सांगितले की जर कच जिवंत झाल्‍यास तो माझे पोट फाडून बाहेर येईल व मी मृत पावेल. त्‍यावर देवयानी हिने आपले वडील शुक्राचार्य यांना असे सुचविले की, आपण मला संजीवनी मंत्र शिकवावा त्‍या योगे मी तो मंत्र म्‍हणून आपणांस जिवंत करते. मुलीच्‍या हट्टाने व मद्य व्‍यसनामुळे जी गोष्‍ट घडून गेली, ती गेली गुरु शुक्राचार्यानी हा मंत्र आपली कन्‍या देवयानीस सांगितला (जपला). तो कचाने शुक्राचार्यांच्‍या पोटात असतांना ऐकला. कच जिवंत होऊन गुरुंचे पेाट फोडून बाहेर आला. शुक्राचार्य मृत झाले. परंतु देवयानीने संजीवनी मंत्राने पुन्‍हा त्‍यांना जिवंत केले. ही घटना जेथे घडली तो संजीवनी पार या घटनेची मंदि‍रासमोर साक्ष देत आहे. संजीवनी मंत्र हा गुरु शुक्राचार्य, देवयानी व कचदेव यांनी ऐकल्‍यामुळे तो षट्कर्णी झाला व मंत्राचा लोप झाला. अशा त-हेने या मंत्राचा प्रभाव शिल्‍लक न राहि‍ल्‍यामुळे दैत्‍यांना पुन्‍हा-पुन्‍हा जिवंत करण्‍याची शक्‍ती शुक्राचार्यांमध्‍ये राहिली नाही. देवांचे कार्य साध्‍य झाल्‍यामुळे मूळ देवलोकी जाण्‍यास कच निघाला, परंतू आश्रमात आल्‍यापासून देवयानीचे कचावर प्रेम जडल्‍यामुळे तिने त्‍यास लग्‍नासाठी याचना केली. आपण दोघेही एकाच वडि‍लाच्‍या उदरातून बाहेर आल्‍यामुळे आपले नाते हे गुरुबंधू व गुरु भगिनींचे झाल्‍यामुळे मी तुला वरु शकत नाही, असे सांगितले. या गोष्‍टीचा राग येवून वअपेक्षाभंगाच्‍या दुःखामुळे देवयानीने कचास शाप दिला की, तू जी विद्या प्राप्‍त करुन चाललास त्‍या विद्येचा तुला व कोणासही कधीही उपयोग होणार नाही, देवयानीची शापवाणी ऐकूल आपण एवढे समजावून सांगत असताना देखील देवयानी ऐकत नाही व विवाहाचा हट्ट धरते आहे यावर क्रोधीत होऊन कचदेव हि देवयानीस शाप देतात की तुलाही या विद्येचा काहीही उपयोग होणार नाही व तू ब्राह्मण कन्या असूनही तुझा विवाह ब्राह्मणेतर व्यक्तिबरोबर होईल. अशारितीने संजीवनी मंत्राचा प्रभाव एकमेकांना शापित केल्याने पूर्णपणे लोप पावतो व कचदेव हे देवलोकी निघून जातात.

पुढे ही शापवाणी खरी ठरुन शुक्राचार्य ब्राह्मण कन्या देवयानी हिचा विवाह क्षात्रकुळातील ” ययाती ” राजाशी झाला. अशी ही पौराणिक कथा आहे.
कच देवाने देवयानीस दिलेली शापवाणी पुढे खरी ठरते. एकदा वनविहारास गेली असताना असूर राजा वृषपर्वा यांची कन्या शर्मिष्ठा देवयानीला एका छोट्याशा विहिरीत ढकलून देते. आपला जीव वाचविण्यासाठी धावा करित असताना तेथे शिकारीसाठी आलेले महापराक्रमी क्षत्रिय राजा ययाती’ आपला हात हातात देऊन देवयानीस वाचवितात. हात हातात घेतल्याने त्यांच्यावर ‘पाणीग्रहण संस्कार’ होतात. (पाणिग्रहण संस्कार म्हणजे पूर्वीच्या काळी स्त्रीया कुठल्याही परपुरुषांच्या हातात आपला हात देत नसत. जर चुकूनहि हात हातात घेतला गेला तरि त्यांचे ‘पाणिग्रहण संस्कार’ झाले म्हणजे विवाह झाला असे समजले जात असे.) पाणीग्रहण संस्कार झाल्यामुळे ब्राह्मण कन्या असूनही देवयानी हिस क्षत्रिय राजा ययाती यांच्या बरोबर विवाहबद्ध व्हावे लागले होते. पाणीग्रहण झाले त्यावेळी ग्रह, नक्षत्र अनुकूल नव्हते व सिंहस्थ काळ असल्यामुळे कुठलाहि शुभमुहूर्त निघत नव्हता. म्हणून गुरु शुक्राचार्य महाराजांनी आपल्या आश्रमात गोदातीरी ‘विवाह सिद्ध होम’ करुन आपल्या तपोबलाने संपूर्ण परिसर पावन करुन ग्रह नक्षत्र अनुकूल करुन घेतले व या पावन भूमीस असे वरदान दिले की, यापुढे केव्हाही या भूमीत कोणतेही पवित्र कार्य (विवाह, इत्यादी शुभकार्य) करण्यास कुठलाही मुहूर्त, नक्षत्र, तिथी, वेळ व सिंहस्थकाळ पहावा लागणार नाही व येथे केलेले शुभकार्य हे विशेष यशस्वी होतील.

हि कथा हजारो-हजारो वर्षापूर्वी घडलेली असून गुरु शुक्राचार्य व कचदेव यांच्या तपाने पावन झालेली हल्लीची बेट कोपरगांव पावन भूमी आहे. अशा या पावनभूमीस आपण अवश्य भेट देऊन परम सद्गुरु शुक्राचार्य महाराज व परम शिष्य कचदेव यांच्या कोटीकोटी आशिर्वादास प्राप्त व्हावे.

महर्षी शुक्राचार्य यांची मुलगी देवयानी ही कच देवाच्या शापामुळे क्षत्रिय राजा ययाती यांचेशी विवाहबद्ध झाली त्यांच्या पुढील झालेल्या यदु वंशात भगवान श्रीकृष्ण यांचा जन्म झाला तर राजा ययाती आणि त्यांची प्रथम पत्नी शर्मिष्ठा यांच्या पुढील वंशात पराक्रमी भीष्माचार्य, पांडव, कौरव यांचा जन्म झालेला आहे.
आजही शुक्राचार्यांचे हे स्‍थान त्‍यांच्‍या तपोबलाने पुनीत झाल्‍यामुळे या भूमीवर जी-जी विवाह कार्ये होतात. त्‍यासाठी मुहूर्त, वेळ, नक्षत्र, तिथी यांचा कोणताही दोष लागत नाही. येथे केव्‍हाही विवाह होतात. (कोपरगांवचे माजी खासदार कै. मा. शंकररावजी काळे साहेब व अनेक मान्‍यवरांचे विवाहसुध्‍दा याच मंदिरात झाले आहे )

या सर्व गोष्‍टींची साक्ष हा परिसर देत असून देवळाच्‍या ओव-या पूर्वी येथे असलेल्‍या पेशव्‍यांच्‍या वाडयाच्‍या अवशेषातून बांधलेल्‍या आहेत. तसेच समोर श्री विष्‍णू व गणपती यांची मंदिरे आहेत. श्री विष्‍णुचे मंदिर हे काळया गुळगुळीत दगडातून बांधलेले असून मंदिराच्‍या पायथ्‍याशी पूर्वी नदीचा घाट होता. त्‍याच्‍या खुणा व शिलालेख आजही बघावयास मिळतो. तसेच दोन्‍ही मंदि‍राच्‍या मध्‍यात ” संजीवनी पार ” म्‍हणजे येथे कचास ” संजीवनी ” विद्या प्राप्‍त झाली व कच आणि देवयानी यांनी एकमेकांस शापित केले. त्‍याचे हे स्‍थान असून याचे उत्‍तर पूर्वेस शुक्राचार्य शिष्‍य कचदेव यांचे गुरुसह मंदिर व ओव-या ( कचेश्‍वर मंदिर) असून त्‍या स्‍थळी संजीवनी मंत्र देते वेळी श्री शंकर भगवान (त्र्यंबकेश्‍वर) गुप्‍त रुपाने तेथे आल्‍यामुळे त्‍यांचेही श्री त्रिंबकेश्‍वर मंदिर आहे. श्री शंकर भगवान येथे गुप्‍त रुपाने आल्‍यामुळे सदर मंदिरासमोर नंदीची स्‍थापना झालेली नाही. कचेश्‍वर मंदिरात सेवा ( प्रदक्षिणा) घालण्‍याचा रिवाज आहे.

आजही गुरू शुक्राचार्याच्या स्थानावर मुहूर्त वेळ-नक्षत्र यांचे कोणतेही दोष न लागता बाराही महिने विवाह सोहळे होतात. पेशव्यांनी वाडय़ाच्या अवशेषातून देवळाच्या ओवऱ्या पूर्वी बांधलेल्या असून समोर विष्णू, गणपती यांची मंदिरे आहेत. काळ्या गुळगुळीत दगडाचे विष्णू मंदिर प्रसिद्ध आहे, त्याच्या पायथ्याशी पूर्वी गोदावरी नदीचा घाट होता. त्याच्या खुणा व शिलालेख आजही पाहावयास मिळतो. दोन्ही मंदिरांच्या मध्यात संजीवनी पार उत्तरपूर्वेस कच देवाचे मंदिर असून संजीवनी मंत्र देतेवेळी भगवान शंकर (त्रंबकेश्वर) येथे गुप्त रूपाने आले असे मानले जात असल्याने प्रतित्रंबकेश्वराचे मंदिर येथे आहे. भगवान शंकर गुप्त रूपाने येथे आले असे मानले जात असल्याने या मंदिरासमोर नंदीची स्थापना झालेली नाही. महाशिवरात्र पर्व काळात येथे मोठय़ा प्रमाणात भाविक दर्शनासाठी येतात. शुक्राचार्य मंदिराचा रामानुग्रह ट्रस्टच्या वतीने व पंचक्रोशीतील भाविकांच्या सहकार्याने याचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. गुरुपौर्णिमा उत्सव काळातही येथे मोठे उत्सव होतात. गुरू शुक्राचार्याची पालखी गंगाभेटीस तसेच दसरा (विजयादशमी) सीमोल्लंघनाच्या वेळी देवी मंदिरात नेण्याचा प्रघात येथे आहे.

कुंभमेळा पर्वात या मंदिरापासून गोदावरी नदी पात्रापर्यंत शोभायात्रा काढली गेली. शिर्डी साईबाबा मंदिरापासून नगर-मनमाड महामार्गावर हे बेट कोपरगाव स्थान 15 किलोमीटर अंतरावर आहे.

ज्यांच्या पत्रिकेत शुक्रबळ नसेल , शुक्र अस्तंगत झाला असेल , विवाह जुळत नसेल, विवाह सौख्य नसेल अशा व्यक्तींनी या गुरू शुक्राचार्य यांच्या स्थानास अवश्य भेट घेऊन मूर्तीस अभिषेक करावा. पौराणिक कथा सांगितली जाते. सर्व बांधवांनी एकदा तरी अवश्य या दैत्य गुरू , चिरंजीवी शिल्पाचार्य शुक्राचार्य यांचे समाधी मंदिरास भेट देऊन दर्शनाचा अवश्य लाभ घ्यावा.

लेखक वि. स. खांडेकर यांची ययाती ही कादंबरी मुळ शुक्राचार्य, कच आणि देवयानी यांच्या जीवनावर आधारित असून कोपरगाव येथे गुरू शुक्राचार्य मंदिर परिसरात या सर्व घडलेल्या प्राचीन घटनांचे घटनास्थळ आजही अस्तित्व दाखवते आहे.

वॉट्ट्सॅपवरून मिळालेल्या लेखाचे थोडे संपादन केले आहे.

🙏🏻🙏🏻

२.वेंकटरमणा गोविंदा

तिरुपती बालाजी यांना गोविंदा म्हणून का म्हटले जाते?

➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
एक विस्मयकारक आणि अतिशय मनोरंजक गोष्ट आहे ….

महालक्ष्मीच्या शोधात भगवान विष्णु जेव्हा भुलोकला आले तेव्हा एक सुंदर घटना घडली … .. जेव्हा त्यांनी भुलोकात प्रवेश केला, तेव्हा त्यांना तहान आणि भुक यासारखे मानवी गुण मिळाले, भगवान श्रीनिवास एकदा ऋषी अगस्त्य यांच्या आश्रयस्थानात गेले आणि म्हणाले, “मुनिंद्र, मी एका विशिष्ट मोहिमेवर भु लोका (पृथ्वी) येथे आलो आहे आणि कलीयुग संपेपर्यंत येथे रहायला आलो आहे ….
मला गायीचे दूध खूप आवडते आणि माझ्या रोजच्या गरजा भागवण्यासाठी मला अन्न म्हणून त्याची गरज आहे.
मला माहित आहे की तुमच्याकडे अनेक गायींसह एक मोठी गोशाळा आहे. तेव्हा माझ्या गरजा भागविण्यासाठी तुम्ही मला एक गाय देऊ शकता का? “

ऋषी अगस्त्य हसले आणि म्हणाले, “स्वामी, मला चांगले माहित आहे की आपण श्रीनिवास यांच्या मानवी स्वरूपात श्री विष्णु आहात. मला खूप आनंद आहे की या विश्वाचा निर्माता आणि शासक माझ्या आश्रमात आला आहे, पण मी आपली माया जाणतो व मला हे देखील माहित आहे की तूम्ही माझी भक्ती तपासण्यासाठी हा मार्ग अवलंबला आहात. “
“तर स्वामी, माझी एक अट आहे की माझ्या गोशाळेतील पवित्र गाय केवळ अशा व्यक्तीला मिळाली पाहिजे जो त्याच्या पत्नीबरोबर येईल. मला तुम्हाला गाय भेटवस्तू म्हणून द्यायला नक्कीच आवडेल परंतु जेव्हा तुम्ही माझ्या आश्रमात देवी लक्ष्मीसह याल आणि गो दान देण्यासाठी विचाराल तेव्हाच मी तसे करू शकेन. तोपर्यंत मला क्षमा करावी. “
श्रीनिवासन हसले आणि म्हणाले, “ठीक आहे, मुनिद्र, तुम्हाला जे पाहिजे होते ते मी नक्की करीन. “आणि ते त्यांच्या जागी परतले.

नंतर भगवान श्रीनिवासांनी देवी पद्मावतीशी विवाह केला. विवाहाच्या काही दिवसांनंतर, भगवान श्रीनिवास त्यांच्या दिव्य पत्नी पद्मवतीबरोबर ऋषी अगत्स महामुनींच्या आश्रमात आले. पण त्यावेळी ऋषि आश्रमात नव्हते. भगवान श्रीनिवासाना त्यांच्या शिष्यांनी विचारले की”आपण कोण आहात आणि आम्ही आपल्यासाठी काय करू शकतो?”
प्रभुने उत्तर दिले, “माझे नाव श्रीनिवास आहे आणि ही माझी पत्नी पद्मावती आहे.
मी आपल्या आचार्यना माझ्या रोजच्या गरजा भागविण्यासाठी एक गाय दान करण्यास सांगितले. पण त्यांनी सांगितलेले की बायकोसोबत येऊन दान मागितले तरच गायदान देईन ,अशी तुमच्या आचार्यांची अट होती. म्हणून मी आता सपत्नीक आलो आहे व मी येण्याची बातमी तुमच्या आचार्यना माहिती आहे का?”
शिष्य म्हणाले की”आमचे आचार्य आश्रमात नाहीत , म्हणून कृपया आपली गाय घेण्यासाठी पुन्हा परत या. “ऋषीच्या शिष्यांनी नम्रपणे सांगितले.
श्रीनिवासन हसले आणि म्हणाले, “मी सहमत आहे. परंतु मी संपूर्ण ठिकाणचा सर्वोच्च शासक आहे म्हणून तुम्ही सगळे शिष्यगण माझ्यावर विश्वास ठेवू शकता आणि मला एक गाय देऊ शकता. मी पुन्हा येऊ शकत नाही “
शिष्य म्हणाले “कदाचित आपण या ठिकाणचे शासक आहात किंवा हे संपूर्ण विश्वही तुमचे असू शकते. परंतु आमचे दिव्य आचार्य आम्हासाठी सर्वोच्च आहे आणि त्याच्या नजरेत व त्यांच्या परवानगीशिवाय आम्ही कोणतीही गोष्ट करणार नाही, “जिद्दी शिष्यांनी उत्तर दिले.
हळू हळू हसत हसत पवित्र भगवान म्हणाले, “मी तुमच्या आचार्यबद्दल आदर करतो. कृपया परत आल्यावर आचार्यांना सांगा की मी सपत्नीक येऊन गेलो, असे म्हणून भगवान श्रीनिवास परत वळले आणि तिरुमाला सात टेकड्यांच्या दिशेने जाऊ लागले.
काही मिनिटांनीच, ऋषी अगस्त्य आश्रमात परतले आणि जेव्हा त्यांनी आपल्या शिष्यांकडून त्यांच्या अनुपस्थितीत श्रीनिवासच्या आगमनानंतर ऐकले तेव्हा त्यांना अत्यंत नैराश्य आले.”श्रीमन नारायण स्वतः लक्ष्मीसह माझ्या आश्रमात आले होते तेव्हा दुर्दैवाने मी आश्रमात नव्हतो ,खुप मोठा योग माझ्याकडून हुकला ,तरीही काही हरकत नाही पण श्रीना हवी असलेली गाय मला दिलीच पाहिजे ” व ऋषि ताबडतोब गोशाळेत दाखल झाले आणि एक पवित्र गाय घेऊन भगवान श्रीनिवास आणि देवी पद्मावती यांच्या दिशेने धावत निघाले.

थोड्या अंतरावर धावल्यानंतर त्यांना श्रीनिवासन व त्यांच्या पत्नी पद्मावती दृष्टीक्षेपात आले. त्यांच्या मागे धावत ऋषीनी तेलुगू भाषेत हाक मारायला चालू केली.
“स्वामी(देवा) गोवु(गाय)इंदा (घेऊन जा) तेलुगूमधील गोवु म्हणजे गाय आणि इंदा म्हणजे घेऊन जा.
स्वामी, गोवु इंदा .. स्वामी, गोवु इंदा .. स्वामी, गोवु इंदा.. स्वामी, गोवु इंदा .. .. (स्वामी, ही गाय घ्या) .. स्वामी, गोवु इंदा .. स्वामी, गोवु इंदा .. स्वामी, गोवु इंदा .. स्वामी, गोवु इंदा ..
“पण तरीही भगवान मागे वळले नाहीत ……
इकडे मुनींनी गती वाढवली आणि त्यांनी हाक मारताना बोललेल्या शब्दाबद्दल विचार करायला सुरुवात केली .. महान ऋषींनी विचार केला की ते ‘स्वामी गोवु इंदा म्हणत आहेत पण भगवंताची लीला आहे की त्या शब्दांचे रुपांतर काय झाले?
“… स्वामी गोविंदा .. स्वामी गोविंदा .. स्वामी गोविंद .. स्वामी गोविंदा .. स्वामी गोविंदा .. स्वामी गोविंदा .. स्वामी गोविंदा .. स्वामी गोविंदा .. स्वामी गोविंदा .. स्वामी गोविंदा .. स्वामी गोविंदा .. गोविंदा गोविंदा. गोविंदा .. गोविंदा .. गोविंदा ..
गोविंदा .. गोविंदा .. गोविंदा .. “
ऋषींनी ओरडल्यानंतर भगवान श्रीनिवास वेंकटेश्वर व देवी पद्मावती परत वळले आणि ऋषींकडून पवित्र गाय स्वीकारली व म्हणाले,
“प्रिय मुनींद्रा, तुम्ही ज्ञात किंवा अज्ञातपणे आता माझे सर्वात आवडते नाव गोविंदा 108 वेळा घेतले आहे.
मी कलीयुगांतापर्यंत या पवित्र टेकड्यांवर मूर्तीच्या स्वरूपात भुलोकामध्ये रहात आहे, मला माझें सर्व भक्त गोविंदा या नावाने संबोधतील. “
“या पवित्र सात टेकड्यांवर माझ्यासाठी एक मंदिर बांधले जाईल आणि दररोज मला पाहण्यासाठी मोठ्या संख्येने भक्त येत राहतील. हे भक्त, या टेकड्यांवर चढत असताना किंवा मंदिरात माझ्या समोर असताना ते मला या गोविंदा नावावरून हाक मारतील “
“कृपया मुनिंवर लक्षात ठेवा, प्रत्येक वेळी मला या नावाने संबोधले जाते तेव्हा तुम्हालाही स्मरले जाईल कारण या प्रेमळ नावामागे तुम्हीच आहात.
जर कुठल्याही कारणास्तव कोणताही भक्त माझ्या मंदिरात येण्यास असमर्थ असेल व माझ्या गोविंदा नावाचा जप करेल तर त्याच्या सर्व आवश्यक गोष्टींची पूर्तता करेन. “
“सात पवित्र पर्वतावर चढत असताना जो कोणी गोविंदा या पवित्र नावाचे 108 वेळा नाम घेईल त्या सर्व श्रद्धावानांना मी मोक्ष देईन.”
“वेंकटारमण गोविंदा”

. . . . वॉट्सॅपवरून साभार दि. ०२-०७-२०२१

*************************

३. हयग्रीव अवतार

हयग्रीव अवतार

माझ्या एका जुन्या मित्राचे नांव हयवदन राव असे होते. हयवदन म्हणजे घोड्याचे तोंड. त्याचे असे विचित्र नांव कां ठेवले आहे असे मी एकदा त्याला विचारले तेंव्हा ते एका देवाचे नांव आहे एवढे त्याने सांगितले, पण त्याला स्वतःला त्या देवाची फारशी माहिती नव्हती. मी तर या देवाबद्दल आधीही कधी ऐकले नव्हते आणि नंतरही नाही. पुढे गिरीश कर्नाड यांचे या नांवाचे नाटक प्रसिद्ध झाले होते, पण माझ्या माहितीप्रमाणे ते सामाजिक असावे. मागच्या आठवड्यात अचानक हयवदन म्हणजेच हयग्रीव या देवाची माहिती वॉट्सअॅपवरून मिळाली ती खाली दिली आहे. या गोष्टीतल्या दैत्याचे नांवही हयग्रीव आहे आणि त्याला मारणाऱ्या विष्णूच्या अवताराचे नांवसुद्धा हयग्रीव असेच आहे. हा अवतार श्रावण पौर्णिमा म्हणजेच रक्षाबंधन किंवा नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी झाला होता म्हणून ही माहिती दिली होती. आपल्याला भागवतपुराणात सांगितलेले दशावतार माहित असतात, पण भगवान विष्णूचे चोवीस अवतार समजले जातात. हयग्रीव हा अवतार दशावतारांशिवाय वेगळ्या अवतारांमधला आहे दि. ७-९-२०१८
ःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःः
मित्रो आज श्रावण पूर्णिमा है, आज के ही दिन भगवान हयग्रीव का अवतार हुआ था। आज हम आपको भगवान विष्णु के पांचवें अवतार हयग्रीव की कथा विस्तार से बतायेंगे!!!!!!!
ऋषि बोले — हे सूत जी ! आप के यह आश्चर्यजनक वचन सुन कर हम सब के मन में अत्याधिक संदेह हो रहा हे।

सब के स्वामी श्री जनार्धन माधव का सिर उनके शरीर से अलग हो गया !! और उस के बाद वे हयग्रीव कहलाये गये – अश्व मुख वाले ,आह ! इस से अधिक और आश्चर्यजनक क्या हो सकता हे। जिनकी वेद भी प्रशंसा करते हैं, देवता भी जिसपर निर्भर हैं, जो सभी कारणों के भी कारण हैं, आदिदेव जगन्नाथ, आह ! यह कैसे हुआ कि उनका भी सिर कट गया ! हे परम बुद्धिमान ! इस वृत्तांत का विस्तार से वर्णन कीजिये।
सूत जी बोले — हे मुनियों, देवों के देव, परम शक्तिशाली, विष्णु के महान कृत्य को ध्यान से सुनें। एक बार अनंत देव जनार्धन दस सहस्त्र वर्षों के सतत युद्ध के उपरान्त थक गए थे। तब भगवान एक मनोरम स्थान में पद्मासन में विराजमान हो, अपना सिर एक प्रत्यंचा चढ़ाकर धनुष पर रखकर सो गए। उसी समय इन्द्र तथा अन्य देवों, ब्रह्मा और महेश, ने एक यज्ञ प्रारम्भ किया।

तब वे सब देवों के हित में यज्ञ की सफलता के लिए, सभी यज्ञों के स्वामी, भगवान जनार्धन के पास वैकुंठ में गए. वहाँ विष्णु को न पा कर उन्होंने ध्यान द्वारा उस स्थान को जाना जहां भगवान विष्णु विश्राम कर रहे थे। वहाँ जाकर उन्होंने देवों के देव भगवान विष्णु को योगनिद्रा में बेसुध देखा। उन्हें सोते हुए देखकर ब्रहमा, रूद्र और अन्य देवता चिंतित हो गए।
इन्द्र बोले — “हे श्रेष्ठ देवों ! अब क्या किया जाये. हम भगवान को निद्रा से कैसे जगाएं?”
इन्द्र के यह वचन सुन शम्भु बोले — “हे उत्तम देवों ! अब हमें अपना यज्ञ पूर्ण करना चाहिए।

परन्तु यदि भगवान की निद्रा में बाधा डाली गयी तो वे क्रुद्ध होंगे।”
शंकर के यह शब्द सुनकर परमेष्ठी ब्रह्मा ने वामरी कीट की रचना की तांकि वह धनुष के अग्र भाग को काट दे जिससे धनुष ऊपर उठ जाये और विष्णु की निद्रा टूट जाये। इस प्रकार देवों का प्रयोजन निश्चय ही पूर्ण हो जायेगा। इस प्रकार निश्चय कर ब्रहमा के वामरी कीट को धनुष काटने का आदेश दिया।
इस आदेश को सुनकर वामरी बोले — “हे ब्रह्मा ! मैं देवों के देव, लक्ष्मी के स्वामी, जगतगुरु की निद्रा में कैसे बाधा डाल सकता हूँ? किसी को गहरी नींद से उठाना, किसी के भाषण में बाधा डालना, किसी पति – पत्नी को पृथक करना, किसी माता से सन्तान को अलग करना, ये सब कर्म ब्रह्महत्या के अनुरूप हैं।

इसलिए हे देव ! मैं देवदेव की निंद्रा कैसे भंग कर सकता हूँ। और मुझे धनुष काटने से क्या लाभ होगा. यदि किसी मनुष्य की कोई व्यक्तिगत रूचि हो तो वह पाप कर भी सकता है, यदि मेरा भी कोई लाभ हो तो मैं धनुष काटने को तैयार हूँ।
ब्रह्मा बोले — हम सब तुम्हें भी अपने यज्ञ में भाग देंगे, इसलिए अपना कार्य करो और विष्णु को उनकी निद्रा से जगा दो। होम के समय में जो भी घी होम – कुंड से बाहर गिरेगा, उस पर तुम्हारा अधिकार होगा, इसलिए शीघ्र अपना कार्य करो।
सूत जी बोले — ब्रह्मा के आदेश अनुसार वामरी ने धनुष के अग्रभाग, जिसपर वह भूमि पर टिका था, को काट दिया. तुरंत प्रत्यंचा टूट गयी और धनुष ऊपर उठ गया और एक भयानक आवाज हुई। देवता भयभीत हो गए और सम्पूर्ण जगत उत्तेजित हो गया। सागर में उफान आने लगे, जलचर चौंक उठे, तेज हवा चलने लगी, पर्वत हिलने लगे और अशुभ उल्का गिरने लगे।

दिशाओं ने भयानक रूप धारण कर लिया और सूर्य अस्त हो गया। विपत्ति की इस घड़ी में चिंतित हो गए।

हे सन्यासियों ! जिस समय देव इस चिंता में थे, देवदेव विष्णु का सिर मुकुट सहित गायब हो गया, और किसीको भी यह पता ना चल सका कि वह कहाँ गिरा है।

जब वह घोर अन्धकार मिटा, ब्रहमा और महादेव ने विष्णु के सिर – विहीन विकृत शरीर को देखा। विष्णु की उस बिना सिर के आकृति देखकर वे बहुत हैरान थे, वे चिंता के सागर में डूब गये और शोक से अभिभूत हो, जोर से रोना शुरू कर दिया.
हे प्रभु! स्वामी हे! हे देवा देवा! हे अनन्त! क्या अप्रत्याशित असाधारण दुर्घटना आज हमारे लिए हुई है! हे देव ! आप को तो कोई छेद नहीं सकता, कोई इस प्रकार से काट सकता है, और ना ही जला सकता है, तब फिर आपका सिर गायब कैसे हो सकता है।

क्या यह किसी की माया है, हे सर्व व्यापक ! आपकी ऐसी दशा होते देवता किसी प्रकार जीवित रह सकते हैं। हम सब अपने स्वार्थ के कारण रो रहे हैं, शायद यह सब इसी से हुआ है। यह किसी दैत्य, यक्ष या राक्षस ने नहीं किया है। हे लक्ष्मी पति ! यह दोष हम किसे मढेंगे? देवताओं ने स्वय ही अपनी हानि की है?

हे देवताओं के स्वामी ! देवता अब आश्रित हैं. ये आपके अधीन हैं। अब हम कहाँ जायें? अब हम क्या करें? अब मूढ व मूर्ख देवताओं की रक्षा कौन करेगा?

उसी समय शिव और अन्य देवों को रोता देखकर वेदों के ज्ञाता ब्रहस्पति इस प्रकार बोले — “हे महाभागे ! अब इस प्रकार रोने और पछताने से क्या लाभ है?

अब तुम्हें अपनी इस विपत्ति के निवारण के बारे विचार करना चाहिए। हे देवताओं के स्वामी ! भाग्य और कर्म दोनों समान हैं। यदि भाग्य से सफलता प्राप्त नहीं होती तो अपने प्रयास और गुणों से निश्चित ही सफलता प्राप्त होती है।
इन्द्र बोले — तुम्हारे परिश्रम को धिक्कार है, जबकि हमारी आँखों के सामने भगवान विष्णु का सिर गायब हो गया। तुम्हारी बुद्धि और शक्ति को धिक्कार है, मेरे विचार से भाग्य ही सर्वोच है।
ब्रहमा बोले — शुभ या अशुभ, दैव की आज्ञा सब को माननी पडती है, कोई भी दैव को नकार नहीं सकता। इसमें कोई संदेह नहीं है की जो शरीर धारण कर्ता है उसे सुख और दुःख भुगतने ही पड़ते है।

आह ! भाग्य की विडम्बना से ही भूत समय पहले शम्भु ने मेरा एक सिर काट दिया था। तथा एक श्राप के कारण उनका प्रजनांग कट गया था. उसी प्रकार आज भगवान विष्णु का सिर भी क्षीर सागर में गिर गया है। समय के प्रभाव से ही शचीपति इन्द्र को भी स्वर्ग त्याग कर मान सरोवर में रहना पड़ा था, और भी अनेक कष्ट सहने पड़े थे।

हे यशस्वी ! जब इन सब को दुःख भुगतना पड़ता है तो फिर संसार में ऐसा कौन है जिसे कष्ट नही होता? इसलिए अब शोक मत करो और अनंत महामाया, सब की माता, का ध्यान करें, जो सब का आश्रय हैं, जो ब्रह्मविद्या का स्वरूप हैं, और जो गुणों से परे हैं, जो मूल प्रकृति हैं, और जो कि तीनों लोकों, सम्पूर्ण ब्रह्मांड और चर – अचर में व्याप्त है।

अब वे ही हमारा कल्याण करेंगी.
सूत जी बोले — इस प्रकार देवताओं को कहकर, देव कार्य की सफलता के लिये वेदों को आदेश दिया.

ब्रहमा जी बोलें — “हे वेद ! अब आप सब पूजनीय सर्वोच्च महा माया देवी की स्तुति करें, जो की ब्रह्मविद्या हैं, जो सभी कार्य सफल करती हैं, सभी रूपों में तिरोहित हैं”.
उनके वचन सुनकर समस्त वेद महामाया देवी की स्तुति करने लगे।

सूत जी बोले — इसप्रकार वेदों, उनके अंगों, सम-अंगों, द्वारा स्तुति किये जाने पर निर्गुण महेश्वरी महामाया देवी प्रसन्न हुई। उस समय सब को खुशी देने वाली आकाश वाणी सुनाई दी — ” हे देवो ! सब चिंता त्याग दो। तुम सब अमर हो। होश में आओ। मैं वेदों द्वारा की गयी स्तुति से अत्यंत प्रसन्न हूँ। जो भी मनुष्य मेरे इस स्तोत्र को श्रद्धा पूर्वक पड़ेगा उसकी सब मनोकामनाएं पूर्ण होंगी। जो भी तीनों संध्याओं में इसे सुनेगा उसकी सभी विपत्तियां दूर होंगी और प्रसन्नता प्राप्त होगी। वेदों द्वारा गाया गया यह स्तोत्र वेद के ही समान है।

क्या इस संसार में कुछ भी बिना किसी कारण के होता है? अब सुनों हरि का सिर क्यों कट गया। बहुत पहले एक समय अपनी प्रिय पत्नी लक्ष्मी देवी का सुंदर मुख देख कर वे उन के समक्ष ही हंस पड़े।
इस पर लक्ष्मी देवी विचार करने लगी – “निश्चय ही श्री हरि ने मेरे मुख पर कुछ कुरूपता देखी हैं जिस कारण वे हंस रहे हैं. परन्तु ऐसा क्या कारण हैं कि उन्होंने यह कुरूपता पहले नही देखी और बिना किसी कुरूपता को देखे वे किस कारण से हंसेंगे। या हो सकता हैं कि उन्होंने किसी और सुंदर स्त्री को अपनी सह-पत्नी बना लिया है”।
इस प्रकार विचार करते-करते महालक्ष्मी क्रुद्ध हो गयी और धीरे धीरे तमोगुण के अधीन हो गयी. उसके बाद, भाग्य से, ईश्वरीय कार्य की पूर्ती हेतु, स्त्यादिक तमस-शक्ति ने उनके शरीर में प्रवेश किया तथा वे क्रुद्ध हो बोली – “तुम्हारा सिर गिर जाये”।
इस प्रकार बिना किसी शुभ-अशुभ का विचार किये लक्ष्मी ने श्राप दिया जिस कारण उन्हें यह कष्ट उठाना पड़ा है।

झूठ, व्यर्थ का साहस, शठता, मूर्खता, अधीरता, अधिक लोभ, अशुद्धता और अशिष्टता स्त्री का प्राकृतिक गुण है। इसी श्राप के कारण वासुदेव का सिर कट गया है। हे देवताओ ! इस घटना का एक कारण ओर भी है।
प्राचीन काल में एक प्रसिद्ध दैत्य – ह्यग्रीव ने सरस्वती के तट पर कठोर तपस्या की।

सभी प्रकार के भोग त्याग कर, इन्द्रियों को वश में कर ओर भोजन का त्याग कर और मेरे सम्पूर्ण आभूषणों से सुसज्जित परम शक्ति रूप ध्यान करते हुए उस दैत्य ने एक अक्षरी माया बीज मंत्र का जप करते हुए एक हजार वर्ष तक कठोर तपस्या की। मैं भी उसी तामसी रूप में शेर पर सवार हो उसके समक्ष प्रकट हुई और बोली — “हे यशस्वी ! हे सुव्रत का पालन करने वाले ! मैं तुम्हें वर देने के लिये आयी हूँ”।
देवी के यह कथन सुन कर वह दैत्य शीघ्र उठ खड़ा हुआ और देवी के चरणों में दंड के समान गिर गया, उनकी परिक्रमा की, मेरे रूप को देख उसकी आँखें प्रेमभाव से प्रसन्न हो गयी और उनमें आँसू उमड़ आये, तथा वह मेरी स्तुति करने लगा।
हयग्रीव बोला — “देवी महामाये को प्रणाम हे, मैं इस ब्रह्मांड की रचयिता, पालक और संहारक को झुक कर प्रणाम करता हूँ। अपने भक्तों पर कृपा करने में दक्ष, भक्तों की इच्छा पूर्ण करने वाली, आपको प्रणाम है। हे देवी, मुक्ति की दाता, हे मंगलमयी देवी, मैं आपको प्रणाम करता हूँ। आप ही पन्च-तत्वों – प्रथ्वी, जल, वायु, अग्नि और आकाश – की कारण हो। आप ही रूप, रस, गंध, ध्वनि और स्पर्श का भी कारण हो। हे महेश्वरी ! आपने ही पांच जननेंद्रियाँ तथा पांच कर्मेन्द्रियों की रचना की है।
देवी बोली — हे बालक ! मैं तुम्हारी अद्भुत तपस्या और श्रद्धा से संतुष्ट हूँ, तुम क्या वर चाहते हो? मैं तुम्हारी इच्छा अनुसार वर दूँगी”।
हयग्रीव बोला — हे माता ! मुझे वर दें कि मृत्यु कभी मेरे निकट ना आये और मैं सुर तथा असुरों से अजेय रहूँ, मैं अमर हो जाऊं।
देवी बोली — “मृत्यु के बाद जन्म तथा जन्म के उपरान्त मृत्यु होती है, यह अपरिहार्य है। यह संसार का नियम है, इसका उलंघन कभी नहीं हो सकता. हे श्रेष्ट राक्षस ! इस प्रकार मृत्यु को निश्चित जानकर और विचार कर कोई अन्य वर मांगों”।
हयग्रीव बोला — “हे ब्रह्मांड कि माता ! यदि आप मुझे अमरता का वरदान नहीं देना चाहती तो मुझे वर दीजिए कि मेरी मृत्यु केवल उसी से हो जिसका मुख अश्व का हो. मुझपर दया कीजिये और मेरा इच्छित वर प्रदान करें।
“हे महा भागे ! घर जाओ और अपने साम्राज्य का शासन करो, तुम्हारी मृत्यु ओर किसी से नहीं अपितु केवल अश्व के समान मुख वाले से ही होगी”।
इस प्रकार वर देकर देवी चली गयी. हयग्रीव भी अपने राज्य चला गया, तभी से वह देत्य देवों और मुनियों को पीड़ित कर रहा है।

तीनों लोकों में ऐसा कोई नहीं जो उसको मार सके। इसलिए अब विश्वकर्मा से कहो कि वे विष्णु के सिर-विहीन शरीर पर अश्व का मुंह स्थापित कर दें। तब हयग्रीव भगवान उस पापी असुर को मार कर देवताओं का हित करेंगे।
सूत जी बोले — देवताओं से इस प्रकार बोलकर देवी मौन हो गयी। देवता प्रसन्न हो गये और विश्वकर्मा से बोले – कृपा कर यह देव-कार्य करो और विष्णु का सिर लगा दो. वे हयग्रीव बन उस अदम्य असुर का वध करेंगे”।
सूतजी बोले — यह वचन सुनकर विश्वकर्मा ने तुरंत अपने फरसे से घोड़े का सिर काट कर विष्णु जी के शरीर पर लगा दिया।

महामाया की कृपा से घोड़े के मुख वाले ( हयग्रीव ) बन गये. तब कुछ दिनों उपरान्त भगवान हयग्रीव ने उस शत्रु, अहंकारी दानव का अपनी शक्ति द्वारा वध कर दिया। जो मनुष्य इस उत्कृष्ट उपाख्यान को सुनता है, वह निश्चित ही सब कष्टों से मुक्ति पा जाता है, देवी महामाया के इस उत्तम, शुद्ध तथा पाप-नाशक वृत्तांत को जो भी सुनने अथवा पढ़ने से सब प्रकार की सम्पत्ति की प्राप्ति होती है।

संगीतकार श्रीनिवास खळे

सुप्रसिद्ध संगीतकार श्रीनिवास खळे यांचा आज जन्मदिन. यानिमित्य वॉट्सॅपवर आलेला लेख इथे सादर संग्रहित करत आहे. या लेखाच्या लेखकाचे आभार.
मी पूर्वीपासून श्रीनिवास खळे यांचा चाहता आहे आणि खळेकाकांवर पूर्वी लिहिलेल्या लेखांच्या लिंक्स देत आहे. ते अवश्य वाचावे.
तेथे कर माझे जुळती – ९ – श्रीनिवास खळे
http://anandghan.blogspot.com/2011/09/blog-post_17.html
श्रीनिवास खळे रजनी
http://anandghan.blogspot.com/2011/12/blog-post_19.html


संगीताचे मनाजोगते काम मिळत नाही व उदरनिर्वाहाचे दुसरे साधन नाही, म्हणून वैफल्यग्रस्त होऊन घरातील हार्मोनियम विकायला निघालेल्या एका जन्मजात संगीत दिग्दर्शकाला अचानक कळले की, ‘…तो राजहंस एक!’ …!

भावगीत व भक्तीगीतांच्या दुनियेत स्वत:चे आगळे वेगळे स्थान व ओळख केवळ स्वत:च्या प्रतिभेच्या व कष्टाच्या जोरावर निर्माण करणाऱ्या श्रीनिवास खळे यांचा आज जन्मदिन.

आताच्या गुजरातमधल्या बडोद्यात १९२६साली आजच्याच दिवशी हा गंधर्व ईहलोकी अवतरला. संगीताच्या जन्मजात आवडीमुळे त्यांनी महाराजा सयाजीराव विद्यापीठात संगीत विभागात प्रवेश मिळवून पदविका घेतली. आग्रा-ऐत्रोली घराण्याचे पंडित मधुसूदन जोशी यांच्या तालमीत ते तयार झाले. बडोदा आकाशवाणीत काही काळ नोकरी केल्यानंतर ते हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या ओढीने ते मुंबईत आले खरे, पण त्यांनी उभ्या हयातीत जेमतेम सहा चित्रपटांना संगीत दिले.

या सृष्टीत संगीताशी जी तडजोड करावी लागते, ती त्यांना मान्य नव्हती व मानवतही नव्हती. त्यामुळेच वैफल्यग्रस्त होऊन संगीताची करियर सोडून देण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला. पण पत्नीच्या आग्रहामुळे त्यांनी हार्मोनियम विकली नाही.

याच काळात त्यांचा दत्ता कोरगावकर (के. दत्ता) या तेव्हाच्या प्रख्यात संगीतकाराशी परिचय झाला व खळेकाकांनी के. दत्ता यांचा सहाय्यक म्हणून काम करण्यास सुरूवात केली. काही मराठी चित्रपटांचे स्वतंत्रपणे संगीत दिले खरे, पण ते सर्व चित्रपट डब्यातच राहिले.

अत्यंत कठीण अशा आर्थिक व मानसिक स्थितीशी सामना करत असतानाच १९५२ मध्ये त्यांच्या हाती ग. दि. माडगूळकर यांनी लिहिलेली ‘गोरी गोरी पान’ व ‘एका तळ्यात होती बदके पिले सुरेख’ ही दोन गाणी आली. खळेकाकांनी ती स्वरबद्ध केली. गदिमांच्या शब्दाखातर ‘एचएमव्ही’ या प्रख्यात कंपनीने त्याची स्वतंत्र रेकॉर्ड काढली. ती तुफान लोकप्रिय झाली.

१ मे १९६० हा महाराष्ट्र स्थापनेचा दिवस. या कार्यक्रमासाठी कविवर्य राजा बढे यांनी दोन गीते रचली. खळेकाकांनी रात्रभर मेहनत घेऊन त्यांना चाली दिल्या. त्यातील शाहीर साबळे यांनी गायलेले ‘जय जय महाराष्ट्र माझा’, हे गीत जणू महाराष्ट्राचे राष्ट्रगीत बनले. दुसरे गीत ‘जय महाराष्ट्र, जय महाराष्ट्र, ‘जय जय राष्ट्र महान’, या गीतालाही अमाप लोकप्रियता लाभली.

१९६८ मध्ये खळेकाकांना ‘एचएमव्ही’ने नोकरीत सामावून घेतले.. तिथे त्यांची संगीत कारकीर्द अधिकच बहरली. १९७३ मध्ये ‘अभंग तुकयाचे’ ही रेकॉर्ड त्यांनी लता मंगेशकर यांच्या स्वरांत तर ‘अभंगवाणी’ पंडित भीमसेन जोशी यांच्या स्वरांत गाऊन घेतली. दोन ‘भारत रत्न’ गायकांकडून गाणी गाऊन घेण्याचा अनोखा विक्रम खळेकाकांच्या नावावर नोंदला गेला. नंतर त्यांनी या दोघांनाही एकत्र आणून ‘श्याम गुणगान’ ही भक्तीगीतांची रेकॉर्ड मुद्रित केली.

केवळ सहाच चित्रपटांना त्यांनी संगीत दिले हे खरे असले, तरी त्यातील अनेक गाणी केवळ चालींमुळे अजरामर झाली. ‘आई आणिक बाबा यातून कोण आवडे अधिक तुला’, ‘देवा दया तुझी रे शुद्ध दैवलीला’ (बोलकी बाहुली), ‘लळा जिव्हाळा शब्दच खोटे’, ‘प्रिया तुज काय दिसे स्वप्नात’, ‘या चिमण्यांनो परत फिरा रे’, `चंदाराणी का गं दिसतेस थकल्यावणी’ (जिव्हाळा) ही गीते तुफान लोकप्रिय झालीच. शिवाय अरुण दाते व सुधा मल्होत्रा यांनी गायलेले ‘शुक्रतारा मंद वारा’ हे युगुल गीत पन्नास वर्षांनीही रसिकांच्या मनात टवटवीत राहिले. ह्रदयनाथ मंगेशकरांनी गायलेले ‘लाजुन हासणे अन् हसून हे पहाणे’ या प्रेमविव्हळ गीताने तर अनेक प्रेमवीरांच्या भावनांना स्वर दिला.

खळेकाकांना अनेक पुरस्कार मिळाले. सूरसिंगार, महाराष्ट्र सरकारचा जीवनगौरव असे अनेक पुरस्कार त्यांच्या वाट्याला आलेच, शिवाय २०१० मध्ये भारत सरकारने ‘पद्मभूषण’ पुरस्काराने त्यांच्या संगीतमय वाटचालीचा गौरव केला.

खळेकाकांचे वृद्धापकाळाने आलेल्या अल्प आजारात २ सप्टेंबर २०११ रोजी मुंबईत निधन झाले. संगीतासाठीच उभी हयात आनंदात घालवणारा एक स्वरगंधर्वच पुन्हा स्वर्गातील मैफिली सजवण्यासाठी मार्गस्थ झाला !

घनदाट जंगलातून मार्ग काढत असताना अनपेक्षित एखादा गंभीर नाद यावा आणि विशाल पर्वतावरुन कोसळणारा धबधबा दिसावा, तसे हे कृष्णभजन. पंडित भीमसेन जोशी यांचा पर्वतासम धीरगंभीर आवाज आणि आकर्षक, सुंदर धबधब्यासम लतादीदींचा मधुर आवाज जेव्हा एकत्र येतो, त्यावेळी एखाद्या महान गीताची निर्मिती होते .

पंडित नरेंद्र शर्मा यांचे गीतलेखन, एका बाजूला लता मंगेशकर व एका बाजूला, पं. भीमसेन यांच्यासारख्या दिगंत कीर्तीच्या गायकांकडून गाणी गाऊन घेऊन त्यांच्या अनुमतीने मिक्सिंग-एडिटिंग करूश श्रीनिवास खळे यांच्या प्रतिभेने श्रवणीय झालेले हे कृष्णभजन👇

देवा रे देवा .. Oh My God !

अगदी लहानपणापासून आपल्या मनावर जे संस्कार होत असतात त्यात देवाला खूप महत्वाचे स्थान आहे. तो सर्वसाक्षी असतो, चराचरात भरलेला असतो, त्याच्या इच्छेनुसारच हे जग चालत असते. तसाच तो दयाळू, कृपाळू असतो. कठीण प्रसंगी सहाय्य करतो, संकटांपासून संरक्षण करतो. यामुळे त्याची आराधना, प्रार्थना आणि त्याचे स्मरण करत रहावे असेच सर्व प्रमुख धर्मांमधूनही शिकवले जाते. देवाची आराधना, त्याचे स्वरूप, त्याची योजना, त्याची किमया वगैर विषयांवरील काही मजेदार किस्से आणि विनोद मी या ब्लॉगच्या सुरुवातीपासून संग्रहित केले होते. ते आता या पोस्टमध्ये एकत्रित केले आहेत. पूर्वी जमवलेले बहुतेक लेख इंग्रजीमधून घेतलेले आहेत. ते मूळ रूपात देऊन त्याचा मराठीत अनुवाद किंवा सारांश दिला आहे.

मीच पूर्वी लिहिलेला ‘देवाचे खाते’ हा लेख इथे वाचावा. http://anandghan.blogspot.com/2008/06/blog-post_29.html

या भागातील लेख

१. आमच्या घरातले देव
२. एक महिला आणि देव A WOMAN AND GOD
३. या जगात खरोखरच देव आहे. GOD DOES EXIST
४. देवाची योजना
५. देवा रे देवा Hospital Bill
६. देव तारी तिला कोण मारी
७. आणि देव हसतच राहिला
८. देवबाप्पाशी गप्पा
९. देव तारी तयांना …… (११ सप्टेंबर)
१०. परमेश्वर – एका आठ वर्षांच्या बालकाच्या नजरेतून
११. देव म्हणाला “कधीही धीर सोडू नका”

१. आमच्या घरातले देव

माझ्या लहानपणी मी आमच्या घरी पाहिलेले देवपूजेचे स्वरूप या अनामिक कवीने लिहिलेल्या कवितेत अगदी अचूक टिपले आहे. ही रचना अनेकांना आपल्या लहानपणीची आठवण करून देईल. …… वॉट्सअॅपवरून साभार. ……. ऑगस्ट २०१८
————————————————————-
देवपूजेच्या सध्याच्या प्रचलित, पंचतारांकित , खर्चिक पद्धती पाहिल्या म्हणजे मला आठवते पाच – पंचवीस वर्षांपूर्वींची आईची देवपूजा…
वर्षाकाठी रिमझिमत्या श्रावणात एखादा सत्यनारायण घातला की जणू आमच्या घरी देव वर्षभर राबण्यासाठी नियुक्त केले आहेत असे वाटायचे. तिच्या साध्याभोळ्या भक्तीला सुगंध होता. तिची श्रद्धा उत्सवी नव्हती. तिचे देवही समजदार होते. त्यांनी तिचे चारचौघात हसे होवू दिले नाही. दोन हात आणि तिसरं मस्तक इतक्या अल्प भांडवलावर देवांना आपलंसं करणाऱ्या तिच्या देवपूजेची ही कहाणी….

देव आमच्या घरी वर्षभर राबायचे…
देव किती लवकर पावत नवसाला,
एक दोन सत्यनारायण होऊनच जात वर्षाला.देव आणत स्थळ ताईसाठी शोधून,
आक्काचा पाळणा हलकेच देत हलवून….
दोनचार देव तर नेहमीच असत तिच्या दिमतीला,
ती सांगायची त्यांना फक्त तिचं कुंकू जपायला…

देवांशी तर तिची थेटच ओळख असायची,
रामा.. गोविंदा जगदंबा असं बिनधास्त पुकारायची.
देवाच्या द्वारी ती क्षणभर उभी राहात असे,
पण त्यासाठी तिला बापू दादा अण्णांचा टेकू कधी लागत नसे…
ती कधी देवांना वर्गणी देत नसे,
मासिकांच्या मेंबरशीपचे तिला कधी टेंशन नसे…

मनःशांती साठी तिने कधी कोठला कोर्स केला नाही,
देवांनीही तिला तसा कधी फोर्स केला नाही….
साधे भोळे होते देव तिचे तसे,
चारचौघात त्यांनी तिचे होऊ दिले नाही हसे….
गरीब होते बिचारे मुकाट फळीवर राहायचे,
संगमरवरी देव्हाऱ्याचे स्वप्न त्यांनाही नाही पडायचे….
भाजी आणि भाकरीचा नैवेद्य गोड मानून घ्यायचे,
एका सत्यनारायणाच्या मोबदल्यात
देव आमच्या घरी वर्षभर राबायचे….

—————————————
२. एक महिला आणि देव A WOMAN AND GOD

एका मध्यमवयीन बाईला हृदयविकाराचा झटका आल्याने तिला इस्पितळात दाखल केले. ती अगदी मरणासन्न अवस्थेत गेली असतांना देवाला तिने दुरूनच विचारले, “माझे आयुष्य संपले का?”
देव म्हणाला, “नाही, तुझी अजून ४० वर्षे शिल्लक आहेत.”
हृदयविकारातून बरे वाटल्यानंतर ती आणखी काही दिवस हॉस्पिटलमध्येच राहिली आणि तिने आपला चेहेरा, कंबर वगैरेंवर सर्जरी करून आपले सौंदर्य कृत्रिमरीत्या वाढवून घेतले, तिच्या कायापालट होण्याचे सगळे सोपस्कार पूर्ण झाल्यानंतर घरी परत जातांना वाटेतच तिला अपघात होऊन मरण आले.

देवाघरी गेल्यावर तिने लगेच देवाला विचारले, “तू तर म्हणाला होतास की मी अजून ४० वर्षे जगणार आहे, मग मला या अपघातातून का वाचवले नाहीस?”
पुढे वाचा…..
.
A middle aged woman had a heart attack and was taken to the hospital. While on the operating table she had a near death experience.
Seeing God She asked “Is my time up?” God said,”No, you have another 43 years, 2 months and 8 days to live”
Upon recovery, the woman decided to stay in the hospital and have a Facelift, liposuction, and a tummy tuck. She even had someone come in and change her hair color. Since she had so much more time to live, she figured she might as well make the most of it. After her last operation, she was released from the hospital. While crossing the street on her way home, she was killed by an ambulance.
Arriving in front of God, she demanded, “I thought you said I had another 40 years? Why didn’t you pull me from out of the path of the ambulance?”

(You’ll love this!!!)

. .

.
देव म्हणाला, God replied,
.
“काय करू? मी तुला ओळखलेच नाही गं ! ” “I didn’t recognize you.”

.. . . . फेब्रूवारी २०१३

———————————————————————–

३. या जगात खरोखरच देव आहे. GOD DOES EXIST

१५ सैनिकांची एक तुकडी हिमालयातल्या कारगिलमधल्या पोस्टिंगवर हजर होण्यासाठी दुर्गम भागातून चालत जात असते. थंडीमुळे सारेजण गारठून गेलेले असतात. अशा वेळी मस्तपैकी गरमागरम चहा मिळावा असे त्यातल्या प्रत्येकाला वाटत असते. त्या डोंगराळ भागातल्या रस्त्यात त्यांना एक चहाची टपरी दिसते, पण ती बंद असते. चहा पिण्याची इच्छा अनावर झाल्यामुळे ते सैनिक आपल्या अधिका-याची परवानगी घेऊन त्या झोपडीच्या दरवाजाला लावलेले कुलुप तोडून आत प्रवेश करतात. तिथल्या साहित्यामधून स्वतःच चहा तयार करून ते सगळेजण पितात आणि ताजे तवाने होऊन पुढे जायला निघतात. आपले हे कृत्य योग्य नाही असे वाटल्यामुळे त्यांचा नायक त्याच्या खिशातल्या पाकीटामधून १००० रुपयांची नोट काढून ती साखरेच्या डब्याखाली ठेवतो. आता त्याला सदसद्विवेकबुध्दीची टोचणी रहात नाही आणि ते सर्वजण पुढे आपल्या पोस्टिंगच्या जागी जाऊन रुजू होतात.
काही महिन्यांनंतर ती तुकडी परत जात असतांना पुन्हा त्या टपरीवर थांबते. या वेळी ते दुकान उघडलेले होते. एक म्हातारा माणूस ते चालवत होता. त्याने तयार करून दिलेला चहा सर्वांनी घेतला आणि त्या वयोवृध्द माणसाशी संवाद साधला. त्याचा देवावर दृढ विश्वास होता. त्याने सांगितले, “अहो, माझ्यावर केवढा कठीण प्रसंग आला होता. काही अतिरेक्यांनी माझ्या मुलाला जबरदस्त मारहाण केली होती. त्यामुळे त्या दिवशी मी दुकान लवकर बंद करून त्याला घेऊन इस्पितळात गेलो होतो. त्याच्या इलाजासाठी माझ्याकडे पैसे नव्हते. अशा अवस्थेत मी दुसरे दिवशी सकाळी दुकानात आलो तर दरवाजाचे कुलूप तोडलेले पाहून मला आणखीनच धक्का बसला. म्हणजे याच वेळी माझे दुकानसुध्दा लुटले गेले असणार असे मला वाटले. पण आत जाऊन पाहतो तो दुकानातल्या सगळ्या वस्तू जागेवर होत्या आणि माझ्या दुकानात १००० रुपयांची नोट ठेवलेली होती. अशा अडचणीच्या वेळी प्रत्यक्ष देवच माझ्यासाठी धावून आला आणि मला मदत करून गेला पहा. अशा वेळी अशा ठिकाणी आणखी कोण येणार होता? या जगात नक्की देव आहे.”
देव अशा प्रकारे कोणाच्या तरी रूपाने संकटात सापडलेल्या चांगल्या लोकांची मदत करत असतो, कदाचित कोणासाठी तो तुमच्या रूपानेसुध्दा धावून येईल.

मूळ सविस्तर कथा खाली वाचा.
READ ON THIS FACTUAL STORY “The Tea Shop”

A group of fifteen soldiers led by their Major Sahib were on their way to the post in Himalayas where they would be deployed for next three months. Another batch, which will be relieved, would be waiting anxiously for their arrival so that they could fall back to safer confines of their parent unit.
Some would proceed on leave and meet their families.
They were happy that they were to relieve a set of comrades who had done their job.
It was a treacherous climb and the journey was to last till the next evening. Cold winter with intermittent snowfall added to the torture.
If only someone could offer a cup of tea, the Major thought, knowing completely well that it was a futile wish.
They continued for another hour before they came across a dilapidated structure which looked like a small shop. It was locked. It was 2 o’clock in the night and there was no house close to the shop where the owner could be located. In any case it was not advisable to knock any doors in the night for security reasons.
An ancient village in Kargil. It was a stalemate. “No tea boys, bad luck” said the Major. The Major told the men to take some rest since they had been walking for more than three hours now.
Sir, this is a tea shop indeed and we can make tea. We will have to break the lock though.
The officer was in doubt about the proposed action but a steaming cup of tea was not a bad idea.
He thought for a while and permitted for the lock to be broken. The lock was broken. They were in for luck. The place was a shop indeed and had everything required to prepare tea, and also a few packets of biscuits.
The tea was prepared and it brought great relief to all in the cold night. They were now ready for the long and treacherous walk ahead of them and started to get ready to move.
The officer was in thought. They had broken open the lock and prepared tea and consumed biscuits without the permission of the owner. The payment was due but there was no one in sight. But they are not a band of thieves.
They are disciplined soldiers. The Major didn’t move out without doing what needed to be done. He took out a Rs. 1000/- note from his wallet and kept it on the counter, pressed under the sugar container, so that the owner sees it first thing when he arrives in the morning. He was now relieved of the guilt and ordered the move.

Days, weeks and months passed. They continued to do gallantly what they were required to do and were lucky not to lose any one from the group in the intense insurgency situation.
And then one day, it was time to be replaced by another brave lot. Soon they were on their way back and stopped at the same shop, which was today open with the owner in place. He was an old man with very meager resources and was happy to see fifteen of them with the prospect of selling at least fifteen cups of tea that day.
All of them had their tea and spoke to the old man about his life and experiences in general, selling tea at such remote a location. The poor, old man had many stories to tell all of them, replete with his faith in God.
If there was a God will he leave you in this Pitiable / Poor condition, asked a Soldier!!
“No Sir, Don’t say like that, God actually Exists. I got the Proof a few months ago.I was going through very tough times because my only son had been severely beaten by the terrorists who wanted some information from him which he did not have.
I had closed the shop early that day and had taken my son to the hospital. There were medicines to be purchased and I had no money. No one would give me a loan from fear of the terrorists. There was no hope, Sahib.
“And that day Sahib, I had prayed to Allah for help. And Sahib, Allah walked into my shop that day.
“When I returned to my shop that day and saw the lock broken, I thought someone had broken in and had taken away whatever little I had. But then I saw that ‘Allah’ had left Rs. 1000/- under the Sugar Pot. Sahib, I can’t tell you what that Money was Worth that day. Allah exists Sahib, He does.
“I know people are dying every day here but all of you will soon meet your near and dear ones, your children, and you must thank your God Sahib, he is watching all of us. He does exist. He walked in to my shop that day and broke open the lock to give me the money I desperately needed. I know He did it.”
The faith in his eyes was unflinching. It was unnerving. Fifteen sets of eyes looked at their officer and read the order in his eyes clear and unambiguous,’Keep quiet.’
The officer got up and paid the bill and hugged the old man.
“Yes Baba, I know, God does exist and yes the tea was wonderful.”
Fifteen pairs of eyes did not miss the moisture building in the eyes of the Major, a rare sight.

And the Real Truth is that Any One of us can be a God to Somebody.

.. . . . फेब्रूवारी २०१३

४. देवाची योजना

देहप्रदर्शन करणारे कपडे घालून दोन मुली आपल्या वडिलांना भेटायला गेल्या. त्यांच्याकडे पाहून ते बोलले, ” परमेश्वराने जेवढ्या मूल्यवान वस्तू बनवल्या आहेत त्या सगळ्या सहज सापडू नयेत अशा रीतीने झाकून ठेवल्या आहेत. हिरे कुठे मिळतात? खूप खोल खाणीमध्ये सुरक्षितपणे झाकून ठेवलेले. मोती कुठे मिळतात? समुद्राच्या तळाशी शिंपल्यामध्ये सुरक्षितपणे ठेवलेले. सोने कुठे मिळते? ते सुध्दा खडकांच्या अनेक थरांनी झाकलेले असते. यातले काही पाहिजे असेल तर ते मिळवण्यासाठी खूप मेहनत करावी लागते. तुमची कायासुध्दा पवित्र आहे, सोने, हिरे, मोती यांपेक्षा जास्त मोलाची आहे. तिला तुम्ही वस्त्रांमध्ये अवगुंठित करून ठेवायला हवे.”

An incident transpired when daughters arrived at home wearing clothes that were quite revealing. Here is the story as told by one of the daughters:
When we finally arrived, the chauffeur escorted my younger sister and me up to my father’s suite. As usual, he was hiding behind the door waiting to scare us. We exchanged many hugs and kisses as we could possibly give in one day.
My father took a good look at us. Then he sat me down on his lap and said something that I will never forget.
He looked me straight in the eyes and said, My princess, everything that God made valuable in the world is covered and hard to get to.
Where do you find diamonds? Deep down in the ground, covered and protected.
Where do you find pearls? Deep down at the bottom of the ocean, covered up and protected in a beautiful shell.
Where do you find gold? Way down in the mine, covered over with layers and layers of rock.
You’ve got to work hard to get to them.
He looked at me with serious eyes. Your body is sacred. You’re far more precious than diamonds and pearls, and you should be covered too.

.. . . . फेब्रूवारी २०१३

५. देवा रे देवा Hospital Bill

एक माणूस दुकानात गेलेला असतांना हृदयविकाराच्या झटक्याने कोसळला. त्याला हॉस्पिटलमध्ये नेले गेले, त्याची शस्त्रक्रिया झाली. तो शुध्दीवर आला तेंव्हा त्याच्या शेजारी अनेक फॉर्म घेऊन एक नन बसली होती. तिने विचारपूस सुरू केली. “तुमचा विमा उतरवलेला आहे का ?”,
” नाही”
“तुमच्या बँकेत पैसे आहेत का?”,
” नाहीत”
” तुमचे कोणी नातेवाईक आहेत का?”
” हो. माझी लग्न न झालेली बहीण आहे, ती नन आहे.”
” असे कसे म्हणता? नन्सचे देवाशी लग्न लागलेले असते”
” छान. मग हे बिल माझ्या मेहुण्याकडे पाठवून द्या.”

A man suffered a serious heart attack while shopping in a store.The store clerks Called 911 when they saw him collapse to the floor.
The paramedics rushed the man to the nearest hospital where he had emergency Open heart bypass surgery.
He awakened from the surgery to find himself in the care of nuns at the Catholic Hospital. A nun was seated next to his bed holding a clipboard Loaded with several forms, and a pen. She asked him how he was going to Pay for his treatment.
“Do you have health insurance?” she asked.
He replied in a raspy voice, “No health insurance.”
The nun asked, “Do you have money in the bank?”
He replied, “No money in the bank.”
Do you have a relative who could help you with the payments?” asked the Irritated nun.
He said, “I only have a spinster sister, and she is a nun.”
The nun became agitated and announced loudly, “Nuns are not spinsters! Nuns are married to God.”
The patient replied, “Perfect. Send the bill to my brother-in-law.”

OMG

. . . . . . . जानेवारी २०१३

६. देव तारी तिला कोण मारी

एका अरण्यातली एक गर्भवती हरिणी पिलाला जन्म देण्याच्या बेतात आहे. तिच्या एका बाजूला पाण्याने भरून दुथडी वाहणारी नदी आहे तर दुस-या बाजूला गवताचे रान वणव्यामुळे पेटलेले आहे. तिच्या डाव्या बाजूला एक शिकारी धनुष्याला बाण लावून तयार उभा आहे आणि उजव्या बाजूला एक भुकेला सिंह तिच्यावर चाल करून येत आहे. तिने बिचारीने आता काय करावे? तिचे आणि तिच्या पिलाचे आता काय होईल?

आता हरिणी काय करेल ?

.
.
.
काहीच न करता ती पिलाला जन्म देण्याकडे लक्ष देते. त्या क्षणी आभाळात वीज चमकते. त्या प्रकाशाने दिपून गेल्यामुळे शिकाऱ्याचा नेम चुकतो आणि त्याचा बाण सिंहाला लागून तो घायाळ होतो. धोधो पाऊस कोसळतो आणि पेटलेल्या गवताला विझवून टाकतो. हरिणी आपल्या पिलाला घेऊन गवतात निघून जाते.

Stochastic Probability Theory – Pregnant Deer Scenario
Consider this scenario: In a remote forest, a pregnant deer is about to give birth to a baby. It finds a remote grass field near by a river and slowly goes there thinking it would be safe. As she moves slowly, she gets labor pain, at the same moment, dark clouds gather around that area and lightning starts a forest fire. Turning left she sees a hunter who is aiming an arrow from a distance. As she tries to move towards right, she pots a hungry lion approaching towards her.
What can the pregnant deer do, as she is already under labor pain ?



What do you think will happen ?
Will the deer survive ?
Will it give birth to a fawn ?
Will the fawn survive ? or
Will everything be burnt by the forest fire ?

That particular moment ?

Can the deer go left ? Hunter’s arrow is pointing
Can she go right ? Hungry male lion approaching
Can she move up ? Forest fire
Can she move down ? Fierce river

Answer: She does nothing. She just focuses on giving birth to a new LIFE.
The sequence of events that happens at that fraction of a second (moment) are as follows:
In a spur of MOMENT a lightning strikes (already it is cloudy ) and blinds the eyes of the Hunter. At that MOMENT, he releases the arrow missing and zipping past the deer. At that MOMENT the arrow hits and injures the lion badly. At that MOMENT, it starts to rain heavily and puts out the forest fire. At that next MOMENT, the deer gives birth to a healthy fawn.

In our life, it’s our MOMENT of CHOICE and we all have to deal with such negative thoughts from all sides always. Some thoughts are so powerful they overpower us and make us clueless. Let us not decide anything in a hurry. Let’s think of ourselves as the pregnant deer with the ultimate happy ending. Anything can happen in a MOMENT in this life. If you are religious, superstitious, atheist, agnostic or whatever, you can attribute this MOMENT as divine intervention, faith, sudden luck, chance (serendipity), coincidence or a simple ‘don’t know’. We all feel the same. But, whatever one may call it, I would see the priority of the deer in that given moment was to giving birth to a baby because LIFE IS PRECIOUS.
Hence, whether you are deer or a human, keep that faith and hope within you always.

. . . . . . . जानेवारी २०१३

  • * * * *

७. आणि देव हसतच राहिला

बायबलातले एक वाक्य आहे.
“चांगल्या आणि आज्ञाधारक पत्नी जगाच्या सर्व कोप-यांमध्ये सापडतील” असे आश्वासन देवाने पुरुषांना दिले.
.
त्याने वर्तुळाकार पृथ्वीची रचना केली
आणि तो हसतच राहिला, हसतच राहिला, हसतच राहिला……….
Today’s Short Reading From The Bible …** A Reading from Genesis *
And God promised men that good and obedient wives would be found in all corners of the earth. Then he made the earth round … And he laughed and laughed and laughed.

. . . . . . . जानेवारी २०१३


८. देवबाप्पाशी गप्पा

देवबाप्पाने मला काय काय सांगितलं माहीत आहे? तुम्हीच वाचून पहा. शब्दांतून ते छान व्यक्त झाले आहेच, त्यातल्या चित्रामध्ये दिसणारे भाव पहातांना बहार येईल.
God Said NO!!
I hope that you can get the effects on your computers!
The words are great, but the movements of the faces add a lot….

मी बाप्पाला सांगितले, “माझ्या सवयींतून मला मोकळे कर.”
I asked God to take away my habit.

बाप्पा म्हणाला, “नाही. मी त्या सवयींना काढून घेणार नाही, तुझ्या तुलाच त्या सोडून द्यायच्या आहेत.
God said, No.

It is not for me to take away, but for you to give it up.

उतावीळपणा सोडून धीर धरायची बुध्दी मला देण्याची विनंती मी बाप्पाला केली.
बाप्पा म्हणाला, “नाही. विचारपूर्वक वागलास तर तुला धीर धरता येईल. हा गुण देता येत नाही. तो शिकावा लागतो.”

I asked God to grant me patience.
God said, No. Patience is a byproduct of tribulations; it isn’t granted, it is learned.

मला सुख देण्याचा आग्रह मी धरला.
बाप्पा म्हणाला, “नाही. मी फक्त आशीर्वाद देतो. सुखी रहाणे तुझ्याच हातात आहे.”

I asked God to give me happiness.
God said, No. I give you blessings; Happiness is up to you.

मला कष्टांमधून मुक्त करण्याची विनंती मी केली.
बाप्पा म्हणाला, “नाही. दुःख सहन करणेच तूला भौतिक जगतापासून दूर नेऊन माझ्या जवळ आणेल.”

I asked God to spare me pain.
God said, No. Suffering draws you apart from worldly cares and brings you closer to me.

माझ्या आत्म्याची उन्नती करायला मी बाप्पाला सांगितले
बाप्पा म्हणाला, “नाही. तुझी उन्नती तूच करायची आहेस. तू सफल होशील यासाठी मी त्यावर अंकुश ठेवीन”

I asked God to make my spirit grow.
God said, No. You must grow on your own, but I will prune you to make you fruitful.
मला जीवनाचा आनंद लुटण्याची सारी साधने दे असे मी त्याला सांगितले.
बाप्पा म्हणाला, “नाही. तू जीवनातल्या सर्व आनंदांचा उपभोग घ्यावास यासाठी मी तुला जीवन देईन”

I asked God for all things that I might enjoy life.
God said, No. I will give you life, so that you may enjoy all things.
तो माझ्यावर जेवढे प्रेम करतो तेवढे प्रेम मी इतरांवर करण्यासाठी मला मदत कर अशी विनंती मी बाप्पाला केली,
बाप्पा म्हणाला, “अह्हा. अखेर एकदाचा तुझ्या डोक्यात प्रकाश पडला.”

I asked God to help me LOVE others, as much as He loves me.
God said… Ahhhh, finally you have the idea.

. . . . . . . जानेवारी २०१०

९. देव तारी तयांना …… (११ सप्टेंबर)


न्यूयॉर्कमधील वर्ल्ड ट्रेड सेंटर ही इमारत ज्यात उद्ध्वस्त झाली त्या ११ सप्टेंबरच्या घटनेनंतर त्यातून जे लोक वाचले त्यांच्या कहाण्या प्रकाशात आल्या. ज्या छोट्या छोट्या गोष्टींमुळे त्यांचे प्राण वाचले त्या अशा आहेत.
– एका गृहस्थाचा मुलगा त्या दिवशी पहिल्यांदा बालवर्गात गेला.
– एका माणसाची त्या दिवशी डोनट आणायची पाळी असल्यामुळे तो तिकडे गेला.
– एका महिलेच्या घड्याळाचा गजर त्या दिवशी वाजला नाही.
– एक माणूस अपघातात अडकून पडला.
– एका माणसाची बस चुकली
– एका महिलेच्या कपड्यांवर अन्न सांजल्यामुळे तिला कपडे बदलावे लागले.
– एका माणसाची गाडी सुरू झाली नाही.
– एक माणूस फोन घेण्यासाठी दारातून घरी परत गेला.
– एका माणसाचे लहान मूल चाळे करत राहिले आणि लवकर तयार झाले नाही.
– एका माणसाला टॅक्सीच मिळाली नाही

  • एका माणसाने घेतलेले नवे जोडे चावल्यामुळे त्याचा पाय दुखावला आणि त्यावर लावाला पट्टी घेण्यासाठी तो ओषधांच्या दुकानात गेला.

या सर्वांना त्या दिवशी देवानेच वाचवले असे म्हणता येईल…..
पण जे लोक त्यांच्या ध्यानी मनी नसतांना, विनाकारण किंवा अशाच छोट्या कारणामुळे त्या जागी गेले आणि त्या घटनेत सापडले त्यांचे काय ?

माझ्या माहितीमधली एक मुलगी लग्न करून पतीगृही चालली होती. तिची तो पहिलाच परदेश प्रवास होता. ती न्यूयॉर्कच्या आसपाससुध्दा कोठे गेली नाही. पण त्या घटनेनंतर अमेरिकेतली विमानवाहतूकव्यवस्था कोसळली. त्यामुळे तिचे विमान भलत्याच विमानतळावर गेले, तिचा नवरा दुसरीकडेच तिला घेण्यासाठी गेला होता. तेंव्हा मोबाईल फोन नव्हते त्यामुळे त्यांना एकमेकांशी संपर्क साधता आला नाही आणि त्यात तिचे अतोनात हाल झाले. तीसुध्दा देवाचीच मर्जी !

मूळ लेख :
The Little things

After Sept. 11th, one company invited the remaining members of other companies who had been decimated by the attack on the Twin Towers to share ! their available office space.
At a morning meeting, the head of security told stories of why these people were alive… and all the stories were just: the ‘L I T T L E’ things.
As you might know, the head of the company survived that day because his son started kindergarten.
Another fellow was alive because it was his turn to bring donuts.
One woman was late because her alarm clock didn’t go off in time.
One was late because of being stuck on the NJ Turnpike because of an auto accident.
One of them missed his bus.
One spilled food on her clothes and had to take time to change.
One’s car wouldn’t start.
One went back to answer the telephone.
One had a child that dawdled and didn’t get ready as soon as he should have.
One couldn’t get a taxi.
The one that struck me was the man who put on a new pair of shoes that morning, took the various means to get to work but before he got there, he developed a blister on his foot.
He stopped at a drugstore to buy a Band-Aid. That is why he is alive today.
Now when I am stuck in traffic, miss an elevator, turn back to answer a ringing telephone…
all the little things that annoy me. I think to myself, this is exactly where God wants me to be at this very moment..

Next time your morning seems to be going wrong, the children are slow getting dressed,
you can’t seem to find the car keys, you hit every traffic light, don’t get mad or frustrated; God is at work watching over you!
May God continue to bless you with all those annoying little things and may you remember their possible purpose.

Pass this on to someone else, if you’d like. There is NO LUCK attached. If you delete this, it’s okay:
God’s Love Is Not Dependent On E-Mail

. . . . . . . जून २००९

१०. परमेश्वर – एका आठ वर्षांच्या बालकाच्या नजरेतून


माणसांना बनवणे हे परमेश्वराचे मुख्य काम आहे. पण तो एकदम मोठी माणसे न बनवता लहान बाळांना बनवतो. कारण ती आकाराने छोटी आणि तयार करायला सोपी असतात. शिवाय त्यांना चालायला, बोलायला शिकवण्याचे काम त्याचे आईबाबा करतात, त्यामुळे देवाचा वेळ वाचतो.
प्रार्थना ऐकणे हे परमेश्वराचे दुसरे महत्वाचे काम आहे. पण जगात सगळीकडे इतक्या प्रार्थना चाललेल्या असतात की त्या ऐकण्यातून देवाला टीव्ही किंवा रेडिओ ऐकायला फुरसत मिळत नाही. तरीही त्यांचा केवढा मोठा गोंगाट त्याच्या कानात होत असेल. तो हा आवाज बंद करू शकत असेल का?
देव सगळीकडे असतो आणि सगळे पहात व ऐकत असतो. त्यात तो फारच गुंतलेला असणार. त्यामुळे तुमचे आईबाबा जे देऊ शकत नाही असे सांगतात ते त्याच्याकडे मागून त्याचा वेळ वाया घालवू नये.
नास्तिक लोक देवावर विश्वास ठेवत नाहीत. पण असे लोक आमच्या गावात नाहीत, निदान चर्चमध्ये येणा-या लोकात तर नाहीच नाहीत.
येशू ख्रिस्त देवाचा मुलगा आहे. पाण्यावर चालणे, चमत्कार करून दाखवणे यासारखी कष्टाची कामे तो करायचा, शिवाय लोकांना देवाबद्दल सांगायचा. त्याच्या शिकवण्याला कंटाळून अखेर लोकांनी त्याला क्रूसावर चढवून दिले.
पण तो आपल्या बाबांसारखाच दयाळू आणि प्रेमळ होता. हे लोक काय करताहेत ते या लोकांना समजत नाही म्हणून त्यांना क्षमा कर असे त्याने देवाला सांगितले आणि देवाने ते मान्य केले.
येशूने केलेली मेहनत देवाला आवडली आणि त्याने येशूला रस्त्यावरून न भटकता स्वर्गातच रहायला सांगितले. तो तिथे राहिला. आता तो देवाला त्याच्या कामात मदत करतो. लोकांच्या प्रार्थना ऐकतो, देवासाठी काय महत्वाचे आहे आणि काय नाही हे पाहून ठेवतो आणि फक्त महत्वाच्या गोष्टी त्याच्यापुढे मांडतो.
तुम्ही पाहिजे तेंव्हा प्रार्थना करा. परमेश्वर आणि येशू या दोघांपैकी एकजण तरी नेहमी कामावर हजर असतोच.
तुम्ही सब्बाथच्या वेळी चर्चमध्ये गेलात तर देव खूष होतो. आणि तुम्हाला तेच पाहिजे असते.
बीचवर जाऊन मजा करण्यासाठी चर्चला जाणे टाळू नका. नाही तरी सूर्याचे ऊन बीचवर पसरायला दुपार होतेच.
तुम्ही देवावर विश्वास ठेवला नाहीत तर तुम्हाला नास्तिक म्हणतीलच, शिवाय तुम्ही एकटे पडाल. तुमचे आईबाबा काही नेहमीच सगळीकडे तुमच्यासोबत येऊ शकणार नाहीत, पण देव येऊ शकेल. अंधार झाला किंवा दांडगट मुलांनी तुम्हाला खोल पाण्यात फेकून दिले आणि त्यामुळे तुमची भीतीने गाळण उडाली तर त्या वेळी देव जवळपास आहे या कल्पनेने तुम्हाला बरे वाटेल, धीर येईल.
पण तुम्ही सतत देव तुमच्यासाठी काय करू शकेल याचाच विचार मात्र करू नये, कारण तो आपल्याला परतसुध्दा नेऊ शकतो.
…… आणि म्हणून मी परमेश्वरावर विश्वास ठेवतो.

Subject: A Little Boy’s Explanation of God — Fabulous!!!

The following essay was written by an 8-year-old named Danny Dutton, who lives in Chula Vista, CA . He wrote it for his third grade homework assignment, to ‘explain God.’ I wonder if any of us could have done as well?
[ … And he had such an assignment, in California , and someone published it, I guess miracles do happen ! … ]

EXPLANATION OF GOD:

’One of God’s main jobs is making people. He makes them to replace the ones that die, so there will be enough people to take care of things on earth.
He doesn’t make grownups, just babies. I think because they are smaller and easier to make. That way he doesn’t have to take up his valuable time teaching them to talk and walk. He can just leave that to mothers and fathers.’
‘God’s second most important job is listening to prayers. An awful lot of this goes on, since some people, like preachers and things, pray at times beside bedtime.
God doesn’t have time to listen to the radio or TV because of this. Because he hears everything, there must be a terrible lot of noise in his ears, unless he has thought of a way to turn it off.’
‘God sees everything and hears everything and is everywhere which keeps Him pretty busy. So you shouldn’t go wasting his time by going over your mom and dad’s head asking for something they said you couldn’t have.’
‘Atheists are people who don’t believe in God. I don’t think there are any in Chula Vista . At least there aren’t any who come to our church.’
‘Jesus is God’s Son. He used to do all the hard work, like walking on water and performing miracles and trying to teach the people who didn’t want to learn about God. They finally got tired of him preaching to them and they crucified him.
But he was good and kind, like his father, and he told his father that they didn’t know what they were doing and to forgive them and God said O.K.’
‘His dad (God) appreciated everything that he had done and all his hard work on earth so he told him he didn’t have to go out on the road anymore. He could stay in heaven. So he did. And now he helps his dad out by listening to prayers and seeing things which are important for God to take care of and which ones he can take care of himself without having to bother God. Like a secretary, only more important.’
‘You can pray anytime you want and they are sure to help you because they got it worked out so one of them is on duty all the time.’
‘You should always go to church on Sabbath because it makes God happy, and if there’s anybody you want to make happy, it’s God!
Don’t skip church to do something you think will be more fun like going to the beach. This is wrong. And besides the sun doesn’t come out at the beach until noon anyway.’
‘If you don’t believe in God, besides being an atheist, you will be very lonely, because your parents can’t go everywhere with you, like to camp, but God can. It is good to know He’s around you when you’re scared, in the dark or when you can’t swim and you get thrown into real deep water by big kids.’
‘But…you shouldn’t just always think of what God can do for you. I figure God put me here and he can take me back anytime he pleases.

And…that’s why I believe in God.’*

. . . . . . नोव्हेंबर २०१०

************

नवी भर दि. १८-०५-२०२१

११. भगवंताचे अस्तित्व

बोधकथा… ज्याचा देवावर विश्वास नाही त्यांनी नक्की वाचावी …………………..

भगवंताचे अस्तित्व

थॉमस अल्व्हा एडिसन एकदा रेल्वेने प्रवास करीत होते, त्यांच्या समोर एक मोठे प्रोफेसर बसले होते. एडिसन बायबल वाचत होते , ते प्रोफेसर नास्तिक होते त्यामुळे ते एडिसन यांना म्हणाले “अहो तुम्ही चांगल्या घरातील दिसता , वय पण 45 एक आहे मग देव देव करण्यापेक्षा काहीतरी चांगलं कार्य करा आणि समाजात नाव कमवा , हे बायबल वाचून काय होणार? फेकून द्या बघू ते रेल्वे च्या बाहेर.” हे ऐकून एडिसननी गपचूप बायबल आपल्या पिशवीत घातले. त्या प्रोफेसरनी आपलं कार्ड एडिसन ना दिले व सांगितले की काही काम हवं असेल तर मला कॉन्टॅक्ट करा. एडिसन चे स्टेशन आल्यावर ते उतरू लागले असता एडिसननी सुद्धा आपले कार्ड त्यांना दिले व ते उतरले. त्यानंतर ते प्रोफेसर सुद्धा आपल्या घरी पोचले.
आठवड्याचे कपडे धुवायला काढताना त्या प्रोफेसरना ते कार्ड सापडले , त्या दिवशी त्यांनी ते गडबडीत आपल्या खिश्यात टाकले होते , आज ते कार्ड बघून ते अचंबित झाले. आपण एका महान शास्त्रज्ञा समोर होतो आणि आपल्याला कळलंच नाही आणि आपण काय बोललो या बद्दल त्यांना अपराधी वाटू लागले. या जगविख्यात शास्त्रज्ञाने विजेच़ा बल्ब, फिल्म, फोनोग्राफ, ग्रॅहॅमचा फोनमधील सुधारणा वगैरे अनेक शोध लावून जगावर उपकाराचे डोंगर उभारले.
त्यांनी लगेचच त्यांना भेटण्यासाठी अपॉइंटमेंट घेतली. त्यांच्या प्रयोगशाळेतच ते दोघे भेटले. ती प्रयोगशाळा पाहून प्रोफेसर थक्क झाले. ते म्हणाले “वा , काय प्रयोगशाळा आहे तुमची , खरच तुम्ही फार मोठे आहात , किती दिवस लागले हो हे सगळं करायाला?” त्यावर एडिसन म्हणाले “छे हो , हे मी काहीच केलेलं नाही , सगळे आधीच तयार होते मी फक्त इथे येऊन प्रयोग केले.”
त्यावर प्रोफेसर म्हणाले “माझी चेष्टा करताय काय, अस आपोआप काही तयार होत होय?” त्यावर एडिसन हसले व म्हणाले “अहो ही एवढीशी माझी प्रयोगशाळा आपोआप आली अस म्हटलेलं तुम्हाला पटलं नाही ना, मग हे ब्रह्मांड आपोआपच निर्माण झालं हे मला कस पटेल.”
पुढे त्यांनी एक सिद्धांत मांडला आहे , ते म्हणतात “Where there is a creation there should be a creator ,Without a creator there is no creation so god exists.”
तात्पर्य- मोठ्या मोठ्या शास्त्रज्ञांनी सुद्धा देवाचे अस्तित्व मान्य केलं आहे.👌👌

१२. देव म्हणाला “कधीही धीर सोडू नका”

मी पूर्णपणे हताश होऊन सर्वसंगपरित्याग केला आणि आपल्या जीवनाचासुध्दा त्याग करायचे ठरवले. त्यापूर्वी एकदा परमेश्वराशी बोलून घ्यावे म्हणून गर्द वनराईत जाऊन त्याला भेटलो.
मी म्हंटले,”हे देवा, मी धीर सोडू नये असे एक तरी चांगले कारण तू दाखवू शकशील कां?”
त्याने दिलेले उत्तर ऐकून मला आश्चर्याचा धक्का बसला. तो म्हणाला, “जरा सभोवताली पहा, तुला ही हिरवळ आणि बांबूंची बेटे दिसताहेत ना?”
“हो.”
“मीच जेंव्हा या हिरवळीची आणि वेळूची बीजे जमीनीत पेरली तेंव्हा दोन्हींचीही चांगली काळजी घेतली. त्यांना पाणी, उजेड, वारा वगैरे दिले. हिरवळ लगेच जमीनीतून वर उठली आणि सर्व बाजूला पसरून तिने हिरवागार गालिचा तयार केला. बांबूच्या बीजातून कांहीच वर उठले नाही.
पण मी त्याचा नाद सोडला नाही. दुसऱ्या वर्षी हिरवळ जास्तच घनदाट झाली आणि दूरवर पसरली. पुन्हा वेळूची कांहीच हालचाल दिसली नाही. पण मी त्याला आधार देतच राहिलो. असेच तिसरे आणि चौथे वर्षही गेले.
पांचव्या वर्षी अचानक बांबूचा एक इवलासा अंकुर फुटून बाहेर आला. बाजूच्या हिरवळीत तो दिसत सुध्दा नव्हता. पण सहा महिन्यात तो वाढत गेला आणि त्याचा १०० फूट उंच बांबू उभा राहिला.
पहिली पाच वर्षे तो आपली मुळे बळकट करत होता. जमीनीवर आल्यानंतर त्याचे पोषण करून त्याला जगवत ठेवण्यासाठी आणि ताठ उभे राहण्यासाठी आवश्यक तेवढा मजबूतपणा त्यांना आणत होता. कोणालाही झेपणार नाही एवढे मोठे आव्हान मी त्याच्यापुढे ठेवत नाही.”
तो पुढे म्हणाला, “हे वत्सा, इतकी वर्षे तू जी धडपड करीत आहेस, त्यातून तुझी मुळे बळकट होत आहेत. (तू खंबीर आणि सुदृढ बनत आहेस) मी जसा बांबूला सोडले नाही तसेच तुलाही वाऱ्यावर सोडणार नाही. तू तुझी तुलना इतरांशी करू नकोस. प्रत्येकाची गोष्ट वेगळी असते. बांबू आणि हिरवळ यांची उद्दिष्टे वेगळी असतात, पण दोन्हींमुळे वनाला शोभा येते. जेंव्हा तुझी वेळ येईल तेंव्हा तू सुध्दा उंची गांठशील.”
“किती?”
“बांबू केवढी गांठतो?”
“त्याला हवी असेल तेवढी?”
“हो. तुझी इच्छा असेल तेवढी उंची गांठून मला गौरवशाली कर.”
परमेश्वर कधीच आपल्याला सोडून देत नसतो. त्यामुळे गेल्या दिवसाची खंत कधीही मनात धरू नका.

………. इंग्रजी लेखाचे भाषांतर. मूळ लेख खाली दिला आहे

One day I decided to quit…

One day I decided to quit… I quit my job, my relationship, my spiri tuality… I wanted to quit my life.
I went to the woods to have one last talk with God. “God”, I said. “Can you give me one good reason not to quit ?” His answer surprised me…
“Look around”, He said. “Do you see the fern and the bamboo?” “Yes”, I replied.
When I planted the fern and the bamboo seeds, I took very good care of them. I gave them light. I gave them water. The fern quickly grew from the earth. Its brilliant green covered the floor. Yet nothing came from the bamboo seed.
But I did not quit on the bamboo. In the second year the Fern grew more vibrant and plentiful.
And again, nothing came from the bamboo seed. But I did not quit on the bamboo. He said.
“In the third year, there was still nothing from the bamboo seed. But I would not quit. In the fourth year, again, there was nothing from the bamboo seed. “I would not quit.” He said. “Then in the fifth year a tiny sprout emerged from the earth. Compared to the fern it was seemingly small and insignificant… But just 6 months later the bamboo rose to over 100 feet tall. It had spent the five years growing roots. Those roots made it strong and gave it what it needed to survive. I would not give any of my creations a challenge it could not handle.”
He said to me. “Did you know, my child, that all this time you have been struggling, you have actually been growing roots.”
“I would not quit on the bamboo. I will never quit on you. ” Don’t compare yourself to others ..” He said. ” The bamboo had a different purpose than the fern … Yet, they both make the forest beautiful.”
Your time will come, ” God said to me. ” You will rise high! ” How high should I rise?” I asked.
How high will the bamboo rise?” He asked in return. “As high as it can? ” I questioned.
” Yes. ” He said, “Give me glory by rising as high as you can. ”
I hope these words can help you see that God will never give up on you. He will never give up on you. Never regret a day in your life.

Apr 17, 2009

वीर हनुमान आणि दास हनुमान

आज श्रीहनुमानाचा जन्मोत्सव आहे. समर्थ रामदासांनी भीमरूपी महारुद्र वज्र हनुमान मारुती वनारी अंजनीसूता रामदूता प्रभंजना महाबळी प्राणदाता सौख्यकारी दुःखहारी अशा अनेक नावांनी या श्रीहनुमंताची स्तुति केली आहे. आज त्याच्या जन्मोत्सवानिमित्य माझे मित्र आणि एक वरिष्ठ सेवानिवृत्त सहकारी श्री. शरद पांडुरंग काळे यांनी लिहिलेला हा लेख साभार सादर करीत आहे.

आपल्या भारतीय परंपरेत ज्या ओजस्वी व्यक्तिरेखा आपल्याला सातत्याने प्रेरणा देत आहेत, त्यात हनुमान हे नाव अतिशय महत्वाचे आहे. वानरांच्या कुळात जन्म घेतलेल्या आणि बुद्धी, शारीरिक सामर्थ्य, धैर्य, निष्ठा आणि स्वयंशिस्त यांचा आदर्श असलेल्या हनुमानाने भारतीय संस्कृतीत देवस्थान मिळविले.ज्या सात चिरंजीव व्यक्तिरेखा आपल्या पुराणांमधून वर्णिलेल्या आहेत, त्यात हनुमान ही एक व्यक्तिरेखा आहे.

पुंजिकस्थला नावाची एक अप्सरा होती. ह्या अप्सरेने कपियोनीत वानरराज कुंजराच्या पोटी जन्म घेतला. ती मुळातच अप्सरा असल्यामुळे अतिशय सुंदर होती. पुढे ती वानरराज केसरीची पत्नी झाली. अप्सरा असल्यामुळे ती हवा तो देह धारण करू शकत होती. एक दिवस मानवी लावण्यावती स्त्रीच्या रुपात ती एका पर्वतशिखरावर भ्रमण करीत होती, तेंव्हा तिचे रूप पाहून पवनदेव तिच्यावर मोहित झाले. त्यांनी तिच्या सुंदर शरीराला आलिंगन देताच त्या जाणीवेने ती सावध झाली, व आपला पातिव्रत्य भंग करणारा कोण ते विचारू लागली. त्यावर पवनदेवांनी तिला सांगितले की मी अव्यक्त रूपाने मानस संकल्पाद्वारे तुझ्याशी समागम केला आहे, त्यामुळे तुझ्यावर पातिव्रत्य भंगाचा दोष येत नाही. माझ्या कृपेमुळे तुला एका बलवान आणि बुद्धिमान पुत्राची प्राप्ती होईल. त्या नंतर भगवान वायुदेवांच्या कृपेने वानरराज केसरी आणि अंजनी यांच्या पोटी चैत्र पौर्णिमेला सकाळी सहा वाजता हनुमान जन्माला आला.

बाल्यावस्थेत असतांना उगवत्या सूर्याला फळ समजून त्याचा घास घेण्यासाठी आकाशात त्याने झेप घेतली. तीनशे योजने अंतर पार करून अंतरिक्षात गेल्यावर, त्याच्या तीव्र गतीने आणि आवेशाने हबकलेल्या इंद्राने वज्र प्रहार करून त्याला रोखण्याचा प्रयत्न केला. त्या प्रहाराने हनुमानाच्या हनुवटीला जखम झाली. त्याच्या हनुवटीचा एक छोटा भाग उदयगिरी पर्वताच्या शिखरावर पडला. म्हणून त्याचे नाव हनुमान असे पडले. त्यावेळी झालेल्या जखमेचा व्रण आपल्याला हनुमानाच्या फोटोवर किंवा मूर्तीवर पाहायला मिळतो. इंद्राच्या वज्रप्रहाराने आपल्या पुत्राला जखम झाल्याचे पाहून पवनदेव खवळले व त्यांनी प्रवाहित होणे सोडून दिले. जगाच्या अस्तित्वाला त्यामुळे धोका निर्माण होत आहे, असे लक्षात येताच ब्रह्मदेवांनी मध्यस्थी करून हनुमानाला चिरंजीवित्व तर इंद्रदेवांनी इच्छा मरण बहाल केले. पण सृष्टीनियम मोडल्याबद्दल काहीतरी शिक्षा हवीच! म्हणून हनुमानाला त्याच्या प्रचंड शक्तीचा विसर पडेल, आणि जेंव्हा त्या शक्तीची नितांत गरज आहे, असा एखादा प्रसंग आलाच, तर त्याच्या स्मृतिपटलावर आलेले मळभ दूर होऊन, त्याला पुन्हा एकदा त्या शक्तीची जाणीव होईल, अशी म्हंटल तर शिक्षा आणि म्हंटल तर वरदान त्याला इंद्रदेवांनी दिले. सीता शोध मोहिमेवर गेल्यावर , समुद्रकाठी जांबुवंताने हनुमानाला ही कथा सांगून त्याच्या स्मृती जाग्या केल्या आणि मग समुद्र उल्लंघून हनुमानाने लंकेत अशोकवनात असलेल्या सीतेचा शोध लावला.

रामायण युद्धात हनुमानाने केलेला पराक्रम विदित आहेच. रावणाला आपल्या बळाची कल्पना देण्यासाठी लंका दहन करणे, राम लक्ष्मणाला नागपाशातून मुक्त करण्यासाठी पक्षीराज गरुडाला आणणे आणि लक्ष्मणाच्या बेशुद्ध अवस्थेवर संजीवनी औषध आणण्यासाठी द्रोणागिरी पर्वत उचलून आणणे या तीन गोष्टींचे, या युद्धातील महत्व अनन्यसाधारण आहे. त्यामुळे युद्धाचा नूर तर पालटलाच, पण वानरांच्या सैन्यात जो जोश निर्माण झाला, त्याचा इष्ट परिणाम होऊन त्यांची विजिगीषु प्रवृत्ती शतगुणित झाली व श्रीरामांना युद्धात विजय मिळण्यास मदत झाली.हनुमानाची शक्ती जशी प्रचंड होती, तशीच त्याची श्रीरामांवरची निष्ठा आणि भक्ती देखील अतुलनीय अशीच होती. आपण नेहेमी बघतो की माणसाला जेंव्हा त्याची श्रद्धा एखादे काम करण्यास उद्युक्त करते, तेंव्हा तो काहीतरी अलौकिक असे कार्य करून दाखवितो. अनेक क्षेत्रांमध्ये हे होत असतांना आपल्याला आजही दिसते. भक्ती आणि शक्ती या दोन्ही बाबींमुळे हनुमान हा दास आणि वीर अशा दोन्ही भूमिका अतिशय सहजतेने निभावतांना आपल्याला दिसत राहातो. जेंव्हा तो वीर हनुमान असतो, तेंव्हा त्याला कुणीही रोखू शकत नाही, आणि जेंव्हा तो दास हनुमान असतो, तेंव्हा आपल्या देवासाठी काहीही करण्याची त्याची तयारी असते. ह्या दोन्ही गुणांची महती आजदेखील तसूभरही कमी झालेली नाही.

आंजनेय, बजरंग बली, दीनबांधव, कालनिधी, चिरंजीवी, महाधुत, मनोजवं, रामभक्त, पवनपुत्र, मारुती, रामदूत, संकट मोचन, सर्वरोगहारी, जितेंद्रिय, कपिश्वर, सुग्रीवसचिव, हनुमंत, केसरी नंदन आणि अशा कितीतरी नावांनी व विशेषणांनी अतिशय लोकप्रिय असलेला हा वीरबाहु, आपल्या हृदयात श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीतेचा सतत निवास असतो असे जे म्हणतो, त्यात अतिशयोक्ती नसते. त्याची श्रद्धास्थाने तेव्हढ्याच तोलाची असतात. महाभारतामध्ये देखील वीर हनुमान आपल्याला भेटत असतो. अर्जुनाच्या रथावर असलेल्या ध्वजेचा रक्षणकर्ता आणि भीमाचे गर्वहरण करणाऱ्या वृद्ध वानराच्या रुपात आल्याचे उल्लेख महाभारतात आहेत.

सोबत जो फोटो जोडला आहे तो बुलढाणा जिल्ह्यातील नांदुरा येथील १०५ फुटी हनुमान मूर्तीचा आहे. आंध्र प्रदेशातील विजयवाड्याजवल असलेल्या परीताला आंजनेय मंदिरातील काँक्रीट ने बनविलेली हनुमान मूर्ती १३५ फूट उंचीची असून सन २००३ मध्ये ह्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली होती. हिमाचल प्रदेशातील सोलन येथील मानवी भारती विद्यापीठातील एका मंदिरात १५५ फूट उंचीची हनुमान मूर्ती आहे. श्रीकाकुलम या आंध्र प्रदेशातील जिल्ह्यात असलेल्या मडपम या गावी प्रतिष्ठापना करण्यात आलेली १७१ फूट उंचीची हनुमान मूर्ती, आजच्या घडीला जगातील सर्वात उंच हनुमान मूर्ती म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्रिनिदाद आणि टोबॅगो या वेस्ट इंडिज मधील बेटावर कॅरापीचैमा येथील ८५ फूट उंच असलेली हनुमान मूर्ती ही भारताबाहेर असणाऱ्या हनुमान मूर्तींमध्ये सर्वात उंच मानली जाते.
रामानंद सागर यांच्या रामायण मालिकेत दारासिंग यांनी जो हनुमान साकार केला, तो जनमानसात अतिशय लोकप्रिय झाला. हनुमान म्हंटल्यानंतर आज ही दारासिंग यांचेच चित्र डोळ्यासमोर येते. त्यामुळे केवळ हनुमानाच्या पडद्यावरील भूमिकेमुळे दारासिंगांना देखील अमरत्व मिळाले आहे!जीव ओतून निभावलेली ही भूमिका करून दारासिंग यांनी स्वमेहनतीने हे यश कमाविले आहे.

श्री रामदास स्वामींनी लिहिलेले मारुती स्रोत मराठी घरांमध्ये अतिशय श्रद्धेने म्हंटले जाते त्यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काहीच नाही. अतिशय स्फूर्तिदायक असे ते स्तोत्र आहे. आशय समजाऊन घेतला तर त्यातील गोडी अधिक वाढते. हनुमान चालिसा देखील अशीच स्फूर्तिदायक रचना आहे. आमच्या शाळेत तालीम होती आणि त्या तालमीत आम्ही हनुमान जयंतीला पहाटे पाच वाजता जमत होतो. सहा वाजता हनुमान जन्म साजरा होत असे. नगरकर सरांचे सुंदर भाषण लागोपाठ तीन वर्षे ऐकायला मिळाले होते. हनुमानवर माझी श्रद्धा तेंव्हा जडली, ती आजतागायत कायम आहे. दारासिंग यांनी आपल्या अजरामर भूमिकेत त्यात प्रचंड भर घातली. वीर हनुमान आणि दास हनुमान म्हणूनच आमचे जीवन आदर्श आहेत.
…….////……//////…. शरद काळे

  • * * * * * * * * * * * * * * * *

श्रीमारुतीरायावर मी लिहिलेले चार शब्द आणि त्यांच्या भव्य मूर्तींची चित्रे या स्थळावर दिली आहेत. . . . . आनंद घारे
https://anandghare2.wordpress.com/category/%e0%a4%a7%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%bf%e0%a4%95/%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%81%e0%a4%a4%e0%a5%80/

समर्थ रामदासांनी स्थापन केलेल्या अकरा मारुतींच्या देवळांविषयी माहिती इथे पहावी.
https://anandghare.wordpress.com/2018/09/03/%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%ac%e0%a5%8b%e0%a4%a7%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a4%82%e0%a4%a7%e0%a5%80%e0%a4%9a%e0%a5%80-%e0%a4%a6%e0%a5%81%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%bf%e0%a4%b3/

*************

मारुतीची प्रार्थना
मनोजवम् मारुततुल्य वेगम्।
जितेंद्रियम् बुद्धिमताम् वरिष्ठम् ।
वातात्मजम् वानरयूथमुख्यम् ।
श्रीरामदूतम् शरणम् प्रपद्ये ।।

मारुति स्तोत्र
भीमरूपी महारुद्रा, वज्र हनुमान मारुती ।
वनारी अंजनीसूता, रामदूता प्रभंजना ।।१।।
महाबळी प्राणदाता, सकळां उठवीं बळें ।
सौख्यकारी शोकहर्ता, धूर्त वैष्णव गायका ।।२।।
दिनानाथा हरीरूपा, सुंदरा जगदंतरा ।
पाताळ देवता हंता, भव्य सिंदूर लेपना ।।३।।
लोकनाथा जगन्नाथा, प्राणनाथा पुरातना ।
पुण्यवंता पुण्यशीला, पावना परतोषका ।।४।।
ध्वजांगे उचली बाहू, आवेशें लोटिला पुढें ।
काळाग्नी काळरुद्राग्नी, देखतां कांपती भयें ।।५।।
ब्रह्मांड माईला नेणों, आवळें दंतपंगती ।
नेत्राग्नी चालिल्या ज्वाळा, भृकुटी त्राहिटिल्या बळें ।।६।।
पुच्छ तें मुरडिलें माथां, किरीटी कुंडलें बरीं ।
सुवर्णकटीकासोटी, घंटा किंकिणी नागरा ।।७।।
ठकारे पर्वताऐसा, नेटका सडपातळू ।
चपळांग पाहतां मोठें, महाविद्युल्लतेपरी ।।८।।
कोटिच्या कोटि उड्डाणें, झेपावे उत्तरेकडे ।
मंद्राद्रीसारिखा द्रोणू, क्रोधे उत्पाटिला बळें ।।९।।
आणिता मागुता नेला, गेला आला मनोगती ।
मनासी टाकिलें मागें, गतीस तूळणा नसे ।।१०।।
अणूपासोनि ब्रह्मांडा, येवढा होत जातसे ।
तयासी तुळणा कोठें, मेरुमंदार धाकुटें ।।११।।
ब्रह्मांडाभोंवते वेढे, वज्रपुच्छ करू शके ।
तयासि तूळणा कैचीं, ब्रह्मांडीं पाहतां नसे ।।१२।।
आरक्त देखिलें डोळां, ग्रासिलें सूर्यमंडळा ।
वाढतां वाढतां वाढे, भेदिलें शून्यमंडळा ।।१३।।
धनधान्यपशुवृद्धी, पुत्रपौत्र समग्रही ।
पावती रूपविद्यादी, स्तोत्र पाठें करूनियां ।।१४।।
भूतप्रेतसमंधादी, रोगव्याधी समस्तही ।
नासती तूटती चिंता, आनंदें भीमदर्शनें ।।१५।।
हे धरा पंधराश्लोकी, लाभली शोभली बरी।
दृढदेहो निसंदेहो, संख्या चंद्रकळागुणें ।।१६।।
रामदासी अग्रगण्यू, कपिकुळासी मंडण।
रामरूपी अंतरात्मा, दर्शनें दोष नासती ।।१७।।

।। इति श्रीरामदासकृतं संकटनिरसनं मारुतिस्तोत्रं संपूर्णम् ।।

************

कृतज्ञता, शुक्रिया, Gratitude

कृतज्ञता हा एक फार मोठा दैवी गुण आहे. खाल्ल्या मिठाला जागणारे इमानदार सेवक तर असतातच, स्वामीभक्त घोड्यांच्याही रोचक कथा आहेत. कुत्रा हा पाळीव प्राणी तर इमानदारीचे प्रतीकच आहे. भाकरी किंवा नोकरी देणाऱ्याबद्दल जर कृतज्ञता वाटते तर हे जीवन देणाऱ्या त्या परमेश्वराबद्दल मनात किती आदर बाळगला पाहिजे. कविवर्य ग.दि.माडगूळकरांनी हा भाव “देणाऱ्याचे हात हजारो, दुबळी माझी झोळी” अशा शब्दांमध्ये किती चांगला व्यक्त केला आहे?
याच विषयावरील एक पंजाबी गीत “क्यों ना शुकर मनावा..” आणि एक इंग्रजी कविता “Drinking From The Saucer खाली देत आहे. तसेच ‘कृतज्ञतेचा निर्देशांक’ हा वाचनीय लेख देत आहे.
. . . . . . . . .

क्यों ना शुकर मनावा

बुल्ले शाह 17 वीं शताब्दी के पंजाब के दौरान एक पंजाबी दार्शनिक और सूफी कवि थे।
फकीर बुल्लेशाह से जब किसी ने पूछा कि आप इतनी गरीबी में भी भगवान का शुक्रिया कैसे करते हैं तो बुल्लेशाह ने कहा..

चढ़दे सूरज ढलदे देखे,
बुझदे दीवे बलदे देखे ।
हीरे दा कोइ मुल ना जाणे,
खोटे सिक्के चलदे देखे ।
जिना दा न जग ते कोई,
ओ वी पुत्तर पलदे देखे ।
उसदी रहमत दे नाल बंदे,
पाणी उत्ते चलदे देखे ।
लोकी कैंदे दाल नइ गलदी,
मैं ते पत्थर गलदे देखे ।
जिन्हा ने कदर ना कीती रब दी,
हथ खाली ओ मलदे देखे ।
कई पैरां तो नंगे फिरदे,
सिर ते लभदे छावा…
मैनु दाता सब कुछ दित्ता,
क्यों ना शुकर मनावा…

When someone asked Fakir Bulleshah how do you thank God even in such poverty, Bulleshah said ..
I have seen the downfall of once rich and powerful,
while those, doomed stood up and reached the sky.
when diamond was not valued better than a brass farthing,
and counterfeit coins were being used freely.
Even orphans with no near dear ones
were taken care of by grace of God;
Those who are blessed by God;
they may even walk on water.
People tell me that chana is not cooking
I saw the melting of stones.
Those who think they are superior to God
They were seen rubbing their empty hands.
When many are seen walking barefoot,
And living without a roof on top
God has given me everything,
So why I should not thank him.

. . . . . . . . . . . . . . . .

Drinking From The Saucer

  • John Paul Moore_

I’ve never made a fortune,
And I’ll never make one now
But it really doesn’t matter
‘Cause I’m happy anyhow.

As I go along my journey
I’m reaping better than I’ve sowed
I’m drinking from the saucer
‘Cause my cup has overflowed.

I don’t have a lot of riches,
And the going’s sometimes tough
But with kin and friends to love me
I think I’m rich enough.

I thank God for the blessings
That His mercy has bestowed
I’m drinking from the saucer
‘Cause my cup has overflowed.

He gives me strength and courage
When the way grows steep and rough
I’ll not ask for other blessings
For I’m already blessed enough.

May we never be too busy
To help bear another’s load
Then we’ll all be drinking from the saucer

When our cups have overflowed.

  • – – – – – – – – – – –

कृतज्ञतेचा निर्देशांक

असंच एकदा एक मासिक चाळताना त्यातील एका लेखामधील एका वाक्याने मला विचारमग्न केलं. आयुष्यातली सकारात्मकता याविषयावरचा तो लेख होता. मूळच्या इंग्रजीमधील लेखामधील ते वाक्य असं होतं; “Sometimes, try calculating your gratitude index in life, you will realize how lucky you are!”. (कधीतरी तुमच्या आयुष्यातील कृतज्ञता निर्देशांक मोजण्याचा प्रयत्न करा आणि तुम्हाला लक्षात येईल की तुम्ही किती नशीबवान आहेत ते!). मला ‘कृतज्ञतेचा निर्देशांक’ ही कल्पनाच भन्नाट आवडली. जसं स्टॉक मार्केट मध्ये स्टॉक इंडेक्स किंवा ट्रेडिंग इंडेक्स असतात आणि त्यांच्या मूल्यावरून बाजाराची तब्येत ठरवली जाते, तसाच कृतज्ञताभावनेचे चढउतार मोजणारा हा कृतज्ञता निर्देशांक आपल्या मानसिकतेची तब्येत ठरवू शकेल असं मनात आलं. लगेच माझ्या डोक्यात विचारचक्र सुरु झालं की माझ्या आयुष्यातल्या कृतज्ञता कशा मोजायच्या? कृतज्ञता निर्देशांक कसा ठरवायचा? आणि तो दैनंदिन जीवनात कसा आणायचा?. अधिक विचार केल्यावर मला काही कल्पना सुचल्या त्या अशा;

१. माझ्या निसर्गदत्त संपदांबद्दल कृतज्ञता मानणे :
म्हणजे धडधाकट शरीर मिळालं, धडधाकट अवयव मिळाले, विचारी संवेदनशील मन मिळालं, याबद्दल कृतज्ञता बाळगणे. मला लक्षात आलं की धडधाकट शरीर असणं, कार्यक्षम अवयव असणं हे आपण गृहीत धरतो, पण कार्यक्षम डोळ्यांची किंमत नेत्रविहीन व्यक्तींना विचारात घेतलं तर कळेल, धडधाकट हातपायांची किंमत अपंगांना विचारात घेतलं तर कळेल. संवेदनशील विचारी मनाची किंमत मनोरुग्णांची परिस्थिती पाहून कळेल. आणि एकदा हा मुद्दा लक्षात आला की निरोगी, सुदृढ शरीराबद्दल आपोआप कृतज्ञता मनात दाटून येईल.

२. मला मिळालेल्या नात्यांच्या बाबतीत कृतज्ञता मानणे :
आपल्याला लाभलेले माता, पिता, बहीण, भाऊ, काका, मामा, आत्या, मावशी आपलं विस्तारित कुटुंब यांच्याबद्दल कृतज्ञता बाळगणे. ही नाती जन्म झाल्यावर आपल्याला सहज मिळतात म्हणून खूप वेळा किंमत नसते आपल्याला. छोट्या छोट्या कारणांनी रुसवे फुगवे धरतो आपण. पण या नात्यांची किंमत अनाथाश्रमात वाढणाऱ्या मुलांना पाहून कळेल. त्यांच्या डोळ्यात मायेचा एका स्पर्शासाठी आसुसलेली व्यथा दिसली की लक्षात येतं की सकाळी उठल्यावर देवाला नमस्कार करून झाल्यावर नमस्कार करण्यासाठी आईवडील असणं हे किती भाग्याचं लक्षण आहे ते. भांडायला, खेळायला, एकत्र वाढायला भावंडं असणं, हट्ट पुरवायला, लाड करायला मामा, काका, मावशी, आत्या असणं याची जाणीवपूर्वक कृतज्ञता बाळगणं इतक्या महत्वाची नाती खचितच आहेत ही.

३. मला मिळालेल्या साधन संपदेबाबत कृतज्ञता मानणे :
म्हणजे राहायला घर असणं, घरात सुखसोई असणं, निजायला अंथरून असणे, पांघरायला पांघरूण असणे, घालायला कपडे असणे, अभ्यासाला पुस्तक वह्या मिळणे, चांगल्या शाळेत शिक्षण मिळणे, चवीपरीने खायला मिळणे. जीवनावश्यक गरजा भागवण्यासाठी अर्थार्जनाची प्रतिष्ठित सोय असणे अशा एक नाही अनेक गोष्टीं कृतज्ञता बाळगण्यासारख्या नाहीत का? . चहा थोडा गार झाला तर चिडतो मी. पण वनवासी पाड्यावर गेलं की लक्षात येतं की मुळात जगण्याची धडपड म्हणजे काय असते. दोन वेळच्या भरपेट जेवणाची किंमत काय? थंडी वाऱ्यापासून संरक्षण मिळण्यासाठी गरम कपडे सोडाच पण किमान कपडे असणं याची किंमत किती? या साऱ्या गोष्टी मला सहज मिळाल्या आहेत तर मी याबाबत कृतज्ञता नको का बाळगायला?

४. माझ्या आयुष्यात आलेल्या इतर माणसांविषयी कृतज्ञता मानणे :
मला तळमळीने शिकवणारे शिक्षक, मार्गदर्शक, शेजारी पाजारी, आपले फॅमिली डॉक्टर, ड्राइवर, कामवाली मावशी, कचरा घेऊन जाणारी बाई, बिल्डिंगचा वॉचमन अशा एक नाही अनेक व्यक्तींबद्दल जाणीवपूर्वक कृतज्ञता बाळगणे महत्वाचं नाही का?

विचार करू लागलो आणि ही यादी लांबच लांब होऊ लागली. यातून एक जाणवलं की ज्या ज्या गोष्टींमुळे माझं जीवन सुसह्य झालं आहे, सुरळीत झालं आहे, सुखावह झालं आहे त्या त्या प्रत्येक वस्तू, व्यक्ती, परिस्थितीबद्दल मनात दररोज जो कृतज्ञताभाव निर्माण होईल त्यावरून त्यादिवशीचा कृतज्ञता निर्देशांक ठरवायचा. हा कृतज्ञता निर्देशांक मला दररोज जागृत ठेवणं इतकाच नाही तर वाढत ठेवायचा प्रयत्न करायचा आहे. त्यासाठी मी एक उपाय शोधून काढला आहे. जी जी व्यक्ती माझ्या संपर्कात येईल त्या व्यक्तीला शक्यतो संधी शोधून “धन्यवाद” देण्याचा परिपाठ अमलात आणला आहे. सकाळच्या दुधवाल्यापासून ते दररोज घरचा कचरा नेणाऱ्या बाई पर्यंत सगळ्यांना ते जेव्हा समोर येतील तेव्हा “थँक यू” असं ठरवून म्हणण्याची सवय स्वतःला लावून घेतो आहे. अगदी कुठे जात असेन आणि रिक्षा केली तर उतरल्यावर पैसे देऊन झाल्यावर रिक्षावाल्याचा खांद्यावर हलके थाप मारून आवर्जून “थँक यू” म्हणण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न असतो. गम्मत म्हणून अशा किती जणांना मी दिवसभरात “थँक यू” म्हटलं याची माझ्यापुरती नोंद ठेऊन त्यादिवशीचा कृतज्ञता निर्देशांक दररोज रात्री निजण्यापूर्वी मी काढण्याचा प्रयत्न करतो. इतर कुठल्याही निर्देशांकासारखा दररोजचा हा आकडा कमी जास्त होतो खरा पण एकूण कृतज्ञता निर्देशांकाचा महिनाभराचा आलेख (ग्राफ) हा चढता असला पाहिजे याचा प्रयत्न मात्र जरूर करतो.

या सगळ्या खटाटोपानंतर मला स्वतःला एक मोठा फायदा असा जाणवला की ज्यांना मी धन्यवाद देतो त्या व्यक्तींना बरं वाटत असेलही मनात, पण माझ्या दृष्टिकोनातून पाहता माझं मन एका अनामिक समाधानाने भरून जातं. पाय जमिनीवर राहतात, माणसं जपली जातात आणि सर्वात महत्वाचं की या सर्व व्यक्तीत वसणाऱ्या हृदयस्थ परमेश्वरापर्यंत प्रत्येकवेळी माझं थँक यू आपोआपच पोहोचतं …

म्हणूनच ज्याने मला हे जीवन दिले,मला जगण्यासाठी श्वास दिला,पोटासाठी अन्न दिले परमेश्वराला थँक्यू म्हणण्यासाठी मी दिवसाच्या चोवीस तासातील किमान चोवीस मिनिटे दिली पाहिजेत. भगवंताचे नामस्मरण हीच त्याच्या प्रती व्यक्त होणारी कृतज्ञता!
🙏 🙏🏻🙏🏻🙏🏼

. . . . . . . . . . वॉट्सॅपवरून साभार