मुंगी उडाली आकाशी – संत मुक्ताबाई

मी जेंव्हा मुंगी उडाली आकाशी हे गाणे ऐकले तेंव्हापासून मला ते एक भयंकर गूढ वाटत होते. तो एक अतिशयोक्ती अलंकाराचा नमूना आहे असेही मला वाटले होते. आज संत मुक्ताबाईंच्या समाधीदिनाच्या निमित्याने या अभंगाचा अर्थ मला थोडासा समजला. ही माहिती मला वॉट्सॅप आणि गूगलवर मिळाली. सर्व लेखकांचे मनःपूर्वक आभार.

आज संत मुक्ताबाई समाधी दिन १९ मे,१२९७ मेहूण जळगाव जिल्हा. संत मुक्ताबाई ह्या संत ज्ञानेश्वरांच्या धाकट्या बहीण म्हणून सर्वांना परिचित आहेत. परंतु त्यांचे स्वतःचेही स्वतंत्र व्यक्तीमत्व होते.
संत मुक्ताबाईंनी रचलेले ताटीचे एकूण ४२ अभंग प्रसिद्ध आहेत. या अभंगांमध्ये त्यांनी दरवाजा बंद करून बसलेला आपला भाऊ ज्ञानेश्वर याने दरवाज्याची ताटी उघडावी म्हणून विनवणी केली आहे.या अभंगांमध्ये त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांना काही बोध दिला आहे.
इवलीशी मुंगी आकाशी उडाली आणि तिने सूर्याला गिळले असे मुक्ताबाई माउली म्हणतात तेंव्हा त्यांना त्यांच्यासारखी सामान्य स्त्री आध्यत्मिक क्षेत्रात गेल्यावर उंच आकाशात गेली म्हणजेच तिने कर्तृत्व गाजविले असे म्हणायचे आहे सूर्याला गिळले असे म्हणतात त्याचा अर्थ सूर्य म्हणजे परमात्मा त्याच्यात विलीन होणे अभिप्रेत आहे.
थोर नवलाव झाला ,वांझे पुत्र प्रसवला म्हणतात ,तेंव्हा आध्यात्मात गेल्यामुळे त्यांच्यात सृजनशीलता निर्माण झाली आणि त्या मुळेच अभंगांची निर्मिती करू शकल्या असे म्हणायचे आहे
त्या योगी चांगदेवांच्या गुरू होत्या. त्यांनी ज्ञानबोध या ग्रंथाचेही लेखन केले आहे . ह्या ग्रंथामध्ये संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई ह्यांचा संवाद आलेला आहे. त्या समाधिस्थ होण्याच्या थोडेसे आधी झालेले हे लिखाण असावे, असे त्यातील अंतर्गत संदर्भांवरून लक्षात येते.
मुक्ताबाई यांची अभंग निर्मितीही अतिशय अर्थपूर्ण आणि समाजाभिमुख आहे. त्यांच्या अभंगातून सर्वांच्या जीवनाच्या अनुषंगाने उल्लेख आढळतो.

संत मुक्ताबाई यांना विनम्र अभिवादन.

————-

मुंगी उडाली आकाशी। तिने गिळीले सूर्यासी।
थोर नवलाव झाला। वांझे पुत्र प्रसवला।
विंचू पाताळाशी जाय। शेष माथा वंदी पाय।
माशी व्याली घार झाली। देखोनि मुक्ताई हसली।

परमात्म्याने विश्वाची निर्मिती करण्यासाठी मायेची निर्मिती केली आणि मायेने आपल्या लीलेने जे जे काही नवल घडविले ते ते ‘कोडे’, ‘कूट’ या प्रकारांत मांडून मायेचे रूपक संतांनी उभे केले आहे. मुक्ताबाईच्या अभंगातील ही मुंगी म्हणजे दुसरे तिसरे कोणी नसून साक्षात माया आहे. या मुंगीने म्हणजे मायेने आकाशात उड्डाण केले म्हणजे ज्या परमात्म्यापासून आपण निर्माण झालो आहोत, त्याला विसरून आपली मर्यादा ओलांडली. ‘निजबोधरूप – तोचि ज्ञानदीप’ असे सूर्याचे वर्णन केले आहे. अहंकाराचा समूळ नाश करणारा तो सूर्य होय; तर अज्ञानाचा, अविद्येचा नाश करणारा ज्ञानप्रकाश म्हणजे परब्रह्म. त्याच्या मूळ स्वरूपाला मायेने आवरण घातले. ज्ञानप्रकाशाला स्वत:च्या आवरणाने अर्थात अविद्येने ग्रासले म्हणजे सूर्याला गिळीले आणि अविद्येचा प्रवास सुरू झाला. शुद्ध स्वरूप झाकले गेले, हाच मोठा नवलाव झाला. अविद्येला कधीही ब्रह्मरूप प्राप्त होणार नाही म्हणून ती वांझोटी आहे. ती वांझोटी अविद्या प्रसवली आणि तिने ‘अहंकार’ पुत्राला जन्म दिला. त्यातून विकारांचा षड्रिपू म्हणजे विंचू उदयास आला आणि मोहरूपी सर्पाने त्याला पाताळात नेले म्हणजे विकारांनी जीव पाताळात गाडला गेला. या अविद्येतून निर्माण झालेले संकल्प, विकल्प आणि त्यात सापडलेली जी जीवरूप माशी ती व्याली आणि त्यातून फार मोठी घार म्हणजे ‘वासना’ निर्माण झाली. मूळची शुद्ध स्वरूपातील उत्पत्ती असतानाही शेवटी विकारांच्या अत्युच्च पातळीला गेलेली जीवदशेची अवनत अवस्था पाहून मुक्ताबाई एकीकडे अत्यंत हळहळली, तर दुसरीकडे ढालगज मायेची ही चमत्कृती पाहून हसली. हेच रूप ‘योगाच्या’ अंगानेही सोडविता येते. या रूपाकत योगिनी आणि तत्त्वज्ञ या दोनही भूमिकेतून मुक्ताई अभिव्यक्त होते हे निश्चित.

चिंता क्रोध मागे सारा, ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा
योगी पावन मनाचा, साही अपराध जनाचा
विश्व रागें झाले वन्ही, संती सुखें व्हावें पाणी
शब्द शस्त्रें झालें क्लेश, संती मानावा उपदेश
विश्व पट ब्रह्मदोरा, ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा
ब्रह्म जैसें तैशा परी, आम्हा वडील भूतें सारी
अहो क्रोधें यावें कोठे, अवघे आपण निघोटे
जीभ दातांनी चाविली, कोणें बत्तीशी तोडीली
मन मारुनी उन्मन करा, ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा

******************

ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा
संत ज्ञानेश्वरांना ताटीचे अभंगातून बोध देणाऱ्या संत मुक्ताबाईचे आज पुण्यस्मरण . मुक्ताबाई वादळात मुक्ताबाईनगर (एदिलाबाद )येथे अडकल्या त्यावेळी वीज पडली व त्यातच अंतर्धान पावल्या.वैशाख् वद्य दशमी /वैशाख वद्य द्वादशी रोजी त्यांची पुण्यतिथी मानली जाते.
संत मुक्ताबाई या महाराष्ट्रातील संत-कवयित्री होत्या. संत निवृत्तिनाथ, संत ज्ञानेश्वर व संत सोपानदेव हे त्यांचे थोरले भाऊ होते.
संत मुक्ताबाई ह्या संत ज्ञानेश्वरांच्या धाकट्या बहीण म्हणून सर्वांना परिचित आहेत. परंतु त्यांचे स्वतःचेही स्वतंत्र अस्तित्व होते. त्यांनी रचिलेले ताटीचे अभंग हे त्यांच्या नावावर नोंदविलेले आहेत. या अभंगांमध्ये त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांना काही बोध दिला आहे. त्या योगी चांगदेवांच्या गुरू होत. त्यांनी ज्ञानबोध या ग्रंथाचेही लेखन केले आहे असे संशोधनांती स्पष्ट होते. ह्या ग्रंथामध्ये संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई ह्यांचा संवाद आलेला आहे. त्या समाधिस्थ होण्याच्या थोडेसे आधी झालेले हे लिखाण असावे, असे त्यातील अंतर्गत संदर्भांवरून लक्षात येते. मुक्ताबाईचे मुंगी उडाली आकाशी हे पद्माकर गोवईकरांचे कथानक खूपच छान आहे

माधव विद्वांस – फेसबुक यांचे आभार

नवी भर दि.०७-०६-२०२१

******

मुक्ताबाई

समाधी दिन १९ मे,१२९७, मेहूण,जिल्हा जळगाव. ह्या मुक्ताई या नावानेही ओळखल्या जातात. संत निवृत्तिनाथ, संत ज्ञानेश्वर व संत सोपानदेव हे मुक्ताबाईंचे थोरले भाऊ होते.. परंतु त्यांचे स्वतःचेही स्वतंत्र व्यक्तीमत्व होते.

मात्यापित्यांच्या देहत्यागानंतर या अनन्य साधारण कुटुंबाच्या गृहिणीपदाची नाजूक जबाबदारी मुक्ताबाईंवर पडली. ती तितक्याच समर्थपणे तिने उचलली आणि पेलली. त्यामुळे खेळण्या-बागडण्याच्या बालवयातच मुक्ताई प्रौढ गंभीर, सोशिक समंजस बनली. हळव्या निरागस वयात जीवनाच्या वास्तव सत्याकडे आणि कठोर स्वरूपाकडे निर्लीप्तपणे पाहण्याचे प्रगल्भ प्रौढत्व तिच्यात आलेले होते.

मुक्ताबाईंनी आपल्यापेक्षा मोठ्या भावंडांना मायेची पाखर दिली. वात्सल्याने सावरले व प्रसंगी जागरूक करण्यासाठी आत्मीयतेने फटकारले देखील. म्हणुनच तर पाठची बहीण असूनही जगावर रुसुन बसलेल्या आपल्या ज्ञानदादाला त्यांनी अधिकारवाणीने समजावले. संत कोणाला म्हणावे, संताची वागणूक कशी असावी हे ज्ञानदादाचा मनावर बिंबवले. ही समजूत घालत असताना त्यांनी उस्फुर्तपणे जे अभंग गायले तेच पुढे ताटीचे अभंग म्हणून प्रसिद्ध झाले. ताटीच्या अभंगात मुक्ताबाईंचं हळुवार, समंजस, प्रसंगावधानी, उच्च पातळीवरचे व्यक्तिमत्व साकार झाले आहे. त्यात त्यांनी संतत्वाची जी लक्षणे सांगितली आहेत ती त्यांच्या व्यक्तित्वात दिसून येतात.

संत मुक्ताबाईंनी रचलेले ताटीचे एकूण ४२ अभंग प्रसिद्ध आहेत. या अभंगांमध्ये त्यांनी दरवाजा बंद करून बसलेला आपला भाऊ ज्ञानेश्वर याने दरवाज्याची ताटी उघडावी म्हणून विनवणी केली आहे.या अभंगांमध्ये त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांना काही बोध दिला आहे.

इवलीशी मुंगी आकाशी उडाली आणि तिने सूर्याला गिळले असे मुक्ताबाई माउली म्हणतात तेंव्हा त्यांना त्यांच्यासारखी सामान्य स्त्री आध्यत्मिक क्षेत्रात गेल्यावर उंच आकाशात गेली म्हणजेच तिने कर्तृत्व गाजविले असे म्हणायचे आहे सूर्याला गिळले असे म्हणतात त्याचा अर्थ सूर्य म्हणजे परमात्मा त्याच्यात विलीन होणे अभिप्रेत आहे.थोर नवलाव झाला ,वांझे पुत्र प्रसवला म्हणतात ,तेंव्हा आध्यात्मात गेल्यामुळे त्यांच्यात सृजनशीलता निर्माण झाली आणि त्या मुळेच अभंगांची निर्मिती करू शकल्या असे म्हणायचे आहे.

योगी चांगदेवांचा अहंकार छोट्याश्या मुक्ताबाईचे अलौकिक ज्ञान बघून गळून गेला होता. त्यांनी मुक्ताबाईना आपले गुरू मानले. मुक्ताबाईंनी ‘ज्ञानबोध’ या ग्रंथाचेही लेखन केले आहे असे संशोधनान्ती स्पष्ट होते. ह्या ग्रंथामध्ये संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई ह्यांचा संवाद आलेला आहे. त्या समाधिस्थ होण्याच्या थोडेसे आधी झालेले हे लिखाण असावे, असे त्यातील अंतर्गत संदर्भांवरून लक्षात येते.

ज्ञानदेवांनी आणि सोपानदेवांनी एका मागोमाग एक अश समाध्या घेतल्या तेव्हा निवृत्तीनाथ आणि मुक्ताई व्यथा-व्याकूळ झाले, उदासीन झाले. मुक्ताई अबोल व उदासी बनल्या. दु:खी कष्टी अवस्थेत मुक्ताबाई महाराष्ट्राच्या उत्तर भागात तापी तीरावर मेहूण येथे आल्या. वैशाख वद्य दशमी शके १२१९ या दिवशी मुक्ताबाई वैकुंठवासी झाल्या. संत नामदेव महाराजांनी समाधीग्रहण प्रसंगाचे हृदय वर्णन केले आहे.

कडाडली वीज निरंजनी जेव्हा l
मुक्ताबाई तेव्हा गुप्त झाली l
वैकुंठी लक्ष घंटा वाजती एक घाई l
झाली मुक्ताबाई स्वरुपाकार l
एक प्रहर झाला प्रकाश त्रिभुवनी l
जेव्हा निरंजनी गुप्त झाली l
गेले निवारुनी आकाश आभुट l
नाम म्हणे कोठे मुक्ताबाई l

मुक्ताबाई यांची अभंग निर्मितीही अतिशय अर्थपूर्ण आणि समाजाभिमुख आहे. त्यांच्या अभंगातून सर्वांच्या जीवनाच्या अनुषंगाने उल्लेख आढळतो.

उदाहरण म्हणून त्यांचे तीन अभंग

मुंगी उडाली आकाशी
योगी पावन मनाचा रसग्रहण
चिंता क्रोध मागे सारा

संत मुक्ताबाई यांना विनम्र अभिवादन.

प्रसाद जोग.सांगली.
. . . . . वॉट्सॅपवरून साभार दि. २०-०५-२०२२

. . . . . . . .


ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा

संत ज्ञानेश्वरांना ताटीचे अभागातून बोध देणाऱ्या संत मुक्ताबाईचे आज पुण्यस्मरण . मुक्ताबाई वादळात मुक्ताबाईनगर (एदिलाबाद )येथे अडकल्या त्यावेळी वीज पडली व त्यातच अंतर्धान पावल्या.वैशाख् वद्य दशमी रोजी त्यांची पुण्यतिथी मानली जाते.
संत मुक्ताबाई या महाराष्ट्रातील संत-कवयित्री होत्या. संत निवृत्तिनाथ, संत ज्ञानेश्वर व संत सोपानदेव हे त्यांचे थोरले भाऊ होते.
संत मुक्ताबाई ह्या संत ज्ञानेश्वरांच्या धाकट्या बहीण म्हणून सर्वांना परिचित आहेत. परंतु त्यांचे स्वतःचेही स्वतंत्र अस्तित्व होते. त्यांनी रचिलेले ताटीचे अभंग हे त्यांच्या नावावर नोंदविलेले आहेत. या अभंगांमध्ये त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांना काही बोध दिला आहे. त्या योगी चांगदेवांच्या गुरू होत. त्यांनी ज्ञानबोध या ग्रंथाचेही लेखन केले आहे असे संशोधनांती स्पष्ट होते. ह्या ग्रंथामध्ये संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई ह्यांचा संवाद आलेला आहे. त्या समाधिस्थ होण्याच्या थोडेसे आधी झालेले हे लिखाण असावे, असे त्यातील अंतर्गत संदर्भांवरून लक्षात येते. मुक्ताबाईचेमुंगी उडाली आकाशी हे पद्माकर गोवईकरांचे कथानक खूपच छान आहे
प्रसिद्ध तातीचा अभंग
चिंता क्रोध मागे सारा
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा
योगी पावन मनाचा
साही अपराध जनाचा
विश्व रागें झाले वन्ही
संते सुखें व्हावें पाणी
शब्द शस्‍त्रें झालें क्लेश
संती मानावा उपदेश
विश्व पट ब्रह्म दोरा
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा
ब्रह्म जैसें तैशा परी
आम्हां वडील भूतें सारी
अहो क्रोधें यावें कोठे
अवघे आपण निघोटे
जीभ दातांनी चावली
कोणें बत्तीशी तोडीली
मन मारुनी उन्मन करा
ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा

******************************

🌸ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा……१🌸

संत जेणें व्हावें । जग बोलणे साहावें ॥
तरीच अंगी थोरपण । जया नाही अभिमान ॥
थोरपण जेथे वसें । तेथे भूतदया असें ॥
रागें भरावे कवणाशी । आपण ब्रम्ह सर्वदेशी ॥
ऐशी समदृष्टी करा । ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥

आज मला संत मुक्तबाईंची, खरे पाहता त्यांच्या त्या ‘ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा’ ह्या अभंगाची खूपच आठवण येत होती. त्यांचा दादा, म्हणजे आमचे श्रीज्ञानेश्वर जेव्हा रागावून दार बंद करून बसले, तेव्हा त्यांनी त्यांना समजवण्यासाठी उत्स्फूर्तपणे एका पाठोपाठ एक असे बारा अभंग रचून म्हंटले, जे ताटीचे अभंग म्हणून प्रसिद्ध आहेत. ह्यापैकी पहिल्या अभंगाचे आज रसग्रहण करूया. पाठची बहीण असूनही जगावर रुसुन बसलेल्या आपल्या ज्ञानदादाला तिने अधिकारवाणीने समजावले. संत कोणाला म्हणावे, संताची वागणूक कशी असावी हे आपल्या ज्ञानदादाच्या मनावर बिंबवले. ताटीच्या अभंगात ज्ञानोबांच्या ह्या मुक्तेचे हळुवार, समंजस, प्रसंगावधानी, उच्च पातळीवरचे व्यक्तिमत्व साकार झाले आहे. त्यात मुक्ताईने जी संतत्वाची लक्षणे आपल्या दादाला सांगितली आहेत ती मूर्तिमंत तिच्या व्यक्तित्वात दिसून येतात.
मुक्ताबाई म्हणतात की संतांना जगाची बोलणी सहन करावीच लागतात. ज्याला संत बनायचे आहे, त्यांना जगाचे कटू बोल हे सहन करावेच लागतात, कारण संतांची विचारधारा आणि सामान्य जनांची विचारक्षमता ह्यामध्ये जमीन-अस्मानाचे अंतर असते. जगाच्या पाठीवर असा एकही संत झाला नसेल की ज्याला तत्कालीन समाजाने छळला नसेल. मग ते एकनाथ महाराज असोत वा तुकोबा. संतांचे महत्व समाजाला नेहमीच त्यांच्या पश्चात का जाणवते हे एक न सुटणारे कोडेच आहे. कदाचित ती त्यांची परमेश्वराने घेतलेली परीक्षा असावी…..जे ते सहजी पार करतात.
हे बोलणे सहन करायचे तर त्यासाठी अहंकार त्यजावा लागतो आणि अहंकार त्यागल्याशिवाय थोरपण कसे येईल? संतांचे जीवन हे अज्ञ जनांच्या उद्धारासाठीच असते ना? अज्ञानी समाजाकडून अजून कसली वेगळी अपेक्षा ठेवावी? पण म्हणून त्या समाजाला सोडून, त्यांच्या वागणुकीने रुसून जर संत समाजापासून दूर निघून गेला, तर त्या समाजाचा उद्धार कसा होईल? अजाण समाजाचे हे पोरपण जाणून अभिमान गळून पडताच हृदयात भूतदया जागृत होते आणि आपोआप थोरपण येते….त्यासाठी अजून वेगळे असे काही करावे नाही लागत.
त्या भूतदयेने त्यांची दृष्टी इतकी विशाल झालेली असते की त्यांना आपल्या ब्रह्मस्वरूपाची पूर्ण जाणीव होते आणि हेच ब्रह्म जर साऱ्या चराचराला व्यापून राहिले आहे, तर मी कुणाहूनही आणि कुणीही माझ्याहून वेगळा नाहीच ही सर्वश्रेष्ठ अनुभूती होते…..म्हणून तर तीर्थक्षेत्री जाऊन आणलेले गंगाजल आमचे एकनाथ महाराज तहानलेल्या गाढवाच्या मुखी रिते करू शकतात. मुक्ताबाई म्हणतात की ब्रह्मस्वरूपात जर सर्वत्र मीच आहे, तर आपण कुणावर आणि कसे रागवावे?
ह्या भावंडांच्या आयुष्यातील ही घटना ही एक ईश्वरी लीला आहे. ज्ञानस्वरूप ज्ञानेश्वर महाराज काय हे सर्व जाणत नव्हते? पण असे काही नाट्यपूर्ण घडल्याशिवाय आम्हा सामान्य जनांसाठी ज्ञानगंगा प्रवाहित कशी होईल? म्हणून हे त्या ईश्वराने घडविलेले एक नाटक आहे. वेळप्रसंगी आपल्याहून लहान असलेलाही जर आपल्याला काही योग्य असे समजावीत असेल, तर आमच्यासारखा सामान्य माणूस म्हणेल की, तुझ्यापेक्षा जास्त पावसाळे मी पाहिले आहेत, मला नको शिकवूस…… पण आमची माऊली असे नाही म्हणत. खरा थोर कसा असतो हे आम्हाला समजविण्यासाठी हे सगळे नाट्य आहे. हे जर निवृत्तीनाथांनी सांगितले असते तर…..तर वेळप्रसंगी योग्य असल्यास लहानाचेही ऐकावे ही शिकवणूक आम्हाला नसती मिळाली ना?
अभंगाच्या अखेरीस ही धाकटी बहीण आपल्या दादाला सांगते की, ‘ऐशी समदृष्टी करा। ताटी उघड ज्ञानेश्वरा।।’ ही ओळ साधीसुधी नाही, ती ‘ताटी उघडा दादा’ असे नाही म्हणत. का? कारण हा संवाद आता बहीण-भावाचा उरलेला नाही. आता एक ज्ञानी आत्मा अधिकारवाणीने एक तुल्यबळ अशा, पण क्रुद्ध झालेल्या आत्म्याला पुनःजागृत करीत आहे….समत्वबुद्धि धारण करण्यास सांगत आहे….क्रोधविकाराने अल्पकाळासाठी का होईना, पण बंद झालेले बुद्धीचे कवाड उघडण्याचे आदेश दिला जात आहेत असे जाणवते. हे जे ज्ञानियांच्या बाबतीत घडू शकते, ते माझ्यासारख्या सामान्यांच्या बाबतीत घडले तर नवल ते काय?.. पण तेव्हा मुक्ताईचा हाच आदेश माझ्यासाठी असणार…………ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा. हरिॐ

🌸ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा….2🌸

योगी पावन मनाचा । साही अपराध जनाचा ॥
विश्व रागें झाले वन्ही । संती सुखें व्हावें पाणी ॥
शब्द शस्त्रें झालें क्लेश । संती मानावा उपदेश ॥
विश्व पट ब्रह्म दोरा । ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥

मुक्तबाईंचे हे दुसरे अभंगपुष्प आपल्याला संतांचे अर्थात पारमार्थिक पथावरील प्रत्येक साधकाच्या उद्दिष्टाचे लक्षण, कर्तव्य, त्यांच्या असण्याचे प्रयोजन विषद करीत अंतिम चरणात विश्वरहस्य उलगडून सांगते.
पहिल्याच ओळीत मुक्ताई योग्याची दोन अशी लक्षणे, नव्हे गुणधर्म सांगतात की ज्या माणसात ते गुण नाहीत त्याने स्वतःला आणि इतरांनीही त्याला योगी मानू नये. त्या म्हणतात ‘योगी पावन मनाचा। साही अपराध जनाचा।।’ योगी बनणे सोपे नाही. विवाहबंधनात स्वतःला गुंतवून घेतले नाही, ह्या एकाच निकषावर का कुणी योगी बनतो? अहो, जो निरंतर त्या परमेश्वराच्या अनुसंधानात आहे, ज्याचा त्या सर्वेश्वराबरोबर निरंतर योग जुळलेला असतो तो योगी. मग तो पवित्रच असणार ना? योग्याचे मन गंगेसारखे पावन असते. ज्याप्रमाणे अपवित्र माणसे गंगेच्या संपर्कात येऊन पवित्र बनतात आणि त्यांची पापे धुऊनही गंगेच्या पावित्र्यात थोडीही कमतरता येत नाही…ती अजूनही तितकीच पवित्र असते, तसा योगीही मनाने पावन आणि अपराधी जनांचे अपराध सहन करून पोटात घालणारा असतो. त्याच्या संपर्कात कुणी लबाड, भामटा आला तरी योग्याला फरक पडता कामा नये, उलटपक्षी त्या पामराचे दोष गळून तो चांगल्या मार्गाला लागला पाहिजे.
संत कुणाच्या अपराधाने आपल्या मनाचा तोल ढळू देत नाही, त्यासम स्वतः बनत नाही. सारे विश्व जरी क्रोधाग्नीत धगधगत असले तरी, जो क्रोधीत होत नाही तो संत. उलट हीच ती वेळ असते की जेव्हा विश्वाला संतांचे ह्या विश्वातील प्रयोजन समजते. आगीने कधी आग विझेल का? तिथे शीतल जलाचा शिडकावाच जरुरी असतो ना? शीतल गंगाजलासारख्या मनाचा संत आपली विश्वाला शांत करण्याची भूमिका स्विकारतो….पार पाडतो. पाणी जीवन आहे. पाण्याची भुमिका सोपी नाही, महाकठीण आहे. कशी? आग विझवताना पाण्याला आपले द्रवरुपी अस्तित्व संपवून टाकणे भाग पडते, म्हणजे पाण्याला वाफ बनून विरून जावे लागते ना? जगाच्या इतिहासातील अनेक संत असेच विरून गेले…पण त्यांनी आपल्या कर्तव्यकार्याचा शेवटपर्यंत त्याग नाही केला… ….विश्व रागे झाले वन्ही। संती सुखे व्हावे पाणी। …..शीतल गंगाजलासारखे पावन असे ते संत सुखेनैव आग शांतवणाऱ्या जळाची भूमिका अंगिकरतात. हवे-हवे(राग) च्या भौतिक ज्वालांत गुरफटलेल्या ह्या अखिल मानवविश्वाला ‘भौतिक सुख हे खरे सुख नाही’ ह्या ज्ञानगंगाजलाने शीतल करणे हे संतकर्तव्यही ह्या चरणात हळुवारपणे मांडलेले जाणवते.
तिसऱ्या चरणात संतांचे अजून एक महान भाववैशिष्ट्य दडलेले आहे, ते म्हणजे संत हे मनाने कमालीचे कोमल असतात. आम्हा समान्यांसारखी त्यांची मने निबर, कठोर बनलेली नसतात. अशा कोमल मनांवर जेव्हा समाज शब्द शस्त्रे परजून तुटून पडत असतो तेव्हा, त्यांना किती क्लेश होत असतील ह्याचा किंचितही विचार समाज करत नाही…….आणि तेव्हा आपल्या मुक्ताईचा एकच उपदेश, एकच ज्ञान त्यांच्या कामी येते आणि ते म्हणजे ‘विश्व पट, ब्रह्म दोरा।’……. ‘मुक्ताई’ ह्या नावातच त्यांची महानता दडली आहे…ती आई असुनही मुक्त आहे आणि मुक्त असुनही तिने आपले सर्वकालीन आईपण जपले आहे…….असा मुक्तात्मा ह्या अभंगपुष्पाच्या अंतिम चरणात आपल्याला ह्या अखिल विश्वाचे स्वरूपरहस्य केवळ प्रत्येकी दोन अक्षरी अशा चार शब्दात सांगून जातो…..’विश्व पट ब्रह्म दोरा’……….हे संपूर्ण विश्व म्हणजे त्या ब्रह्म नामक एकाच धाग्याने विणले गेलेले वस्त्र आहे……आईने ह्या चार शब्दात मी-तू चे द्वैतच संपवून टाकले आणि आईच्या अधिकाराने पुन्हा एकदा तोच आदेश दिला…..ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा… हा आदेश आम्हा सर्वांसाठी आहे. बाळा आतातरी स्वतःला ओळख……तू ज्ञानस्वरूप आत्मा आहेस….ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा. हरिॐ

🌸ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा….३🌸

सुखसागरी वास झाला | उंच नीच काय त्याला ॥
अहो आपण जैंसे व्हावें | देवें तैसेंचि करावें ॥
ऐसा नटनाटय खेळ | स्थिर नाही एकवेळ ॥
एकापासुनी अनेक झाले | त्यासी पाहिजे सांभाळिले ॥
शून्य साक्षित्वें समजावें | वेद ओंकाराच्या नावें ॥
एकें उंचपण केले | एक अभिमानें गेलें ॥
इतकें टाकुनी शांती धरा | ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥

ह्या अभंगपुष्प मालिकेतील हे तिसरे अभंगपुष्प ‘सुखसागरी’ सुरू होऊन ‘ज्ञानेश्वरा’ वर विराम पावते. हे ताटीचे अभंग म्हणजे त्या बालपणीच्या गोष्टीतल्या बदकांच्या कळपात राहून आपले स्वरूप न जाणणारा राजहंस वा मेंढ्यांच्या कळपात वाढल्याने आपले स्वरूप न कळलेला सिंहाचा छावा, ह्यांना जसे त्यांच्या खऱ्या कुळाची आठवण द्यावि तसे आम्हा सामान्यांना आमच्या स्वरूपाचे ज्ञान देणे आहे. फक्त ह्या रुपकात तो राजहंस वा छावा मुक्ताबाईंचा दादा आहे, ज्याने आपण राजहंस असल्याचे सिद्ध केले भावार्थ दीपिका लिहून.
मुक्ताबाई म्हणतात की ‘सुखसागरी वास झाला। उंच नीच काय त्याला।। महात्म्यांची महानता केवळ त्यांच्या कृतीतूनच नव्हे, तर त्यांच्या प्रत्येक शब्दातूनही त्यांच्या महानतेचे दर्शन आपल्याला देत असते. पहिल्या ओळीतील ‘झाला’ शब्द आपल्याला कर्तुत्वभावाचा लोप दर्शवतो. ‘वास केला’ न म्हणता ‘वास झाला’ असे शब्द काही ठरवून नाही बोलता येत…खरे ना? माझ्यासारख्या सामन्याच्या लेखणीतून उतरले असते….’सुखसागरी वास केला। उंच नीच काय मला।। हाच फरक फरक असतो उंच संत आणि खुजे असणारे आम्ही सामान्य ह्यांच्यात आणि म्हणून संतांची उंची आम्हा सामान्यांना मापता येत नाही….म्हणून समाजाकडून संतांचा छळ होतो.आपण त्यांची उंची मापण्याचा प्रयत्नही न करावा… आपण केवळ लिन व्हावे त्यांचे पायी. हे जेव्हा जमेल ना, तेव्हा प्रभूच प्रेमे उचलुनी घेईल…असो. तर मुक्ताई सांगत आहेत की सुखसागरी वास म्हणजेच ज्याला ईश्वरानुभूती झाली आहे त्याच्यातील लहान-मोठा, ज्ञानी-अज्ञानी, गरीब-श्रीमंत, खालची जात-वरची जात ही सगळी द्वंद्व संपुष्टात येतात. जो स्वतः सुखसगरात डुंबत आहे, त्याला असल्या बाबी कधी स्पर्शही करीत नाहीत. सागरी क्रीडा करणाऱ्यांना किनाऱ्यावरील वाळू अंगी लागेल? त्याच्या मनात सन्मानाच्या अपेक्षा नसतात. कारण सर्वत्र ब्रह्मच व्यापून आहे हे जाणणारा असा हा भेद कसा करू शकेल? ज्याच्या मनी असा भेदभाव असेल तो शांत कसा असेल? जो अंतरी शांत नसेल तो संत कसा?
पुढे त्या म्हणतात ‘अहो आपण जैसे व्हावे। देवे तैसेचि करावे।।…खरेतर विश्व आपल्यासाठी कसे असावे हे अंतिमतः आपल्यावरच अवलंबून आहे ना? ध्वनी-प्रतिध्वनी, बिंब-प्रतिबिंब ह्यांच्यातील संबंधासारखेच हे आहे. अखिल विश्वाच्या रूपाने तो ईश्वरच नटलेला असल्याने माझ्या कुवतीनुसार, कृतीनुसार, रुची-अभिरुचीनुसार, कृती वा कर्मानुसार तोच त्याच्या विश्वातून मला सामोरा येत असतो…माझ्या मनोमंदिरी अवतरीत होत असतो. बिंब तोच आणि प्रतिबिंबही तोच…
हेच अधिक नीट समजावे म्हणून त्या म्हणतात, ‘ऐसा नटनाट्य खेळ। स्थिर नाही एकवेळ।।’….हे विश्वनाट्य निरंतर पुढेच जात आहे. हेच विश्वनाट्य पुढे काही शतकांच्या अंतराने आलेल्या तुकोबांनी ‘जिवाशिवाचे भातुके। केले क्रीडाया कोतुके। कैसी येथे लोके। आभास अनित्य।।’ ह्या शब्दांनी वर्णिले आहे ना? नानात्वाच्या ह्या अनित्य अशा नटनाट्य खेळात मी,तू आणि इतर असा कोणताही भेद नसणारे म्हणजेच शून्यस्वरूप….शून्य वर्तुळाकारच असते ना?…म्हणजेच ज्याच्यापासून सुरू होऊन परत त्याच्याशीच पूर्ण होणारे असे ते शून्यस्वरूप ब्रह्म जाणण्यासाठी वेदप्रवृत्ती निर्माण झाली आणि त्यातून त्या मूलस्वरूपाला ओंकार रूप प्राप्त झाले. म्हणून मुक्ताई म्हणतात, ‘एकापासुनी अनेक झाले। त्यासी पाहिजे सांभाळीले।। शून्य साक्षीत्वे समजावे। वेद ओंकाराच्या नावे।।’..ह्यातून एक जाणवते की ह्या शून्यब्रह्माला जर जाणायचे असेल, तर मला माझ्यात, माझ्या ‘आत’ साक्षीभाव रुजवण्यावाचून अन्य पर्याय नाही असे आई मला सांगत आहे. ज्या एकापासुनी अनेक झाले तोच त्यांचा सांभाळ करणार आहे आणि तोच त्यांना तारणारही आहे. हे शाश्वत सत्य जाणून आपण आपुला कर्तुत्वभाव टाकावा आणि साक्षीभाव धारण करावा…….हाच एकमेव मार्ग आहे आपले सारे मानसिक क्लेश टाळण्यासाठी. हे अंमलात आणणे बोलण्याइतके सोपे नाही हे खरे, पण जर ‘त्याच्या’ नामस्मरणाची कास धरली तर तो कर्ता-करविताच ते घडवेल ह्या विश्वासाने त्याचे नाम चित्ती राखावे.
हे मला जमत नाही म्हणून तर मी विविध द्वंद्व ओढवून घेतो आणि त्यात गुरफटतो, अशांत होतो आणि संत मात्र निर्द्वंद्व झाल्याने शांत असतात. शांत असणे हे ईश्वरीकृपेचे एक प्रमुख लक्षण आहे. जिथे द्वंद्व आहे, तिथे अभिमान, अहंकार आणि युद्धप्रवृत्ती निर्माण होतेे, शांतीचा लोप होऊन अशांती निर्माण होते आणि परिणामी त्या ब्रह्मरूपास, स्वरूपास जाणणे ह्या अनुभूतीपासून मी दूरदूर होत जातो. हे समजविण्यासाठी आई मला सांगते, ‘एके उंचपण केले। म्हणजे मी श्रेष्ठ आहे हे एक मनी आले की तत्क्षणी…’एक अभिमाने गेले। त्या एकाअभिमानामुळे ज्या ‘एका’पासुनी हे सारे घडले, त्या ‘एकापासून’ ह्या एका अभिमानापायी तू दूर जाणार… त्याच्या त्या अनुभूतीला तू मुकणार…..मला सुखसागरी डुंबणे न लाभता पुन्हा एकदा भवसागरी बुडणेच घडणार…..मीच माझ्या जीवनाचा शिल्पकार…हेच आई मला सांगत आहे ना?
हे सर्व सांगून अंती आई सांगत आहे, विनंती करीत आहे की, ‘इतके टाकुनी शांती धरा। ‘, म्हणजे हा वृथाचा अभिमान, जो कर्तुत्वभावातून उपजला आहे, तो त्यजून शांती धारण करा आणि कर्तव्यभावात स्थिर होऊन……..ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा। हरि ॐ

🌸ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा … ४🌸

मुक्ताई अत्यंत परखडपणे जगाला दिसणारे बाह्य वैराग्य आणि कठोर आत्मपरिक्षणात स्वतः साधुसंन्याशाना स्व-अंतरी दिसणारे वैराग्य, अशा अंतर्बाह्य वैराग्याविषयी चौथ्या आणि पाचव्या अभंगात जे सांगत आहेत ते आता पाहूया आणि स्वतःलाही तपासूया….

वरी भगवा झाला नामें | अंतरीं वश्य केला कामें ॥
त्याला म्हणूं नये साधू | जगीं विटंबना बाधू ॥
आपआपणा शोधून घ्यावें | विवेक नांदे त्याच्या सवें ॥
आशा दंभ अवघें आवरा | ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥

संतत्वाचे वा साधुत्वाचे तात्विक विश्लेषणात्मक विवेचन करताकरता मुक्ताई आता हळूच ज्ञानदेवांच्या मनीच्या साधुत्वाला, वैराग्याला डिवचतात. अर्थात ह्या डिवचण्यामागील त्यांचा उद्देश ज्ञानदेवांना आत्मपरिक्षणास भाग पाडून विश्व व्यवहारात परत आणणे हा आहे. अर्जुन किती शूर आहे हे काय सर्वज्ञ भगवान श्रीकृष्णांना ज्ञात नव्हते का? तरीही भगवंत त्याच्यावर क्लैब्यत्वाचा म्हणजेच षंढत्वाचा आरोप का करतात? ममत्वाने झाकोळले गेलेले क्षात्रतेज पुन: झळाळून यावे ह्यांसाठीच ना? तसेच इथे आपली मुक्ताई ज्ञानदेवांना आपले वैराग्य वा साधुत्व हे खरे आहे ना, वरवरचे पोशाखी तर नाही ना याचा शोध घ्यायला, आत्मपरीक्षण करायला उद्युक्त करीत आहे. विवेक आणि वैराग्य ह्यांच्या एकत्र असण्याचे महत्वही त्या सांगतात. “विवेका सहित वैराग्याचे बळ | धगधगीत ज्वाळ अग्नि जैसा ||” असे सांगणार्‍या तुकोबांनी वैराग्याच्या संदर्भात “विष खावे ग्रासोग्रासीं | धन्य तोचि एक सोसी ||” असे म्हटले आहे.
घर बांधायचे झाले तर प्रथम भूमी खणून घरासाठी पाया बांधावा लागतो. त्या पायाच्या भक्कमपणावर तर सारी इमारत उभी रहाणार आहे ना? तो जर कच्चा असेल तर….तर तो त्यावरील इमारतीच्या भाराने खचून जाईल आणि उभी इमारत जमीनदोस्त होईल ना? हाच नियम आई आपल्याला पहिल्या दोन चरणात शिकवीत आहे. ‘वरी भगवा झाला नामे। अंतरी वश्य केला कामे’ ह्याचे दोन अर्थ जाणवतात. एक अर्थ म्हणजे, मुखाने नाम घेणे चालू झाले आहे खरे, पण अंतरीच्या कामनांचे काय? त्या कामनांचे नियमन केले गेलेआहे की त्यांचे बळेच दमन केले आहे? कारण ते जर दमन असेल तर कामना रुपी नाग पुन्हा कधीही उसळून वरवरचे वैराग्य कोसळू शकते. हे माझ्यासारख्या सामन्याच्या बाबतीत संभवते. अजूनही कामनांनी घर खाली नाही केले, आणि तरीही मला वाटते की मला आता अध्यात्म साधले. ह्याला भोळेपणा म्हणावा की भोंदूपणा? आत्मपरीक्षण करणे भाग आहे. दुसरा अर्थ सरळसरळ समाजातील भोंदू साधूंशी निगडीत आहे. असे भोंदू वैराग्याची लक्षणे असणारी वस्त्रे परिधान करतात, मुखी हरिनाम धारण करतात आणि विकाराधीन वैयक्तिक जीवन जगत असतात. त्यांचे सामाजिक जीवन मात्र वैराग्याचे प्रदर्शन करीत असते. अशांना साधू म्हणणे म्हणजे साधुत्वाची विटंबना आहे आणि ती जगासाठी अत्यंत घातक ठरू शकते कारण अशा भोंदू लोकांमुळे समाजाचा अध्यात्ममार्गावरील विश्वास उडू शकतो, असे मुक्ताई स्पष्टपणे सांगत आहेत. आपल्याकडून असा हा घोर अपराध घडू नये ह्यासाठी आत्मपरीक्षण करावे, आपल्या अंतरी विवेक जागृत आहे ना हे प्रसंगी तपासावे आणि त्या विवेकाच्याच आधाराने आशा आणि दंभ आवरावे. आवरणे म्हणजे लगाम खेचून त्यांचे दमन करणे अपेक्षित नाही, इथे आवरणे म्हणजे निवारणे अपेक्षित आहे….. हे सारे कळतेही, पण जमणार कसे? तिथे आई सांगते आहे…….ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा…….तू शुद्धबुद्ध आत्मा आहेस…..कवाड उघड…ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा…ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा……हरि ॐ

🌸ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा…५🌸

संत तेचि जाणा जगीं । दया क्षमा ज्यांचे अंगी ॥
लोभ अहंता न ये मना । जगी विरक्त तोची जाणा ॥
इह परलोकी सुखी । शुद्ध ज्ञान ज्यांचे मुखी ॥
मिथ्या कल्पना मागें सारा । ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥

ताटीच्या पाचव्या अभंगात मुक्ताबाईंनी संतांचे अजून दोन महत्त्वाचे गुणधर्म सांगून त्यावरून संतांचे लक्षण अथवा व्याख्या केली आहे. ज्याच्या अंगी क्षमा आणि दया वसतात तो संत अशी ही सुटसुटीत व्याख्या आहे. क्षमा म्हणजे इतरांनी आपल्या संदर्भात केलेला अपराध प्रतिकार न करता सहन करणे. दयेची संकल्पना खूपच व्यापक आहे. दयेचा संबंध आपण इतरांशी कसे वागावे याच्याशी आहे. “भूतांची दया हे भांडवल संता ” असे तुकोबानीही म्हंटले आहे. अंगी क्षमा आणि दया असणे हे संतांचे भावात्मक लक्षण आहे. आईने इथे ‘लोभ आणि अहंकार ज्याच्या अंगी नाहीत तो संत’ हे संतांचे अभावात्मक लक्षण सांगितले आहे. पण लोभ आणि अहंकार नसणे या अभावरूप गुणधर्माला मुक्ताई विरक्ती म्हणतात. शुद्ध ज्ञान म्हणजे ‘मी सर्वव्यापक ब्रह्म आहे’ हे मुखी असावे आणि आचरणी दिसावेही. हे ज्ञानरत्न ज्याने अतरंगी धारण केले आहे, त्याच्या मुखी ही रत्नप्रभा विलसेलच ना? त्या रत्नप्रभावानेच तो महात्मा इहलोकी आणि परलोकीही सुखी होतो. कुठले भाव आणि कशाचा अभाव असतो तेव्हा हा रत्नप्रभाव अनुभवता येतो हे मुक्ताबाईंनी सुरवातीस सांगितलेच आहे. ज्ञानदेवांकडे तर ते रत्न सुर्यपूत्र कर्णाच्या कवचकुंडलांसारखे जन्मजात आहेच आणि तरीही ह्या ईश्वरी लिलेत त्यांनी आत्तातरी दुःखच धारण केले आहे ना? तो सुर्यपूत्र कर्णही ईश्वरी लिलेत सुतपुत्र म्हणून वावरला ना? वेळीच सावरला असता तर?……असे कुणाच्याही बाबतीत होऊ नये म्हणून तर मुक्ताई साऱ्या मिथ्या कल्पना मागे सारायला सांगत आहेत. हे सुखकारक, ते दुःखकारक अशा प्रकारच्या साऱ्या मिथ्या कल्पना दूर करा आणि ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा…….ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा. हरि ॐ

🌸ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा…६ 🌸

एक आपण साधू झाले | येर कोण वाया गेले ||
उठे विकार ब्रम्ही मुळी | अवघे मायेचे गा बळी ||
माया समूळ नुरे जेव्हा | विश्व ब्रम्ह होईल तेव्हां ||
ऐसे समजा आदि अंती | मग सुखी व्हावें संती ||

चिंता क्रोध मागे सारा | ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ||

मुक्ताबाईंच्या ह्या अभंग पुष्पमालेच्या प्रत्येक पुष्पाचा रंग वेगळा. सहावा अभंग म्हणजे तर जणू मध्यान्हीचा तळपता सूर्य.स्वतःस उच्च वा श्रेष्ठ समजणाऱ्यांना अधिकारवाणीने असे समाजविले आहे की ते वाचतानाच आपल्याला जाणवते की चांगदेव का तिथे झुकले? अधिकार असणे म्हणजेच काहीतरी अधिक (Positive, सकारात्मक) असणे. मग जिथे अधिक आहे, तिथे उणे(Negative, नकारात्मक) कसे असेल? मग ज्याच्याकडे नकारात्मक दृष्टिकोन असेल, त्याला अध्यात्मिक पथावरील अधिकारी वा साधु,संत वा संन्यासी कसे मानावे? म्हणून पहिल्याच चरणात साधुसंतांनी सर्वसामान्य माणसांकडे सहानुभूतीने पाहण्याची, त्यांना समजावून घेण्याची आवश्यकता मुक्ताई प्रतिपादितात. आम्ही जेथे पोहोचलो तेच साधुत्व व इतर जनांचे जीवन वाया गेले असे आपल्या वर्तणुकीतून दर्शवणे ही साधुत्वाची अवस्था नव्हे. तर आपण जेथे आहोत तेथून इतरांना मार्गदर्शन करीत, हात देऊन त्यानांही आपल्या अवस्थेपर्यंत आणणे, किमान त्यासाठी प्रयत्न करणे म्हणजे साधुत्व.

ह्या अभंगाचा दुसरा चरण क्रांतिकारी विचारसरणीचा आहे. सामान्यांना झेपणार नाही. इथे त्या म्हणतात की सामान्य जन विविध विकारांनी ग्रस्त आहेत हे खरे, पण मुळात पहिल्यांदा विकार उठला तो एकमेवाद्वितीय अविकृत परब्रह्मातच ना?…….“एकोहम् बहु स्याम” हा आदि संकल्प म्हणजे एक विकारच म्हणायला हवा ना?……म्हणून त्या संकल्पबीजातून निर्माण झालेले हे सर्व प्रवाहपतीत जन, हे मायेचे बळी आहेत असे समजून त्यांचा तिरस्कार न करता त्यांच्यासाठी आपल्या हृदयी करुणा जागृत व्हावी. त्यांच्याबद्दल कळवळा यावा. ब्रह्मज्ञ कुणा म्हणावे? इथे एक पाठभेद आढळतो. काहीजण ‘माया समूळ नुरे जेव्हा।’ असे म्हणतात, तर काही जण ‘माया समूळ मुरेल जेव्हा।’ असे असल्याचे मानतात. मी अधिकारी नाही, अधिकारी व्यक्तींनी जरूर व्यक्त व्हावे. पण दोन्हीचे अर्थ सुरेखच आहेत. जन्मजन्मांतरीची माया जेव्हा समूळ नष्ट होईल असे म्हणा वा ज्याने त्या मायेला पचवले वा आपल्यात विरून टाकले असे म्हणा, पण त्यानाच हे इंद्रियगोचर असलेले अखिल विश्व म्हणजे अनेकत्वाने व्यक्त झालेले केवळ ब्रह्मच आहे हे ज्ञान होईल ना? सर्वत्र अनादी-अनंत ब्रह्मच आहे, हे ज्याने जाणले तो संतमहात्मा सुखी, सदासुखी असावा ना? असे म्हणून मायाभ्रमित ज्ञानेश्वरांना (माया कधी कुणाला भ्रमित करेल, रामायणातील त्या मायावी कांचनमृगासारखी भटकवेल हे नाही सांगता येत) मुक्ताईरूपी आदीमाया इथे आदेश देते …..चिंता क्रोध मागे सारा। ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा।। आता तेच आत्मज्ञानाचे, ब्रह्मज्ञानाचे चिलखत घेऊन चिंता व क्रोधादी विकारांना पुन्हा एकदा परास्त करा, मागे सारा आणि …………ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा. हरि ॐ

🌸ताटी उघड ज्ञानेश्वरा…….७🌸

ब्रह्म जैसे तैशापरी | आम्हा वेढिले भूती सारी ||
हात आपला आपण लागे | त्याचा करू नये राग ||
जीभ दाताने चाविली | कोणी बत्तीशी तोडीली? ||
थोडे दुखावले मन | पुढे उदंड साहाणें ||
चणे खावे लोखंडाचे | मग ब्रम्हपदी नाचे ||
मन मारुनी उन्मन करा | ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ||

ह्या अभंगाचा खालीलप्रमाणे एक पाठभेद आढळून येतो.

ब्रह्म जैसें तैशा परी।आम्हा वडील भूतें सारी ॥१॥
अहो क्रोधे यावें कोठे । अवघे आपण निघोटे ॥२॥
जीभ दातांनी चाविली। कोणें बत्तीशी तोडीली? ॥३॥
मन मारुनी उन्मन करा। ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥४॥

मागच्या म्हणजेच सहाव्या अभंगात साक्षात परब्रह्मावर सर्वप्रथम विकार तिथेच निर्माण झाला असे म्हणणाऱ्या मुक्ताबाई ह्या अभंगात सुरुवातीसच सांगतात की जरी असे असले तरी त्याला म्हणजे ब्रह्मतत्वाला काहीही फरक पडत नाही, कारण तो आमच्यासारख्या पंचमहाभूतांनी वेढलेला नाही. इथे आई एक फार मोठे रहस्य उलगडत आहे. ते रहस्य म्हणजे, जो पंचमहाभूतांनी वेढलेला नाही, त्याला विकार देखील विकारी बनवू शकत नाहीत. वेढले जाणे म्हणजे काय? वेढले जाणे म्हणजे त्या पंचमहाभूतांच्या गराड्यात व विळख्यात अडकून पडणे. देहात राहून जो विदेही झाला त्यालाच निर्विकारी बनणे साधेल. पुरातन काळापासून ऋषीमुनी ह्याच प्रयत्नात राहिले आणि त्यांनी ते साधलेही. संतभक्तांनी परब्रह्माला भजून ती विदेही अवस्था प्राप्त केली. सारी चराचर सृष्टी ह्या पंचमहाभूतांनीच बनलेली आहे आणि त्यांच्याच प्रभावात आहे. अशा स्थितीत ज्ञात्यांनी, ज्ञानेश्वरानी कोणावर आणि का रागवावे? मुक्ताई हा मुद्दा पटवून देताना दैनंदिन जीवनांतील आपल्या सर्वांच्या अनुभवाचा पण मार्मिक असा दाखला देतात. एखादेवेळी चुकून जीभ दातांखाली येते व चावली जाते, पण तेव्हा आपण चिडून दात पाडायला प्रवृत्त होत नाही ना?. उलट आपलेच दात आणि आपलीच जीभ असे म्हणून समाधान करून घेतो. मुक्ताईना पुढे जे सांगायचे आहे ते म्हणजे त्यांनी सांगितलेला हा दृष्टांत व्यापक केला म्हणजे सारे विश्व हे आपलेच शरीर आहे असे म्हणता येईल. मुक्ताई ज्ञानदेवांना त्यांच्या भविष्यकालीन जबाबदारीची आणि कार्याची जणू जाणीव करून देतात. ज्याला लोकसंग्रह म्हणजेच विश्वकल्याण साधावयाचे आहे, त्याने एवढ्यातेवढ्याने आपले मन दुखावून घेता कामा नये. कारण यापुढे त्यांना आणखी खूप काही सहन करायचे आहे. ही तर केवळ सुरुवात आहे. ज्याला ब्रह्मप्राप्ती सारखे अत्युच्च ध्येय गाठायचे आहे, त्याला कष्ट हे सहन करावेच लागतात आणि लागणारही.
पुढच्या चरणात मुक्ताई म्हणतात, ‘चणे खावे लोखंडाचे। मग ब्रह्मपदी नाचे।।’ साऱ्या कडधान्यांमध्ये चणे जरा अधिकच कठोर, त्याला अंकुर येण्यासही थोडा अधिक वेळ लागतो. सर्वसामान्य समाज तर लोखंडी चण्यांसारखा आहे. हे खरे, पण तो समाज जर वैश्विक शरीराचा अविभक्त भाग आहे तर ज्या ज्ञानदेवांना ब्रह्मपदी नाचायचे आहे त्यांना हे लोखंडी चणे पचवणे भाग आहेना? हे लोखंडी चणे पचविण्यासाठी काय करावे हे देखील त्या अंतिम चरणात स्पष्ट करतात. गुरू केवळ तुमची खरी समस्या तुम्हाला सांगत नाही, तर त्या समस्येचे निवारण कसे करायचे तेही सांगतो. त्या म्हणतात उन्मन व्हा, मनावर ताबा ठेवून आणि वैयक्तिक रागलोभ बाजूला सारून तटस्थपणे विचारसागरमंथन करा. इथे एक पाठभेद आहे. काही ठिकाणी ‘मन मारुनी मथन करा’ तर काही ठिकाणी ‘मन मारुनी उन्मन करा।’ असे आढळते. पण कुठलाही शब्द घेतला तरी काहीही फरक नाही…..कारण त्या शब्दाच्या पूर्वीचे ‘मन मारुनी’ हे दोन शब्दच खरे महत्वाचे आहेत. आधुनिक दन्तवैद्य जसे रूट कॅनॉलिंग करतात तसे मनाच्या बाबतीत करणे भाग आहे. सुज्ञांस अधिक सांगणे न लगे……म्हणून त्या परत एकदा तीच ललकारी देतात………..ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा. हरि ॐ

. . . . . . .

वॉट्सॅपवरून साभार . . . दि.१४-०७-२०२१

वीर हनुमान आणि दास हनुमान

आज श्रीहनुमानाचा जन्मोत्सव आहे. समर्थ रामदासांनी भीमरूपी महारुद्र वज्र हनुमान मारुती वनारी अंजनीसूता रामदूता प्रभंजना महाबळी प्राणदाता सौख्यकारी दुःखहारी अशा अनेक नावांनी या श्रीहनुमंताची स्तुति केली आहे. आज त्याच्या जन्मोत्सवानिमित्य माझे मित्र आणि एक वरिष्ठ सेवानिवृत्त सहकारी श्री. शरद पांडुरंग काळे यांनी लिहिलेला हा लेख साभार सादर करीत आहे.

आपल्या भारतीय परंपरेत ज्या ओजस्वी व्यक्तिरेखा आपल्याला सातत्याने प्रेरणा देत आहेत, त्यात हनुमान हे नाव अतिशय महत्वाचे आहे. वानरांच्या कुळात जन्म घेतलेल्या आणि बुद्धी, शारीरिक सामर्थ्य, धैर्य, निष्ठा आणि स्वयंशिस्त यांचा आदर्श असलेल्या हनुमानाने भारतीय संस्कृतीत देवस्थान मिळविले.ज्या सात चिरंजीव व्यक्तिरेखा आपल्या पुराणांमधून वर्णिलेल्या आहेत, त्यात हनुमान ही एक व्यक्तिरेखा आहे.

पुंजिकस्थला नावाची एक अप्सरा होती. ह्या अप्सरेने कपियोनीत वानरराज कुंजराच्या पोटी जन्म घेतला. ती मुळातच अप्सरा असल्यामुळे अतिशय सुंदर होती. पुढे ती वानरराज केसरीची पत्नी झाली. अप्सरा असल्यामुळे ती हवा तो देह धारण करू शकत होती. एक दिवस मानवी लावण्यावती स्त्रीच्या रुपात ती एका पर्वतशिखरावर भ्रमण करीत होती, तेंव्हा तिचे रूप पाहून पवनदेव तिच्यावर मोहित झाले. त्यांनी तिच्या सुंदर शरीराला आलिंगन देताच त्या जाणीवेने ती सावध झाली, व आपला पातिव्रत्य भंग करणारा कोण ते विचारू लागली. त्यावर पवनदेवांनी तिला सांगितले की मी अव्यक्त रूपाने मानस संकल्पाद्वारे तुझ्याशी समागम केला आहे, त्यामुळे तुझ्यावर पातिव्रत्य भंगाचा दोष येत नाही. माझ्या कृपेमुळे तुला एका बलवान आणि बुद्धिमान पुत्राची प्राप्ती होईल. त्या नंतर भगवान वायुदेवांच्या कृपेने वानरराज केसरी आणि अंजनी यांच्या पोटी चैत्र पौर्णिमेला सकाळी सहा वाजता हनुमान जन्माला आला.

बाल्यावस्थेत असतांना उगवत्या सूर्याला फळ समजून त्याचा घास घेण्यासाठी आकाशात त्याने झेप घेतली. तीनशे योजने अंतर पार करून अंतरिक्षात गेल्यावर, त्याच्या तीव्र गतीने आणि आवेशाने हबकलेल्या इंद्राने वज्र प्रहार करून त्याला रोखण्याचा प्रयत्न केला. त्या प्रहाराने हनुमानाच्या हनुवटीला जखम झाली. त्याच्या हनुवटीचा एक छोटा भाग उदयगिरी पर्वताच्या शिखरावर पडला. म्हणून त्याचे नाव हनुमान असे पडले. त्यावेळी झालेल्या जखमेचा व्रण आपल्याला हनुमानाच्या फोटोवर किंवा मूर्तीवर पाहायला मिळतो. इंद्राच्या वज्रप्रहाराने आपल्या पुत्राला जखम झाल्याचे पाहून पवनदेव खवळले व त्यांनी प्रवाहित होणे सोडून दिले. जगाच्या अस्तित्वाला त्यामुळे धोका निर्माण होत आहे, असे लक्षात येताच ब्रह्मदेवांनी मध्यस्थी करून हनुमानाला चिरंजीवित्व तर इंद्रदेवांनी इच्छा मरण बहाल केले. पण सृष्टीनियम मोडल्याबद्दल काहीतरी शिक्षा हवीच! म्हणून हनुमानाला त्याच्या प्रचंड शक्तीचा विसर पडेल, आणि जेंव्हा त्या शक्तीची नितांत गरज आहे, असा एखादा प्रसंग आलाच, तर त्याच्या स्मृतिपटलावर आलेले मळभ दूर होऊन, त्याला पुन्हा एकदा त्या शक्तीची जाणीव होईल, अशी म्हंटल तर शिक्षा आणि म्हंटल तर वरदान त्याला इंद्रदेवांनी दिले. सीता शोध मोहिमेवर गेल्यावर , समुद्रकाठी जांबुवंताने हनुमानाला ही कथा सांगून त्याच्या स्मृती जाग्या केल्या आणि मग समुद्र उल्लंघून हनुमानाने लंकेत अशोकवनात असलेल्या सीतेचा शोध लावला.

रामायण युद्धात हनुमानाने केलेला पराक्रम विदित आहेच. रावणाला आपल्या बळाची कल्पना देण्यासाठी लंका दहन करणे, राम लक्ष्मणाला नागपाशातून मुक्त करण्यासाठी पक्षीराज गरुडाला आणणे आणि लक्ष्मणाच्या बेशुद्ध अवस्थेवर संजीवनी औषध आणण्यासाठी द्रोणागिरी पर्वत उचलून आणणे या तीन गोष्टींचे, या युद्धातील महत्व अनन्यसाधारण आहे. त्यामुळे युद्धाचा नूर तर पालटलाच, पण वानरांच्या सैन्यात जो जोश निर्माण झाला, त्याचा इष्ट परिणाम होऊन त्यांची विजिगीषु प्रवृत्ती शतगुणित झाली व श्रीरामांना युद्धात विजय मिळण्यास मदत झाली.हनुमानाची शक्ती जशी प्रचंड होती, तशीच त्याची श्रीरामांवरची निष्ठा आणि भक्ती देखील अतुलनीय अशीच होती. आपण नेहेमी बघतो की माणसाला जेंव्हा त्याची श्रद्धा एखादे काम करण्यास उद्युक्त करते, तेंव्हा तो काहीतरी अलौकिक असे कार्य करून दाखवितो. अनेक क्षेत्रांमध्ये हे होत असतांना आपल्याला आजही दिसते. भक्ती आणि शक्ती या दोन्ही बाबींमुळे हनुमान हा दास आणि वीर अशा दोन्ही भूमिका अतिशय सहजतेने निभावतांना आपल्याला दिसत राहातो. जेंव्हा तो वीर हनुमान असतो, तेंव्हा त्याला कुणीही रोखू शकत नाही, आणि जेंव्हा तो दास हनुमान असतो, तेंव्हा आपल्या देवासाठी काहीही करण्याची त्याची तयारी असते. ह्या दोन्ही गुणांची महती आजदेखील तसूभरही कमी झालेली नाही.

आंजनेय, बजरंग बली, दीनबांधव, कालनिधी, चिरंजीवी, महाधुत, मनोजवं, रामभक्त, पवनपुत्र, मारुती, रामदूत, संकट मोचन, सर्वरोगहारी, जितेंद्रिय, कपिश्वर, सुग्रीवसचिव, हनुमंत, केसरी नंदन आणि अशा कितीतरी नावांनी व विशेषणांनी अतिशय लोकप्रिय असलेला हा वीरबाहु, आपल्या हृदयात श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीतेचा सतत निवास असतो असे जे म्हणतो, त्यात अतिशयोक्ती नसते. त्याची श्रद्धास्थाने तेव्हढ्याच तोलाची असतात. महाभारतामध्ये देखील वीर हनुमान आपल्याला भेटत असतो. अर्जुनाच्या रथावर असलेल्या ध्वजेचा रक्षणकर्ता आणि भीमाचे गर्वहरण करणाऱ्या वृद्ध वानराच्या रुपात आल्याचे उल्लेख महाभारतात आहेत.

सोबत जो फोटो जोडला आहे तो बुलढाणा जिल्ह्यातील नांदुरा येथील १०५ फुटी हनुमान मूर्तीचा आहे. आंध्र प्रदेशातील विजयवाड्याजवल असलेल्या परीताला आंजनेय मंदिरातील काँक्रीट ने बनविलेली हनुमान मूर्ती १३५ फूट उंचीची असून सन २००३ मध्ये ह्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली होती. हिमाचल प्रदेशातील सोलन येथील मानवी भारती विद्यापीठातील एका मंदिरात १५५ फूट उंचीची हनुमान मूर्ती आहे. श्रीकाकुलम या आंध्र प्रदेशातील जिल्ह्यात असलेल्या मडपम या गावी प्रतिष्ठापना करण्यात आलेली १७१ फूट उंचीची हनुमान मूर्ती, आजच्या घडीला जगातील सर्वात उंच हनुमान मूर्ती म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्रिनिदाद आणि टोबॅगो या वेस्ट इंडिज मधील बेटावर कॅरापीचैमा येथील ८५ फूट उंच असलेली हनुमान मूर्ती ही भारताबाहेर असणाऱ्या हनुमान मूर्तींमध्ये सर्वात उंच मानली जाते.
रामानंद सागर यांच्या रामायण मालिकेत दारासिंग यांनी जो हनुमान साकार केला, तो जनमानसात अतिशय लोकप्रिय झाला. हनुमान म्हंटल्यानंतर आज ही दारासिंग यांचेच चित्र डोळ्यासमोर येते. त्यामुळे केवळ हनुमानाच्या पडद्यावरील भूमिकेमुळे दारासिंगांना देखील अमरत्व मिळाले आहे!जीव ओतून निभावलेली ही भूमिका करून दारासिंग यांनी स्वमेहनतीने हे यश कमाविले आहे.

श्री रामदास स्वामींनी लिहिलेले मारुती स्रोत मराठी घरांमध्ये अतिशय श्रद्धेने म्हंटले जाते त्यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काहीच नाही. अतिशय स्फूर्तिदायक असे ते स्तोत्र आहे. आशय समजाऊन घेतला तर त्यातील गोडी अधिक वाढते. हनुमान चालिसा देखील अशीच स्फूर्तिदायक रचना आहे. आमच्या शाळेत तालीम होती आणि त्या तालमीत आम्ही हनुमान जयंतीला पहाटे पाच वाजता जमत होतो. सहा वाजता हनुमान जन्म साजरा होत असे. नगरकर सरांचे सुंदर भाषण लागोपाठ तीन वर्षे ऐकायला मिळाले होते. हनुमानवर माझी श्रद्धा तेंव्हा जडली, ती आजतागायत कायम आहे. दारासिंग यांनी आपल्या अजरामर भूमिकेत त्यात प्रचंड भर घातली. वीर हनुमान आणि दास हनुमान म्हणूनच आमचे जीवन आदर्श आहेत.
…….////……//////…. शरद काळे

  • * * * * * * * * * * * * * * * *

श्रीमारुतीरायावर मी लिहिलेले चार शब्द आणि त्यांच्या भव्य मूर्तींची चित्रे या स्थळावर दिली आहेत. . . . . आनंद घारे
https://anandghare2.wordpress.com/category/%e0%a4%a7%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%bf%e0%a4%95/%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%81%e0%a4%a4%e0%a5%80/

समर्थ रामदासांनी स्थापन केलेल्या अकरा मारुतींच्या देवळांविषयी माहिती इथे पहावी.
https://anandghare.wordpress.com/2018/09/03/%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%ac%e0%a5%8b%e0%a4%a7%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a4%82%e0%a4%a7%e0%a5%80%e0%a4%9a%e0%a5%80-%e0%a4%a6%e0%a5%81%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%bf%e0%a4%b3/

*************

मारुतीची प्रार्थना
मनोजवम् मारुततुल्य वेगम्।
जितेंद्रियम् बुद्धिमताम् वरिष्ठम् ।
वातात्मजम् वानरयूथमुख्यम् ।
श्रीरामदूतम् शरणम् प्रपद्ये ।।

मारुति स्तोत्र
भीमरूपी महारुद्रा, वज्र हनुमान मारुती ।
वनारी अंजनीसूता, रामदूता प्रभंजना ।।१।।
महाबळी प्राणदाता, सकळां उठवीं बळें ।
सौख्यकारी शोकहर्ता, धूर्त वैष्णव गायका ।।२।।
दिनानाथा हरीरूपा, सुंदरा जगदंतरा ।
पाताळ देवता हंता, भव्य सिंदूर लेपना ।।३।।
लोकनाथा जगन्नाथा, प्राणनाथा पुरातना ।
पुण्यवंता पुण्यशीला, पावना परतोषका ।।४।।
ध्वजांगे उचली बाहू, आवेशें लोटिला पुढें ।
काळाग्नी काळरुद्राग्नी, देखतां कांपती भयें ।।५।।
ब्रह्मांड माईला नेणों, आवळें दंतपंगती ।
नेत्राग्नी चालिल्या ज्वाळा, भृकुटी त्राहिटिल्या बळें ।।६।।
पुच्छ तें मुरडिलें माथां, किरीटी कुंडलें बरीं ।
सुवर्णकटीकासोटी, घंटा किंकिणी नागरा ।।७।।
ठकारे पर्वताऐसा, नेटका सडपातळू ।
चपळांग पाहतां मोठें, महाविद्युल्लतेपरी ।।८।।
कोटिच्या कोटि उड्डाणें, झेपावे उत्तरेकडे ।
मंद्राद्रीसारिखा द्रोणू, क्रोधे उत्पाटिला बळें ।।९।।
आणिता मागुता नेला, गेला आला मनोगती ।
मनासी टाकिलें मागें, गतीस तूळणा नसे ।।१०।।
अणूपासोनि ब्रह्मांडा, येवढा होत जातसे ।
तयासी तुळणा कोठें, मेरुमंदार धाकुटें ।।११।।
ब्रह्मांडाभोंवते वेढे, वज्रपुच्छ करू शके ।
तयासि तूळणा कैचीं, ब्रह्मांडीं पाहतां नसे ।।१२।।
आरक्त देखिलें डोळां, ग्रासिलें सूर्यमंडळा ।
वाढतां वाढतां वाढे, भेदिलें शून्यमंडळा ।।१३।।
धनधान्यपशुवृद्धी, पुत्रपौत्र समग्रही ।
पावती रूपविद्यादी, स्तोत्र पाठें करूनियां ।।१४।।
भूतप्रेतसमंधादी, रोगव्याधी समस्तही ।
नासती तूटती चिंता, आनंदें भीमदर्शनें ।।१५।।
हे धरा पंधराश्लोकी, लाभली शोभली बरी।
दृढदेहो निसंदेहो, संख्या चंद्रकळागुणें ।।१६।।
रामदासी अग्रगण्यू, कपिकुळासी मंडण।
रामरूपी अंतरात्मा, दर्शनें दोष नासती ।।१७।।

।। इति श्रीरामदासकृतं संकटनिरसनं मारुतिस्तोत्रं संपूर्णम् ।।

************

अक्षयतृतीया

AT Combo

आज अक्षय तृतीयेला आलेल्या शुभेच्छांचे संकलन       आणि बहिणाबाई चौधरी यांची आखजीचा ही कविता
.

*आज अक्षय तृतीया, साडेतीन शुभ मुहूर्तांपैकी एक सुंदर मुहूर्त..!!
आपल्या आयुष्यात “अक्षय्य” सुख, धनसंपदा ,मैत्री आणि आरोग्य लाभो हिच ईश्वर चरणी प्रार्थना ।।*
माझ्या कडून तुम्हाला अक्षय तृतीयेच्या खुप खुप शुभेच्छा ….
आणि नेहमी प्रमाणे “सुप्रभात”.
***************
सुवर्ण क्षणांच्या आठवणी,
लक्षी अक्षय्य तृतीयेच्या दिनी,
जीवनदीप जाई उजळुनी,
सुख, समृद्धी लाभो जीवनी,
भक्ती-प्रेमरस ओथंबुनी,
बंधुभाव वाढे जनगणमनी,
अक्षय्य तृतीयेच्या अक्षय्य शुभेच्छा.
***********************

अक्षयतृतीया

अक्षय = अमर , क्षय न होणारा . तृतीया = चंद्रमासाचा तिसरा दिवस.

त्रेता युगाचा प्रथम दिवस . ( त्रेता युगाची सुरूवात ) .

परशुरामाचा जन्मदिवस (परशुराम चिरंजीव )

पांडवांना वनात असतांना श्री कृष्णांनी सूर्य थाळी दिली…अक्षय पात्र.

श्री गणेशांनी महर्षी व्यासांच्या विनंती वरून महाभारत लिहीण्यास प्रारंभ. केला.

भगीरथाच्या अथक प्रयत्ना नंतर गंगावतरण. स्वर्ग लोकातून गंगा पृथ्वीवर या दिवशी आली.

·या दिवसा पासुन श्री बद्रिनाथ मंदिराचे दरवाजे उघडतात.

·याच दिवशी श्री सुदामा श्रीकृष्णांना भेटावयास गेले, अशी आख्यायिका सांगतात की श्री लक्ष्मीदेवीने त्यांच्यावर ( सुदाम्या वर ) कृपा करण्याची इच्छा व्यक्त केली. श्रीकृष्णांनी सांगितले की तो योग सुदाम्याच्या सांप्रत भाग्यात नाही. पण श्री लक्ष्मीदेवीच्या इच्छेचा मान ठेवण्यासाठी भगवंतांनी सुदाम्याची पाद्यपूजा केली व कुंकू लवण्याचे निमित्त करून जुनी भाग्यरेषा पुसून नविन भाग्यरेषा कढली त्यामुळे मग श्री लक्ष्मीदेवीने सुदाम्याला भरभरून आशिर्वादित केले व त्याचे दारिद्र्य कायमचेच नष्ट केल तो हाच दिवस. या कर्म प्रधान विश्वात परमेश्वराने कोणाचे भाग्यच बदलले याचे हे एकमेव उदाहरण आहे असे म्हणता येईल.

म्हणुन हा दिवस श्री लक्ष्मीदेवीला कायमचे घरी आणण्याचा मानतात व श्री लक्ष्मी देवीची पूजा करुन पुरणवरणाचा नैवैद्य दाखवितात.

·दान धर्म करण्याचा दिवस. ( कारण दिल्याने श्री लक्ष्मीतत्व वाढते ) .

·पुण्य गोळा करण्याचा दिवस.

·भूतकाळ विसरण्याचा दिवस.

·सर्वांना क्षमा करण्याचा दिवस.

·वाईट सवयी टाकून चांगल्या सवयी लावून घेण्याचा दिवस.

सर्वांना अक्षय तृतीयेच्या हार्दिक शुभेच्छा…
🙏🙏🙏
*********************
साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक
आहे सण अक्षय तृतीया,
गावी असते हो चकमक,
मस्त झोके, अन् फुगड्या,
माहेरी सणाला येते लेक,
पुरणपोळी आंबा पाटोडया,
मनस्वी साठवणी अनेक,
आठवून हर्षित व्हा थोड्या,
आज संकट आहे तरी,
मनाला राजी करूया जी,
सण साजरा करूया जी,
आनंदे अनुभवू आखाजी.

अक्षय तृतीया शुभेच्छा….
—————————–

अक्षय तृतीयेनिमित्त खास,

अक्षय राहो धनसंपदा 💸
अक्षय राहो शांती 😴😴
अक्षय राहो मनामनातील 👼🏻
प्रेमळ निर्मळ नाती 👫👭👬

अक्षय राहो क्षण आनंदी 🤗
उत्सवातील गोडी 🍚🍚
स्वप्न-प्रयत्न या दोघांची 🙌
अक्षय राहो जोडी 👐👐

अक्षय राहो प्रगती आपली ☃
मनी नांदो समाधान 🏵🏵
रोज उगवता सूर्य देवो 🌞
चैतन्याचे दान 🌾🌾

अक्षय राहो घराघरातील 🏡
हास्याची ती लाट 🎭
विश्वासाच्या धाग्याची 🌠
सदैव बांधूया गाठ 🎀🎗

मन:पूर्वक शुभेच्छा!!! 🙏🏼
—————————

तुमच्यासारखी मौल्यवान माणसं
आमच्याशी नातं जोडून आहेत
परमेश्वरापाशी मागणं एकच
आपलं हे सुख अक्षय राहू दे..

अक्षय तृतीयेच्या हार्दिक शुभेच्छा
🌹शुभ सकाळ🌹
आपला दिवस अक्षय आनंदाचा जावो ! 🙏
—————————–

अक्षय तृतीयेनिमित्त खास,

अक्षय राहो धनसंपदा 💸
अक्षय राहो शांती 😴😴
अक्षय राहो मनामनातील 👼🏻
प्रेमळ निर्मळ नाती 👫👭👬

अक्षय राहो क्षण आनंदी 🤗
उत्सवातील गोडी 🍚🍚
स्वप्न-प्रयत्न या दोघांची 🙌
अक्षय राहो जोडी 👐👐

अक्षय राहो प्रगती आपली ☃
मनी नांदो समाधान 🏵🏵
रोज उगवता सूर्य देवो 🌞
चैतन्याचे दान 🌾🌾

अक्षय राहो घराघरातील 🏡
हास्याची ती लाट 🎭🎭
विश्वासाच्या धाग्याची 🌠
सदैव बांधूया गाठ 🎀🎗

मन:पूर्वक शुभेच्छा!!! 🙏🏼

**************
तुमच्यासारखी मौल्यवान माणसं
आमच्याशी नातं जोडून आहेत
परमेश्वरापाशी मागणं एकच
आपलं हे सुख अक्षय राहू दे..

अक्षय तृतीयेच्या हार्दिक शुभेच्छा
🌹शुभ सकाळ🌹
आपला दिवस अक्षय आनंदाचा जावो ! 🙏
************

कंठातून गाण्यात आणि
गाण्यातून अंतरंगात जे नेतात
ते सूर….. अक्षय👌👌

अनुभवातून वाक्यात आणि
वाक्यातून डोळ्यात जी चमकते
ती बुद्धी… अक्षय👌👌

वर्दीतून निश्चयात आणि
निश्चयातून सीमेवर उभे असते
ते धैर्य…. अक्षय👌👌

एकांतातून शांततेत आणि
शांततेतून आनंदात जो लाभतो
तो आत्मविश्वास… अक्षय👌👌

सुयशातून सातत्यात आणि
सातत्यातून ऐश्वर्यात जी बहरते
ती नम्रता… अक्षय👌👌

स्पर्शातून आधारात आणि
आधारातून अश्रुत जी ओघळते
ती माया…. अक्षय👌👌

हृदयातून गालावर आणि
गालावरून स्मितेत जे तरंगते
ते प्रेम… अक्षय👌👌

इच्छेतून हक्कात आणि
हक्कातून शब्दात जी उमटते
ती खात्री… अक्षय👌👌

स्मृतितून कृतित आणि
कृतितून समाधानात जी दिसते
ती जाणीव…. अक्षय👌👌

मनातून ओठावर आणि
ओठावरून पुन्हा मनात जाते
ती आठवण….. अक्षय👌👌

अक्षय तृतीयेच्या खूप खूप शुभेच्छा

सुप्रभात

***************************

बहिणाबाई चौधरी यांची सुंदर कविता

आखजीचा आखजीचा
मोलाचा सन देखा जी
निंबावरी निंबावरी
बांधला छान झोका जी

माझा झोका माझा झोका
चालला भिरभिरी जी
माझा झोका माझा झोका
खेयतो वार्‍यावरी जी

गेला झोका गेला झोका
चालला माहेराले जी
आला झोका आला झोका
पलट सासराले जी

माझा झोका माझा झोका
जीवाची भूक सरे जी
भूक सरे भूक सरे
वार्‍यानं पोट भरे जी

आला वारा आला वारा
वार्‍यानं जीव झुले जी
जीव झुले जीव झुले
झाडाची डांग हाले जी

डांग हाले डांग हाले
नजर नहीं ठरे जी
झाली आता झाली आतां
धरती खालेवर्‍हे जी

आंगनांत आंगनांत
खेयती पोरीसोरी जी
झाल्या दंग झाल्या दंग
गाऊनी नानापरी जी

झाला सुरू झाला सुरू
पहिला माझा पिंगा जी
फुगड्यांचा फुगड्यांचा
चालला धांगडधिंगा जी

दारोदारीं दारोदारीं
खेयाची एक घाई जी
घरोघरी घरोघरीं
मांडल्या गवराई जी

गवराई गवराई
सजव सजवल्या जी
संगातीनी संगातीनी
बोलव बोलवल्या जी

बोलवल्या बोलवल्या
टिपर्‍या झाल्या सुरूं जी
टिपर्‍याचे टिपर्‍याचे
नादवले घुंगरू जी

कीती खेय कीती खेय
सांगूं मी काय काय जी
खेयीसनी खेयीसनी
आंबले हातपाय जी

चार दीस चार दीस
इसावल्या घरांत जी
आहे पुढें आहे पुढें
शेतीची मशागत जी

सन सरे आस उरे
आखजी गेली व्हय जी
सांग सई सांग सई,
आखजी आतां कही जी?

**********************

नवी भर दि. १३-०५-२०२१

अक्षय्यतृतीयेचे महत्व🌼

उद्या दि.१४ मे रोजी
🏵अक्षय्यतृतीया आहे… अक्षय्यतृतीया हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी पूर्ण मुहूर्त मानला जातो. याच दिवशी सत्य म्हणजेच कृतयुग आणि त्रेतायुग या दोन्ही युगांचा आरंभ झाला म्हणून याला युगादी असेही म्हणतात. श्रीविष्णूंच्या २४ अवतारांपैकी परशुराम हा अवतार पृथ्वीतलावर अक्षय्यतृतीयेच्या दिवशी प्रकट झाले. याच दिवशी श्रीवेदव्यासांनी महाभारत लेखनास प्रारंभ केला. याच दिवशी पवित्र अशी गंगा नदी स्वर्गातून पृथ्वीवर अवतरली‌. अक्षय्यतृतीयेचा हा दिवस पितृपूजनासाठीही प्रसिद्ध आहे. याच दिवशी सुदाम्याने श्रीकृष्णाला मूठभर पोह्याची पुरचुंडी दिली आणि मित्रप्रेम – मित्रधर्माला अनुसरून श्रीकृष्णांनीसुद्धा सुदाम्याला त्याच्या नकळत अपार धनसंपत्ती प्रदान केली. अक्षय्यतृतीयेलाच अन्नपूर्णेचा जन्म झाला आहे. एका अक्षय्यतृतीयेला श्रीकृष्णाने युधिष्ठिराला अक्षयपात्र दिले होते, तर एका अक्षय्यतृतीयेलाच श्रीकृष्णाने चीरहरणप्रसंगी द्रौपदीला अक्षयवस्त्र पुरवले होते. श्रीबद्रीनारायण मंदिराचे दरवाजे अक्षय्यतृतीयेच्या दिवशीच उघडले जातात. अक्षय्यतृतीया ही अक्षय सुखाची कारक आहे. या दिवशी केलेल्या जप, तप, दान पुण्याचा क्षय होत नाही‌. यादिवशी पंचांगशुद्धी, दिनशुद्धी पाहण्याची आवश्यकता नाही.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हा पुण्यप्रद दिवस श्रीविष्णूपूजनाचा, श्रीविष्णू नामस्मरणाचा आणि श्रीविष्णू कृपेचा दिवस आहे. या दिवशी विष्णुसहस्रनामाची अखंड आवर्तने करावीत.

अक्षय्यतृतीयेला पूर्वजांचे स्मरण, व त्यानिमित्त तर्पण, हवन, दान करावे असे म्हटले आहे. प.पू. श्रीवासुदेवानंद टेंब्ये स्वामींनी सांगून ठेवले आहे – विष्णुसहस्रनाम पठणाने आपल्या पूर्वजांना सद्गती मिळते आणि यासाठी अक्षय्यतृतीयेइतका योग्य दिवस अन्य कोणताही नाही

म्हणून गटातल्या सर्वांना नम्र विनंती कि येत्या १४ मे रोजी, दिवसभर आपल्याला जमेल तितक्या जास्तीत जास्त वेळा श्री विष्णुसहस्रनामाचे पठण करायचे आहे…..🙏🏼
🌺🌿🌼🏵🌿🌼🌺🌿

अक्षय्य तृतिया
साडेतीन शुभ मुहुर्तापैकी एक
आणि भगवान श्री परशुरामांचा जन्मदिवस
या शुभदिनी आपल्या सर्व मनोकामना पूर्ण होवोत हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना .
आपले उर्वरित आयुष्य सुखसमृध्दीचे , भरभराटीचे आणि आरोग्यदायी जावो

***********

कंठातून गाण्यात आणि गाण्यातून अंतरंगात जे नेतात
ते सूर….. अक्षय👌👌

अनुभवातून वाक्यात आणि वाक्यातून डोळ्यात जी चमकते
ती बुद्धी… अक्षय👌👌

वर्दीतून निश्चयात आणि निश्चयातून सीमेवर उभे असते
ते धैर्य…. अक्षय👌👌

एकांतातून शांततेत आणि शांततेतून आनंदात जो लाभतो
तो आत्मविश्वास… अक्षय👌👌

सुयशातून सातत्यात आणि सातत्यातून ऐश्वर्यात जी बहरते
ती नम्रता… अक्षय👌👌

स्पर्शातून आधारात आणि आधारातून अश्रूत जी ओघळते
ती माया…. अक्षय👌👌

हृदयातून गालावर आणि गालावरून स्मितेत जे तरंगते
ते प्रेम… अक्षय👌👌

इच्छेतून हक्कात आणि हक्कातून शब्दात जी उमटते
ती खात्री… अक्षय👌👌

स्मृतितून कृतित आणि कृतितून समाधानात जी दिसते
ती जाणीव…. अक्षय👌👌

मनातून ओठावर आणि ओठावरून पुन्हा मनात जाते
ती आठवण….. अक्षय👌👌

अक्षय तृतीयेच्या खूप खूप शुभेच्छा

********

अक्षय्यतृतीयेचे महत्व

येत्या दि.१४ मे रोजी अक्षय्यतृतीया आहे.

❤️अक्षय्यतृतीया हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी पूर्ण मुहूर्त मानला जातो.
❤️याच दिवशी सत्य म्हणजेच कृतयुग आणि त्रेतायुग या दोन्ही युगांचा आरंभ झाला म्हणून याला युगादी असेही म्हणतात.
❤️श्रीविष्णूंच्या २४ अवतारांपैकी परशुराम हा अवतार पृथ्वीतलावर अक्षय्यतृतीयेच्या दिवशी प्रकट झाले.
❤️याच दिवशी श्रीवेदव्यासांनी महाभारत लेखनास प्रारंभ केला.
❤️याच दिवशी पवित्र अशी गंगा नदी स्वर्गातून पृथ्वीवर अवतरली‌.
❤️अक्षय्यतृतीयेचा हा दिवस पितृपूजनासाठीही प्रसिद्ध आहे.
❤️याच दिवशी सुदाम्याने श्रीकृष्णाला मूठभर पोह्याची पुरचुंडी दिली आणि मित्रप्रेम – मित्रधर्माला अनुसरून श्रीकृष्णांनीसुद्धा सुदाम्याला त्याच्या नकळत अपार धनसंपत्ती प्रदान केली.
❤️अक्षय्यतृतीयेलाच अन्नपूर्णेचा जन्म झाला आहे.
❤️एका अक्षय्यतृतीयेला श्रीकृष्णाने युधिष्ठिराला अक्षयपात्र दिले होते, तर एका अक्षय्यतृतीयेलाच श्रीकृष्णाने चीरहरणप्रसंगी द्रौपदीला अक्षयवस्त्र पुरवले होते.
❤️श्रीबद्रीनारायण मंदिराचे दरवाजे अक्षय्यतृतीयेच्या दिवशीच उघडले जातात.
❤️अक्षय्यतृतीया ही अक्षय सुखाची कारक आहे. या दिवशी केलेल्या जप, तप, दान पुण्याचा क्षय होत नाही‌.
❤️यादिवशी पंचांगशुद्धी, दिनशुद्धी पाहण्याची आवश्यकता नाही.
❤️ सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हा पुण्यप्रद दिवस श्रीविष्णूपूजनाचा, श्रीविष्णू नामस्मरणाचा आणि श्रीविष्णू कृपेचा दिवस आहे. या दिवशी विष्णुसहस्रनामाची अखंड आवर्तने करावीत.
❤️अक्षय्यतृतीयेला पूर्वजांचे स्मरण, व त्यानिमित्त तर्पण, हवन, दान करावे असे म्हटले आहे.
❤️ * विष्णुसहस्रनाम पठणाने आपल्या पूर्वजांना सद्गती मिळते आणि यासाठी अक्षय्यतृतीयेइतका योग्य दिवस अन्य कोणताही नाही*
🌹☘️🌹☘️🌹☘️🌹☘️🌹☘️🌹☘️

अक्षयतृतीयेचे महत्व

दि.१४ मे रोजी अक्षयतृतीया आहे. अक्षयतृतीया हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी पूर्ण मुहूर्त मानला जातो. याच दिवशी सत्य म्हणजेच कृतयुग आणि त्रेतायुग या दोन्ही युगांचा आरंभ झाला म्हणून याला युगादी असेही म्हणतात. श्रीविष्णूंच्या २४ अवतारांपैकी परशुराम हा अवतार पृथ्वीतलावर अक्षयतृतीयेच्या दिवशी प्रकट झाले. याच दिवशी श्री. वेदव्यासांनी महाभारत लेखनास प्रारंभ केला. याच दिवशी पवित्र अशी गंगा नदी स्वर्गातून पृथ्वीवर अवतरली‌. अक्षयतृतीयेचा हा दिवस पितृपूजनासाठीही प्रसिद्ध आहे. याच दिवशी सुदाम्याने श्रीकृष्णाला मूठभर पोह्याची पुरचुंडी दिली आणि मित्रप्रेम – मित्रधर्माला अनुसरून श्रीकृष्णांनीसुद्धा सुदाम्याला त्याच्या नकळत अपार धनसंपत्ती प्रदान केली. अक्षयतृतीयेलाच अन्नपूर्णेचा जन्म झाला आहे. एका अक्षयतृतीयेला श्रीकृष्णाने युधिष्ठिराला अक्षयपात्र दिले होते.

श्री. बद्रीनारायण मंदिराचे दरवाजे अक्षयतृतीयेच्या दिवशीच उघडले जातात. अक्षयतृतीया ही अक्षय सुखाची कारक आहे. या दिवशी केलेल्या जप, तप, दान पुण्याचा क्षय होत नाही‌. यादिवशी पंचांगशुद्धी, दिनशुद्धी पाहण्याची आवश्यकता नाही.

श्रीं ज्ञानदेव.🙏🙏

**********

॥ श्रीराम समर्थ ॥
. अक्षय तृतियेच्या शुभेच्छा
आपल्या जीवनातील आनंद अक्षय राहो🌹🌹
अक्षय्य याचा अर्थ “कधीही नष्ट न होणारा” असा आहे. आजच्या या शुभ दिनी माझी ईश्वर चरणी प्रार्थना आहे की, आपल्या जीवनात प्रेम, सुख, समृद्धी, उत्साह आणि धन सदैव अक्षय्य राहो.
अक्षय्य तृतीयेच्या मनः पुर्वक हार्दिक शुभेच्छा🌹🌹🌹

***********

तदन्तः स्फुरत्वक्षया ध्येयनिष्ठा
हृदन्तः प्रजागर्तु तीव्राऽनिशम्

तीव्र एवं अक्षय ध्येयनिष्ठा का
हमारे अंतःकरणों में
सदैव प्रस्फुटन होता रहे।

अक्षय तृतीया की मंगलकामनाएं 🌹

***********

अक्षय तृतीया (आखा तीज)_, [वैशाख ]
उसका महत्व क्यों है और जानिए इस दिन कि कुछ महत्वपुर्ण जानकारियाँ:
🕉 ब्रह्माजी के पुत्र अक्षय कुमार का अवतरण।
🕉 माँ अन्नपूर्णा का जन्म।
🕉 चिरंजीवी महर्षी परशुराम का जन्म हुआ था इसीलिए आज परशुराम जन्मोत्सव भी हैं।
🕉 कुबेर को खजाना मिला था।
🕉 माँ गंगा का धरती अवतरण हुआ था।
🕉 सूर्य भगवान ने पांडवों को अक्षय पात्र दिया।
🕉 महाभारत का युद्ध समाप्त हुआ था।
🕉 वेदव्यास जी ने महाकाव्य महाभारत की रचना गणेश जी के साथ शुरू किया था।
🕉 प्रथम तीर्थंकर आदिनाथ ऋषभदेवजी भगवान के 13 महीने का कठीन उपवास का पारणा इक्षु (गन्ने) के रस से किया था।
🕉 प्रसिद्ध तीर्थ स्थल श्री बद्री नारायण धाम का कपाट खोले जाते है।
🕉 बृंदावन के बाँके बिहारी मंदिर में श्री कृष्ण चरण के दर्शन होते है।
🕉 जगन्नाथ भगवान के सभी रथों को बनाना प्रारम्भ किया जाता है।
🕉 आदि शंकराचार्य ने कनकधारा स्तोत्र की रचना की थी।
🕉 अक्षय का मतलब है जिसका कभी क्षय (नाश) न हो!!!
🕉 अक्षय तृतीया अपने आप में स्वयं सिद्ध मुहूर्त है कोई भी शुभ कार्य का प्रारम्भ किया जा सकता है….!!!

अक्षय रहे सुख आपका,😌
अक्षय रहे धन आपका,💰
अक्षय रहे प्रेम आपका,💕
अक्षय रहे स्वास्थ आपका,💪
अक्षय रहे रिश्ता हमारा 🌈

अक्षय तृतीया की आपको और आपके सम्पूर्ण परिवार को हार्दिक शुभकामनाएं

. . . . . . . . . . . . वॉट्सअॅपवरून साभार

गीताअध्यायसार आणि सांकेतिक गीता

१. माझे एक ज्येष्ठ आप्त श्री.मधुसूदन थत्ते यांनी त्यांच्या फेसबुकाच्या पानावर एक नवी लेखमाला सुरू केली. त्यात ते दररोज श्रीमद्भगवद्गीतेच्या एकेका अध्यायाचा सारांश सुलभ भाषेत देत होते. त्यांच्या अनुमतिनेच मी हे सगळे भाग या पानावर साठवण्याचे ठरवले.  पुढील अध्यायांवरील निरूपण जसजसे मला उपलब्ध होत गेले तसतसे ते सर्व १८ अध्यायांवरील निरूपण देऊन ही मालिका पूर्ण केली . दि.२२-०४-२०२०

कृपया हे संकलनसुद्धा पहा : भगवद्गीतेमधील तत्वज्ञान – भगवद्गीतासार

भगवद्गीतेमधील तत्वज्ञान – भगवद्गीतासार

२. माझे बंधू डॉ.धनंजय घारे यांनी मुख्यतः इंग्लिशभाषी वाचकांसाठी सांकेतिक भगवद्गीता या नावाचे एक पी.डी.एफ फॉर्ममध्ये केलेले संकलन या पानावर संग्रहित केले. दि. ०४-०२-२०२२

१.गीताअध्यायसार

श्री.मधुसूदन थत्ते

(मला भावलेलं भग्वद्गीतेचं मोजक्या शब्दातील सार एक एक अध्याय घेत घेत आणि संदर्भासहित)
भगवद्गीता …अध्याय १: अर्जुन विषाद योग
********************

गीताअध्यायसार 1
कोण अर्जुन…कोण कौरव…आणि, हो, कोण पांडव…?
असं पहा तुमच्या-माझ्या मनात सतत संघर्ष चालू असतो..नकारात्मक विचार जे संख्येने पुष्कळ असतात (कौरव) आणि सकारात्मक विचार जे संख्येने फार कमी असतात (पांडव).
मग कृष्ण तरी कोण..?
ह्यात कृष्ण तुमच्यातला विशुद्ध असा “मी” आहे हे मानले तर…?
आणि अर्जुन..? तो तर संभ्रमात पडलेला “मी” असे मानूया..
त्या विशुद्ध अशा “मी” ला म्हणजे अंतर्मनाला म्हणजे आपल्यातल्या कृष्णाला जेव्हा संभ्रमात पडलेला “मी” दिसून येतो तेव्हा त्या सतत चाललेल्या नकार-सकार संघर्षाच्या ऐन युद्धात विशुद्ध मी जीवनाचे अखंड तत्वज्ञान सांगतो…
किती वेगाने..?
तो वेग आपण नाही समजू शकत..
मनाने मनाला जागे करण्याचा वेग. आणि हा संदेश नंतर गीतेच्या सातशे श्लोकात आणि पुढे ज्ञानेश्वरीच्या काही हजार ओव्यात सांगितला गेला आणि तरीही आपल्याला तो शंभर टक्के समजलेला नाही…अजून त्यावर ग्रंथ लिहिले जात आहेत..
पहिल्या अध्यायार्चे हे मला भावलेले सार आहे
संदर्भ: The Holy Gita by Swami Chinmayanand. (Page 10-11)
मधुसूदन थत्ते
०५-०४-२०२०
——————–
#गीताअध्यायसार
अध्याय २ “Yoga of Knowledge”

गीताअध्यायसार २
मित्रांनो,
आज गीतेच्या दुस-या अध्यायात काय आहे ह्याचा अति-संक्षिप्त आढावा घेऊ.
ह्या अध्यायाला “Yoga of Knowledge” असे म्हटले जाते.
सांख्य योग्य अशा जरा कठीण नावाचा पदर उचलून आत डोकावले की हळू हळू कळते की गीतेचा दुसरा अध्याय म्हणजे रत्नाची खाण आहे..
होय……ती रत्ने ज्यांचा आपण अधून मधून प्रसंगानुरूप उल्लेख करतो..
ज्ञानयुक्त बुद्धीचा वापर न केल्याने अर्जुन स्वधर्म आणि स्वकर्म करण्यामागची खरी भूमिका समजून घेत नव्हता…
श्रीकृष्णांनी अर्जुनाच्या मनात काही अटळ सत्ये कशी उतरवली हे ह्या अध्यायात पाहून घ्या..
एक एक सत्य उलगडताना वेगवेगळी अर्थपूर्ण शब्दरत्ने वापरली..
कुठली रत्ने..?
अरे, ही सुभाषिताच्या रूपात विखुरलेली रत्ने आज..हजारो वर्षांनंतर आपण वापरतो की.. …!!!!
कोणी देह सोडून गेला की आपोआप मनात येते..
“वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ (२२)”
(शरीर हे तर आत्म्याचे एक वस्त्र फक्त)
**************************
आत्मा कुठे मरतो..तो असा आहे ज्याला कोणीच नाश करू शकत नाही.
“नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ (२३)”
**************************
आपण म्हणतो आपण आपले कर्तव्य करावे..result कडे लक्ष्य असू नये…
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि ॥ (४७)”
**************************
वासनेच्या आसक्तीने क्रोध होतो…आणि मग ..संमोह..मग स्मृतिनाश..मग बुद्धिनाश ..आणि अखेर प्रणश्यति…!! (मरणच…)
“ध्यायतो विषयान्पुंस: सङ्गस्तेषूपजायते |
सङ्गात्सञ्जायते काम: कामात्क्रोधोऽभिजायते || 62||
क्रोधाद्भवति सम्मोह: सम्मोहात्स्मृतिविभ्रम: |
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति || 63||”
**************************
पाहिलेत..एक एक शब्द-रत्न किती मौल्यवान आहे ते…तुम्ही नक्की ह्या ना त्या रूपात ही रत्ने वापरली आहेत नाही का..?
हीच ती ज्ञानयुक्त बुद्धी जिचे हे वर दिलेले आणि आणखी अनेक असे दागिने आपण ह्या दुस-या अध्यायात बघतो…!!!
मधुसूदन थत्ते
०६-०४-२०२०
————————

#गीताअध्यायसार
अध्याय ३ कर्मयोग

अर्जुन विषाद आणि सांख्य (ज्ञान) योग ह्यांचे सार आपण पाहिले…
कृष्णाने सा-या जगताला विचारात घेतले आहे..
ज्ञानी असणे-होणे आणि सिद्ध मुनीप्रमाणे निष्क्रिय साधना किंवा तप करणे आणि परमात्म्याशी एकरूप होणे आपल्याला कसे जमावे..?
पक्षी उंच उडून उंच अशा आम्रवृक्षाचे फळ लीलया खायला जाईल पण माणूस..? त्याला त्या फळासाठी झाडावर चढावे लागेल..फांदी गाठावी लागेल आणि जरा धोका पत्करून मगच हाती ते उंच फळ त्याला मिळेल नाही का…? (सोबतचे चित्र पाहावे)…
हाच फरक ज्ञानयोगी आणि कर्मयोगी ह्यांचात समजावा.
आपल्याला विहित कर्म करत करत परमात्म्याचे दर्शन होईल..
ह्या अध्यायाच्या ५व्या श्लोकात म्हटले आहे..”मनुष्य एक क्षणही कर्माशिवाय राहू शकत नाही.
विहित..? म्हणजे तरी काय…?
म्हणजे नित्य आणि नैमित्यिक कर्मे करावी आणि काम्य आणि निषिद्ध कर्मे त्यागावी..
Better said than done नाही का…?
कर्मनिष्ठ काय काय करतो…?
प्रथम स्वधर्माने सुनिश्चित केलेली कर्तव्ये करणे…आणि हे करतांना इंद्रिय-निग्रह आणि काम-क्रोधाला विसरणे
आपल्या धर्मात पंचकर्मे सांगितली आहेत…वेदकाळी सांगितली त्यामुळे आजच्या संदर्भात आपली आपण सुयोग्य बदल करून करावी.
अशी ही त्या काळाची काय काय कर्मे सांगितली…?
१……देव-यज्ञ: ……..रोज अग्नीला समिधा देणे..(आज आपण अग्निहोत्र करावे)
२……पितृ यज्ञ: …….. गत पूर्वजांना जल-आणि भाताचा घास द्यावा (घराबाहेर घास ठेवला की कावळा तो घेऊन जात असतो…….. (सोबतचे चित्र पाहावे)……
.
३……भूत यज्ञ: ……..अग्नीत शिजलेले अन्न अर्पावें (अग्नी..? आजकाल शेगड्या नसतात..मग..? यासाठी चित्राहुती घालाव्या ही आपली माझी suggestion… )
४……मनुष्य यज्ञ: …….. दारी अतिथी आला तर त्याला भोजन द्यावे…न आला तर रोज कोण्या गरिबाला अन्न द्यावे.
५……ब्रह्म यज्ञ: ……..ज्ञान दान करीत राहावे
हा अध्यायच काय, लोकमान्यांनी गीता रहस्य ग्रंथाचे पर्यायी नावच मुळी “कर्मयोग शास्त्र” असे ठेवले आहे…!!!!
मधुसूदन थत्ते
संदर्भ: सुबोध ज्ञानेश्वरी (य. गो. जोशी)
07-04-2020
————————–

अध्याय ४
**********
गीताअध्यायसार ४
अर्जुनाला ज्ञानयोग सांगितला, कर्मयोग सांगितला…
काम आणि क्रोध माणसाला पांगळे बनवते…पण कर्माला ज्ञानाचे डोळे लाभले तर …? मग विवेक सुचतो आणि विहित कर्म निष्काम होऊन जाते…
हाच तर निष्काम कर्म योग किंवा ज्ञानकर्मसन्यास योग ज्याच्या साठी देवाने हा चौथा अध्याय सांगितला…!!!
“मी सूर्याला हा निष्काम कर्म योग प्रथम सांगितला…” कृष्ण म्हणाला..
मनुष्यस्वभाव व्यासांनी कसा ओळखला पहा..श्रेष्ठतम मनुष्य म्हणजे अर्जुन प्रत्यक्ष भगवंतावर शंका घेतो..म्हणतो,
“देवा तू तर आत्ताचा…आणि सूर्य तुझ्या कितीतरी आधीचा..मग तू सूर्याला प्रथम कसे काय सांगितलंस…?”
भाबडा प्रश्न …!!!
भगवंत म्हणतात…
“तुझा प्रश्न रास्त आहे…तो सूर्य माझ्याच मायेतून जन्माला आला..
तुझे तसे माझे आजवर अनेक जन्म होऊन गेले आहेत पण तुला आपल्या गत-जन्माची स्मृती राहिली नाही…!!!”
निष्काम कर्म…!! अर्जुनाला कर्माचे प्रकार तरी काय हे हवे होते..
कर्म…अकर्म..विक्रम…गोंधळच व्हावा..!!!
आणि इथेच वर्ण—आश्रम..हे शब्द पुढे आले ज्यांच्यावर आजही ह्या २१व्या शतकात वाद चालू आहेत.
कृष्णाने सांगितले…वेदांनी प्रत्येक वर्णाला, आश्रमाला, जी जी विहित कर्मे सांगितली आहेत ती ती निष्ठेने आचरत राहणे ह्यालाच म्हणतात विकर्म..!!!
आणि…
आपण हेही ओळखायला हवे की कोणती कर्मे निषिद्ध आहेत आणि ह्या निषिद्ध क्रमांना अकर्म म्हणावे.
असा निष्काम कर्म योगी नित्य संसारात असतो पण असूनही नसतोच..
पाण्यात सूर्य-प्रतिबिंब अगदी सूर्य वाटते..असते का ते सूर्य..? तसा हा योगी संसारात असतो पण असत नाही..
ह्यानंतर ह्या अध्यायात यज्ञाचे काही प्रकार सांगितले आहेत..
यज्ञ…? म्हणजे होम..अग्नी..वेदी..वेदाचार्य…?
नव्हे…
संयम यज्ञ……….काम-क्रोधावर विवेक
द्रव्य यज्ञ……….दान करणे
तपोयज्ञ……….साधना..तप….ध्येयासाठी परिश्रम
वागयज्ञ……….वेदपठण…नित्याची मौखिक साधना..
आणि सर्वोत्तम यज्ञ हा ज्ञानयज्ञ…..यज्ञदान !!!
मित्रांनो…हा चौथा अध्याय म्हणजे गीतारूपी शांतरससागराची एक समृद्ध अशी लाटच आहे नाही का…?
मधुसूदन थत्ते
०८-०४-२०२०
संदर्भ: गीतासागर (शंकर अभ्यंकर) आणि सुबोध ज्ञानेश्वरी (य. गो. जोशी)

#गीताअध्यायसार
अध्याय ५ कर्मसंन्यास योग

गीताअध्यायसार ५
अर्जुन कृष्णाला म्हणाला
“एकदा म्हणतोस कर्मसंन्यास मोक्षासाठी श्रेष्ठ आणि मग म्हणतोस निष्काम कर्मही तेच फळ देते…अरे, नक्की काय करावे…? कर्मत्याग की कर्मयोग ..? ”
भगवंत ह्या अध्यायात ह्या प्रश्नाचेच उत्तर देतात.
ज्ञानी होऊन कर्म आचरायचे…बुद्धीची एक हद्द असते. ती तर्कांपुरती मर्यादित असते. कार्यकारण संबंधापुरती असते..त्या सीमेपलीकडे ती जाऊ शकत नाही आणि तिथे जायला प्रज्ञा आवश्यक असते..
प्रज्ञाचक्षू मिळवावे लागतात ज्यायोगे अंतरंगाचे दर्शन होते…मी म्हणजे हा देह ह्या भावनेपलीकडे ज्ञानी जातो आणि दैनंदिन सारी कर्मे अन्य कोणासारखीही करत असतो पण त्याचे मन त्यात अडकून राहात नाही जसा कमलदलावर जलाचा थेंब …
निरासक्त असूनही सर्व विहित कर्मे करत जायचे …काम,क्रोध, मंद, मत्सर, लोभ, मोह…ह्याचा स्पर्शही ज्ञानी मनाला होत नाही.
असे होता येते का…?
जरा काही उदाहरणे मनात आणा…
भक्त हनुमान…राजा जनक…पूर्ण वैराग्य असलेला शुक…जितेंद्रिय विवेकानंद… संत एकनाथ….संत रामदास
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि |
योगिन: कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये || 11||
(निष्काम कर्मयोगी ममत्व बुद्धी रहित केवळ इंद्रियांनी, मनाने, बुद्धीने आसक्तीला त्यागून अंत:कारणाच्या शुद्धीसाठी कर्मे करीत असतात.)
केवळ २९ श्लोकाच्या ह्या अध्यायाचे वैशिष्ठय पहा..
प्रारंभी कर्मयोग आणि ज्ञानयोग ह्यांचे निरूपण, निष्काम कर्मयोगाची थोरवी सांगितली, आणि अध्यायाच्या शेवटी राजयोगाला स्पर्श करत अखेरच्या श्लोकात भक्तियोगाचे माहात्म्य सुद्धा वर्णिले आहे…!!!
अर्जुनाला हा जो राजयोग स्पर्श दिसला त्याचे अति संक्षिप्त वर्णन……. (श्वास-नियंत्रणाने प्राण आणि अपान वायू ह्यांच्या नियमनाने सुषुना नाडीतून चेतना जागृत करायची)……. ऐकून त्याची जिज्ञासा जागी झाल्याचे कृष्णाच्या लक्षात आले.
भगवंताने मग अर्जुनाला सांगितले..
“हो, ह्याच उपक्रमाबद्दल मी तुला पुढल्या अध्यायात विस्तृत सांगणार आहे…!!!”
मधुसूदन थत्ते
संदर्भ: गीता सागर: श्री शंकर अभ्यंकर
०९-०४-२०२०
——————-

#गीताअध्यायसार
*****************
अध्याय ६

एक वेदिक मंत्र आहे…”तत्वमसि—तत त्वम असि ”
काही गीतेचे अभ्यासक असे मानतात की १८ अध्याय हे सहा…सहा…सहा असे ह्या प्रत्येक शब्दाचे प्रतीकरूप आहे. स्वामी चिन्मयानंद असेच मानत आले आणि अध्याय १ ते सहा हा गट त्वम शब्दाचे प्रतीकरूप आहे असे ते म्हणतात.
५व्या अध्यायात आपण पाहिले की कर्मसंन्यास आणि निष्काम कर्म वेगवेगळे असूनही कसे एकच उद्दिष्ट ठेवतात…मोक्षाचे….!!
निष्काम कर्म…म्हणायला सोपे पण आपण तर वासनांचे श्रेष्ठतम गुलाम….गुलामाने मालकाला कसे जिंकावे…?
आणि हेच ह्या सहाव्या अध्यायात विस्तृतपणे सांगितले आहे…
ह्यातला पाचवा श्लोक तर काही शाळांमध्ये “ब्रीद-वाक्य” मानला गेला आहे..
“उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन: || 5||”
भगवंत म्हणतात तुम्हीच तुमचे मित्र आणि तुम्हीच तुमचे शत्रू..पहा..कोण व्हायचे तुम्हाला…
जर मित्र असाल तर स्वतः स्वतःचा सर्वांगीण उद्धार करायचे काम (अगदी विद्यार्थी दशेच्या सुरुवातीपासून) हाती घ्या
हे सोपे नाही मेडिटेशनच्या सहाय्याने (ध्यान-धारणा..इत्यादी अष्टांग योगाच्या पाय-या एक एक चढत जायला हवे…) हे सुलभ होते आणि सहाव्या अध्यायाचे हेच उद्दिष्ट आहे.
स्वामी चिन्मयानंद फार सुंदर सांगतात…इंग्रजीत आहे पण सोपे आहे..
“This chapter promises to give us all the means by which we can give up our known weaknesses and grow positively into a healthier and more potent life of virtue and strength. This technique is called meditation, which in one form or another, is the common method advocated and advised in all religions, by all prophets, at all times, in the history of man”
आज आपण “कुंडलिनी” ह्या संकल्पनेबद्दल हे काहीसे “मला कसे जमावे ?” ह्या कॅटेगरीचे मानतो…
मूलाधार ते सहस्रदल अशी सहा चक्रे आपल्याही शरीरात आहेत का..?
आपणही त्या कुंडलिनी नामक अनंत शक्तीला जागे करून हळू हळू प्रयत्नांनी वर वर आणत मस्तकात पोहोचवू शकू का…?
म्हणतात की विवेकानंदांची कुंडलिनी रामकृष्णांच्या एका स्पर्शाने जागृत झाली….
आपल्यालाही भेटतील का असे कुणी….?
हो, मित्रांनो आपल्यालाही भेटतील असे ..
पण कोण…?
तुम्ही स्वतःच….
ही आपली प्रत्येकाची क्षमता आहे हेच हा अध्याय सांगतो…
हां.. लक्षात असावे…हा मार्ग योग्य गुरुविना सापडत नाही…गुरुविना प्रयत्न केल्यास धोका होऊ शकतो…
म्हणूनच “त्वम” ह्या सहा अध्यायाच्या शेवटच्या ह्या अध्यायात “त्वम” ला महत्व आहे..
मधुसूदन थत्ते
१०-०४-२०२०
संदर्भ The Holy Geeta” by Swami Chinmayanand.

***************************************

#गीताअध्यायसार
अध्याय ७

मित्रांनो, पाचव्या अध्यायात आपण पाहिले की बुद्धीची एक हद्द असते. ती तर्कांपुरती मर्यादित असते. कार्यकारण संबंधापुरती असते..त्या सीमेपलीकडे ती जाऊ शकत नाही आणि तिथे जायला प्रज्ञा आवश्यक असते..
मनुष्याची क्षमता:……….बुद्धी आणि प्रज्ञा
परमात्म्याची रूपे :……. सगुण आणि निर्गुण
अनुभव:…………………..व्यक्त गोष्टीचा आणि अव्यक्त गोष्टीचा
भगवंताचे रूप:…………. अपरा प्रकृती (हे दृश्य विश्व्) आणि परा प्रकृती (विश्वाचा आधार असे चैतन्य)
मित्रांनो, इथेच कळून आले विज्ञान (अपरा प्रकृती) कुठवर आणि मग ज्ञान (परा प्रकृती) कुठपासून…
हा सातवा अध्याय ह्याच ज्ञान-विज्ञानाच्या विवेचनासाठी आहे.
बुद्धी काय तपासून बघते..?…ज्ञात कार्य-कारण…नाही का…?
मग अज्ञात असे कार्यकारण असू शकते का…?
एखादे चिमुकले बाळ, हाती एक खेळणे घेऊन मनाशीच हसते…आपण नेहेमी हे पाहत असतो…त्या बाळाशी कोणीही बोलताना दिसत नाही..एकटेच असते…तरीही हसते…का…? …
हेच ते अज्ञात कार्य-कारण…!! (सोबतचे चित्र पहा)
सत्व, रज, तम ह्या त्रिगुणांनी जेवढे जेवढे पदार्थ आणि प्राणिमात्र निर्माण झाले आहेत ते सगळे मायेपासून…ह्या परमात्म्याच्या छायेपासून निर्माण झाले आहेत पण त्यात परमात्मतत्वाचा स्पर्श नाही..आपली सावली हलताना दिसते पण त्या सावलीत आपण असतो का..?
ह्या मायेचाही वेध ह्या अध्यायात तुम्ही पाहाल.
आपला ग्रुप भक्तीचा आहे..आपण प्रत्येक जण भक्त आहोत..
कसे भक्त..?
म्हणजे काय..? भक्त कसे असतात तसे भक्त…!!!
नाही..चार प्रकार असतात भक्तांचे..
१……आर्त भक्त : आत्मसुख शोधत बसणारे
२……जिज्ञासू : आत्मसुखापलीकडे हे विश्व् कोणी निर्माण केले ह्याचा विचार करणारे
३……अर्थार्थी : जीवनात खूप तऱ्हेची सुखे मिळावी म्हणून परमात्म्याचा शोध घेणारी
४……ज्ञानी : सुख-दु:ख, व्यक्त-अव्यक्त इत्यादी द्वैत ख-या ज्ञानाच्या प्रकाशामुळे ह्यांच्या मनातून नाहीशी झालेली असतात.
मग आपण कोण ह्यातले..? प्रत्येकाला वाटणे स्वाभाविक आहे…
शक्य आहे की आपल्यापैकी बहुतेक सारे “जिज्ञासू” ठरावे..
सोबतच्या चित्रात दूर क्षितिजावर निरखून पाहणारे आजोबा कदाचित हेच ठरवत असावेत…? मी ह्यातला कोण…??
अर्जुनाला मात्र “ज्ञानी” भक्त करायचा संकल्प कृष्णाने केला होता…त्यासाठीच ही गीतेची सातवी पायरी…ज्ञान-विज्ञान योग…!!!
मधुसूदन थत्ते
११-०४-२०२०
संदर्भ: गीतासागर : श्री शंकर अभ्यंकर आणि सुबोध ज्ञानेश्व्री : य. गो. जोशी.

***********************
#गीताअध्यायसार
अध्याय ८


मित्रांनो, काय अक्षर असावे हे ॐ ?
काय दिव्यता आहे त्यात…काय प्रभाव आहे हा…? हे अक्षर पण आहे आणि अ-क्षर पण आहे…!!!
ॐकार हे अखंड अविनाशी ब्रह्माचे अक्षर आहे…आणि ह्या अध्यायाच्या सुरुवातीलाच अर्जुन कृष्णाला विचारतो..
“देवा, तत ब्रह्म किम…?”…अध्यात्म काय ? ..कर्म काय ?…अधिभूत आणि अधिदैव म्हणजे काय…?
“अहं ब्रह्मास्मि ” म्हणणारा प्रत्येक जण ज्ञानी होऊ शकतो…भगवंतांनी सहाव्या आणि सातव्या अध्यायात हे विशद केले आहे.
ह्या आठव्या अध्यायात त्याच ब्रह्माची पूर्ण ओळख दिली आहे. अक्षर-ब्रह्म हेच तर अध्यायाचे नाव आहे.
ब्रह्म….जे ह्या शरीरात आहे…
अनंत छिद्रे असलेल्या शरीरात आहे आणि तरीही गळून पडत नाही…
अनंत अशा विश्वात ते भरून आहे जन्मणा-या प्रत्येक जीवात आहे..घडणा-या प्रत्येक पदार्थात आहे..
आणि
सजीव-निर्जीव नाश पावले तरी ते नाश पावत नाही ..ते ब्रह्म…आणि अशा ब्रह्माच्या अखंडत्वाचा “स्वभाव” म्हणजे अध्यात्म…!!!
साबणाच्या पाण्याचे फुगे हवेत सोडणारा मुलगा (सोबतचा फोटो पहा) आणि नानाविध वस्तुमात्र विश्वात सोडणार ब्रह्म सारखेच कारण जसे फुगे क्षणिक तसे मायेने निर्माण झालेले हे विश्व् पण ब्रह्माच्या मोजपट्टीवर क्षणिकच..
फुगे सोडणारा मुलगा आपल्याला दिसतो ब्रह्म दिसत नाही कारण ब्रह्म हे निराकार आणि अनित्य असे आहे…!!!
शरीरात वावरणारा परमात्म्याचा अंश ते अधिदैव…
अन्ते मति: सा गति:
मनुष्याला शरीर सोडतेवेळी ज्याचे समरण होते त्याच स्वरूपात तो मिळून जातो..
असं पहा, मातीची घागर नदीतळाला गेली, लाटांनी फुटली…आतले पाणी बाहेर आले…पाणी पाण्यात मिसळले…
ह्याप्रमाणे विचार अंती मनात आला की आत्मा परमात्म्याला मिळाला नाही का..? हे फार सोपे तत्व इथे सांगितले आहे
ह्या अध्यायाच्या निरूपणात ज्ञानदेवांनी अतिशय बोलकी उदाहरणे दिली आहेत…जरूर वाचा..मन एका वेगळ्या आनंदाचा अनुभव घेते.
मधुसूदन थत्ते
१२-०४-2020
संदर्भ: सुबोध ज्ञानेश्वरी (य. गो. जोशी) आणि गीतासागर (श्री शंकर अभ्यंकर)

*****************

@गीताअध्यायसार
अध्याय ९…राजविद्या राजगुह्य योग
अध्यायाचे नाव जरा कठीणच नाही का..? पण ह्यालाच आत्मविद्या किंवा आत्मज्ञान म्हटले आणि पुढे म्हटले की हे ज्ञान गुह्यतम आहे ..एक श्रेष्ठ असे गुपित आहे तर जरा जवळचे शब्द वाटतात ..!!
आणखी आजच्या भाषेत सोपे करायचे म्हणजे म्हणूया…It is the theory of self perfection and also explains the logic behind it…
अध्यायाच्या सुरुवातीलाच भगवन्त अर्जुनाला म्हणतात ..
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे |
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् || 1||
अर्जुना तुला मी आता असे गुह्यतम सत्य सांगतो ज्यामुळे जीवनातल्या दु:खांपासून कसे मुक्त व्हावे हे तुला समजेल. (You shall be free from all limitations of finite existence)
सहाव्या अध्यायात शरीराची क्षमता कशी अफाट आहे हे सांगून सातव्या आणि आठव्या अध्यायात ती क्षमता गाठण्यासाठी मनाची तयारी सांगितली आणि ह्या नवव्या अध्यायात शरीराची biology नाही की मनाची psychology नाही.. तर आत्मज्ञानाचे शास्त्र सांगितले आहे.
काय धर्म म्हणायचा ह्या आत्म्याचा…?
अग्नीचा धर्म काय…? …”HEAT “
बर्फाचा धर्म काय ..?…”COLD “
आत्म्याचा धर्म काय…? .
.
प्रपंचात राहून “दूध-पाणी” ओळखून वेगळे करणे..धान्य-कोंडा वेगळा करणे..
आपण किती गुरफटून जातो ह्या नित्याच्या दिनक्रमात…!!! खुपसा कोंडा मनात तयार होतो..
एकदा एक शास्त्रपारंगत मुलगा आपल्या वयस्क चुलता-चुलतीला अद्वातद्वा बोलतो..विद्वान खरा पण कसे वागावे न समजलेला मुलगा..उधळतो “कोंडा” (सोबतचे चित्र पहा )
चुलती संतापते..पण चुलता मनात आणि ओठावर गोड स्मित ठेवतो…
पत्नीला म्हणतो सोडून दे ते शब्द…क्षणिक अज्ञान आहे ते त्याचे..जाईल कालांतराने…(आणि ते तसे गेलेही नंतर)
तेव्हा असा मनात कोंडा का जपावा..?
शब्द-ज्ञान आणि खरेखुरे ज्ञान हा फरक अंतर्मुख झाल्यावर कळतो. चिंतनाने कळतो, मननाने कळतो..
कोंडा कसा ओळखावा..? किंवा कोंड्याचा अभाव कसा ओळखावा..?
भाषाशुद्धी आहे का..(अपशब्द, कटू शब्द आहेत का)
परनिंदा, परदारा, परधन ह्याच्या अभिलाषेचा लवलेशही नाही ना..?
आचरणात सत्य-सदाचार आहे का..?
दया-क्षमा दिसून येते का..?
दानधर्म केला जातो का..?
अहंकार लोपलेला आहे का..?
मित्रांनो ह्या कोंड्यापलीकडे जावे, पहावे, व्हावे हेच तर ते राजगुह्य…!!!
मधुसूदन थत्ते
१३-०४-२०२०
संदर्भ: सुबोध ज्ञानेश्ववरी (य. गो. जोशी) आणि “The Holy Geeta” by Swami Chinmayanand
****************************

#गीताअध्यायसार
अध्याय १० विभूती योग

गीताअध्यायसार १०

विभूती…? म्हणजे काय..कोण..?
माहात्म्य, तेज, दिव्यता, भव्यता, ऐश्वर्य, अलौकिक शक्ती ….म्हणजे विभूती…
भगवंताच्या अनंत विभूती आहेत.
ज्या परमात्म तत्त्वापासून निर्माण झालेले हे विश्व आहे त्यातल्या कोणालाही ते परम तत्व पूर्णपणे कळलेले नाही…
पर्वत शिखरातून निर्माण झालेल्या नदीला पर्वत शिखर काय आहे हे परत जाऊन बघता येईल का…?
अर्जुनाने अखेर विचारले, कृष्णा, तुझ्या स्वरूपाला तूच जाणतोस. तुझ्या स्वरूपाचे ज्ञान तूच जर आम्हाला करून दिलेस तरच ते आम्हाला कळेल नाही का..?
निर्जन अशा अरण्यात एखादे छोटेसे मंदिर असावे, त्यात एक पणती तेवती असावी.. रात्रभर ती उजळत असावी, पूर्व दिशेला झुंजू मुंजु व्हावे…दिनमणी हळू हळू वर यावा…ज्योतीचा प्रभाव कमी कमी व्हावा…
तेज..एकच..पणतीच्या ज्योतीचे जे रात्रीच्या अंधारात तेवते राहिले आणि दिनकराचे जे विश्वाला प्रकाशमान करते झाले…
हे देवा, ते तेज म्हणजे तुझी विभूती का…?
परमात्मा श्रीकृष्णांनी एकवार चारही दिशांना आपली दृष्टी टाकली आणि ते बोलू लागले …
“आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् |
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी || 21|”
तेज:पुंज किरणे असलेला सूर्य ही माझीच विभूती आहे…
आणि इथपासून त्यांनी खालील श्लोकापर्यंत आपल्या मुख्य मुख्य विभूती अर्जुनाला विशद केल्या
“दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् |
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् || 38||”
मौन म्हणजे माझी विभूती, ज्ञान म्हणजे माझी विभूती…
ह्या अठरा श्लोकात त्यांनी ज्या विभूती मांडल्या त्या एकवार प्रत्येकाने पहाव्या..
विष्णुरूप आदित्य, ॐ , मेरू पर्वत, देवसेनानी षडानन, हिमालय, अश्वत्थ (पिंपळ), उचै:श्रवा अश्व, ऐरावत, कामधेनू, सर्पराज वासुकी, नागराज शेष, यम, प्रल्हाद, सिंह, गरुड, प्रभू राम, मकर, ऋतुराज वसंत,
मित्रांनो, भगवन्त आपल्या किती जवळ आहे ह्या विभूतींद्वारे तुम्हीच पहा…
ह्यातल्या आज प्रत्यक्ष अनुभवाला येणा-या , दिसणा-या विभूती (अश्वत्थ, सिह, गरुड, मकर, हिमालय आणि सर्वांचा प्यारा वसंत ऋतू ) नित्याच्या झाल्या म्हणून taken for granted झाल्या आहेत नाही का…?
मधुसूदन थत्ते
१४-०४-२०२०
संदर्भ: गीता सागर: श्री शंकर अभ्यंकर आणि सुबोध गीता य. गो. जोशी.

————————
#गीताअध्यायसार
अध्याय ११

कुंभाराची मडकी…!!! कुठलेही उचला..म्हणाल ना..”अरे ही तर माती…मूळ रूप मातीच की…!!!”
आणि मग कोण्या मातीच्या ढिगा-याकडे पाहून एखादा गाढा तत्ववेत्ता म्हणेल “अरे, मला तर ह्या मातीत सारी मडकी सामावलेली दिसतात…!!!”
माझ्यासारखा अति सामान्य माणूस हे ऐकून म्हणेल..ह्या तत्ववेत्त्याची दृष्टी काही वेगळीच असावी…!!!
वेगळी..? दिव्य..?
शास्त्रीय दृष्ट्या ……..मी, हे पुस्तक, हे टेबल, ही भिंत, हे झाड, हे सर्व त्या त्या अणू-रेणू ची अभिव्यक्ती आहे..
मग आणखी खोल जा..परमाणू आले..त्याच्याही आत जा..अखेर
म्हणाल..”अरे ही तर मूळ energy ”
आईन्स्टाईन म्हणाले मॅटर आणि शक्ती एकच ..फॉर्मुला दिला त्यांनी E=m*(c*c)
मित्रांनो, भगवान व्यासांची प्रतिभा हेच वेगळ्या शब्दात सांगत होती की काय…? त्यांनाही E=m*(c*c) गवसले होते नाही का..?
हा अकरावा अध्याय सर्वोच्च तत्वज्ञान सांगणारा म्हणून सर्वमान्य आहे.
दहाव्या अध्यायात कृष्ण अर्जुनाला म्हणतो माझ्या अनंत विभूती आहेत..सर्व विश्वात मीच व्यापून आहे…नमुना म्हणून त्याने फक्त काही विभूतींचा उल्लेख केला.
सर्व मडकी माझीच रूपे असे मातीने म्हणावे…
सर्व मॅटर ही energy ची रूपे हे आईन्स्टाईनने म्हणावे …!!!
भगवंतांचे हे विश्व् रूप… कोणी कोणी ह्यापूर्वी हे विश्व् रूप पहिले असावे..?
विष्णू पत्नी लक्ष्मीने ? सनकादि ऋषींनी ? भगवंताचे वाहन गरुड…त्याने ?
ह्या सा-यांना कृष्णाचे मोहक श्यामसुंदर रूपच दिसले ना… ??
त्या दिव्य रूपात सारे विश्व् सामावले आहे असे पहायचे..? काहीतरीच काय..
त्याचे दर्शन व्हावे ही उकंठा अर्जुनाच्या मनात आहे पण कृष्णाला कसे हे सांगावे…?
मनात अर्जुन म्हणतो..
“हे देवा, तुझ्याच मायेपासून हे विश्व् निर्माण होते आणि तुझ्यातच हे लय पावते..हे कसे..समजत नाही बुवा..पण हे तुला कसे विचारू..?”
अर्जुनाचे मन कृष्णाने जाणले..”तुला ह्या डोळ्यांनी (चर्म चक्षु) ते माझे रूप दिसणार नाही..त्यासाठी दिव्य दृष्टी मी तुला काही क्षणापुरती देईन..
“ही पहा माझी विविध रूपाची विश्व् मुखे..(सोबतचे चित्र पाहावे) ..
काही तामस, काही स्नेहपूर्ण, काही पवित्र. काही अगडबंब काही क्षुद्र, काही उदास तर काही दुष्ट …काही कामविकारी, काही कोपिष्ट ..
अर्जुना, एकदा यशोदामाईला कळले मी माती खाल्ली..ती रागावली…म्हणाली, उघड बघू तोंड…अन मी तोंड उघडताच अशी घाबरली…अरे तिला सारी भिन्न भिन्न विश्वे त्यात दिसली…!!! (सोबतचे चित्र पहा).
हे कौरव…सारेच्या सारे माझ्या मुखात अंती जाणार आहेत…तुझे शत्रू ना ? मानवतेचे शत्रू ना..? बघ कसे माझ्या मुखात जातील ते…!!! (सोबतचे चित्र पहा)
हा सारा चमत्कार पाहून अर्जुन भांबावला..घाबरला..
“भगवंता,,हे काय पाहतो आहे रे मी…? हे तुझे विश्व् रूप..काळ रूप आवरून घे बघ..नाही बघवत माझ्याने…
मला ते तुझे चतुर्भुज, सुदर्शन असे कनवाळू रूप पुनः पाहू दे..
भगवन्त हसले. त्यांनी तात्काळ आपल्या विश्व् रूपाचे अमर्याद वस्त्र आवरते घेतले..
अर्जुनापुढे हसतमुख गोपाळ उभा राहिला…त्याचा प्रिय सखा पुनरपि आपल्या मोहक रूपात दिसू लागला…!!!
मधुसूदन थत्ते
१५-०४-२०२०
संदर्भ: The Holy Geeta” by Swami Chinmayanand आणि सुबोध ज्ञानेश्व्री ..य . गो . जोशी .

*****************************

#गीताअध्यायसार
अध्याय १२ भक्तियोग

गीताअध्यायसार १२
आपण पहिले की तत-त्वम-असि ह्या तीन शब्दाचे प्रतिनिधित्व गीतेचे सहा-सहा-सहा असे अठरा अध्याय करतात आणि पहिले सहा “त्वम” साठी योजले आहेत.
सातव्यापासून “तत” सुरु झाले आणि त्यात सांगितले की व्यक्ताची (सगुणाची) उपासना भक्तियोगी करतात तर ज्ञानयोगी हे अव्यक्ताची (निर्गुणाची) उपासना करतात.
अकराव्या अध्यायात अर्जुनाचे डोळे दिपविणारे आपले विश्व् रूप दाखवल्यावर शेवटी कृष्णाने असे सांगितले की हे अलौकिक रूप सहजी कोणीही पाहू शकेल पण त्यासाठी एकाग्र मनाची भक्ती हवी…
अर्जुनातला योद्धा भगवंतांनी आधीच जागा केला होता..त्यात विश्व् रूप-झलक दाखवली आणि अखेर आवाहन केले…”कोणीही हे रूप सहजी पाहू शकेल”
अर्जुनाला ही संधी होती.
त्याने ह्या १२व्या अध्यायाच्या सुरुवातीलाच प्रश्न केला..”मग, देवा, ह्यात श्रेष्ठ कोण…सगुण उपासक की निर्गुण…??”
भक्ती दोन प्रकारची असते…शरणात्मक आणि मननात्मक. एक भक्तियुक्त ज्ञान आणि दुसरे ज्ञानयुक्त भक्ती. पहिला जरासा गौण तर दुसरा श्रेष्ठ..ज्यात सर्वकर्मफलत्याग सुचवला आहे. आणि ह्याच त्यागाने निरंतर शांती मिळते.
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते |
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् || 12||
अर्जुना, एकदा सर्वकर्मफलत्याग सवयीचा झाला की पिकलेली फळे जशी आपोआप झाडावरून खाली पडावी तशी सर्व कर्मफळे आपोआप झडून जातात.
“तुला मर्म न समजता अभ्यास जमेल की निर्गुणाचे ज्ञान झाल्यावर मी समजेन…की ज्ञानयुक्त भक्ती ज्यात सर्वकर्मफलत्याग सुचवला आहे…?
ह्यानंतर कृष्णाने भक्तांचे विविध उच्च असे प्रकार वर्णिले आहेत जे “मला आवडतात” असे वेळोवेळी म्हटले आहे..
“यो मद्भक्त: स मे प्रिय:”…..!!!!!!
मानवी जीवन विकास कसा..?
प्रथम अभ्यास, त्याच्या वरची पायरी ज्ञान, ज्ञानाच्या वर ध्यान, त्यानंतर कर्मफलत्याग आणि सर्वात वरची पायरी शांती…!!!
मित्रांनो, आपल्यापैकी कोण कुठल्या पायरीवर आहे हे ज्याने त्याने ठरवावे.
सोबतच्या चित्रात माणसे तर भक्तीत लीन दिसत आहेत पण पोपट, मांजर आणि कुत्रा पण ज्ञानेश्वरीचे बोल ऐकत कसे शांत-चित्त आहेत ते पाहावे.
मधुसूदन थत्ते
१६-०४-२०२०
संदर्भ: The Holy Geeta by Swami chinmayanand; गीतासागर: शंकर अभ्यंकर आणि सुबोध गीता: य. गो. जोशी.

*****************

अध्याय १३ क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ विभाग योग.

ह्या आधी आपण “परा…अपरा”…”क्षर…अक्षर” असे असे देह आणि आत्मा असे भिन्नत्व पाहिले.
शेतक-याला आपले शेत पवित्र वाटते आणि तो त्याची त्याच भावनेने मशागत करत असतो.
आपला देह हे क्षेत्र (मटेरियल बॉडी) आणि आपल्यात नित्य असणारे चैतन्य (vibrant spark of life ) हे क्षेत्रज्ञ असे मानले तर त्या शेतक-याप्रमाणे आपण देहाचे पावित्र्य राखले पाहिजे, टिकवले पाहिजे, वाढवले पाहिजे हा विचार किती सुंदर आहे पहा..
अनेकांनी एक चित्र पहिले असेल (सोबतचे चित्र पहा) यमदूत काय करताना दिसतायत त्यात..? क्षेत्रापासून क्षेत्रज्ञ काढून नेत आहेत…”हे क्षेत्र आता निःसत्व झाले…दुसरे नवे घ्यायची वेळ आली !!!”
पण यमदूत नकोच…याची देही आत्म्याने परमात्म्याला जाऊन मिळावे… ..कसे..??
हेच ह्या तेराव्या अध्यायात सांगितले आहे…
स्वामी चिन्मयानंद काय म्हणतात पहा
(The Holy Geeta, page 798)
“A careful study of the chapter ( तेराव्या अध्याय) will open up enough secret windows on to the vast amphitheatre of spiritual insight within ourselves”
[ह्या अध्यायाच्या अभ्यासाने आपण आपल्यात अंतर्भूत अशा परमतत्वाला ओळखण्यासाठी जी अनेक गुप्त द्वारे आहेत ती एक एक उघडू शकतो]
otherwise , मी किंवा अन्य सामान्य माणसे काय करतो…? “अमुक हवे म्हणून देवपूजा करतो. नागपंचमीला सर्प पूजा, (सोबत चित्र पहा) गणपती पूजा, नवरात्रीत दुर्गा पूजा …मला हे दे…ते दे…अन ह्यात अध्यात्मविद्येचे वावडे असते…..!!!
पण दागिने अनेक असले तरी सुवर्ण एकच ना…परमात्मा त्या सुवर्णात पाहावा..ओळखावे त्या सुवर्णाला..
तुला, मला, ह्याला, त्याला असे कुणालाही अंतर्भूत अशा परमतत्वाला जाणणे जमणार नाही अन त्यासाठीच सहावा, सातवा असे अध्याय शरीर आणि मन तयार करण्यासाठी भगवंतांनी सांगितले आहेत…
कठीण आहे नाही का…८:५३ ची लोकल पकडायची अन कामावर जायचे की हे सारे करत बसायचे…?
पण लक्षात घ्या भगवदगीतेत .८:५३ ची लोकल पकडायची अन कामावर जायचे आणि अध्यात्म पण आत्मसात करायचे कसे…तेच तर सांगितले आहे..!!!
मधुसूदन थत्ते
१७-०४-२०२०
संदर्भ: The Holy Geeta by स्वामी चिन्मयानंद आणि सुबोध ज्ञानेश्वरी: य. गो. जोशी…

********************************
#गीताअध्यायसार
अध्याय १४…गुणत्रयविभागयोग

गीताअध्यायसार १४
सत्वं रजस्तम इति गुणा: प्रकृतिसम्भवा: |
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् || 5||
ह्या श्लोकात कृष्णाने अर्जुनाला प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले तीन गुण विशद केले.
“तो किती सात्विक दिसला सर्वार्थाने..!!!”
“शी..किती तमोगुणी…”
“हा व्यापारी रजोगुणयुक्त असावा…”
(सोबतचे चित्र पहा)
मित्रांनो काय आहे हे सत्व-रज-तम—?
नियती सत्व रज तम ह्या तीन कवड्यांनी माणसाला म्हणते खेळ…घे दान..
गंमत अशी की ह्या कवड्या कशा पाडाव्या हे ज्ञानही नियती देते…कुणी ते ज्ञान वापरते, कुणी वापरत नाही…अन मी, हा. तो, आणखी पलीकडचा तो…आम्ही खेळतो अन दान मात्र पडते ते घ्यावे लागते…
आजमितीला, ह्या वयात मी स्वतःला सात्विक म्हणू शकत नाही तसं तामसिक पण म्हणत नाही…ह्यापैकी एक निवडायचे तर रजोगुणी निवडीन मी…
मी का आणखी वर जात नाही..? ह्याला कारणही मीच आहे..
शुक-नलिका न्यायातला तो पोपट आहे मी…
पारध्याने एक फिरती नळी टांगली..पोपट बसला तीवर अन नळी फिरली..
“पडेन की काय” असे वाटून पोपटाने अधिक घट्ट नळी धरली, फड फड करू लागला..फिरत राही…..आणि पकड अधिक घट्ट होत गेली…(सोबतचे चित्र पहा)
शेवटी पकडला त्याला पारध्याने..!!!
ही नळी माझ्यासाठी लोभ, मोह,मद, मत्सर इत्यादी भाव विशेष आहेत..धरून ठेवले मी घट्ट…!!!
“अरे पण जरा ती नळी सोडून बघ..सुटशील की आकाशात भरारी मारायला…!!!” हे ज्याचे त्याला लक्षात यावे नाही का…?
मित्रांनो हा तसा लहानच आहे अध्याय पण मार्मिक आहे..
मिळाला कधी वेळ आणि झाली मनीषा वाचायची तर जरूर वाचा आणि मनन करा.
मधुसूदन थत्ते
१८-०४-२०२०
संदर्भ: सुबोध ज्ञानेश्वरी: य. गो. जोशी आणि गीतासागर: शंकर अभ्यंकर
**********************************

अध्याय १५ ..पुरुषोत्तम योग

गीताअध्यायसार १५

“गीता वाचता का कधीकधी”…विचारा कोणालाही…निम्मे तरी म्हणतील..”हो पंधरावा अध्याय पाठ आहे माझा…!!!”
मग सुरु होतो तो…
ऊर्ध्वमूलमध:शाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् |
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् || 1||
त्याच्या मनात नक्की येत असते………..
“हा असा उलटा अश्वत्थ कसा भगवंत सुरुवातीलाच म्हणतात…? आधार तरी काय ह्याला…? मुळे वर आणि अनंत फांद्या खाली अस्ताव्यस्त पसरत चालल्या आहेत..ना फळ ना फूल पण वाढ बघा कशी प्रचंड…!!!”
ह्या पहिल्या श्लोकात अश्वत्थ वृक्षाची उपमा ह्या मायारूपी विश्वाच्या पसा-याला कृष्णाने दिली आहे…
स्वामी चिन्मयानंद म्हणतात:
“आद्य शंकराचार्यानीं फार सुरेख सांगितले आहे: श्व म्हणजे उद्या; स्थ म्हणजे जे टिकून राहावे (शाश्वत) ते …आणि तो सुरुवातीचा अ आहे तो सांगतो हे जे आज आहे ते उद्या नसणार…अश्वत्थ ever changing अशी स्थिती…!!!”
वृक्ष का म्हटले..?
स्वामी चिन्मयानंद म्हणतात: “meaning of the Sanskrit term vruksh is “that which can be cut down”
काय कट डाउन करायचे…? लोभ, मोह, आसक्ती…attachment …हे सारे दृढ निश्चयाने आपापल्या संसारातले छाटून टाका..
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल
मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा || 3|
तसा हा अध्याय सोपाही नाही आणि अर्थाच्या दृष्टीने फार गहन आहे..
एकच श्लोक पहा…आपल्याशी इतका निगडित आहे हे भगवंतांनी सांगितले तेव्हा आपण आपल्या शरीराकडे एक पवित्र मंदिर म्हणून पाहू लागलो…
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रित: |
प्राणापानसमायुक्त: पचाम्यन्नं चतुर्विधम् || 14||
“मी तुझ्यातला वैश्वानर (अग्नी) आहे प्राण-अपान ह्याच्या योगे तू खातोस ते अन्न मी पचवत असतो..”…!!!
मित्रांनो…हा अध्याय पाठ केला नसेल तर करा..त्याचा अर्थ नीट ध्यानी घ्या आणि “असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा”…काय छित्वा..?…आपले सारे attachment लोभ, मोह, आसक्ती.
मधुसूदन थत्ते
१९-०४-२०२०
संदर्भ: The Holy Geeta by Swami Chinmayanand
———————

#गीताअध्यायसार
अध्याय १६…………द्वैवासूरसंपाद्विभागयोग

गीताअध्यायसार १६

चार म्हातारे कोप-यावर बसून गप्पा करत होते.
“अहो, त्या industrialist च्या संपत्तीचा अंदाज त्यालाही नसावा एवढा तो धनिक आहे”
संपत्ती…? कशाला म्हणावे संपत्ती…? धनाला…?
साधी राहणी आणि उच्च विचारसरणी असे जीवन असणा-या एका पुण्यशील व्यक्तीशेजारी मनात अनंत विचार घेऊन बसलो होतो….गोंधळ होता विचारांचा..
जुजबी बोलणे झाले आमचे अन नंतर काही वेळ न बोलता मी त्यांच्याजवळ बसून होतो. तुरटी टाकलेल्या पाण्याने निवळ व्हावे असे मला माझे मन वाटू लागले…
हा असतो पुण्यप्रभाव…हे असते सात्विकतेचे रेडिएशन..आणि ही खरी संपत्ती.
गीतेच्या सोळाव्या अध्यायात असे होण्यासाठी काही “दैवी गुण संपत्ती” वर्णिली आहे.
देव आणि असुर…युगानुयुगे हे द्वैत चालू आहे…आजही चालू आहे…आजचे असुर कोण..??
हो, बरोबर ओळखलंत…
आणि असुर हे उघड उघड असुर म्हणून जसे असतात तसे संभावित असुरही असतात…वरकरणी दैवी वृत्तीचा खोटा वेष घेऊन मनोमन मात्र असुरी विचार ठेवतात (सोबतचे चित्र पहा).
देवांनी दैवी संपत्ती जोपासली तर असुरांनी असुरी संपत्ती कायम ठेवली …
ह्या गुणांची वा दुर्गुणांची यादी जरा मोठीच आहे …
भयाचा अभाव, स्वच्छ अंत:करण, सात्विक असे दान, इंद्रिय निग्रह, यज्ञरूपी उत्तम कर्म करत राहणे, प्रिय भाषण, कोणालाही दु:ख होईल असे भाषण नसणे, “मी कर्ता” ह्या अभिमानाचा त्याग….
you name it and it is there असे हे सत्गुण देवाने ह्या अध्यायात सांगितले..
त्याचबरोबर…
दांभिकता, घमेंड, वृथा अभिमान, क्रोध, कठोर भाषण, अज्ञान…असे असुरी गुण पण देवाने सांगितले आहेत…
कुणी म्हणेल..”अहो हे महाभारत काळी ठीक होतं..आज इतके सात्विक होत राहिले तर हिमालयातच जावे लागेल वास्तव्याला…”
मी म्हणेन
“कशाला हिमालय..? श्रुती स्मृती काय सांगून गेल्या…?
कालसापेक्ष असे गुणिजनांनी बदल करत करत आपल्यापर्यंत ही वेदवचने आणून ठेवली आहेत त्याप्रमाणे आणि तितके सात्विक तर होता येईल..?
मला भेटलेले आणि इथेच वर नमूद केलेलं ते सज्जन नाही का…
‘हा असतो पुण्यप्रभाव…हे असते सात्विकतेचे रेडिएशन..’ असे मी म्हटलेच ना..?”
मधुसूदन थत्ते
२०-०४-२०२०
संदर्भ: गीतासागर: शंकर अभ्यंकर आणि सुबोध गीता: य. गो. जोशी

*****************

#गीताअध्यायसार
अध्याय १७ ……श्रद्धात्रयविभागयोग

आपण १४व्या अध्यायात सत्व-रज-तम हे तीन गुण आणि त्यानुसार मनुष्य-स्वभाव ओझरता पाहिला..
फेसबुक वर काही समूह श्रद्धा ह्या एकमेव उद्दिष्टाला वाहिलेले आहेत (जसा अनुभूती समूह)..
वेद, ब्रह्मसूत्रे इत्यादी शास्त्र वेदकालापासून आपल्यापर्यंत पोहोचली आहेत…
शास्त्रशुद्ध आचरण कसे हे त्यापासून आपण जाणू शकतो.. मोक्षप्राप्तीसाठी हेच तर अवलंबायचे…
कुणी म्हणेल…
“हे सारं ठीक आहे पण आजच्या जगात वेद, ब्रह्मसूत्रे फारसे कुणीच अभ्यासत नाहीत मग काय आज मोक्ष ही संकल्पना विसरायची…?”
काय निव्वळ श्रद्धा असणे मोक्षप्राप्तीला पुरणार नाही ?? काय शास्त्रांचे अध्ययन हे must आहे…?
हाच प्रश्न अर्जुनाने कृष्णाला विचारला (तो इंग्रजी शब्द must सोडून) अन त्याचे उत्तर म्हणजे हा १७वा अध्याय..!!!
पण वर लिहिलेले…. “१४व्या अध्यायात सत्व-रज-तम हे तीन गुण” ………ह्याचा काय संबंध…?
तेच तर सार आहे.
कशी आहे तुमची श्रद्धा..?
तुम्ही सात्विक तर तुमची श्रद्धा सात्विक
तुम्ही राजसिक तर तुमची श्रद्धा राजसिक
तुम्ही तामसिक तर तुमची श्रद्धा तामसिक
तुमचा आहार सात्विक तर तुमची श्रद्धा सात्विक
तुमचा आहार राजसिक तर तुमची श्रद्धा राजसिक
तुमचा आहार तामसिक तर तुमची श्रद्धा तामसिक
तुमचा यज्ञ (तुमचा जीवन धर्म…तुमचे नित्य कर्म); तुमचे तप (साधना)…तुमचे दान
जे आहाराबद्दल वर सांगितले तेच ह्या यज्ञ, तप आणि दानाबद्दल…
……..सात्विक पती देवासमोर श्रद्धेने बसला आहे…त्याने समई तेजविली आहे…त्याची पत्नी ते पहाते अन त्या समईवर स्वतःचा लामण दिवा तेजविते…संबंध घरभर ती सात्विक श्रद्धा ज्योतींचे तेजरूप घेऊन कायम असते…
हे एक रूपक.
…… एखादा पंडित काही वेदतत्वे सांगत आहे … तामसिक ब्राह्मण समोर बसून ऐकण्याचे ढोंग करत आहे…पंडित बघत नाही हे पाहून शेंडी उपटून त्याला वेडावून दाखवत आहे…संबंध घरभर ती तामसिक श्रद्धा जणू त्या ब्राह्मणाला आणि त्याच्या कुटुंबियांना वेडावून दाखवत आहे….
हे एक रूपक.
किती रोखठोक विश्लेषण आहे ह्या भगवद्गीतेत…!!!
श्रद्धा आहे म्हणून मी श्रद्धामूलक समूहावर आहे हे खरे…पण..
कशी आहे “मम श्रद्धा?” सात्विक, राजसिक की तामसिक…?
ह्याचे सोपे उत्तर म्हणजे…
जसा माझा आहार-विहार-चाल-चलन-चरित्र तस्साच मी
…सात्विक…किंवा….राजसिक….किंवा तामसिक…!!!
मधुसूदन थत्ते
२१-०४-२०२०
संदर्भ: सुबोध ज्ञानेश्वरी: य. गो. जोशी.

*****************************
#गीताअध्यायसार
अध्याय १८
मित्रांनो स्वामी चिन्मयानंदांचे हे इंग्रजी वाक्य खूप काही सांगून जाते..
“Geeta is liquid poetry expounding solid philosophy .” (गंगेचा ओघ असलेली आणि हिमालयाप्रमाणे दृढ तत्वज्ञान देणारी गीता ही एक सरिता आहे…!!!)
गेले १७ दिवस आपण ह्या गंगेचे एक एक तीर्थ क्षेत्र अतिशय ओझरते असे पाहण्याचा प्रयत्न केला..पटते का तुम्हाला ह्या वाक्याची सत्यता…??
स्वामीजी पुढे म्हणतात..
“…science describes life while philosophy EXPLAINS life…..if the second chapter is summary of Geeta in anticipation, the 18th one is a report in retrospect…!! “
दुसरा अध्याय येणा-या अध्यायात काय अपेक्षित आहे हे संक्षिप्त रूपात देतो तर १८व्या अध्यायात आधीच्या १७ अध्यायांची summary आहे…सारांश आहे…अखेरचे सिंहावलोकन आहे.
संबंध humanity कृष्णाने तीन प्रकारात दाखवली आहे…
सात्विक, राजसिक आणि तामसिक.
आणि त्यानुसार त्यागयुक्त ज्ञानी, सत्कर्म-प्रवण कर्मी आणि काय-वाचा-मने सुखाचा अनुभव घेणारे विवेकी असे माणसांचे प्रकार दाखवतांना अज्ञानी, आळशी आणि उतावीळ असणारे कायम दु:खीही कसे ह्या भूतलावर संचारत असतात हे ही दाखवले.
संन्यास आणि त्याग …काय श्रेष्ठ…? संन्यास म्हणजे सारे काही सोडून तप करायला निघून जाणे आणि त्याग म्हणजे कर्मफलत्याग..कर्तव्य नक्कीच करत रहायचे पण “मी केले” ही भावना सोडायची आणि त्या त्या कर्तव्याच्या फळाची आशा करायची नाही…
अर्जुनाने हेच तर नेमके विचारले…”संन्यास आणि त्याग …काय श्रेष्ठ…? “
सन्न्यासस्य महाबाहो तत्वमिच्छामि वेदितुम् |
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन || 1||
आणि ह्या १८व्या अध्यायात ह्याचे उत्तर कृष्णाने दिले आहे.
मोटारीत पुष्कळ मीटर्स असतात डॅश बोर्ड वर …ती मला सांगतात..पेट्रोल कमी झाले..इंजिन तापले…बॅटरी संपत आली…
आता असं पहा..आपल्या नित्य-जीवनात अशी काही इंडिकेटर्स असतात का…? शारीरिक आणि मानसिक…!!!
ज्याची त्याला कळत असतात आणि तदनुसार योग्य पाऊल टाकायला हवे हे कळत असते…मग हे जे माणसांचे तीन प्रकार वर सांगितले ते प्रत्येकी ह्या शारीरिक आणि मानसिक इंडिकेटर्स प्रमाणे कृती करणारे पण असतात आणि न करणारे पण असतात..
ह्यात मी कुठे बसतो हे आपले आपण ठरवायला हवे, नाही का…?
कधी काळी मी असे निवांत बसून माझ्या गतायुष्याबद्दल मनन केले आहे का…? (सोबतचे चित्र बघा)
ह्या जीवनाला दिशा देणा-या गीतेला ज्या खांबापाशी बसून रसाळ अशा मराठीत ज्ञानदेव सांगत होते त्या खांबाचे मी दर्शन घेतले आहे का..? (सोबतचे चित्र बघा)
मित्रांनो, गेले १८ दिवस मी माझ्या अल्प समजुतीप्रमाणे मला कळलेले हे प्रत्येक अध्यायाचे सार तुम्हाला देत राहिलो..
चुकलो असेनही कुठे…पण तुम्ही सांभाळून घेतलेत…मी कृतज्ञ आहे…!!!
मधुसूदन थत्ते
२२-०४-२०२०
संदर्भ: The Holy Geeta by Swami Chinmayanand आणि सुबोध ज्ञानेश्वरी: य. गो. जोशी.
ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

२. भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम्

ही सांकेतिक भगवद्गीता पीडीएफ मध्ये आहे. पण त्या स्वरूपात ती ब्लॉगवर देता येत नाही म्हणून त्यातल्या प्रत्येक पानावरला मजकूर वेगवेगळा  कॉपी करून खाली दिला आहे.

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम्
श्रुणु सुश्रोणि वक्ष्यामि गीतासु स्थितिम् आत्मन:
वक्त्राणि पंच जानीहि पंचाध्यायान् अनुक्रमात्
दशाध्यायान् भुजान् चैकं उदरं द्वौ पदाम्बुजे
एवं अष्टादशाध्यायी वाङ्मयी मूर्तिरीश्वरी
पद्म पुराण १७१.२७_२८
: धनन्जय घारे

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa
This line at the end of every Chapter
ॐ तत्सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु : उपनि षत्सु ब्रह्मवि द्यायाम् योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन संवादे – योगो नाम – अध्याय:
tells us a lot about this text.
2

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa
1)उपनि षद् : There are a total of 1180 Upanishads texts (Rugveda : 21 + Shukla Yajurveda and KrushNa Yajurveda 109 + Samaveda 1000 + Atharva_veda 50) which are called as ‘Vedaanta’ conclusions of all the four vedic texts and embedded vedic Knowledge & philosophy.
Similarly, roughly ~200 ‘Geetaa’ texts are included in (18+18+2 = 38) PuraNetihaasic texts as conclusive parts of the same vedic_Knowledge & philosophy explained in enchanting, entertaining, symbolic, memory friendly stories.
भगवद्गीता is one of the roughly 20 geetaa texts found in Mahaabhaarata.
3

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa
2) ब्रह्मवि द्या : (सर्वम् खलु इदम् ब्रह्मम्) : Every thing positively present in this world including all-inclusive ( manifested, semi_manifested and un_manifested) presences is defined as ‘Brahma’. Knowledge about ‘Brahma’, Universal manifestations (e.g.नि ज_स्वरूप & उत्पत्ति_स्थि ति _लय), their nature, their recurring periodicity etc. is called as brahma_vidyaa.
3) योगशास्त्र : Establishing bonding or relationship by any human personality with the universal Mother_nature or ‘Brahma’ is spiritually categorized as ‘Yoga’. Theoretical & technical Knowledge of every possible technique to achieve this goal is “Yoga_shaastra”. Contents of ‘भगवद्गीता’ is a compact compilation of such major techniques, as available in the vedopanishadic literature.
4

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa
The Symbolic Idol representation : The first five chapters represent five heads or headings of basic theoretical concept’s (categories).
The contents of the next 10 chapters (i.e. Ch.6 to 15) represent 10_hands or 10 varieties of Activities.
The next 16th chapter represents the stomach (digestion & acquisition worthy knowledge contents) or the body
The contents of the last two chapters represent the two legs (major Supporting pillars) of this symbolic idol.
5

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_1 : शि र / वक्त्र १ : वि षाद योग : The theoretical ‘Hypothesis’ derivable here is that, A vast majority of the human population remembers
and relies on pleasing & praying to some form of divine & mysterious God to receive some form of divine & mysterious help from that deity,
when he/she is facing a desperately helpless, hopeless situation.
6

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_1 : शि र / वक्त्र १ : वि षाद योग: (continued) This (वि षाद योग Surrender and Pray) activity is adopted as the last resort even by several staunch atheist nonbelievers, when they are
i)trapped & cornered in extremely grievous situations or ii)upset by seemingly incurable health problems of their own or of their near and dear one’s, or
iii)struck by severe natural calamities or iv)terrorized by unruly elements or by the tyrannical ruler’s administration etc.
7

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_2 : शि र / वक्त्र २ : सांख्य योग : The theoretical ‘Hypothesis’ presented here is based on the experience that, “Nothing can be created out of ‘Nothing’”. Consequently, nothing can also be destroyed in Toto, but can only be transformed from it’s present state or form into another state or form.
Even though random occurrences do naturally happen all around us, most of the natural presences in this manifested Universe, look like having planned using super divine intelligence. The egg_hen, seed_tree type dilemma’s suggest or indicate the presence of a supernatural power, starting these cyclic events in some mysterious fashion.
8

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_2 : शि र / वक्त्र २ : सांख्य योग: (continued) Efforts for establishing a link between one’s mortal “Conscious_state_limited”, limited intelligence with the Mother Nature’s omni_time ever_present, unlimited (infinite) divine Super_intelligence is Saankhya_Yoga or Jnyaana_Yoga.
“नान्यत्_अस्ति ” / चतुर्दश_ब्रह्म (अन्न, प्राण, जीव – – -), परब्रह्म, परात्पर_ब्रह्म आत्मा, परमात्मा,
9

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_3 : शि र / वक्त्र ३ : कर्म योग: The theoretical ‘Hypothesis’ presented here is Every thing in this manifested world, (from fundamental
particles like photons and electrons to huge galaxies), is engaged in continuous natural activity, determined by it’s ‘Nature’.
Therefore, for any human personality, it is impossible to remain in totally ‘Inactive_State’. The best choice is to remain active (in one’s conscious_state) performing all one’s responsibilities in tune with nature and even willfully keep engaged in activities which
brings peace and happiness to oneself and to the universe.
10

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_4 : शि र / वक्त्र ४ : ज्ञान कर्म संन्यास योग: :The theoretical ‘Hypothesis’ presented here is that, before undertaking the responsibility of carrying out any major activity, one must study & understand the “what, when, which_one, how, why etc.” about that activity from most_appropriate & reliable resources.
Only morally good and legal activities should be carried out.
Spiritually_Immoral, Unhealthy and administratively_illegal activities should not be carried out.
11

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_4 : शिर / वक्त्र ४ : ज्ञान कर्म संन्यास योग: (continued) Big (large scale) cooperative activities should be carried out in
the best cooperative spirit (like performing a ‘Yajnya’).
Even individual’s own responsibilities should be carried out with a mental posture of “that activity is his/her contribution” to the divine
‘Brahma_Yajnya’ being performed by the Mother_Nature In the form of “This_Manifested_Universe’s” Genesis, evolution, life_span and ultimate dissolution.
संभवामि युगे युगे / कर्म, अकर्म, वि कर्म, कुकर्म, मोह / सम्भ्रम यज्ञ, ब्रह्मयज्ञ, ज्ञानयज्ञ, द्रव्ययज्ञ, यज्ञ_शि ष्ट_भुक्,
12

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_5 : शि र / वक्त्र ५ : कर्म संन्यास योग: Theoretical ‘Hypothesis’ presented here is that every activity (consciously or unconsciously being) carried out by any individual, invariably (certainly) leads to certain results (or fruits).
Activities carried out with selfish motives leads to bondage and habit forming attachments etc. It also leads to idleness (inaction or
half_hearted weak efforts), whenever the chances of success are small.
13

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_5 : शि र / वक्त्र ५ : कर्म संन्यास योग: (continued) On the other hand, if all of our consciously & willfully done activities are carried out with a
mental posture of a Sincere Scientist, honestly carrying out an ‘experiment’, then the performers would use their best possible expertise & maximized_efforts irrespective of (detached with) the possibility of outcome of the experiment (being +ve or -ve to his/her expectaions
(like the Scientist’s theoretical proposals if any).
कर्म_बन्ध, फलाशा त्याग, नि ष्काम_कर्म, नैष्कर्म्य
14

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.६ भुजा १ : आत्म संयम योग: : Reccommended Activity no.1 is the famous “Raajayoga” or Patanjali_Sutra based “Ashtaanga_Yoga”. It basically involves
a)Mentally highly_disciplined physical daily routine activities, cleanliness of body etc. along with physical postures to ensure flexibility (of all joints and the backbone), strength in muscles and fitness,
15

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.६ भुजा १ : आत्म संयम योग: (continued)
b)Self_controlled emotional aspirations, mental activities,
c)Highly disciplined breathing exercises,
d)Very strictly controlled dieting, and
e)Meditation to relax all mental tensions and try to effortlessly reach deep_mental Peace_&_Happiness.
16

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.७ भुजा २ : ज्ञान_विज्ञान योग: : Next recommended ‘Yoga’ Activity involves intellectual understanding of 8 constituents of Mother_Nature
(अष्टधा_प्रकृति = पन्च महाभूत + मन+बुद्धि +अहंकार ) in the “manifested_Universe” and the self_personality (of any living species / Human body) as well.
पन्च महाभूत = पृथ्वी+आप+तेज+वायु+आकाश
मन + बुद्धि + अहंकार Added to above 5
17

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.७ भुजा २ : ज्ञान_विज्ञान योग: (continued) There are four major categories of human personalities (viz. आर्त in deep_trouble, जि ज्ञासु curious,
अर्थार्थी desiring some benefits and ज्ञानि knowledge thirsty individuals), who are interested in knowing and linking with God_Supreme.
According to one’s own background, study, attitude and experiences, each person understands or believes in a typically individualistic concept of the God & the person receives divine_response matching to that conception.
18

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.८ भुजा ३ : अक्षर ब्रह्म योग: Activity belonging to this ‘Yoga’ practice is intellectual understanding and appreciation of the present (तात्कालिक_क्षर_स्वरूप), as well as, the theoretically_ultimate (मूलाधार_अक्षर_स्वरूप) nature of brahma or Mother_Nature.
‘Energy’ as defined and understood by the Modern Science is an example of vedic concept of ‘अक्षर ब्रह्म’. Therefore, Energy can neither be created nor be destroyed.
However, according to the vedopanishadic philosophy, there are many other forms of divine presences (e.g. Spirit, जीवात्मा) which have similar ever existing characteristics.
19

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.८ भुजा ३ : अक्षर ब्रह्म योग: (continued) Modern Science has also realized that, there are many forms of even nonliving category of manifested presences (e.g. Black_holes and Dark_Matter etc.), which are still not being properly detected and sensed by our present level of latest
sensing technology.
The birth, evolution, life_span, decay and dissolution of the manifestation (today recognized as our_universe) is also only partially detectable and partially perceivable and therefore partially predictable, by our present level of latest sensing technology.
20

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.८ भुजा ३ : अक्षर ब्रह्म योग: (continued)
However, vedic philosophy postulates that, this is a periodic activity with a huge periodic life_span (of the order of roughly द्वय परार्ध = 10ˆ17 years) & recurrence frequency (after a gap of similar period of time).
Further, vedic philosophy also postulates that, it has happened infinite times in the past and will occur infinite times in the future.
Modern cosmology has discovered that the Universe is expanding and that the rate of expansion has not been constant.
21

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.८ भुजा ३ : अक्षर ब्रह्म योग: (continued)
However, vedic philosophy has postulated that, this Universe is periodically expanding and contracting with a periodicity of 2 kalpa (कल्प) period (roughly 8640000000 years).
The expanding half is termed by them as the day_Awakened time of the Brahma and the contracting time is called as the night_sleeping time of the Brahma).
The ‘अक्षर ब्रह्म योग’ activity involves understanding of these vedopanishadic theories and appreciate and adore the ever_present nature of the ‘God_Supreme’, along with the constantly ever_changing ‘क्षर’ forms & their periodicity’s.
22

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.९ भुजा ४ : राजविद्या राजगुह्य योग: The Activity belonging to this ‘Yoga’, involves intellectual understanding and appreciation of the fact that, the infinite expanse of the physical 3D space is fully occupied by the divine un_manifested (नि र्गुण = detectable characteristics_less ) form of the divine God_Supreme. Further, (अत्यति ष्ठत्_दशान्गुलम्) the God_Supreme is also present in several other forms and ‘N’ dimensions (not covered by this physical 3D space).
23

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.९ भुजा ४ : राजविद्या राजगुह्य योग: (continued)
Ignorants (either cannot, or choose to) deny to understand and accept this divine omni presence. The Knowledgeable scholars (sages, saints, pandits etc.) and their disciples or followers, understand and therefore try to spend maximum of their awakened state time period, in saluting, appreciating and praising this divine omni_space, omni_time presence and thus can live in an emotional_mental state linked with the God & free of sorrow, tensions & grievances (seriously upsetting the rest of the population).
24

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ. १० भुजा ५ : विभूति योग: This Activity is perhaps recommended mainly for a)younger children, along with b)All those (fans or) persons who have a tendency (or attitude) to choose & follow (or mimic) their own (hero / heroin) “Role_Models”.
A long list of possible natural & divine “Role_Models” (वि भूति ‘s ) is provided for studying & following by performers of this variety of yoga, who can be in different age groups and/or engaged in different fields of activities.
25

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10_hands
अ.११ भुजा ६ : वि श्वरूप दर्शन योग: : This activity involves practicing the theoretical Knowledge “न_अन्यत्_अस्ति” ‘Nothing else exists’. i.e. Consciously Willfully practicing the awareness that every thing (or object) sensed by our five sense organs (Eyes, Ears, Nose, Tongue and Skin ) is nothing
else but a temporarily_present, transient detectable (स_गुण, व्यक्त ) manifested_form of the ultimate (सगुण + नि र्गुण = व्यक्त + अव्यक्त = क्षर + अक्षर)
“God_Supreme”.
26

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.१२ भुजा ७ : भक्ति योग: This “Devotional_Bonding” advocated by this ‘Yoga’ technique, is basically an “Emotional_Activity”, recommended to be performed by every devotee to get (and remain) emotionally linked with the divine presence (of performer’s own choice and format) for a 24×7
period, throughout his/her lifespan. Since it is most easy to follow (as compared to all other techniques) and is free from both a)high level physical activity, as well as, b) any deep intellectual exercise, it has become most popular all over the world among populations belonging
to all age_groups, sects, faiths, etc.
27

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.१३ भुजा ८ : क्षेत्र क्षेत्रज्ञ वि भाग योग: This is again a combination of highly intellectual and emotional spiritual activity. The self study of self_personality is recommended to be carried out, to understood it’s nature as a combination of a)क्षेत्र Xetra : gross_physical body (e.g. head, hands, legs, bones, skin, lungs etc.), and subtle physical body (e.g. Sensory system, digestive system, blood circulation system, excretion systems etc. ), along with still subtler mind, emotional system, etc. and b)the spirit or Atmaa. (the क्षेत्रज्ञ Xetradnya).
The Xetra is composed of ( वि नाशी, क्षर, व्यक्त ) elements, whereas the Xetradnya is ( अवि नाशी, अक्षर, अव्यक्त) in nature.
28

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.१४ भुजा ९ : गुण त्रय वि भाग योग: This activity can be performed by a combination of intellectual discrimination with mental_resolve and
will_Power. The human natural tendencies (or ‘Moral_character’ determining characteristics) can be broadly divided in three categories.
1)Saintly, spiritually high level and creditable,
2) Worldly, (partially saintly and partially bordering with demonic) spiritually mediocre & averaging to neutral and
3) lazy, selfish, demonic (Spiritually very low).
29

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.१४ भुजा ९ : गुण त्रय विभाग योग: (continued) The Performer willing to raise his ‘Spiritual_Level’ (to get closer to the divine God of his/her choice) using this yoga activity, should watch these own desires and tendencies sprouting in his/her mental, intellectual and emotional planes, like a spectator or audience in a theater, and then allow only saintly desires to get executed, in best possible fashion, like a scientific experiment and without any self_ego and selfish motivated expectations about it’s fruits (being beneficial or otherwise).
30

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.१५ भुजा १० : पुरुषोत्तम योग : In this ‘Yoga’ Activity, the performer again uses his/her intelligence and memory to discriminate between
a)the ‘xara_Purusha’ represented by one’s physical body as well as mental, intellectual and emotional personalities which keep on
changing with schooling, aging etc. and
b)The ‘a_xara_Purusha’ (the antaraatmaa अन्तरात्मा ) which has remained unchanged with aging and
c)the ‘Uttama_Purusha’, (परमात्मा) who is also pervading in his body and activating all those body_systems which are not in one’s willful control (e.g. Digestion, blood circulation, etc.). Then keep on thanking and feeling gratefully obliged to this ’Purushottam’ for his divine untiring helpful activities (all lifelong duration).
31

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 1 stomach
अ.१६ उदर १ : दैवासुर संपत् वि भाग योग: Information compacted in this chapter is like consumed food’s churning and digestion process, (leading to absorption & storage of healthy nutrients and excretion of undesirable or excess amounts) being carried out in our stomachs
दैवी सम्पत्ति = Divine Property (prosperity) : spiritually divine earnings.
Their consumption and storage leads to peace, happiness and progress towards spiritual salvation ( दैवी सम्पत्ति वि मोक्षाय ).
On the other hand, आसुरी सम्पत्ति = Demonic Property (prosperity) (= काम क्रोध, मद, मत्सर, दम्भ, दर्प, लोभ, मोह, ईर्षा , दुरहन्कार, दुराभि मान, दुराशा,
आशा, etc.). Consumption and storage of these qualities leads to increased sorrow, grief and bondage. काम क्रोध, लोभ नरकस्य ३ द्वारा:
32

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 2 legs
अ.१७ पद १ : श्रद्धा त्रय वि भाग योग: Information contents in the last two chapters are like providing the supporting pillars like strong legs (which take the load of our body and help us move around to reach our desired destination)
Divine Faith : सात्विक श्रद्धा, अफलाकान्क्षि यज्ञादि क कर्मे, देव पूजन, सुखद, रसाळ, स्नि ग्ध आहार
Humane Faith : राजसि क श्रद्धा , यक्ष, राक्षस पूजन, कटु, आम्ल, लवण, अति ऊष्ण रुक्ष, वि दाहि न आहार
Demonic Faith : तामसि क श्रद्धा भूत, प्रेत, पि शाच्च पूजनम्, उच्छि ष्ट, यातयाम, गतरस, आहार
त्रि वि ध आहार, यज्ञ, तप, दान
33

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 2 legs
अ.१८ पद २ : मोक्ष संन्यास योग: Firm foundation is most necessary in one’s discrimination and adoption of spiritually worthy activities and rejection (or renunciation from) spiritually unworthy activities.
One must acquire spiritually worthy Knowledge, mental resolve, Happiness etc. to reach spiritual status nearer (or closer) to God called as salvation.
कर्म_काम्य_संन्यास, कर्म_संग_त्याग, / यज्ञ, दान, तप अत्याज्य कर्म सात्विक / राजसिक / तामसिक त्रिविध कर्म, ज्ञान, कर्ता , बुद्धि, धृति, सुख, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य शुद्र स्वभाव, स्वभाव_नियत स्वाभाविक कर्मे तत्-सत् ब्रह्मार्पणम् अस्तु भाव, अनन्य_शरणागति_योग
34

श्रीधरकवी

माझ्या लहानपणी आमच्या घरी काही ओवीबद्ध पोथ्या होत्या. मी त्यांची यथासांग पारायणे करून माझ्या आईला त्या वाचून दाखवत होतो. त्या पोथ्यांमध्ये रसाळ भाषेत सांगितलेल्या पौराणिक कथा असल्यामुळे मलाही त्या वाचतांना आवडत असत. त्या कुणी लिहिल्या होत्या याची मला त्या वेळी सुतराम कल्पना नव्हती. त्या कवीचे नाव श्रीधर असे होते हे मला आता समजले.
————————-

हरिविजय, रामविजय यासारख्या यांच्या पोथ्या आता कोणी वाचतही आणि ते नव्या पिढीला कोणाला माहीतही नाहीत. “हरिविजय,’ ‘रामविजय, ‘पाण्डवप्रताप’, ‘जैमिनी अश्वमेध’ तसेच ‘शिवलीलामृत’ यासारखे भाविक जनाला मोहिनी घालणारे, त्यांच्या ह्रदयातील ईश्वरीभक्ती वाढवून त्यांच्या चित्ताला शांती व आनंद यांचा लाभ करून देणारे ग्रंथ ज्यांनी लिहिले, त्या श्रीधर कवींची थोरवी काय वर्णावी? श्रीधरांचे निर्वाण होऊन आज २३६ वर्षे झाली. आपण अणुयुगांतून अंतराळ युगात प्रवेश केला. या दीर्घ काळात शेकडो कवींनी धार्मिक कविता लिहिली, परन्तु श्रीधरांच्या ग्रंथांची लोकप्रियता त्यांच्या काळात होती तेवढीच आजच्या विसाव्या शतकांतहि टिकून आहे. खर्‍या जातिवंत साहित्याचेच हे लक्षण नव्हे का?

शुद्ध बीजा पोटी
श्रीधर कवींचे विस्तृत्व चरित्र उपलब्ध नाही. त्यांनी स्वतःच्या ग्रंथांतरी स्वतःची जी थोडीबहुत माहिती दिलेली आहे त्या तुटपुंज्या माहिती वरूनच त्यांच्या चरित्राचा मागोवा घेणे क्रमप्राप्त आहे.
या माहितीवरून असे दिसते की, कवि श्रीधर हे नाझरेकर कुलकर्णी घराण्यांत जन्माला आले. त्यांच्या जन्मशकाविषयी विद्वानात एकमत नाही. कुणी त्यांचा जन्मशक १५८० हा मानतात तर काहींच्या मते तो शके १६०० असावा, त्यांचे घराणे अतिशय धार्मिक व चारित्र्यसंपन्न होते. प्रसिद्ध सत्पुरुष श्रीरंगनाथ स्वामी निगडीकर हे देखील याच घराण्यात जन्माला आले.
श्रीधरांच्या वडिलांचे नाव ब्रह्मानंद व आईचे सावित्रीबाई. ब्रह्मानन्द हे नाझरे गावचे कुलकर्णी. नाझरे हे गाव पंढरपूरच्या पश्चिमेस सोळा कोस अंतरावर आहे.
ब्रह्मानन्द हे श्रीधरांचे वडील आणि गुरुजी. यांनी संसार केला तो केवळ नावापुरता माऊलींनी ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायात वर्णिल्याप्रमाणे ते संसारात राहूनही ‘नित्यसंन्यासी’ च राहिले. मात्र उतारवयात त्यांनी खरोखरीच संन्यास घेतला आणि ते लवकरच भीमातीरी समाधिस्थ झाले.
श्रीधरांची आई सावित्रीबाई ही देखील मोठी धर्मनिष्ठ स्त्री होती.
अशा ह्या ईश्वरनिष्ठ आणि सत्वशील दांपत्याच्या पोटी श्रीधरासारखे पुत्ररत्‍न जन्माला आले.
पुढे यथासमय श्रीधरांचा विवाह झाला. त्यांच्या पत्‍नीचे नाव पार्वतीबाई. श्रीधरांनी जनरूढीप्रमाणे अनेक वर्षे संसार केला. त्यांना मुलेही झाली. परंतु श्रीधरांचे मन संसारात होतेच कुठे ? कमळाचे पान पाण्यात राहूनही भिजत नाही म्हणतात. श्रीधर देखील संसारात राहून त्यापासून अलिप्तच राहिले.

गुरुपरंपरा
कारण त्यांचे सारे चित्त अध्यात्ममार्गाकडे लागले होते. त्यांना परमेश्वराचा शोध घ्यावयाचा होता आणि त्यासाठी सद्‌गुरूंची नितान्त आवश्यकता होती. परन्तु श्रीधरांना सद्‌गुरूच्या शोधासाठी रानेवने धुंडाळीत दूर जावे लागले नाही. त्यांनी आपले वडील श्रीब्रह्मानन्द यांनाच गुरु केले. श्रीब्रह्मानंद हे अध्यातमार्गात उच्च अवस्थेला पोचलेले अधिकारी पुरुष होते. त्यांनी देखील आपले वडील श्रीदत्तानन्द यांचेकडूनच गुरुपदेश घेतलेला होता. श्रीधरांनी हीच परंपरा पुढे चालविली व जन्मदात्या पित्यालाच गुरु करून त्यांनी संन्यासाश्रमाचा स्वीकार केला व पुढे चित्तशुद्धीसाठी अनेक तीर्थयात्रा करून ते पंढरपूर येथे येऊन स्थायिक झाले.
‘महाराष्ट्र सारस्वत’कार कै. वि. ल. भावे यांनी श्रीधरांची गुरूपरंपरा पुढीलप्रमाणे दिलेली आढळते-
रामानंद- अमलानंद – सहजानंद – पूर्णानंद – दत्तानंद – ब्रह्मानंद – श्रीधर (किंवा श्रीधरानंद)
बहुधा संन्यासग्रहणानंतर त्यांनी ‘श्रीधरानन्द’ असे नाव धारण केले असावे असे वाटते.

ग्रंथकर्तृत्व
कवि श्रीधरांचे संस्कृत भाषेवर विलक्षण प्रभुत्व होते. त्यांनी स्वतःदेखील संस्कृत भाषेत काही ग्रंथरचना केलेली आहे. रामायण, महाभारत, भागवत इ. अनेक संस्कृत ग्रंथ त्यांनी अभ्यासिले होते. त्याचप्रमाणे जयदेव, बिल्वमंगल इ. नामांकित कवींची कविताही त्यांनी काळजीपूर्वक अवलोकन केली होती.
श्रीधरस्वामींच्या घरातील वातावरणही काव्यनिर्मितीला पोषक असेच होते. त्यांचे आजोबा श्रीदत्तानन्द आणि वडील श्रीब्रह्मानंद यांनी थोडीबहुत काव्यरचना केलेली होती.
त्यामुळे आपणहि महाराष्ट्र भाषेत काव्यरचना करावी अशी स्फूर्ति श्रीधरांना झाली व त्यांनी संस्कृत ग्रंथातील आख्यानांवरून मराठी भाषेत विपुल ग्रंथसंपदा निर्माण केली. गुणवत्तेचा निकष लावला तर त्यांच्या समकालीन कवींपेक्षा त्यांची ही रचना किती तरी उजवी ठरते.
कालानुक्रमे त्यांनी केलेली ग्रंथरचना येणेप्रमाणे-
१. हरिविजय (शके १६२४)
२. रामविजय (शके १६२५)
३. वेदान्तसूर्य (शके १६२५)
४. पाण्डवप्रताप (शके १६३४)
५. जैमिनी अश्वमेध (शके १६३७)
६. शिवलीलामृत (शके १६४०)
(BookStruck: हरिविजय मधून )”
फेसबुकवरील लेख साभार

समग्र कृष्ण – कविता आणि लेख

जन्माष्टमीच्या निमित्ताने वाचलेल्या काही सुंदर कविता खाली दिल्या आहेत. या सर्व रचना मला फेसबुक किंवा वॉट्सअॅपवर मिळाल्या आहेत. त्या लिहिणाऱ्या सर्व साहित्यिकांचे मनःपूर्वक आभार.  दि.२४-०९-२०१९ . . . . त्यानंतर यात लेख आणि कविता यांची भर घालत राहिलो आहे. 

श्रीकृष्णाशी संबंधित खालील पानेही पहावीत.

मी योगी कर्माचा
https://anandghare.wordpress.com/2018/08/28/%e0%a4%ae%e0%a5%80-%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%97%e0%a5%80-%e0%a4%95%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%9a%e0%a4%be/

रुक्मिणीने श्रीकृष्णाला लिहिलेले पत्र हे जगातले पहिले प्रेमपत्र असेल. श्रीकृष्णरुक्मिणीच्या लग्नातल्या मेजवानीचे वर्णन काय करावे?
https://anandghare.wordpress.com/2019/02/19/%e0%a4%9c%e0%a4%97%e0%a4%be%e0%a4%a4%e0%a4%b2%e0%a5%87-%e0%a4%aa%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a5%87-%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%ae%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%86/

श्रीकृष्णजयंति आणि काही लोकप्रिय गाणी
https://anandghare2.wordpress.com/category/%e0%a4%a7%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%bf%e0%a4%95/%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a3/


१. कै. दुर्गा भागवतांनी लिहिलेली ही कविता
🌿 कृष्णा,

तुला कसलं संबोधन लावायचं? तू आकाशासारखा वाटतोस मला, आकाश कसं सतत माथ्यावर असतं आपण जिथे जाऊ तिथे सोबत करतं पण त्याचा निळा रंग बोटावर नाही घेता येत…

खरं म्हणजे तुझं नाव घेतल्यावर तू मानवी रूपात डोळ्यासमोर येतच नाहीस.. आधी येते ती आकाशाची गडद निळाई आणि मग त्यामागोमाग लहरत येतं एक मोरपीस… तुझं मोरपीस!

तुझ्याइतका मानवी जीवनात मिसळलेला कुठलाच देव नाही बघ! प्रत्येक नातं तू समरसून जगलास आणि वेळ येताच ते नातं त्यागून मोकळाही झालास! कधी परत वळून बघितलंस का रे मागे? तुझ्यामागे त्या माणसांचं काय झालं असेल तुझ्याशिवाय ?

तुझं सगळंच अतर्क्य! तू प्रचलित नियम मोडलेस. जन्म घेतलास वसुदेव देवकीच्या मथुरेत पण वाढलास नंद यशोदेकडे गोकुळात! दहीदुधाच्या चो-या केल्यास, भलत्या वयात गोपिकांची छेड काढलीस. सुदामा, अर्जुन, उद्धव यांचा मित्र तू होतासच पण द्रौपदीचा सुद्धा ‘सखा’ झालास. हे सुंदर नातं तू भारतीय स्त्रीला दिलंस. ‘बाईचा मित्र’ ही संकल्पनाच नव्हती तुझ्याआधी आपल्याकडे, ‘तो’ स्त्रीचा पिता, पती किंवा पुत्र असावा अशी आपली समाज रीत! विवाहित राधेचा प्रियकर झालास. अगदी प्रेमाचं प्रतिक म्हणून नाव घेताना राधेचं नाव तुझ्याआधी येतं.

पुढे अष्टनायिकांचा पती झालास तरी जरासंधाच्या तावडीतून सोडवलेल्या सोळा सहस्र स्त्रीयांना अभय दिलंस. तुझ्यानंतरही अनेक वर्षांनी सूरदासांनी तुझं बालपण त्यांच्या पदांतून मांडलं, मीरेने तुला ‘नटनागर गिरिधारी’ म्हणत साद घातली.

एक सांग, तू अनेक नाती निभावलीस पण जीव जडवलास तो फक्त राधेवर…! खरं ना? गोकूळ सोडल्यावर परत तू बासरी वाजवल्याचे उल्लेख कुठेच आढळत नाहीत.

गीतेत ‘यदा यदा हि धर्मस्य’ म्हणत तू परत येण्याचं वचन दिलं आहेस. पण आता युद्धासाठी नको रे येऊस, आम्ही माणसं म्हणजे एक एक बेट झालोय, यावर नात्यांचे पूल बांधायला ये!

आणि हो, येताना रुक्मिणीला नाही आणलंस तरी चालेल पण राधिकेला सोबत घेऊन ये, म्हणजे तुझी बासरी ऐकायला मिळेल.

कृष्णा, पुन्हा एकदा बासरीत सूर भरायला ये!

दुर्गा भागवत.
———–

२. कृष्ण भेटायलाच पाहिजे….

(कवीचे नाव मला समजले नाही.)

कृष्ण भेटायलाच पाहिजे. आयुष्यात प्रत्येक वळणावर कृष्ण भेटायलाच पाहिजे.
मनातलं बोलायला, लिहिलेलं वाचायला, रेखाटलेलं दाखवायला,
अन् कधी गायलेलं ऐकवायला हक्काचा सवंगडी पाहिजे
आणि म्हणूनच प्रत्येकाला एक कृष्ण भेटायलाच पाहिजे
मुळात नात्यांच्या पलिकडचे भावबंध जोडणारा…..
एक हक्काचा सवंगडी पाहिजे…..
लहानपणापासून जपलेल्या अनेक नात्यांचीही वयं वाढत असतात
त्या नात्यांचे काळाप्रमाणे अर्थ बदलंत असतात
तस्संच….ते…पूर्वीचं…निर्व्याज, अबोध नातं पुन्हा जमायला पाहिजे
आणि याकरताच आयुष्यात कृष्ण भेटायला पाहिजे……
“तो” कृष्ण “ती” ही असु शकते. आपल्या मनातलं सारं जाणणारी ती असते
कधीही आपलं खोलवर मन रीतं करता आलं पाहिजे
असा हक्का , विश्वासाचा कृष्ण भेटला पाहिजे……..
आपल्या आजुबाजुला तो सापडेलंच असं नाही
जोडीदारामध्ये तो गवसेलंच असंही नाही
कुणीतरी जवळचं कृष्ण असण्याची भावनाही उर्मी देणारी पाहिजे
मात्र कधी मनाचा पेंद्या झाला नाही पाहिजे….
सुंदर विचारांची रम्य मुरली छेडणारा पाहिजे
आयुष्यात प्रत्येकाला कृष्ण भेटला पाहिजे……
खरंच त्या मुरलीधराकडे मुरली होती का?
की अनेकांच्या मनात रुंजणारी त्याची ती अश्वस्त मैत्री होती का?
त्याच्या अस्तित्वाने अनेक मनांतून उमटत असाव्या आनंदलहरी
आणि त्यांचीच ऐकु येत असावी रुंजणारी मुरली
अनेकांच्या मनामधे मुरणारा तो मुरलीमनोहर प्रत्येकाला भेटायला पाहिजे
आयुष्यात प्रत्येक वळणावर कृष्ण भेटायला पाहिजे..

वॉट्सअॅप , मिसळपाव आणि यू ट्यूब  वरून साभार
https://www.reverbnation.com/voiceartist9/song/26518574—

३. सावळबाधा

अलवार वाजवित वेणू
तो स्वप्नफुलांवर आला
अन रंग सावळा माझ्या
डोळ्यांवर सोडून गेला. .
क्षितिजावर निळसर रेघा
गोंदून जराश्या हलक्या
सांजेचे लेऊन पंख
तो कृष्ण किनारी आला. . .
मी तिथेच होते तेंव्हा
थांबले मंदिरापाशी
तो सोनखुणांचे पाऊल
वाळूवर उमटत आला. . .
भरजरी शुभ्र वस्त्रांवर
नाजूक कशिदा त्याच्या
हातात कडे सोन्याचे
मनमोहन लेऊन आला. .
बैसला जरा बाजूला
मंदिरी पायरीपाशी
डोळ्यात पाहुनी माझ्या
डोळ्यात हरवुनी गेला. . .
हातात घेऊन हात
मज म्हणे, सखे जाऊया. !
मी लाजून हसता गाली
गालांवर उमटत गेला. . .
मज झाली सावळबाधा
मी झाले ना रे राधा. . ?
तो ऋतू जीवघेणा पण,
स्पर्शात शहारून गेला. . .
ती शामनिळाई ल्याली
वेगळीच होती सांज
तो कातरवेळी ऐसा
मोरपीस फिरवून गेला. . .
मी ओढून घ्यावा म्हणून
जाताना माझ्यासाठी
कालिंदीच्या काठावर
तो शेला विसरून गेला. . .

🌺 इंदिरा संत. ??? सावळबाधा – पूजा भडांगे (शब्दचांदणे) ??? . . . . . . . ही कविता प्रसिद्ध कवयित्री इंदिरा संत यांची आहे असे वॉट्सॅपवर कोणी लिहिले आहे तर ती पूजा भडांगे यांची आहे असे त्यांनीच आपल्या ब्लॉगवर लिहिले आहे असे गूगलमधून शोध घेतांना दिसले. . . . नवी भर दि. १४-०८-२०२१

***************************

४ कृष्ण

नावातील एकही अक्षर सरळ नसणारा हा देव,,,
प्रत्येक शब्द हा जोडाक्षर,,,
जितकं नांव कठीण तितका समजायला कठीण,,
पण एकदा समजला की जीवनाचा अर्थ समजलाच म्हणून समजा,,
जीवन म्हणजे काय हे समजून घ्यायचं असेल तर कृष्ण समजून घ्यावा,,
दशावतारी भगवंताचा आठवा अवतार म्हणजे कृष्ण,,
सातवा अवतार प्रभू राम,,
राम ही अक्षरे सुद्धा सरळ अन त्याचं वागणं ही सरळ,,मर्यादेत,,
म्हणून मर्यादा पुरुषोत्तम,,,
रामाने आपल्या जीवनात कधीच कोणतीच मर्यादा ओलांडली नाही,,
तरीही काही जणांनी त्याच्यात दोष शोधले,त्याच्यावर टीका केली,,,
मग पुढच्या अवतारात प्रभू ने सर्व मर्यादा ओलांडल्या,,
करा काय करायचं ते,,,😃😃😃
जीवनात आचरण रामसारखं असावं अन समजून कृष्ण घ्यावा,,
कृष्ण आचरणात आणायच्या भानगडीत पडू नये,,
कृष्ण म्हणजे श्रीमदभगवद्गीता,,,
जीवनाचं सार,,,
प्रभू रामाने जसा भर दुपारी मध्यानी अवतार घेतला तसा कृष्णाने पार मध्यरात्री अवतार घेतला,,
जन्म झाल्याबरोबर त्याला ते ठिकाण सोडून गोकुळात जावं लागलं,,
गोकुळात कृष्ण फक्त वयाच्या आठव्या वर्षापर्यंत राहिला,,,
म्हणजे राधा राणी फक्त तोवर कृष्णासोबत होती, कृष्ण 8 वर्षाचा होऊ पर्यंत,,,
जे राधा आणि कृष्णविषयी चुकीची चर्चा करतात त्यांनी या गोष्टीचा जरूर विचार करावा 8 वर्षाच्या बालकाचे कसल्या पद्धतीचे प्रेम संबंध असतील राधिकेशी,,,
ईतका कमी सहवास लाभून सुद्धा राधेचं नांव कृष्णाशी कायमचं जोडलं गेलं,,
किंबहुना तीचं प्रेम इतकं नितळ,निस्सीम,निर्मळ होतं की तिचं नांव कायमचं कृष्णाच्या आधी लागलं,,
कृष्ण-राधे कोई ना केहता, केहते राधे-शाम,,,
जनम जनम के फेर मिटाता एक राधा का नाम,,
असं हे राधा आणि कृष्णाचं प्रेम,,
किंबहुना प्रेमाचं दुसरं नांव म्हणजेच राधा व कृष्ण,,
कृष्णाला 16 हजार 108 बायका,,
त्याचा ही इतिहास,,
ज्यांना त्याने मुक्त केलं त्या म्हणू लागल्या आता आम्ही आमच्या घरी जाऊ शकणार नाही तेव्हा त्याचा स्वीकार केला,,
अन नुसता स्वीकारच नाही केला त्या प्रत्येकी सोबत त्याच्या सुख दुःखात सहभागी होता,,,
आज काही महाभाग म्हणतात कृष्णाने इतक्या बायका केल्या तर आम्हाला काय हरकत आहे,,
अरे त्याने आग लागलेली 50 गावे गिळून टाकली होती,,,
तू जळता एखादा कोळसा गिळून दाखव की आधी मग कृष्णाची बरोबरी कर,,,
मी आधीच म्हटल्याप्रमाणे कृष्ण आचरणात नाही समजण्यात खरी मजा,,
त्या साठी गीता समजून घेणं महत्वाचं,,
गीते मध्ये काय नाही??
तर गीतेत सर्व आहे,,
जीवनातील कोणत्याही प्रश्नाचं उत्तर यात मिळेल,,,
आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे हे जीवन शास्त्र कृष्णाने अर्जुनाला युद्धभूमीवर सांगितलं,,,
यावरून अर्जुनाची सुद्धा योग्यता किती मोठी आहे हे समजतं,,
अर्जुन या भूतलावर असा एकमेव मानव झाला जो या नाशवंत देहासह स्वर्गात 5 वर्षे राहिला व शस्त्र चालवण्याचं शिक्षण घेतलं,,
या देशासह स्वर्गात जाता येत नाही पण अर्जुन एकमेव जो 5 वर्षे तिथे राहिला,,
म्हणजे अर्जुनाची योग्यता काय आहे ते समजतं,,
त्या अर्जुनाच्या डोळ्यांवर आलेलं मोह,माया याचं पटल दूर करण्यासाठी कृष्णाने गीता सांगितली,,,
गीता समजण्यासाठी अर्जुन किती तयार आहे हे आधी कृष्णाने आधीचे 9 अध्याय पाहिलं,,
त्याची तयारी करून घेतली ,,,
मग पुढे खरा गूढार्थ सांगितला,,,
विश्वरूप दाखवतांना सुद्धा त्याला
आधी दिव्य दृष्टी दिली,,,
त्याची तयारी करून घेतली,,
मग त्याला दाखवलं की सर्व काही करणारा मीच आहे,,
तू फक्त निमित्तमात्र आहेस,,,
असा हा कृष्ण,,
त्याच्या विषयी किती सांगावं अन किती नको,,,
तो जितका अनुभवू तितका तो जास्त भावतो,,जास्त आवडतो,,
त्याला जितकं समजून घेऊ तितकं कमीच,,,
त्याच तत्वज्ञान म्हणजे संपूर्ण जीवनाचं सार,,,
ते समजून घेतलं की जीवन समजलं,,
जीवन सफल झालं,,
मनुष्य जीवनमुक्त झाला,,
अशा या कृष्णाला वंदन,,
श्री कृष्ण गोविंद हरे मुरारी,
हे नाथ नारायण वासुदेव,
प्रद्युम्न दामोदर विश्वनाथ,
मुकुंद विष्णू भगवन नमस्ते!!!
…..जय श्री राधे कृष्णा…..
श्री कृष्णाला समजून घेण्यासाठी आपणाला श्री कृष्ण परमात्मा बुद्धी प्रदान करो हीच प्रार्थना,,,

कुरुक्षेत्रात युध्दभूमीवर जेव्हा कर्ण व अर्जुन समोरा-समोर आले तेव्हा,
कर्णाने वासुकी नामक अस्त्र धनुष्याला लावून अर्जुनाच्या! दिशेने सोडले.

प्रत्येकाला वाटले- आता हे अस्त्र अर्जुनाचा शेवट करणार… 😳
तितक्यात,
श्रीकृष्णाने आपल्या पायाचा भार रथावर दिला. रथ थोडा खाली खचला.
व ते अस्त्र अर्जुनाच्या गळ्याचा वेध न घेता मुकुट उडवून गेले.

नंतर, सूर्य अस्ताला गेल्यानंतर जेव्हा, युध्द विराम होत असे. तेव्हा, पहिल्यांदा श्रीकृष्ण रथाच्या खाली उतरत असे व नंतर अर्जुनाला खाली उतरण्यास हात देत असे.

जेव्हा, पूर्ण युध्द संपले व पांडवांचा विजय झाला. तेव्हा, श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाला, “आधी तू रथाच्या खाली उतर.”
त्यानुसार अर्जुन रथाच्या खाली उतरला.

त्यानंतर श्रीकृष्णाने घोड्यांचे लगाम घोड्यांच्या अंगावर टाकले घोडे बाजूला काढले व नंतर च स्वतः रथाच्या खाली उतरला.

दोघेही थोडे पावले चालून गेली तोच, रथाने धड धड करत प्रचंड पेट घेतला.🔥
जमलेले सर्व जण आश्चर्या ने ते दृश्य पाहत होते. 😳😳

तेव्हा अर्जुन म्हणाला, आपण रथातून उतरल्या उतल्या रथ आपोआप कसा काय पेटला
“अरे श्रीकृष्णा हा काय प्रकार आहे? “🤔

तेव्हा भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले की, 😇

“युध्दात जितके शस्त्र-अस्त्र तुझ्या दिशेने सोडण्यात आले होते, ते माझ्या मुळे तुला स्पर्श ही करू शकले नाहीत.
ते सर्व अस्त्र अदृश्य रूपाने रथाच्या भवती फिरत राहिले व आता जेव्हा मी तुझ्या रथाची धुरा सोडून दिली.. तेव्हा, ह्या अस्त्रांचा परिणाम आता तु पाहत आहेस.”

त्याच प्रमाणे मानवी देह आहे.

जोपर्यन्त परमेश्वरानेआपले जीवनरुपी लगाम पकडले आहेत तो पर्यंत आपल्या देहात प्राण ,आनंद ,सुख , ऐश्वर्य नांदत आहे. पण जेव्हा तो आपणास सोडतो.. तेव्हा आपलीही अवस्था त्या रथासारखीच होते .😥😥😥

।।जय श्रीकृष्ण।।
🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻

मला खूप आवडले म्हणून तुम्हाला पाठवले !
🙏🏻💐💐 💐💐


नवी भर : एक विस्तृत लेख आणि कविता . . .  दि.३०-०७-२०२१

५. कृष्ण म्हणजे काय, कोण, का???

नमस्कार मित्रांनो …………कृष्णाची माहिती नक्की वाचा आणि शेअर करा. अन्यथा एका वेगळ्या विषयाला मुकाल. मी लिहिलेल्या गाण्याचा आनंद सुद्धा घ्या. अतिशय महत्वाची पोस्ट आहे ही मित्रांनो ……..कंटाळा करू नका.

आज थोडे कृष्णा विषयी. सोबत मी लिहिलेले आणि संगीतबद्ध केलेले कृष्णाचे वर्णन करणारे एक सुंदर गाणे देतो आहे. तुम्ही हे गाणे “आज गोकुळात रंग खेळतो हरी” या चालीवर म्हणू शकाल. जिथे स्वल्प विराम आहे तिथे थोडे थांबायचे आहे. या गाण्यात संध्येमध्ये विष्णूची म्हणजेच कृष्णाची जी २४ नावे घेतली जातात ती गुंफली आहेत. अर्थातच हे गाणे गुणगुणले तर संध्येचे थोडे पुण्य अवश्य मिळेल. कृष्णाची इतर नावे सुद्धा यात आहेतच.

मथुरेच्या आजूबाजूच्या भागाला “व्रज” भूमी म्हणतात. हे नाव मोठ्या अभिमानाने तुमचा फुटबॉलप्रेमी देश “ब्राजील” मिरवतो आहे. “व्रजन्ति गावो यस्मिन्निति व्रज: ! अर्थात जिथे गायी चरतात, फिरतात तो व्रज प्रदेश होय. याच्या आसपासच्या प्रदेशातल्या काही लोकांची आडनावे पाहिलीत तर “कुशवाहा”, “चरवाहा” म्हणजे गायींना चारणारे अशी आडनावे आहे. लालूप्रसाद किंवा रामविलास पासवान यांच्या पक्षातील लोकांची आडनावे पहा म्हणजे लक्षात येईल मित्रांनो.

कृष्ण या शब्दाचा एक अर्थ आहे. काळा किंवा सावळा. कृष्ण शब्दाचा अर्थ आहे आकर्षित करणारा. {कर्षयती किंवा {आ} कर्षणम करोति इति म्हणजे आकर्षित करणारा असा तो.} वासुदेव हे कृष्णाचे नाव आहे. वासु+देव. वास: म्हणजे एका स्थितीत रहाणे. {पहा उपवास म्हणजे उप= च्या जवळ आणि वास म्हणजे रहाणे] विश्वाच्या तिन्ही स्थितींचे नियमन करणारा देव म्हणजे वासुदेव. हा कृष्ण वसुदेव आणि देवकीचा पुत्र आहे. सामवेदात असे म्हंटले आहे की आहत आणि अनाहत नाद जिथे एकाच गतीत वाहतात या एकत्रित प्रवासाला “वासुदेव” असे म्हणतात. जीवसृष्टीला एक योग्य स्थिती प्राप्त व्हावी म्हणून जो कार्य करतो तो वासुदेव असे अथर्ववेदात सांगितले आहे. गांधर्ववेद म्हणतो की ध्वनी आणि प्रकाश यांच्या संमिलीत, एकत्रित अवस्थेला वासुदेव म्हणतात. कृष्णाचा जन्म अष्टमीला झाला तर रामाचा नवमीला. अष्टमी म्हणजे आठ हा क्षयांक म्हणजे कमी कमी होत जाणारा आकडा आहे. आणि कृष्णासारखाच फसवणारा आकडा आहे. ८ चा पाढा म्हणून बघा. ८ दुने १६ = ७, ८ त्रिक २४ = ६ …….पहा ८ पेक्षा कमी होत चालली संख्या. मायेचा आकडा आहे हा आठ. माया या आठ आकड्यासारखी फसवी असते. आठ हा कर्माचा कारक क्रमांक आहे. तर नवमी म्हणजे नऊ हा पूर्णांक आहे. आपण नऊ हा आकडा ज्यात मिळवू किंवा गुणाकार करू तितकीच त्याची बेरीज येते. म्हणजे ९ + ७ = १६ = ७, ९ + ८ = १७ = ८ …… किंवा …..९ दुणे १८ = ९, ९ त्रिक २७ = ९. नऊ हा पूर्ण ब्रह्माचा कारक आकडा आहे.

सांदिपनी हे कृष्णाचे गुरु. यांच्या आश्रमात कृष्ण ६४ दिवसात १४ विद्या आणि ६४ कला शिकला. इथे कृष्ण, सुदामा आणि इतर सर्व जातीपातींचे शिष्य एकत्रच शिक्षण घेत होते. कृष्ण हा क्षत्रिय राजाचा पुत्र म्हणून किंवा सुदामा हा ब्राह्मण म्हणून त्यांना कोणत्याही कामात सवलत किंवा सूट नव्हती. लाकडे जंगलातून तोडून लाकडाच्या मोळ्या आणण्यापासून ते शेती राखणे, गुरे चारणे, गुरु आणि गुरुपत्नी यांची सेवा करणे वगैरे ही सर्व कामे सगळ्यांना करावी लागत असत.

बलराम हा कृष्णाचा भाऊ. हल किंवा नांगर हे त्याचे शस्त्र. म्हणून त्याला हलधर सुद्धा म्हंटले जाते. हा शेषनाग होय. म्हणजे विष्णू हे चुंबकीय किंवा आकाश तत्व, ब्रह्मा [ब्रह्म नव्हे तर ब्रह्मदेव] हे विद्त्युत तत्व म्हणजे वीज किंवा वायुतत्व ……आणि या दोन नंतर “शेष” राहिलेले म्हणजे उरलेले जे तत्व आहे ते “गुरुत्वाकर्षण” हे जे तत्व आहे ते म्हणजे महेश. या बद्दल मी पुन्हा कधीतरी सविस्तर लिहीन. मागे मी यावर पोस्ट टाकली होती. तर हे गुरुत्वाकर्षण म्हणजे हा बलराम होय.

कृष्णाचा मामा कंस. उग्रसेन राजा एकदा लढाईला गेलेला असताना एका राक्षसाने त्याची राणी पवनकुमारी हिच्या बरोबर संभोग करण्याची इच्छा व्यक्त केली. तेव्हा ती त्याला म्हणाली की “ आपल्या संबंधातून मला होणारा पुत्र जर विश्वाचा सम्राट होणार असेल तर माझी ना नाही”. राक्षसाने होकार दिल्यावर जे व्हायचे ते झाले आणि कंसाचा जन्म झाला. हा अर्थातच राक्षसाचा पुत्र असल्याने सात्विक वृत्तीचा नव्हताच. त्यामुळे त्याने राजा उग्रसेनाला कैदेत टाकले. वसुदेव-देवकीला सुद्धा त्याला मारणारा पुत्र होणार असल्याने तुरुंगात टाकले. कंस म्हणजे मर्यादा. कंस म्हणजे विशिष्ट वृत्तीचा, तत्वाचा किंवा गोष्टीचा आधिक्य किंवा अतिरेक. कंस म्हणजे बंदिस्तपणा. कंस म्हणजे संकुचितपणा. अशा या सामर्थ्याला मर्यादा असलेल्या “कंसमामाचा” त्याच्याच भाच्याकडून म्हणजे कृष्णाकडून पराभव होऊन तो मारला गेला.

रुक्मिणी ही कृष्णाची पट्टराणी होय. म्हणजे प्रमुख राणी. सत्यभामा, जांबवंती [स्यमंतक मण्याच्या निमित्ताने कृष्णाला जांबुवंत याच्याकडून प्राप्त झालेली त्याची मुलगी. होय …..हा तोच जांबुवंत ज्याने रामेश्वर येथे श्री हनुमंत याला त्याच्या सामर्थ्याची आठवण करून देऊन तू समुद्र उल्लंघून जाऊ शकतोस असे सांगितले होते. युद्धात श्रीरामाला मदत केली होती. ], कालिंदी, मित्रविंदा, सत्या, भद्रा आणि लक्ष्मणा. आठ हा आकडा अष्टधा प्रकृती दाखवतो. आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि भूमी ही ५ महाभूते, मन, चित्त आणि बुद्धी ही ती अष्टधा प्रकृती होय.

नरकासुर कोण? तर “रक” म्हणजे अवस्था. “स”रक”णे म्हणजे असलेल्या या अवस्थेतून हालणे. “न”रक” म्हणजे एकाच अवस्थेत अडकून राहणे. तुंबून रहाणे. आपल्या शरीरातील १६००० नाड्या [रक्त वाहिन्या नव्हे तर हे आपल्या श्वासासारखे आपल्या शरीरातील सूक्ष्म प्रवाह मार्ग आहेत. आणि त्यांचा उगम नाभीतून होतो असे भारतीय योगशास्त्र सांगते. तर कृष्ण या अवस्थेत एक योगी आपल्या शरीरातील या १६००० नाड्या शुद्ध करतो. त्यांना घाणीच्या तुरुंगातून बाहेर काढतो.

“राधा” म्हणजे “धारा”. उपासनेची अखंड, न थांबणारी धारा म्हणजे “राधा” होय. मधल्या काळात पुराणे सांगणाऱ्या लोकांनी त्याच्या अर्थाची वाट लावून जसे कृष्णाला गोपिंमध्ये सतत रमणारा दाखवला तसेच राधेला सुद्धा कृष्णावर हल्लीच्या “पिक्चर” सारखे प्रेम करताना दाखवले. कृष्ण गोकुळातून कायमचा बाहेर पडला तेव्हा तो काहीतरी ७-८ वर्षांचा होता. आणि राधा ही लग्न झालेली एक स्त्री होती. मग त्यांचे प्रेम वैषयिक असेल का? पण विचारच करायचा नाही म्हंटले की मग सारेच संपले. मग साहजिकच हिंदू धर्म विरोधकांना बोलायला, हिंदू धर्माची चेष्टा करायला कोलीतच मिळते. जसे दत्तगुरुंच्या मातेला ब्रह्मा, विष्णू आणि महशस हे “नग्न”पणे म्हणजे “न + अग्न” अर्थात अग्नीवर न शिजवलेले अन्न वाढायला सांगतात तर त्याचा अर्थ या पुराणिकांनी किंवा भागवत कथाकारांनी पार नग्नपणे वाढायला सांगितले असा लावला. हल्ली सुद्धा जे यती, तापसी, योगी, किंवा व्रतस्थ ब्राह्मण असतात ते शिजवलेल्या अन्नाचा दोष लागतो म्हणून न शिजवलेले कोरडे अन्न ज्याला शिधा म्हणतात ते द्यायला सांगतात.

गोप म्हणजे इंद्रीयांमधील “गोप”निय योगइच्छा तर “गोपि”का” म्हणजे या गोपांना कार्य करण्याची शक्ती देणारी “योगशक्ती” बर का महाराजा. इंद्र म्हणजे आपल्याच अंगातील, शरीरातील, इंद्रीयांतील लपून बसलेली वासना. आणि हाच तो “इंद्र” वेद आणि पुराणात लैंगिक किंवा इतर अनेक प्रकारचे गोंधळ घालताना दाखवला आहे. वेदात आणि पुराणात एकच शब्द अनेक अर्थांनी किंवा अनेक शब्द एकाच अर्थाने वापरलेले आहेत.

“मुरली” म्हणजे आपल्या अंतरात जी खोल “मुरलेली” असलेली ईशशक्ती आहे ती शरीराद्वारे प्रकट करणे होय. आपल्या शरीराला नवी छिद्रे असतात. या नवछिद्रांची बासरी, किंवा वेणू, किंवा पावा किंवा मुरली हा कृष्ण अवस्थेतला योगी वाजवत असतो. कोणती असतात ही छिद्रे? दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या, मुख, गुदद्वार, आणि डोक्याचे ब्रह्मरंध्र [पाठभेद- इथे काहीजण शरीराच्या त्वचेवरील छिद्रे हा नववा पाठभेद म्हणून मानतात] ही नऊ रंध्रे किंवा छिद्रे या बासरीची छिद्रे आहेत. बांसरी म्हणजे बांसुरी आहे. म्हणजे बांस [वंश म्हणजे बांबू या शब्दावरून बांस हा हिंदी शब्द आला आहे. ] म्हणजे वेळू किंवा बांबूच्या नळीतून निघालेले किंवा काढले जाणारे सूर किंवा जी यातून सूर बाहेर काढते ती ……ती पोकळ असते. तिला प्राण म्हणजे वायू आपण फुंकावा लागतो.

कृष्ण हा द्वापार युगाचे प्रतिक आहे. द्वापार युगात वासना वाढली होती. आणि ती याच्यापुढे कलियुगात वाढतच जाणार होती. म्हणून कृष्ण हा पायावर पाय दुमडून बासरी वाजवत उभा असताना दाखवला जातो. म्हणजे लोकांनी वासनेवर संयम ठेवावा. सावळा विठ्ठल म्हणजे कृष्णच होय. या विठ्ठलाच्या रुपात शिव आणि विष्णू या देवतांचे एकत्रीकरण केलेले आहे.

सुदर्शन चक्र हे कृष्णाचे शस्त्र होते. सुदर्शन म्हणजे सु- चांगले + दर्शन = चांगले दर्शन. सव्य म्हणजे क्लोकवाईज म्हणजे घड्याळ्याच्या काट्यांच्या दिशेने डावीकडून उजवीकडे या प्रदक्षिण चक्राकार गतीमुळे हे विश्व निर्माण होते. ही गती अपसव्य म्हणजे उलट झाली तर हे विश्व नष्ट होते. चक्र हा शब्द चृ: म्हणजे हालचाल करणे आणि कृ: म्हणजे करणे या दोन शब्दांपासून बनलेला आहे. म्हणजेच चक्र हे हालचाल करते. हे एकच शस्त्र असे आहे की ते सतत गतिमान रहाते. स्थिर रहात नाही. सुदर्शन चक्र कृष्णाच्या करंगळीवर आणि विष्णूच्या तर्जनीवर असते. पण ते फेकायचे असेल तर मात्र कृष्ण सुद्धा ते तर्जनीने म्हणजे पहिल्या बोटाने फेकत असे. Bumrang हे उलटते आणि परत येते तसे पण सुदर्शन चक्र सुरक्षितपणे शत्रूचा नाश करून फेकणाऱ्या व्यक्तीकडे परत येते. फेकणाऱ्या व्यक्तीचा हे चक्र फेकल्यावर सुद्धा पूर्ण ताबा किंवा नियंत्रण असते. यमुना किंवा शून्य मार्गातून ते जात असल्याने जसे आपल्या शरीरातील मज्जातंतूंनी पाठवलेल्या संदेशांना अजिबात वेळ लागत नाही तसा चक्राला कुठेही जायला वेळ लागत नाही. याचा आवाज तर होतच नाही पण याला अडथळा आला तर या चक्राची गती वाढते. याला ह्रंस गती असेही म्हणतात.

घोडा आणि कृष्ण हे दोनच पूर्णपुरुष म्हणवले जातात. त्याचे “एक कारण” म्हणजे या दोघांनाही स्तनाग्रे नसतात.

कृष्णाची भक्ती ही अत्यंत अवघड आहे. राधा आणि मीराची भक्ती बघा. या दोघींना खूप खूप त्रास सहन करावा लागला. मीरेला तर विष प्यावे लागले. कारण निळा रंग हा अत्यंत मारक रंग आहे. निळ्या रंगाचा जास्त वापर झाल्यास मनावर मालिन्य येते. दारिद्र्य येते. मन आक्रसते. आळस येऊ लागतो. उत्साह संपतो. म्हणून आपल्या पूजेत लाल, पांढरा, पिवळा आणि हिरवा हेच रंग प्राचुर्याने किंवा जास्त प्रमाणात असतात. हे रंग सौभाग्य, आनंद, संपत्ती हे सारे काही देणारे आहेत. पिवळा रंग हा शाळेत वर्गात भिंतीला लावल्याने मुलांचे अभ्यासात मन लागते. वस्तू हलकी वाटते. म्हणून मोठमोठे JCB, रोड रोलर्स यांना पिवळा रंग लावलेला असतो. नाहीतर त्यांच्या वजनाने ते आपल्याला बघणे सुद्धा सहन झाले नसते. पिवळा रंग हा धन, संपत्ती देणारा रंग आहे. याचे अधिक्य झाले तर उष्णता, पित्त वाढते. लाल रंग हा उत्साह देतो पण जास्त झाला तर डोकेदुखी, राग, संताप येणे, भीती वाटते हे त्रास होतात. [ राग आणि भीती या एका नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. राग आला की असे काही कृत्य घडते की नंतर भीती वाटावी असे होते आणि जास्त काळ भीती वाटली की नंतर संताप येतो. ]. हिरवा रंग हा सर्व रोग नष्ट करणारा आहे. सर्व सुखे देणारा आहे. हिरव्या रंगाची वेव्हलेंग्थ ही लाल आणि निळ्या या रंगांच्या दोन टोकांमधील अगदी मधोमध असलेली वेव्हलेंग्थ आहे. पण अतिरेक झाला तर शिथिलता येते. पांढरा रंग हा स्वच्छतेचा कारक रंग आहे. त्याचा अतिरेक झाला तर आपण काहीतरी लपवतो आहोत, आपल्यावर डाग आहे हे तो दाखवतो. पुढारी बघा ………

आज पासून साधारणपणे ५१३० वर्षांपूर्वी कृष्णाने एका पारध्याचा बाण अंगठ्याला लागण्याचे निमित्त करून देह सोडला. महाभारताच्या वेळेस कृष्णाचे वय साधारणपणे ८३-८४ वर्षे होते तर भीष्माचार्य हे १२५ ते १३० वर्षांचे होते. अर्जुनाचे वय सुद्धा कृष्णाच्या वयाच्या आसपासचे होते. रामायण साधारणपणे साडेसात हजार ते दहा वर्षांपूर्वी झालेले आहे. वेद त्याच्याही खूप आधीचे आहेत ……….

आपण करत असलेली उपासना वाईट गोष्टींचा नाश व्हावा म्हणून वापरली जावी असे वाटत असेल तर उपासना संपल्यावर “श्रीकृष्णार्पणमस्तु” असे म्हणावे. जर आपली उपासना सकारात्मक, विधायक कार्यात वापरली जावी अशी इच्छा असेल तर “श्रीब्रह्मार्पणमस्तु” असे म्हणावे.

!! श्रीब्रह्मार्पणमस्तु !!
इति लेखनसीमा

हे गाणे माझे ………….

माझ्या आईचे नाव सुनीता तर कृष्ण सखा उद्धव याचे नाव माझ्या वडिलांना म्हणजे नानांना ठेवले गेले होते. सुनीत हा एक छंद आहे.

रास खेळण्यास जाऊ, कृष्णाच्या घरी,
टिपऱ्या घेऊ संगे, कन्हैयाची बासरी !! धृ !!

वाळा घुंगुराचा त्याच्या पायी वाजतो,
चोरुनी दही, हरी, तो दूर धावतो,
नंद यशोदेस सांगू, कुंभ भंगतो,
या सयांनो शोधू या, मुकुंद मुरारी !! १ !! टिपऱ्या घेऊ संगे कन्हैयाची बासरी …….

भरजरी पोशाख, मुक्ताहार घातला,
गोकुळाचा ईश, नारायण शोभला,
चक्रधारीचा मनास ध्यास लागला,
मोरपीस लावू त्याच्या, जाउनी शिरी !! २ !! टिपऱ्या घेऊ संगे कन्हैयाची बासरी…….

राक्षसांस तो क्षणात धूळ चारितो,
संकटांचे जे प्रसंग, त्यांस वारितो,
चिंता, क्लेश, दैन्य, दु:ख, दूर सारितो,
हात गोविंदाचा घेऊ आपल्या करी !! ३ !! टिपऱ्या घेऊ संगे कन्हैयाची बासरी…….

कोणी म्हणती दामोदर, विष्णू माधवा,
पुरुषोत्तम, अधोक्षज, आणि केशवा,
अच्युता रे, वामना रे, पद्मनाभ वा,
गोड नाम, छान रूप, बिंबले उरी !! ४ !! टिपऱ्या घेऊ संगे कन्हैयाची बासरी…….

झाला नरसिंह, वासुदेव तोच हा,
संकर्षण, त्रिविक्रम, भासतो अहा,
जनार्दन हृदयी मधुसूदना पहा,
हृषिकेश, संकर्षण, प्रद्युम्न तरी !! ५ !! टिपऱ्या घेऊ संगे कन्हैयाची बासरी…….

जो उपेंद्र, अनिरुद्ध, तोच जाहला,
वसुदेव देवकीच्या पोटी जन्मला,
अश्विनाचा मास, कृष्ण मधुर हासला,
वेणुनाद आला कानी, भरली शिरशिरी !! ६ !! टिपऱ्या घेऊ संगे कन्हैयाची बासरी…….

कंस मारिला जयाने, कालयवन ही,
शिशुपाल, अघबक ते, कालिया अहि,
सखा पांडवांचा कौरवात रे दुही,
शिकवे गीतासार, भरला जो चराचरी !! ७ !! टिपऱ्या घेऊ संगे कन्हैयाची बासरी…….

ग्रीष्म, वर्षा, शरद ऋतू, शिशिर उद्धवा,
“हेमंतास” वसंतास, कृष्णची हवा,
“सुनीतात” गाऊ राग यमन, मारवा,
राम तोच, माया ब्रह्म, गोपी अंतरी !! ८ !! टिपऱ्या घेऊ संगे कन्हैयाची बासरी…….

वंद्य देवतांस, तरी पुजतो गुरु,
मित्र सुदाम्याचा, त्याची संगती धरू,
सागरात या भवाच्या, सहजची तरू,
“कला”दास झाली विद्या वर्षती सरी !! ९ !! टिपऱ्या घेऊ संगे कन्हैयाची बासरी…….

आपला मित्र,

Dr. “हेमंत” सहस्रबुद्धे उर्फ कलादास…
************************************

६. नवी भर दि. ११-०८-२०२०

Krishna S Kale

🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻

७. कवीवर्य कुसुमाग्रजांच्या या प्रसिद्ध कवितेत कृष्णाच्या नावाचा उल्लेखही नाही, पण सगळे दाखले कृष्णाच्याच जीवनातले दिले आहेत.

premkunavarkaravasmall

🙏🏻💐💐 💐💐

७. गूढ कृष्ण

चूकवूच नये, असं काही..

कृष्ण अंधारात जन्माला. ह्याचा प्रवास जसा गूढ आहे, तशी ह्याची शिकवणही गूढ आहे. ती नीट समजून घ्यावी लागते. कृष्णाला समजावून घ्यायचं तर सावधचित्त राहायला हवं.
कृष्ण खोडकर आहे. केव्हा आधार काढून पळून जाईल भरवसा नाही…!

अभिमन्यू चक्रव्यूहात फसला. कशामुळे, तर श्रीकृष्णामुळेच…
चक्रव्यूह कसा भेदायचा हे कृष्णाने सांगितलं होतं. पण त्यातून बाहेर कसं पडायचं हे कृष्णाने सांगितलं नाही. कृष्ण आहेच असा अजब. आपल्याला फसवतो. गंमत बघतो. फुकटात काही देत नाही. अर्धा मार्ग दाखवतो. रस्ता थोडासा उघडतो. पण पोहोचायचे कष्ट आपल्यालाच घ्यायला लावतो. मोफत काही नाही.

चक्रव्यूहात उतरणार असाल तर उतरा, पण जिंकून बाहेर पडायची माहिती तुम्हालाच घ्यावी लागेल. ते कष्ट तुम्हीच घ्यायचे. चक्रव्यूहातून श्रीकृष्ण अलगद उचलून बाहेर काढत नाही. काढू शकतो, पण काढत नाही. फार चलाख आहे. ”चालू” आहे असंच म्हणा हवं तर… चक्रव्यूहात सोडतो आणि गंमत बघतो. सुटायचं तर तुमच्या बळावर सुटा, नाहीतर फसलात. फसल्यावर त्याच्याकडे अपेक्षेने पहात बसाल तर फक्त सौम्य हसतो.
फार अर्थ आहे ह्या हसण्यामागे…
तो फक्त एक नाजूक स्मितहास्य करून सांगतो, जे करायचे स्वतःच्या बळावर करा. शिकून घ्या, समजून घ्या. आत्मसात करा…

अर्जुनाला असंच अडकवलं. आपलं सैन्य दुर्योधनाला दिलं आणि स्वतः एकटाच अर्जुनाच्या पक्षात आला. ज्यामुळे दुर्योधनाला पक्के कळले की अर्जुन जिंकणार नाही, पांडव जिंकणार नाहीत. युद्धाचा निकाल तिथेच लागला होता.
श्रीकृष्ण “न धरी शस्त्र करी मी गोष्टी सांगेन युक्तीच्या चार” अशी शप्पथ घेऊन रथावर चढला. काम केलं फक्त रथ हाकण्याचं. अर्जुनही घाबरला. साक्षात महायोद्धा कृष्ण रथावर सोबतीला होता, पण निशस्त्र ! वरून अर्जुनाला ताकीद दिली की तुझं धनुष्य तू उचल आणि लढ. लढत असशील तर मी रथ चालवीन, दिशा दाखवीन…
विमोह त्यागून कर्मफलांचा सिद्ध होई पार्था
कर्तव्याने घडतो माणुस जाणुन पुरुषार्था
भाग्य चालते कर्मपदांनी जाण खऱ्या वेदार्था

कृष्ण भर रणांगणात वेदार्थ सांगतो. कर्मयोग पटवून देतो. आपण तो नाही पटवून घेतला, नाही आचरणात आणला तर कृष्णाचा काही भरवसा नाही. मैदान सोडून पळून जाईल. अर्जुनाला बजावले की धनुष्य खाली टाकशील तर मी रथ सोडलाच म्हणून समज…
अर्जुन भर रणांगणात फसला. अखेरीस त्याचा तोच लढला आणि शेवटी जिंकला. अर्जुनामध्ये जिंकण्याची क्षमता आहे. कृष्णाला हे पक्के ठाऊक होते. आपल्यातही ही क्षमता असते, पण आपण आत्मविश्वास गमावून बसतो. कोणीतरी मदत करेल ही अपेक्षा ठेवतो. आपली लढाई दुसर्याने लढून द्यावी असे वाटते. अशावेळी कृष्ण मदत करत नाही. आपली लढाई आपल्यालाच लढायला लावतो…

यत्र योगेश्वर: कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धर: ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥
जिथे योगेश्वर आहे, श्रीकृष्ण आहे तिथे विजय निश्चित आहे. का नसणार…? तो सोबतीला उभा राहतो. थोडी फार दिशा दाखवतो. लढायचं आपल्यालाच आहे. जो लढेल, तो निश्चितच जिंकेल…
असं म्हणतात की कृष्ण जिथे नसावा तिथेही आहे. दारूचा गुत्ता, जुगारचा अड्डा इथे लपून बसला आहे. माझ्याकडे कोण कोण आकर्षित होतो, कोण येतो हे तो बघत बसतो…
रंगहीन मी, या विश्वाच्या रंगाने रंगलो…
कौरवांत मी, पांडवांत मी. अणुरेणुत भरलो…

तो पांडवांमध्ये आहे आणि कौरवातही आहे. नीतीच्या पक्षात बसला आहे आणि अनीतीच्याही. त्याला नीती – अनीतीच्या तराजूत तोलता येत नाही. कारण तो कुठेही गेला तरी रंगहीन आहे. पण तो रंगपंचमी खेळतो. आपल्याला रंगवून सोडतो. त्याचा काही भरवसा नाही. आपल्यासमोर अनेक रंग पसरवून ठेवतो आणि पाहतो, की आपण कोणत्या रंगात रंगतो.

धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥
तो म्हणतो की धर्माची स्थापना करण्यासाठी मी प्रत्येक युगात येत राहीन…
म्हणजे तो काल होता, आज आहे आणि उद्याही असणार आहे. तो आपल्या सोबतही राहणार आहे. फक्त त्याचे म्हणणे ऐकावे लागेल.

कृष्ण सरळ नाही, पण चांगला आहे. समजून घेतलं तर फारच उपयोगाचा आहे.
श्रीकृष्णाने आयुष्यात जितक्या गोष्टी सोडल्या, तितक्या त्या इतर कोणालाही सोडता आल्या नाहीत.
श्रीकृष्णाने आपली आई, वडील सोडले, त्यानंतर नंद-यशोदाला. मित्र निघून गेले. राधा निघून गेली. गोकुळ सोडले आणि मथुराही सोडली.
आयुष्यभर कृष्ण काही ना काही सोडतच गेला. कृष्णाने आयुष्यभर त्याग केला. आपली आजची पिढी, जी एखाद्या गोष्टीच्या विरहाने कोसळून पडते, त्याने कृष्णाला गुरु बनवावे. ज्याला कृष्ण समजला तो कधीच औदासिन्यात (depression) जात नाही.

कृष्ण आनंदाचा देव आहे. एखादी गोष्ट हातातून निसटून गेल्यावरही सुखी कसे रहावे हे कृष्णापेक्षा कोणीही उत्तम शिकवू शकत नाही….!

🙏🙏 . . . वॉट्सॅपवरून साभार दि. २४-०४-२०२२

८. केशवायनमः ते श्रीकृष्णायनमः

संध्येतील २४ नावे …एक माहिती पूर्ण लेख 🙏🏾श्रीगुरुभ्योनमः🙏🏾

संध्यावंदन किंवा कोणत्याही कार्यारंभी संकल्प करतात तेंव्हा केशवादि चोवीस नाम घेतात. विष्णूसहस्रनाम असो वा केशवादि चतुर्विंशती (चोवीस) नाम असो त्या नामाचा अर्थ समजल्यामुळे आनंद द्विगुणीत होतो म्हणून केशवादि नामांचा अर्थ जाणून घेण्याचा अल्पसा प्रयत्न.

केशव
केशव शब्दाची व्याख्या अशी केली आहे.
कश्च इशश्च केशौ,
तौ सृष्ट्यादिना वर्तयति इति केशवः
कः म्हणजे ब्रह्मदेव
इश म्हणजे महादेव या दोघांना सृष्टीच्या व्यापारासाठी (उत्पती व लय) जो प्रवृत्त करतो तो केशव.
हिरण्यगर्भः कः प्रोक्तः इशः शंकर एव च सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवः भवान् .
केशे वर्तते इति केशवः म्हणजे प्रलयकालीन उदकात,पाण्यात रहाणारा म्हणून तो केशव.(महोदधिशयोंतकः)
एका नामाचे अनेक अर्थ आहेत .आपणास एक देखील अर्थ पूरेसा आहे.

नारायण
नारायण या शब्दाचा विग्रह न अर अयन असा केला जातो.
न अराः नाराः
नाराणां अयनः नारायणः
अर म्हणजे दोष .
ज्याचे ठिकाणी दोष नाहीत अर्थात गुण आहेत .सर्व गुणांचे अयन म्हणजे आश्रयस्थान म्हणजे नारायण.
नार याचा दुसरा अर्थ ज्ञान असाही होतो. जो ज्ञानाचा आश्रय आहे तो नारायण.
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसुनवः अयनं तस्य ताः पुर्वं तेन नारायणः स्मृतः
आप म्हणजे पाणी व पाण्यात रहाणारा ,क्षीरसागर मधे रहाणारा तो नारायण.
आप म्हणजे जीवश्रेष्ठ वायुदेव त्यांना आश्रयस्थान असणारा नारायण.
असा तो नारायण सर्व गुणांनी युक्त(गुणैःसर्वैं उदीर्णं) व दोषदूर (दोषवर्जितं) सर्व शास्त्रांनी ज्ञेय आहे व मुक्त जीवांना प्राप्य (गम्य) असाआहे.
अशी थोडक्यात नारायण शब्दाची व्याख्या आहे.

माधव
माया धवः माधवः
माया म्हणजे महालक्ष्मी
तिचा धवः म्हणजे पती लक्ष्मीपती .
माधव म्हणजे लक्ष्मीपती.
मधु कुलात उत्पन्न झालेला या अर्थानेही माधव.

गोविन्द
गोभिः वेद्यते इति गोविंदः
गां वेदलक्षणां वाणीं विंदत इति गोविंदः .
वेदांचे द्वारे जो जाणल्या जातो तो गोविंद .
२ गवां अविं द्यति इति गोविंदः
वेदांच्या द्वारे अज्ञानाला नष्ट करणारा तो गोविंद.
३ गवां विंदयति इति गोविंदः
गायींना आनंद देणारा ,रमविणारा तो गोविंद.
गौरेषा तु तथा वाणी तां तु विंदयते भवान्
गोविंदस्तु ततो देव मुनिभिः कथ्यते भवान्
गायी व वेद यांना आनंद देणारा तो गोविंद.
श्रीकृष्ण लहान असताना गोवर्धनपर्वतोद्धारानंतर इंद्राने पश्चात्ताप पावून आकाशगंगा व सुरभी गोमातेच्या दुधाने कृष्णास अभिषेक करुन त्याला गोविंद असे नामाभिधान दिले.
फाल्गुन महिन्यांचा मासनियामक, मासाभिमानी देवता गोविंद आहे.
जेवण करत असताना गोविंद गोविंद असे नाम म्हणतात.
असा हा गोविंद महिमा,

विष्णु
सर्वत्र व्याप्तत्वात्
सर्वेषु प्रविष्टत्वात्
विष्णु नाम.
सर्वत्र व्यापून राहिलेला आहे
तसेच सर्वांचे ठिकाणी प्रवेश करतो म्हणून तो विष्णु.
यज्ञो वै विष्णुः असे म्हणले आहे.अर्थात यज्ञ हे विष्णुचेच रुपसर्व नावे ही विष्णुचीच वाचक आहेत
“नामानि सर्वाणियमाविशंती तं वै विष्णुः परम मुदाहरन्ति”.
चैत्र महिन्याची मासनियामक देवता विष्णु होय.
सर्वही कार्ये विष्णुच्या नामस्मरणाने परिपुर्ण होतात म्हणून कार्यसंपताना
“विष्णुस्मरणात् परिपूर्णतास्तु” असे म्हणले जाते.

मधुसूदन
मधु दैत्यं सूदयति इति मधुसूदनः
मधु नामक दैत्य मर्दनः
मधु नावाच्या दैत्याला विष्णुने मारले म्हणून त्याला “मधुसूदन ” हे नांव मिळाले.
मधु व कैटभ नावाच्या दोन दैत्यांना विष्णुने मारले होते.

त्रिविक्रम
त्रिविधाः क्रमः यस्य सः त्रिविक्रमः
तीन प्रकारांनी ज्याचा पादविक्षेप होतो असा.
तीन पाउलांनी ज्याने त्रैलोक्य, ब्रह्मांड आक्रमिले आहे असा तो त्रिविक्रम .
याला उरुक्रम असेही म्हणले आहे:-
ज्येष्ठ महिन्याची मासनियामक देवता त्रिविक्रम आहे.
त्रिविक्रम निष्क्रम विक्रम वंदे
संक्रम सुक्रम हुंक्रत वक्त्र
असे म्हणून मध्वाचार्य द्वादशस्तोत्रात त्रिविक्रमरुपी परमात्माला वंदन करतात:-

वामन
वामैः नियमति इति वामनः
मंगलमय वाणीने सर्वांचे कल्याण करतो तो “वामन”.
बली चक्रवर्तीच्या यज्ञात बटुरुपाने ,नुकत्याच उपनयन झालेल्या ,बुटक्या,कमी उंचीच्या रुपात आलेला तो वामन.
बली राजाने इंद्राचे हरण केलेले राज्य
बलीकडून दानस्वरुपात घेवून इंद्राला परत न करणारा.
आषाढ महिन्याचा मासनीयिमक वृषाकपि वामन.

श्रीधर
श्री म्हणजे लक्ष्मीदेवीला धारण करणारा म्हणून तो श्रीधर.
लक्ष्मीला आश्रय असणारा श्रीधर. लक्ष्मीदेवीला वक्ष स्थळावर धारणकरणारा श्रीधर.
श्रावण महिन्याचा मासनियामक श्रीधर.
श्रीधर श्रीधर शंधर वंदे भूधर वार्धर कंधर धारिन असे म्हणून मध्वाचार्य श्रीधर परमात्म्याला वंदन करतात.

हृषिकेश
हृषीकाणां इशः हृषिकेशः
हृषिक म्हणजे इंद्रिये
इंद्रियाभिमानी देवतांचा स्वामी तो हृषीकेश.
सर्व इंद्रियांचा नियामक तो हृषीकेश .
इंद्रियांना प्रेरणा देणारा.
प्रत्येक इंद्रियाभिमानी एक देवता असते व त्या देवतेच्या त्याइंद्रियाचे ठिकाणी असण्यामुळे त्या त्या इंद्रियाचे कार्य सुचारु रुपाने चालते.
उदा. चक्षुरिंद्रायाची अभिमानी देवता सूर्य .डोळ्याचे ठिकाणी सूर्य राहील तर डोळ्यांना व्यवस्थित दिसेल नाहीतर व्यक्ती अंध होईल.
अशा सर्व इंद्रियाभिमानी देवतांचा ईश हृषीकेश परमात्मा आहे.
भाद्रपद महिन्याचा मासनियामक हृषीकेश आहे.

पद्मनाभ
पद्मं नाभौ यस्य सः पद्मनाभः
ज्याचे नाभीतून कमल आले आहे असा तो पद्मनाभ .
क्षीरसागर समुद्रात शेषशायी परमात्म्याचे नाभीतून कमल निर्माण झाले म्हणून तो पद्मनाभ.
(या कमलातून ब्रह्मदेवाची उत्पत्ती झाली. कमलोद्भव ,कमलज असे ब्रह्मदेवाला म्हणले जाते.)
अश्विन महिन्याचा मासनियामक पद्मनाभ आहे.

दामोदर
दाम उदरे यस्य सः दामोदरः .
यशोदेने कृष्णाला एका दोरीने उखळाला बांधल्याची कथा सर्वांना विदित आहेच.दोरीने कृष्णाच्या उदराला बांधले म्हणून त्याला दामोदर असे नांव मिळाले.
वास्तविक परमात्माला कुणीही बांधून ठेवू शकत नाही हे कृष्णाने प्रत्येक वेळी दोन अंगुले दोरी कमी पडली यातून सुचित केले परंतु तो परमात्मा भक्तांना केवळ भक्तीचे द्वारा (माहात्म्य ज्ञान पुर्वस्तु सुदृढः सर्वतोधिकः स्नेहः=भक्ती)
वश होतो हे दाखविण्यासाठी यशोदेकडून ,आपल्या अनन्य भक्ताकडून बांधवून घेतला. अहं भक्तपराधीनः असेही भगवंतांनी दुर्वासांना सांगितले होतेच.
कार्तिक महिन्याचा मासनियामक दामोदर आहे म्हणून कार्तिक द्वादशीला तुलसी विवाह दामोदराशी लावण्याची परंपरा निर्माण झाली.

संकर्षण
सम्यक कर्षयति इति संकर्षणः
मुमुक्षुंच्या सर्व कर्मांचा नाश करतो तो संकर्षण .
कर्षण केलेला म्हणजे ओढून नेलेला या अर्थाने .
देवकीच्या गर्भातून कर्षण करुन रोहिणीच्या गर्भात स्थापन केला गेला (योगमायेच्या द्वारा) तो भगवंताचा शुक्लकेशावतार
संकर्षण .
संकर्षणश्च बभूव पुनः सुनित्यः
संहारकारणवपुस्तदनुज्ञयैव ||
देवी जयेत्यनु बभूव स सृष्टीहेतोः प्रद्युम्नतामुपगतः कृतितां च देवी.
(मभा तात्पर्य निर्णय अध्याय १)
ब्रह्मांडाच्या संहाराला कारणीभूत असणारे संकर्षण रुप विष्णूने घेतले.
अनिरुद्ध प्रद्युम्न संकर्षण वासुदेव हे परमात्म्याचे “चतुर्व्युह ” आहे.
असे हे संकर्षण स्वरुप.

वासुदेव
वसन्ति भूतानि यस्मिन् इति वासुः
वासुश्चासौ देवश्च वासुदेवः
सर्व भूतांना प्राणिमात्रांना आश्रय असणारा व क्रीडादिगुणविशिष्ट असा वासुदेव परमात्मा.
वसुदेवस्य अपत्यं पुमान् वासुदेवः
वसुदेव याचा मुलगा म्हणून तो वासुदेव.
प्रद्युम्न अनिरुद्ध संकर्षण वासुदेव या चतुर्व्युहातील एक वासुदेव.

प्रद्युम्न
प्रकृष्टं द्युम्नं यस्य सः प्रद्युम्नः
ज्याचे तेज उत्कृष्ट आहे असा तो प्रद्युम्न.
द्युम्न म्हणजे धन ,विपुल धन ज्याचेपाशी आहे असा.
चतुर्व्युहातील एक परमात्मा प्रद्युम्न
“संकर्षणश्च स बभूव पुनः सुनित्यः संहारकारणवपुस्तदनुज्ञयैव ||
देवी जयेत्यनु बभूव स सृष्टीहेतोः
प्रद्युम्नतामुपगतः कृतितां च देवी ||नारायण परमात्म्याने सृष्टी उत्पन्न करण्यास्तव प्रद्युम्न रुप घेतले तर लक्ष्मीदेवीने कृति रुप घेतले.
मभातानिर्णय
असे हे प्रद्युम्नस्वरुप.

अनिरुद्ध
अनिभिः रुध्यते इति अनिरुद्धः
भक्तांकडून त्यांचे हृदयात कोंडला जातो तो अनिरुद्ध .
भागवतात परमात्मा भक्तांचेद्वारा हृदयात कोंडला जातो तो.
सद्योरुध्यवरुध्यतेsत्र कविभिः शुश्रुशुभिस्तत्क्षणात्.
ज्याला कुणीही विरोध करु शकत नाही असा अनिरुद्ध
ज्याला कुणीही अडवू शकत नाही असा अनिरुद्ध .
“स्थित्यै पुनः स भगवान् अनिरुद्ध
नामादेवी च शांतिरभवत् शरदां सहस्रम्||
नारायणाने सृष्टीच्या रक्षणार्थ अनिरुद्ध नामक रुप घेतले तर लक्ष्मीदेवीने शांति असे रुप घेतले.(मभातानिर्णय )
असे हे अनिरुद्ध स्वरुप.

पुरुषोत्तम
पुरुषेशु उत्तमः पुरुषोत्तमः
क्षर व अक्षर यांचेपेक्षाही श्रेष्ठ असणारा.
क्षर म्हणजे नाशिवंत व अक्षर म्हणजे अविनाशी.
अक्षर म्हणजे अविनाशी महालक्ष्मी.
यस्मात् क्षरमतीतोsहं अक्षरात् अपि चोत्तमः अतोsस्मि लोके वेदेच प्रथितः पुरुषोत्तमः
अशी पुरुषोत्तम शब्दाची व्याख्या गीतेत स्वतः भगवंतांनी केली आहे.
असा हा पुरुषोत्तम .
म्हणजेच हरि सर्वोत्तम

अधोक्षज
अधः कृतानि अक्षजानि येन सः अधोक्षजः
ज्यांचेमुळे इंद्रियांचे विषय नाहीसे होतात तो अधोक्षज .
कधीही क्षीण न होणारा तो अधोक्षज
पृथ्वी व अंतरिक्षात विराट स्वरुपाने रहाणारा तो अधोक्षज परमात्मा.

नरसिंह
नरश्चासौ सिंहश्च नरसिंहः
न रीयते इति नरः
हिनस्ति इति सिंहः
जो नाश पावत नाही व जो दैत्यांचा नाश करतो तो नरसिंह.
आपला भक्त प्रल्हाद याचे वचन सत्य ठरविण्यासाठी व परमात्मा सर्वव्यापी आहे दर्शविण्यासाठी घेतलेले रुप.
या रुपात शरीर नर,मानवाचे तर डोके सिंहाचे असे स्वरुप घेवून ब्रह्मदेवाने हिरण्यकशिपुला दिलेल्या सर्व वरांच्या पलीकडे जावून त्याचा वध केला.
“सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषू चात्मनः||
अदृश्यतात्यद्भूत रुपमुद्वहन् स्तंभे सभायां न मृगं न मानुषम् ||
असे हे नरसिंहस्वरुप.

अच्युत
अच्युत म्हणजे अविनाशी .
सर्व विकारांनी रहित असणारा, न घसरणारा,
जसाच्या तसा रहाणारा. अच्युत नामक परमात्मा .

जनार्दन
जनान् अर्दयति इति जनार्दनः
सज्जनांना सद्गती देतो म्हणून तो जनार्दन .
न जायत इति जनः
संसारम् अर्दयति इति जनार्दनः
जनांच्या भवसागराचा,संसारसागराचा नाश करणारा तो जनार्दन .

उपेन्द्र
इंद्राचा अनुज
आदितीचा पुत्र म्हणून अवतार घेवून इंद्राचे बलीने हरण केलेले राज्य बलीचक्रवर्ती कडून दान घेवून इंद्राला परत देणारा तो उपेन्द्र.

हरि
हरति इति हरिः
भक्तांचे दुःख हरण करतो ,भक्तांचे दुःख दूर करतो तो हरि.
अज्ञानरुप कारणासहित संसार नाहीसा करणारा तो हरि.

श्रीकृष्ण
कर्षति इति कृष्णः
दैत्यांना नरकात ओढतो असा कृष्ण.
परिपूर्ण ज्ञानानंदात्मक स्वरुपवान आहे असा तो कृष्ण.

ज्याचा वर्ण काळा आहे असा.जो सच्चिदानंदस्वरुपी आहे व जो लोकांना आपल्याकडे आकर्षून घेतो तो श्रीकृष्ण.

असे हे थोडक्यात केशवादि चोवीस नावांचे अर्थ.
प्रत्येक नावाचे अनेक अर्थ असतात .
अर्थ न समजून घेता केलेले कर्म निरर्थक होते

व्यासस्मृतीत म्हटले आहे
वेदस्याध्ययनं कार्यं धर्मशास्त्रस्य वापि यत्||
अजानतार्थं तत्सर्वं तुषाणां कंडनं यथा||
यथा पशुर्भावाही न तस्य लभते फलं
द्विजस्तथार्थानभिज्ञो न वेद फलमश्रुते||

वेदांचे व धर्मशास्त्राचे अध्ययन ब्राह्मणाने केले पाहिजे .हे अध्ययन अर्थानुसंधान रहित असेल तर तांदळाच्या कोंड्याप्रमाणे निरर्थक होय, धान्याचे ओझे वाहणाऱ्या पशूला जसा धान्याचा उपयोग नसतो तद्वत अर्थ न जाणणार्यांला इष्ट फळ मिळत नाही.

(म्हणून केशवादि चोवीस नावे समजून घेण्याचा छोटासा प्रयत्न)

हा अर्थ द्वैतसिद्धांत केसरी मे १९५६च्या अंकात प्रसिध्द झालेल्या लेखावर आधारित आहे.

ह्या लेखाचे लेखक अज्ञात… *

🙏🙏 . . . वॉट्सॅपवरून साभार दि. २४-०४-२०२२

गणेशोत्सव २०१९

या वर्षी होत असलेल्या गणेत्सवानिमित्य मिळालेली काही चित्रे

१. देशोदेशींचे गणपतीबाप्पा

परदेशी गणपति

२. मुंबईचे राजे महागणपती -१

Mumbai Ganapati 1

मुंबईचे राजे महागणपती -२

Mumbai Ganapati 2

 

३. लोकमान्य टिळकांचे दुर्मिळ फोटो

टिळकांचे दुर्मिळ फोटो

 

४. महाराष्ट्रातील गडकिल्ल्यांवरील गणपती

गडांवरील गणपति

 

      ५. दुर्मिळ पेंटिंग्ज

दुर्मिळ पेंटिंग्ज

 

६. काही घरगुती गणेशमूर्ती

गणेशमूर्ती

७. काही आकर्षक आकृतिGanapati pics

 

८.व्यंगचित्रे

व्यंगचित्रे

राम नवमी

57006283_2109023955862623_6371395189738569728_n

आज रामजन्माचा सोहळा साजरा होत आहे. भारतीय लोकांच्या जीवनात जिकडेतिकडे राम भरलेला आहे, ते नीरस झाले तर त्यात राम उरला नाही असे म्हणतात इतके ते राममय आहे. या निमित्याने मी लिहिलेले “राम जन्मला ग सखी”, राम जन्माच्या उत्सवाची एक आठवण”, “श्रीरामाची उपासना” आणि “श्रीराम जयराम” हे चार लेख एकत्र या स्थळावर वाचायला मिळतील. https://anandghare2.wordpress.com/category/%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE/

 

स्व.ग.दि.माडगूळकरांच्या गीतरामायणामधील हे अजरामर गीत :

चैत्रमास, त्यांत शुद्ध नवमि ही तिथी
गंधयुक्त तरिहि वात उष्ण हे किती !

दोन प्रहरिं कां ग शिरीं सूर्य थांबला ?
राम जन्मला ग सखी राम जन्मला

कौसल्याराणि हळूं उघडि लोचनें
दिपुन जाय माय स्वतः पुत्र-दर्शनें
ओघळले आंसु, सुखे कंठ दाटला

राजगृहीं येइ नवी सौख्य-पर्वणी
पान्हावुन हंबरल्या धेनु अंगणीं
दुंदुभिचा नाद तोंच धुंद कोंदला

पेंगुळल्या आतपांत जागत्या कळ्या
‘काय काय’ करित पुन्हां उमलल्या खुळ्या
उच्चरवें वायु त्यांस हंसुन बोलला

वार्ता ही सुखद जधीं पोंचली जनीं
गेहांतुन राजपथीं धावले कुणी
युवतींचा संघ कुणी गात चालला

पुष्पांजलि फेंकि कुणी, कोणी भूषणें
हास्याने लोपविले शब्द, भाषणें
वाद्यांचा ताल मात्र जलद वाढला

वीणारव नूपुरांत पार लोपले
कर्ण्याचे कंठ त्यांत अधिक तापले
बावरल्या आम्रशिरीं मूक कोकिला

दिग्गजही हलुन जरा चित्र पाहती
गगनांतुन आज नवे रंग पोहती
मोत्यांचा चूर नभीं भरुन राहिला

बुडुनि जाय नगर सर्व नृत्यगायनीं
सूर, रंग, ताल यांत मग्‍न मेदिनी
डोलतसे तीहि, जरा, शेष डोलला
राम जन्मला ग सखी राम जन्मला


WhatsApp Image 2019-04-13 at 10.56.58

शौनक अभिषेकींच्या आवाजातील श्रीराम वंदना . शब्द वाचून ऐकायला सुंदर वाटतं .

नादातुनी या नाद निर्मितो
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।
नाद निर्मितो मंगलधाम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
चैतन्यात आहे राम .
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सत्संगाचा सुगंध राम .
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
आनंदाचा आनंद राम ..
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
त्रिभुवनतारक आहे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सुखकारक हा आहे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
श्रद्धा जेथे तेथे राम .
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
शांती जेथे तेथे राम ..
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सबुरी ठायी आहे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
चैतन्याचे सुंदर धाम .
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
पुरुषोत्तम परमेश राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
भक्तिभाव तेथे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
निर्गुणी सुंदर आहे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
लावण्याचा गाभारा
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
कैवल्याची मूर्ती राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
चराचरातील स्फूर्ती राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
अत्म्याठायी आहे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
पर्मात्माही आहे राम .
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सगुणातही आहे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
निर्गुणी सुंदर आहे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
जे जे मंगल तेथे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सुमंगलाची पहाट राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सृष्टीचे ह्या चलन राम ..
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
कर्तव्याचे पालन राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
दु:ख निवारक आहे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
स्वानंदाच्या ठायी राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सुंदर सूर तेथे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
शब्द सुंदर तेथे राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सकल जीवांच्या ठायी राम.
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
वात्सल्याचे स्वरूप राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सुंदर माधव मेघ श्याम ..
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
दशरथ नंदन रघुवीर राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
अयोध्यापती योद्धा राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
रघुपती राघव राजाराम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
रामनाम सुखदायक राम ..
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सकल सुखाचा सागर राम .
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
चराचरातील जागर राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
रामभक्त नीत स्मरतो राम .
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
कुशलव गायिणि रमतो राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
हनुमंताच्या हृदयी राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
जानकी वल्लभ राजस राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
चराचरातील आत्मा राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
समर्थ वचनी रमला राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
कुलभूषण रघुनंदन राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
राम गायिणि रमतो राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
स्वरांकुरांच्या हृदयी राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
भक्तीरंगी खुलतो राम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
दाशरथी हा निजसुखधाम
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
कौसल्यासुत हृदयनिवास
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
राजीवलोचन पुण्यनिध्य हअ ।।
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
सीतापती कैवल्य प्रमाण ।।
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
पत्नीपरायण सीताराम।।
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
लक्ष्मण छाया दे विश्राम ।।
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
आदर्शांचा आदर्श राम ।।
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।
एक वचनी हा देव महान
।। श्री राम जय राम जय जय राम ।।


 

परत परत उच्चारल्याने बदलतात अर्थ—
राम! (मारलेली हाक)
राम राम! (अभिवादन)
राम, राम,राम!(घृणा)
राम, राम, राम, राम!(जप)
मी फक्त यासाठीच लिहिलं की,या निमित्ताने तुमचा 10 वेळा रामनाम जप झाला
आता मनाशी मोजलत ना
त्यामुळे 20 वेळा झाला

जय श्री राम
रामनवमीच्या शुभेच्छा 🌻

जगातले पहिले प्रेमपत्र आणि रुखवताचे भोजन

रुक्मिणी ही श्रीकृष्णाची पट्टराणी म्हणून प्रसिद्ध आहे, पण या दोघांची जोडी असलेले मंदिर मी तरी कुठे पाहिलेले नाही. उत्तर भारतात तर कृष्णाबरोबर राधेची आराधना केली जाते. महाराष्ट्रात मात्र रुक्मिणीला रखुमाईच्या स्वरूपात पाहिले जाते. रुक्मिणीने श्रीकृष्णाला पत्र पाठवून आपले प्रेम व्यक्त केले होते अशी कथा आहे. बहुधा हे जगातले पहिले प्रेमपत्र असावे. ते वाचून श्रीकृष्णाने कौडिण्यपूरला जाऊन रुक्मिणीला पळवून आणले, पण नंतर त्यांचा साग्रसंगीत विवाह झाला. या राजेशाही थाटातल्या लग्नात रुखवताच्या जेवणात कोणकोणते पदार्थ वाढले गेले होते याचे सविस्तर वर्णन एकनाथांच्या रुक्मिणीस्वयंवर या पोथीत केले आहे. महाभारतकाळातली खाद्यसंस्कृती कशी होती कोण जाणे, पण पंधराव्या शतकातल्या महाराष्ट्रात किती प्रकारची खवैयेगिरी चालत असावी याची कल्पना या लेखावरून येईल.
मिसळपाव या संकेतस्थळावरील एका लेखिकेने पैसा या टोपणनावाने हा लेख लिहिलेला होता. मिसळपाव आणि पैसा या दोघांचे आभार मानून आणि त्यांच्या अनुमतीची प्रार्थना करून मी हा लेख या ठिकाणी संग्रहित केला आहे.
****************************************************
https://www.misalpav.com/node/33201
लेखिका : पैसा

रुखवताचे भोजन

एकनाथांच्या रुक्मिणी स्वयंवराची पोथी बर्‍याच वर्षांपूर्वी एका मुलीच्या हातात पाहिली होती. तिला विचारले की ही पोथी तुला कशी वाटली? तर ती म्हणाली की “ही पोथी वाचल्यामुळे लवकर लग्न जमते असं म्हणतात.” हे ऐकून मग मी बरीच वर्षे त्या पुस्तकाच्या वाटेला गेले नाही. मला वाटले की काहीतरी लिहिले असेल. पण एकीकडे एकनाथ असे काहीतरी अमूक केल्याने ढमूक होईल वगैरे लिहितील असे वाटत नव्हतेच. नंतर कुठेतरी त्यातल्या जेवणावळीतल्या पदार्थांबद्दल ऐकले. मग धीर करून पुस्तक आणले आणि वाचले. ती झपाटल्यासारखी वाचतच गेले.

शके १४९३ (इ.स.१५७१) रामनवमीच्या दिवशी रुक्मिणी स्वयंवर आख्यान हा ग्रंथ सिद्ध झाला. एकनाथांची रसाळ वाणी आणि प्रसंग कृष्ण रुक्मिणी विवाहाचा. त्याकाळचे सगळे वैभव तिथे उभे ठाकले होते. सुरुवातीला भीमकाचा कृष्णाला रुक्मिणी देण्याचा निर्णय नंतर रुक्मीने त्याला विरोध करणे त्यानंतर रुक्मिणीची तगमग आणि मग तिने कृष्णाला तळमळून पाठवलेली सुरेख पत्रिका. रुक्मिणीच्या पत्रिकेचा रसाळ सुरेख भावानुवाद नाथांनी केला आहे. नंतर कृष्णाने वायुवेगाने कौंडिण्यपुराला जाणे, तिथले रोमहर्षक रुक्मिणीहरण, युद्ध आणि नंतर कृष्ण रुक्मिणीचा विवाह सोहळा या सगळ्याचे अतिशय मनोज्ञ वर्णन नाथांनी केले आहे.

अनेक ठिकाणी या सगळ्याचे अध्यात्मपर विवेचनही आहे. मात्र मी आता त्याचा अर्थ लावत नाहीये, मात्र कोणाचेही त्या काळचा म्हणजे सोळाव्या शतकातला वैभवशाली विवाह सोहळा कसा असेल याचे कुतुहल मात्र रुक्मिणी स्वयंवर वाचल्यावर नक्की शमेल!

लग्नसमारंभाच्या वर्णात सुरुवातीलाच सगळे देव वर्‍हाडी म्हणून कसे गडबडीने आले त्याचे गंमतीदार वर्णन यात आहे. त्यानंतर सीमांतपूजन वगैरे. आणि त्यानंतर रुखवताचे जेवण! काय सांगू त्याचे वर्णन!

साक्षात त्रिगुणाची अडणी मांडून त्यावर ताट ठेवली आहेत आणि नऊजणी (नवविधा भक्ति) वाढत आहेत. भाज्यांचे किती प्रकार होते?

एकें पचली गोडपणें । एकें सप्रेम सलवणें । एकें नुसतीं अलवणें । बरवेपणें मिरविती ॥ ५ ॥
एके सबाह्य आंबटें । एकें अर्धकाची तुरटें । एके बहुबीजें कडवटें । एकं तिखटें तोंडाळें ॥ ६ ॥
एकें हिरवीं करकरितें । एकें परिपक्वें निश्चितें । एके जारसे कचकचित्तें । एकं स्नेहदेठिंहूनी सुटलीं ॥ ७ ॥
वाळल्या आनुतापकाचरिया । वैराग्यतळणें अरुवारिया ॥ राजसा वाढिला कोशिंबिरिया । नाना कुसरी राइतीं

खणलेल्या, खुडलेल्या, तोडलेल्या, सोललेल्या, त्रिगुणांनी परिपूर्ण भाज्या. त्याला फोडण्या घातल्या आहेत. एक भाजी गोड, एक मीठ घातलेली खारट, एक नुसतीच अळणी, एक आंबट, एक तुरट, एक कडवट, एक तिखट, एक करकरीत हिरवी (कच्ची), एक पिकलेली (पक्व), एक जरा कचकच लागणारी, एक देठासहित. अशा षड्रसांच्या भाज्या. वाळवलेल्या काचर्‍या, तळणीत हळुवार तळल्या आहेत. नाना तर्‍हेच्या कोशिंबिरी आणि रायती वाढली आहेत.

काही एवढ्या तिखट की नाकातोंडातून धूर निघेल!

एकें वाळोनि कोरडीं । तोंडीं घालिता कुडकुडी । त्यांची अनारिसी गोडी । बहु परवडी स्वादाची ॥ ११० ॥
वळवटाची नवलपरी । एकें पोपळें अभ्यंतरीं । एकें वर्तुळें साजिरीं । सुमनाकारीं पैं एक ॥ ११ ॥
परवडी दावी यादवराया । सूक्ष्म सेवेच्या शेवया । मोडों नेदि सगळिया । अतिसोज्वळिया सतारा ॥ १२ ॥
शेवया वळिल्या अतिकुसरी । असार केवळ सांडिलें दूरी । घोळिल्या क्षीरसाखरीं । चवी जेवणारीं जाणिजे ॥ १३ ॥

एक प्रकार इतका कडक की तोंडात घातला की कुडकुड करतो. त्यासोबत् अनारसे आहेत. वळवट, गव्हले (शेवयांसारखा एक प्रकार) आहेत. त्या नाना परीच्या. आतून पोकळ, गोल, फुलासारख्या आकाराच्या, शिवाय लांब बारीक शेवया आहेत. त्या न मोडता केल्या आहेत. आणि दूध साखर घालून चविष्ट बनवल्या आहेत.

अत्यंत लाडें वळिले लाडु । विवेकतिळवियाचे जोडु । सुरस रसें रसाळ गोडू । चवीनिवाडु हरि जाणे ॥ १४ ॥
पापड भाजिले वैराग्यआगीं । तेणें ते फुगले सर्वांगी । म्हणोनिया ठेविले मागिले भागीं । नखें सवेगीं पीठ होती ॥ १५ ॥
उकलतां नुकलती । आंतल्या आंत गुंडाळती । तापल्या तेलें तळिजेती । कुडी आइती कुरवडिया ॥ १६ ॥
भीमकी प्रिय व्हावी श्रीपती । सांडया न करीच शुद्धमती । जाणे वृद्धाचाररीती । परम प्रीति बोहरांची ॥ १७ ॥

अगदी लाडाने, नाजूक हाताने वळलेले तिळाचे लाडू आहेत! पापड भाजले आहेत. ते छान फुलले आहेत. तळलेल्या कुरड्या आहेत.

त्रिगुण त्रिकुटीं पचलीं पाहीं । भोकरें खारलीं ठायींच्या ठायीं । कृष्णरंगे रंगलीं पाहीं । आलें ठायीं ठेविलें ॥ १८ ॥
पुर्ण परिपूर्ण पुरिया ॥ सबाह्य गोड गुळवरिया । क्षीरसागरींच्या क्षीरधारिया । इडुरिया सुकुमारा ॥ १९ ॥
सफेद फेणिया पदरोपदरीं । शुद्ध शर्कारा भरली भरी । अमृतफळें ठेविली वरी । अभेद घारी वाढिल्या ॥ १२० ॥

खारात घातलेली भोकरें आहेत. गोल पुर्‍या आहेत, गुरोळ्या (तांदूळ, रवा आणि साखर मिसळून केलेल्या पुर्‍या) आहेत. क्षीरधारी दुधळ्या (नाचणीच्या सत्वाच्या मुलायम वड्या) आहेत. आणि नाजूक इडल्या पण आहेत! पांढर्‍या शुभ्र फेण्या आहेत. मात्र या आता आपण करतो त्या तांदुळाच्या फेण्या वाटत नाहीत, तर फेणोर्‍या हा कोंकणी पदार्थ वाटतो आहे. कारण पांढर्‍या शुभ्र, पदर सुटलेल्या आणि साखर घातलेल्या हे वर्णन त्याला व्यवस्थित लागू पडते. अमृतफळे म्हणजे एकतर मोरावळा असेल किंवा नावाने याच्या जवळ जाणारा एक पदार्थ अमृत रस्सा (चक्का, खवा, धणे, कांदा लसूण यांच्या रश्श्यात कोफ्ते सोडलेले) रुचिरामधे आहे तो असू शकेल. घार्‍या (गोड पुर्‍या) ही आहेत.

नुसधी गोडियेची घडली । तैसी खांडवी वाढिली । गगनगर्भीची काढिली । घडी मांडिली मांडियाची ॥ १२१ ॥
स्नेहदेठींहुनि सुटलीं । अत्यंत परिपाकें उतटलीं । वनिताहातींहून निष्टलीं । फळें घातिलीं शिखरिणी ॥ २२ ॥

खांडवी आहे, मांडे आहेत, फळे घातलेली शिखरिणी आहे. शिखरिणी म्हणजे श्रीखंड असा उल्लेख सापडतो, पण ही शिकरण ही असू शकेल.

अत्यंत सूक्षं आणियाळें । तांदुळा वेळिलें सोज्वळें । सोहंभावाचें ओगराळें । भावबळें भरियेलें ॥ २३ ॥
खालीं न पडतां शीत । न माखतां वृत्तीचा हात । ओगराळां भरिला भात । न फुटत वाढिला ॥ २४ ॥
अन्नावरिष्ठ वरान्न । विवेकें कोंडा काढिला कांडोन । अवघ्यावरी वाढिले जण । वरी वरान्न स्वादिष्ट ॥ २५ ॥

ओगराळे भरून बारीक तांदुळाच्या भाताची मूद वाढली आहे.

लेह्य पेय चोष्य खाद्य । भक्ष्यभोज्य जी प्रसिद्ध । षड्रसांचे हे स्वाद । केले विविध उपचार ॥ २६ ॥
जिव्हा चाटून जें घेइजे । लेह्य त्या नांव म्हणिजे । घटघटोनि प्राशन कीजे । पेय बोलिजे तयासी ॥ २७ ॥
रस चोखून घेइजे । बाकस थुंकोनि सांडिजे । चोष्य त्या नाव बोलिजे । खूण जाणिजे रसाची॥ २८ ॥
अग्नि उदक लवणेंविण । जें खावया योग्य जाण। खाद्य म्हणती विचक्षण । केलें लक्षण सूपशास्त्रीं ॥ २९ ॥
क्षीरभात या नांव अन्न । भोज्य यातें म्हणती जाण । रोटी पोळी आणी पक्वान्न । भक्ष्य जाण यां नांव ॥ १३० ॥

जेवणातले षड्र्स कोणते आणि त्यांना खाण्याच्या प्रकारावरून कशी नावे दिली आहेत ते लिहून ठेवले आहे.

यानंतर कृष्णरुक्मिणी विवाह प्रसंग, रुक्मिणी कशी सौंदर्याची खाण दिसत होती, काय ल्यायली होती त्याचे सुरेख वर्णन, दागिने आणि कपडे यांचे वर्णन

नेसली क्षीरोदक पाटोळा| त्यावरी रत्नांची मेखळा||सुनीळ कांचोळी वेल्हाळा|लेईली माळा मोतिलग||

यानंतर तेलवणाचे वर्णन आहे त्यात पुन्हा तर्‍हेतर्‍हेच्या लाडूंचे वर्णन आहे.

कसलेकसले लाडू होते?

शेवया, तीळ, चारोळ्या, खसखस, कमळबीज, फणसाच्या आठ्या, बोरांच्या बियाचा आतला भाग, यांचे लाडू, कडाकण्या, कानवले असे नाना तर्‍हेचे तेलवण शुद्धमतीने आणलेले.

साक्षात अष्टसिद्धी नाचत होत्या. विडे वाटले जात होते. असा अवघा आनंदीआनंद!

मग वरात, मधुपर्क, हळद, आंबा शिंपणे, धेंडा नाचवणे अशा खूप विधींचे वर्णन करत रुक्मिणी स्वयंवराख्यान संपूर्ण होते. हे सगळे विधी नाथांच्या काळात केले जात होते हे नक्की! यातल्या रुखवताच्या जेवणावळीतले पदार्थ आणि आणि इतर वर्णन वाचून सोळाव्या शतकातल्या संपन्न लोकांच्या लग्नातील विधी आणि जेवणाच्या मुख्य पदार्थांची नीट कल्पना येते. हे पुस्तक मुळातून जरूर वाचा. अगदी सरल सोपी भाषा आहे. बर्‍याच गोष्टींचा अर्थ संदर्भाने तरी लागतो. शेवट भागवतातील मूळ संस्कृत रुक्मिणी पत्रिका इथे देते आहे. हे जगातलं पहिलं प्रेमपत्र असावं!

जगातलं पहिलं प्रेमपत्र

रुक्मिणि पत्र

दूताकडे पत्र देतांना रुक्मिणि : गढवाली शैलीतील चित्र

श्रुत्वा गुणान् भुवनसुंदर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्णविवरैः हरतोऽङ्ग तापम् ।
रूपं दृशां दृशिमतां अखिलार्थलाभं त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रपम् मे ॥१॥

का त्वा मुकुन्द महतीकुलशीलरूप विद्यावयोद्रविणधामभिरात्मतुल्यम् ।
धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या काले नृसिंह नरलोकमनोभिरामम् ॥२॥

तन्मे भवान् खलु वृतः पतिरङ्ग जायामात्मार्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि।
मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आरात् गोमायुवन्मृगपतेः बलिमम्बुजाक्ष ॥३॥

पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र गुर्वर्चनादिभिरलं भगवान् परेशः
आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्णातु मे न दमघोषसुतादयोन्ये ॥४॥

श्वोभाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भान्गुप्तस्समेत्य पृतनापतिभिः परीतः।
निर्मथ्य चैद्यमगधेन्द्रबलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्यशुल्काम् ॥५॥

अन्तः पुरान्तरचरीमनिहत्यबन्धून् त्वामुद्वहे कथमिति प्रवदाम्युपायम्।
पूर्वेद्युरस्ति महती कुलदेवियात्रा यस्यां बहिर्नववधूर्गिरिजामुपेयात् ॥६॥

यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजः स्नपनं महान्तो वाञ्छन्त्युमापतिरिव आत्मतमोपहत्यै।
यर्ह्यम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं जह्यामसून् व्रतकृशान् शतजन्मभिः स्यात् ॥७॥

थोडक्यात भावार्थः
हे भुवनसुंदरा, जेव्हापासून मी तुझे गुण ऐकले आहेत, तेव्हापासून मी तुझ्या प्रेमात पडले आहे. आणि तुला समर्पित झाले आहे. तू माझे हरण करून घेऊन जा. तुझ्यासारख्या सिंहाचा भाग शिशुपालरूपी कोल्हा नेतो आहे असे कदापि होऊ नये.
साधना, संस्कार, प्रीती, भक्ती इत्यादि धन घेऊन मी येईन. मी सतत तुझी पूजा करून काही पुण्यकृत्ये केली आहेत, आणि मनाने तुला वरले आहे. आता प्रत्यक्षात माझा स्वीकार कर.
अंबेच्या देवळात मी गौरीपूजेसाठी जाईन, तेव्हा तू माझे मंदिरातून हरण कर. आणि पराक्रमाने शिशुपालादिकांना हरवून राक्षसविधीने माझे पाणिग्रहण कर.
तू आला नाहीस तर मी समजेन की माझ्या साधनेत काही कमतरता राहिली असेल. तू मला या जन्मी लाभला नाहीस तर मी प्राणत्याग करीन, पण जन्मोजन्मी तुझी वाट पाहीन, आणि अंती तुझीच होईन!!

—-श्रीकृष्णार्पणमस्तु—–

दिवाळी २०१८

दिवाळीसंबंधीची थोडी माहिती आणि या वर्षी दिवाळीच्या दिवसांमध्ये आलेल्या संदेशांचे संकलन

या संदेशांची संख्या मोठी असल्यामुळे व्याकरणामधील चुका दुरुस्त करण्याचाही प्रयत्न न करता ते जसेच्या तसे खाली दिले आहेत.


ओवी ज्ञानेशाची

सुर्ये आधिष्ठीली प्राची।
जगा जाणीव दे प्रकाशाची।।

तैसी श्रोतया ज्ञानाची।
दिवाळी करी।।
–संत ज्ञानेश्वर

अज्ञानाच्या अंधकाराकडुन ज्ञानाच्या प्रकाशाकडे नेणाऱ्या दिवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा.

ही दिवाळी तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबीयांना सुखाची, समृद्धींची, आरोग्यदायी व भरभराटीची जावो.
****************************************************

आध्यात्मिक दिवाळी

नामाचे उटणे सर्वांगाला लावा

सत्संगाचा साबण लावून सत्सेवेच्या जलाने अभ्यंग स्नान करा

त्यात आपले स्वभावदोष आणि अहंम् धुवून काढा

त्यागाने सर्व अंग कोरडे करा

आनंदाची नविन वस्रे परिधान करा

प्रीतीचा फराळ करुन वाणी मधाळ
आणि सात्विक बनवा

अष्टांग साधनेची ज्योत पेटवून औक्षण करा

स्वतः अष्टांग पाकळ्यांचे परीपूर्ण पुष्प बनून प. पू. गुरुदेवांच्या चरणी रहा ॥
वसुबारसेची प्रथा॥🐄
॥ धनाची पुजा॥🍃
॥ यशाचा प्रकाश॥☀
॥ किर्तीचे अभ्यंगस्नान॥☺
॥ मनाचे लक्ष्मीपुजन॥🙏🏻
॥ संबंधाचा फराळ॥😍
॥ समृध्दीचा पाडवा॥💐
॥ प्रेमाची भाऊबीज॥😀

सर्वांना दिपावलीच्या हार्दिक शुभेच्छा

✨⭐✨💐💐🎊🎊🎁🎁🎁🙏🏻

ही दिपावलीअपणांस व आपल्या कुटुंबीयांस
सुखाची, सम्रुद्धीची व भरभराटिची जावो हीच
सदिच्छा ..
☺🙏🏻

****************************************************

चार दिवे

ऊन सावल्या येतील जातील

कोंब जपावे आतील हिरवे

चला दिवाळी आली आहे

ओंजळीत घ्या चार दिवे ||

पहिला लावा थेट मनातच

तरीच राहील दूसरा तेवत घरात
आणि प्रियजनांच्या
आयुष्यावर प्रकाश बरसत ||

तिसरा असू दे इथे अंगणी

उजेड आल्या गेल्यानाही

चौथा ठेवा अशा ठिकाणी

जिथे दिवाळी माहित नाही ||
🌟 ।। शुभ दीपावली।। 🌟
———————————————

🍁हे लक्ष्मी ये, तुझे स्वागत आहे.

मीच तुझे आवाहन केले होते.
तुला आसन कोठे देऊ ?
🍁स्वयंपाकघरात जातेस तर जा पण जपूनच तिथे माता अन्नपूर्णा आहे तिला सहाय्य कर पण तिच्या कामात दखल देऊ नकोस.
🍁देवघरात ,माजघरात जपूनच जा कारण तिथे देवी सरस्वती निवास करून आहे . घेशील पटवून तिच्याशी ?
🍁आता एकच जागा ! आमच्या घराच्या दारात स्थिर हो .अतिथि याचक यांना विन्मुख करू नको.
🍁काय, तुला माझ्यातच स्थान हवे ! देतो.
🍁माझ्या डोक्यात शिरू नको. डोक्यात भिनु तर नकोच नको
. हृदयात तर प्रेम व करूणा वास करते.
🍁मग आता एकच जागा माझ्या हातामध्ये वास कर.
दुसऱ्यांना मदत करण्यासाठी त्यांना ताकत दे एवढीच विनंती
🍁हस्तस्य भूषणम् दानम् !!
देणाराने देत जावे,
घेणाराने घेत जावे,
घेणार्याने घेता घेता
देणाराचे हात घ्यावे
🍁लक्ष्मीमुळे केवळ सुख नको तर लक्ष्मीकृपेने मिळणारी समृध्दी शांतता समाधान तृप्ती याचा आनंद महत्वपूर्ण आहे.
🍁लक्ष्मीचा सहवास आपल्या घरी नित्य राहावा…….🍁
🍁नेहमी चांगल्या मार्गाने आपणास लक्ष्मी प्राप्त होवो !
लक्ष्मीपूजनाचे भाग्य आपल्याला नेहमीच लाभो !
🍁घरची लक्ष्मी प्रसन्न तर सारे घर प्रसन्न !
🍁शुभ दिपावली🍁


 

संपू दे अंधार सारा

संपू दे अंधार सारा , उजळू दे आकाश तारे

गंधाळल्या पहाटेस येथे, वाहू दे आनंद वारे….

जाग यावी सृष्टीला की, होऊ दे माणूस जागा

भ्रष्ट सारे नष्ट व्हावे, घट्ट व्हावा प्रेम धागा…

स्वच्छ सारे मार्ग व्हावे, अन् मने ही साफ व्हावी

मोकळ्या श्वासात येथे, जीवसृष्टी जन्म घ्यावी…

स्पंदनांचा अर्थ येथे, एकमेकांना कळावा

ही सकाळ रोज यावी, माणसाचा देव व्हावा………
सगळ्यांना दिवाळीच्या अणि पाडवाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!!!
——————————-

माफक सदीच्छा

घरचे पारंपरिक अन्न दिवसातून दोन वेळा नियमित मिळो, स्वच्छ पाणी उदंड प्यायला मिळो, आयुष्यभर आनंदी राहायला मिळो, हृदयाला निर्मळ हवा मिळो, रात्री भरघोस झोप मिळो, कुणाची आर्थिक स्पर्धा न वाटो, कसल्याही व्यसनांचा मोह न होवो, प्रामाणिक व दिलदार मित्र मिळोत.!*
ही दिवाळीची मन भरून शुभेच्छा.
💐

*****************************************************

दीपावली Mobile संदेश

तुम्हा सर्वास दिवाळीच्या शुभेच्छा.

दुःखाला  Delete करा,

सुखाला Save करा,

नातेसंबंधांना Recharge करा,

मैत्रीला Download करा,

वैराला Erase करा,

सत्याला Broadcast करा,

खोटेपणाला Switch Off करा,

Tension ला Not Reachable करा,

प्रेमाला Incoming on करा,

द्वेषाला Outgoing Off करा,

Language ला Control करा,

हास्याला Outbox Full करा,

अश्रूंना Inbox Empty करा,

रागाला Hold करा,

स्मितहास्याला Sent करा,

Help ला OK करा,

Self ला Autolock करा,

हृदयाला Vibrate करा,

मग पहा, Life चा Ringtone किती Polyphonic होतो !

———————————————-

गम को करो Delete,

ख़ुशी को करो Save,

रिश्तों को करो Recharge,

दोस्ती को करो Download,

दुश्मनी को करो Erase,

सच को करो Broadcast,

झूठ को करो Switch Off,

Tension को करो Not Reachable,
प्यार को करो Incoming on,

नफरत को करो Outgoing Off,

Language करो Control,

हंसी को करो Outbox Full,

आंसू को करो Inbox Empty,

गुस्से को करो Hold,

मुस्कान को करो Sent,

Help को करो OK,

Self को करो Autolock,

दिल को करो Vibrate,

फिर देखो Life की Ringtone कितनी Polyphonic हो जायेगी

ःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःःः

उस रोज़ ‘दिवाली’ होती है

जब मन में हो मौज बहारों की,  चमकाएँ चमक सितारों की,

जब ख़ुशियों के शुभ घेरे हों, तन्हाई में भी मेले हों,

आनंद की आभा होती है, उस रोज़ ‘दिवाली’ होती है ।

जब प्रेम के दीपक जलते हों, सपने जब सच में बदलते हों,

मन में हो मधुरता भावों की, जब लहके फ़सलें चावों की,

उत्साह की आभा होती है, उस रोज़ दिवाली होती है ।

जब प्रेम से मीत बुलाते हों, दुश्मन भी गले लगाते हों,

जब कहीं किसी से वैर न हो, सब अपने हों, कोई ग़ैर न हो,

अपनत्व की आभा होती है, उस रोज़ दिवाली होती है ।

जब तन-मन-जीवन सज जाएं, सद्-भाव के बाजे बज जाएं,

महकाए ख़ुशबू ख़ुशियों की, मुस्काएं चंदनिया सुधियों की,

तृप्ति की आभा होती है, उस रोज़ ‘दिवाली’ होती है ।
******************************************************
सादर नमस्कार|

👣👣👣👣👣👣👣👣

पाँच दिनका त्यौहार

🎆 5 November : धन तेरस 🎆
श्री कुबेर जी आपका भंडार हमेशा भरा रखे…
___________

🎆 06 November : चौउदस 🎆
असफलता,दुख,निराशा,दरिद्रता
और मुश्किलें आपसे कोसों दूर रहे ।__________
___

🎆 07 November : दीपावली 🎆
💥💥💥💥 💥💥
पूरे साल आपके घर मे खुशियों की रौशनी जगमगाती रहे…
___________

🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏

🎆 08 November : गोवर्धन पूजा 🎆
भगवान गोवधर्न आपके घर आंगन को सुख ,शान्ति और समृद्धि से
भरा रखें ।
___________

💁🙇💁🙇💁🙇💁🙇

🎆 09 November : भाई दूज🎆
भाई – बहन का प्यार हमेशा आसमान की ऊँचाइयों पर रहे …
___________

✋✋✋✋✋✋✋
___________
👯👯👯👯👯👯👯👯👯

आप और आपके परिवार को पांच दिवसीय त्यौहार की
हार्दिक और अग्रिम बधाइयां………मेरे और मेरे परिवार की तरफ से

🐾🐾🐾🐾🐾🐾🐾🐾🐾🎁🎁
———————————————————-

सकलं तिमिरं हन्तु प्रज्ञालोकं तनोतु वः।

भूयाद्दीपोत्सवः सोऽयं सर्वमङ्गलकारकः।।

“May this Festival of Lamps destroy all darkness, spread the focus of wisdom and bring wellness to you and family.”

HAPPY DIWALI
झिलमिलाते दीपों की रोशनी से प्रकाशित ये दीपावली आपके घर में सुख समृद्धि और आशीर्वाद ले कर आए।

शुभ दीपावली!


कह दो अँधेरों से कहीं और घर बना लें,

मेरे मुल्क में रौशनी का सैलाब आया है।

“हैप्पी दीवाली”
——————————————-
🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹💥💥💥💥🙏🙏🙏

उर्दू मुबारकबाद

जश्न ए चरागा के मुक़द्दस मौके पर शमीम ए क़ल्ब के साथ दिली मुबारक़बाद कबूल फ़रमाए।
झिलमिलाते हुए चराग-इ-मुतबर्रिक़ की तज़ल्ली से आपके दौलतखाने का गोशा गोशा ज़ियाबार हो।
दिपावाली की पहली मौज ए नसीम के साथ आपका दामन एहसासात-ए-खुशबू-ए-इश्क़ से मालामाल हो।
बारगाहे सुमादी आपको आसमान की बुलंदिया अता करे।
🙏🌹💥💥💥
——————————————————-

दिवाळीचा संगीत फराळ

“रुके क्यू बेटा; गाओ सदाशिव गाओ, और गाओ” असे म्हणणारे खाँ साहेब असतील तर सदाशिव आणखीन झकास गातो…
दिवाळीच्या फराळाचं असंच आहे. “रुके क्यू बेटा; खाओ और खाओ” असा आग्रह करणारे कोणी ‘खा’ साहेब असतील तर आणखीन एक बेसन लाडू तोंडात सरकवायला जास्त मजा येते!
😊

फराळाचे पदार्थ करणे हे याग किंवा यज्ञकर्म असेल तर तो असा साग्रसंगीत खावा कि जणू संगीताची मैफलच आहे.
🎼
तुमचे बर्गर वगैरे टेबलावर बसून खावे, पण फराळासाठी झकास बिछायत असावी. लोड तक्के असावेत. अत्तराचा कानात बोळा आणि डाव्या पालथ्या हातावर ते फासलेलं असावं.
शक्यतो सुरवार-कुर्ता आणि स्त्री वर्ग साडीत असेल तर पदार्थांची चव दुपटीने वाढते.
😋
पहिल्या षड्जासाठी कान आतुरलेले असतात तसा पहिल्या घासासाठी घसा आतुर असावा. मैफलीच्या आधी जसे तंबोरे, तबला सुरात लावताना बाहेर गोड आवाज येतो तसा आत डबे उघडल्याचा, चहाच्या कपाचा किणकिणाट बाहेर यायला हवा. मांडीवर शाल ओढून जसे गवई दोन तंबोऱ्यात बसतात तसे रेशमी रुमालाने झाकलेले फराळाचे ताट दिमाखात खाद्यमंचावर यायला हवे; आणि जशी पहिल्या ‘सा’ ला ओठातून ‘क्या बात है!’ अशी दाद येते तशीच लाडवाच्या पहिल्या तुकड्याला किंवा चकलीच्या पहिल्या तुकड्याला पोटातून ओठात आणि ओठातून जिभेवर दाद यायला हवी!
👌
काही राग काफी थाटाचे असतात तसे इथे देखील कॉफीथाट असेल तर मजा कुछ औरच! अर्थात पदार्थाची बैठकही जमलेली असावी.

काही स्वर आरोहात वर्ज्य असतात तसे पदार्थाचे बाह्य रूप असावे. म्हणजे चकली थोडी अबोली रंगाकडेच झुकलेली हवी. ती चवीला कितीही चांगली असली तरी काळपट दिसली की उगीच सम चुकते.
🍥
बेसन लाडू बाळसेदार आणि पठाणी जपानी अशा मिक्स ब्रीड रंगाचाच हवा. अवरोह म्हणजे चव आणि जिभेवरील त्याचे विरघळणे.

भीमपलासी रागात अवरोहात धैवताला पंचम आणि रिषभला षड्जाचा कण जरा चिकटला कि जशी खुमारी वाढते तसेच चिवड्यात दाणे, काजू याचं अस्तित्व हवं. नाहीतर मूळ रागच बेसूर होऊन जातो.
🍽
यमनात गंधार आणि निषाद हे वादी-संवादी आहेत तसे लाडवात बेसन, रवा ही मंडळी वादी आणि साखर संवादी आहे. त्यामुळे यांचे प्रमाण अचूक हवे. गवयाच्या गळ्यासारखा रवा, बेसन व्यवस्थित तापलेला म्हणजे भाजलेला हवा.
🌝
चकली ही अनेक रागांचे मिश्रण असलेली पण शृंगारप्रधान ठुमरी आहे. तिला एक ठसका आहे, लय आहे. चकली त्याच ठसक्यात असायला हवी. उगीच बेचव करून ठुमरीचं भावगीत करू नये.
🏵
शंकरपाळे वगैरे मंडळी हे मूळ गायक नव्हेत. मुख्य गायकाला श्वास घेण्यासाठी किंवा विश्रांती साठी त्यांच्या बरोबर ते ओढे म्हणजे कट्यार मधले चांद आणि उस्मान आहेत तसे असतात.
♦🔶🔸🔶
करंजी, अनारसे या बाबत मी फार भाष्य करणार नाही.
🍘🌛
शेवटी सर्व स्वर कोमल असलेली भैरवी म्हणजे चहा, कॉफी, मसाला दूध ही मंडळी.
🍼
मैफिलीत सुरांनी सचैल स्नान घडावं आणि खाद्य मैफिलीत उत्तम चवीचं सचैल स्नान घडावं.

😋😄👍😄😋😋
——————————————————————

🍀व.पुं.काळेंची “करंजी ” कथा🍀

“नवरा बायकोचं नातं हे करंजी सारख असावं, गोडआणि खुसखुशीत .

नवरा म्हणजे करंजीचं वरचं आवरण आणि बायको म्हणजे आतील गोड सारण ..!!

संसारात कितीही अडचणी आल्या, काही वाद झाले तरी ते बाहेरच्या आवरणानं झेलायचे,

मनस्तापाचं काटेरी चाक स्वत:च्या अंगावर फिरवुन घ्यायचं,

तापत्या तुपात स्वत:ला पोळुन घ्यायचं , मात्र कुठेही आतल्या सारणाला धक्का लागता कामा नये,

सारण अबाधित राहिलं पाहिजे , तरच गोड करंजी खायला मिळते ”

अत्यंत साध्या आणि सोप्या शब्दात नवरा बायकोच नातं एव्हढ्या ताकदीने उभं करणारे आणि संसार सुखी करण्याचे मंत्र देणारे

व.पु.ग्रेटच
————————–

मना सज्जना

मना सज्जना तू न डायटिंग करावे,

जे जे आवडे ते सारे मनसोक्त खावे…

जो पथ्य करतो तो ही वरतीच जातो

कुणी इथे कधी का कायम राहातो…..
नको रे मना ऐकू दिवेकरांचे

नको रे मना ऐकू तू दिक्षीतांचे…

खावेसे वाटे ते सदा खात जावे

मनसोक्त खाऊन ढेकर द्यावे…..

Enjoy
(दिवाळी चा फराळ)

😉😉😋😋😌😌😀😀

What is Diwali known as in different languages?

dipawoli in Assamese: দীপাৱলী,
dipaboli or dipali in Bengali: দীপাবলি/দীপালি,
divāḷi in Gujarati: દિવાળી,
divālī in Hindi: दिवाली,
dīpavaḷi in Kannada: ದೀಪಾವಳಿ,
Konkani: दिवाळी,
Malayalam: ദീപാവലി,
Marathi: दिवाळी,
dipābali in Odia: ଦିପାବଳୀ,
dīvālī in Punjabi: ਦੀਵਾਲੀ,
diyārī in Sindhi: दियारी‎,
tīpāvaḷi in Tamil: தீபாவளி,
and
Telugu: దీపావళి,
Galungan in Balinese and
Swanti in Nepali: स्वन्ति or tihar in Nepali: तिहार and
Thudar Parba in Tulu: ತುಡರ್ ಪರ್ಬ.

————————————————————–
*******************************************************

धार्मिक माहिती : लक्ष्मीपूजन २०१८

(सचिन मधुकर परांजपे)

यावर्षी दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन दिनांक ०७ नोव्हेंबर २०१८ (बुधवारी) सायंकाळी ६ वाजून ०१ मिनीटांपासून रात्रौ ८ वाजून ३३ मिनीटे या कालावधीत मूहुर्तानुसार आहे (एकूण कालावधी २ तास ३२ मिनिटे) हा आहे. यातही सुक्ष्म मुहूर्तानुसार “संध्याकाळी ७ वाजून ३७ मिनिटांपासून, ८ वाजून ३३ मिनिटांपर्यंतचा” काळ अधिक जास्त शुभ आहे हे लक्षात घेणे. (छपन्न मिनिटे)
👈 हा छप्पन्न मिनिटांचा सुक्ष्म मुहूर्ताचा कालावधी अतिशय महत्वाचा आहे त्यामुळे या काळात तुमचे पूजन सुरु हवे व इतर सर्व ऍक्टिविटिज संपूर्णपणे बंद असाव्यात ही नम्र विनंती आहे. (07.37pm to 08.33pm)

या पूजनाचे धार्मिक, आध्यात्मिक व व्यावहारिक मुल्य शब्दातीत आहे.
इथे लक्ष्मी ही केवळ पैसा, धनप्राप्ती किंवा श्रीमंती याच अर्थाने अपेक्षित नसुन ती “श्री” या संकल्पनेवर आधारित आहे. श्री म्हणजे धनधान्य, ऐश्वर्य, संपत्ति, सत्ता, आरोग्य, समृद्धि, यश, प्रतिष्ठा, मानसन्मान, लोकप्रियता, दीर्घायुष्य या सर्वगुणसंपन्न अर्थाने येणे किंवा तिचे आपल्या घरी व व्यवसायाच्या ठिकाणी आगमन होणे अपेक्षित आहे.

या काळात शुचिर्भूतपणे श्रीमहालक्ष्मीच्या तसबिरीची किंवा मुर्तीची उत्तम चौरंगावर सुशोभित मांडणी करुन पूजन करावे. सोबत धन, सुवर्ण, बॅन्केची पासबुके, सर्टिफिकेट, नाणी यांचीही पूजा करावी. पूजा पंचोपचार केली तरी चालेल (म्हणजे स्नान, धुप, दीप, गंध आणि नैवेद्य)….
मनातील भाव हा कृतज्ञतेचा, श्रध्देचा असावा. बरेचदा श्रीलक्ष्मीपुजन करताना अनवधानाने श्रीविष्णूंचे स्मरण-प्रार्थना करणे राहुन जाते (श्रीमहालक्ष्मी तत्वाचं वैशिष्ठ्य म्हणजे जिथे विष्णूंचे स्मरण-प्रार्थना होते त्या ठिकाणी तिचा निवास रहातो. कारण ती श्रीविष्णुंशिवाय रहात नाही. त्यामुळे तिची पुजा अर्चना करण्याआधी विष्णूदेवांचे स्मरण करणे क्रमप्राप्त आहे हे विसरु नका…
नुसते मानसिक स्मरण केले किंवा ॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥ हा मंत्रजप १०८ वेळा करा तरी चालेल)
घरांतील वातावरण सुगंधित व प्रसन्न असावे….
पुजनाचे उपचार हे तुम्ही तुमच्या इच्छेने पण अगदी मनापासुन करावेत. लक्ष्मीपुजनासाठी काही प्रभावी मंत्र पुढीलप्रमाणे आहेत. त्यांचा जप प्रत्येक मंत्राचा किमान १०८ वेळा तरी पुजनप्रसंगी करावा. काही मंत्र तंत्रोक्त आहेत तर काही पुराणॊक्त किंवा स्तोत्रातील आहेत. मंत्रजप हा शक्यतो पुजन झाल्यानंतर करावा. खाली दिलेल्या सर्वच मंत्रांचा जप करणं जमेल असं नाही पण निदान त्यातील दोन मंत्रांचा जप तरी प्रत्येकी १०८ वेळा करावा….
जप झाल्यानंतर प्रार्थना करावी. आधीच्या पॅरेग्राफमधे जे गुण लिहिले आहेत त्यांची (धनधान्य, ऐश्वर्य, संपत्ति, सत्ता, आरोग्य, समृद्धि, यश, प्रतिष्ठा, मानसन्मान, लोकप्रियता, दीर्घायुष्य) प्राप्ती व्हावी अशी प्रार्थना करावी. नैवेद्य दाखवुन प्रसाद घरातील मंडळींना वाटावा….
ज्यांना जमत असेल, येत असेल त्यांनी मंत्रजपानंतर श्रीसुक्त किंवा महालक्ष्मी अष्टक यांचेही पाठ करावेत ही विनंती.
@सचिन मधुकर परांजपे
(अती महत्वाचे:- जर तुम्ही श्रीलक्ष्मीपुजन करणार असाल तर त्यादिवशी मांसाहार, मद्यपान किंवा कोणतेही अनैतिक, अश्लाघ्य आणि अशुभ कृत्य करु नये. त्या दिवशी वादविवाद करु नये. दिवसभरात जमेल तेव्हा अन्नदान करावे. सुवासिनीची ओटी भरावी. कुलदेवतेचे स्मरणचिंतन करावे. लक्ष्मीपुजनाचे वेळी घरच्या ओटीवर/अंगणात दिवे प्रज्जवलित असावेत.
दिनांक ०७ नोव्हेंबर रोजी कुणालाही उधार-उसनवार पैसे किंवा कर्ज अजिबात देऊ नये. त्या दिवशी फक्त सुवर्णखरेदी व जमीन खरेदीचे व्यवहार असतील तरच पैसे खर्च करावेत. आणि लक्ष्मीपूजन झाल्यानंतर अगदी आवश्यक्ता असेल तरच पैसे घराबाहेर जावेत, अन्यथा अजिबात नाहीत. जी काही अत्यावश्यक खरेदी वगैरे करायची असेल ती सकाळी किंवा दुपारीच करावी. थोडक्यात आपण महत्प्रयासाने स्थिरलक्ष्मीसाठी केलेली ही उपासना कृतीतून विरोधात्मक होता कामा नये.).
@सचिन मधुकर परांजपे
श्रीलक्ष्मीदेवीचे काही प्रभावी मंत्र:- (यापैकी सर्व मंत्रांचा/किमान दोन मंत्रांचा तरी जप प्रत्येकी १०८ वेळा करावा. उच्चार करणे अजिबात शक्य नसेल तर निदान प्रार्थना तरी करावी. काही मंत्र उच्चाराला सोपे असे देत आहे तर काही जरा कठीण आहेत)
१) ॐ श्रीं नम: (यात श्री या शब्दावर अनुस्वार आहे त्यामुळे श्रीम असा उच्चार करावा)
२) ॐ श्री महालक्ष्मी देव्यै नम:
३) ॐ महालक्ष्मैच विद्महे, विष्णुपत्नैच धीमही, तन्नो लक्ष्मी प्रचोदयात
४) ॐ ह्रीम पद्मे स्वाहा
५) ॐ श्रीम ह्रीम श्रींम कमले कमलालये, प्रसीद प्रसीद, श्रीम ह्रीम श्रीम ॐ महालक्ष्मै नम:
६) ॐ या देवी सर्वभुतेषु लक्ष्मीरुपेण संस्थिता, नमस्तस्यै नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नम:
७) ॐ आदी लक्ष्मी नमस्तेsस्तु, परब्रह्म स्वरुपिणी, यशो देही, धनं देही, सर्व कामांश्च देही मे
या व्यतरिक्त तुम्हाला येत असलेली काही लक्ष्मीकारक स्तोत्रे, सूक्ते यांचे पठण तुम्हाला करता येईल. मी स्वत: या कालावधीत तुम्हाला “श्रीसूक्ताचे” मनोभावे पठण करण्याचा सल्ला अवश्य देईन. तुमच्यापैकी अनेकांना “श्रीसूक्त” ऐकुन माहिती असेलच. प्रत्येकाने श्रीसूक्त पाठ करावे अशी माझी आग्रहाची विनंती आहे. ते तसं थोडं कठीण असल्याने श्रीसूक्ताचे पुस्तक आणावे, वैदिक सुक्ते नावाची एक सीडी मिळते किंवा युटुयुबवर शोधावे. श्रीसूक्ताचे पुस्तक समोर ठेवून एकीकडे ते कानाने ऐकावे (Listening and reading simultaneously) असं केल्यानंतर तुम्हाला ते नक्की जमेल. लक्ष्मीपूजनानंतरही श्रीसूक्त रोज वाचणे श्रेयस्कर आहे
.@सचिन मधुकर परांजपे
घरात सोहेर-सुतक असेल तरी माझ्या मते मानसपूजा करायला काहीही हरकत नाही. हाच नियम ज्या घरात मासिकपाळीची बंधने कटाक्षाने पाळली जातात अशा स्त्रीयांनीही, प्रवासात असणाऱ्यांनी आणि आजारी बेडरिडन व्यक्तिंनीही अंमलात आणावा…मानसपूजा करताना देखील संध्याकाळी आंघोळ वगैरे करुन शांतपणे सुखासनात बसावे (अगदी बेडवर बसलात तरी हरकत नाही) मोबाईल बंद करावा. घरातील कुणीही पुढची थोडावेळ डिस्टर्ब करु नये असे सांगूनच बसावे. बसल्यानंतर डोळे मिटून घ्यावेत आणि वर वर्णन केलेली पूजा जणूकाही आपण प्रत्यक्ष करत आहोत असे समजावे आणि ते “लाईव्ह टेलिकास्ट” नजरेसमोर आणावे. मंत्रजप करावा. मानसपूजेत कोणतीही बंधने नसतात हे ध्यानात घ्यावे आणि हा पर्वणीचा काळ वाया दवडू नये. .@सचिन मधुकर परांजपे

….
तर मित्रांनो अत्यंत श्रध्देने आणि वर दिलेल्या शुभपर्वकालात अवश्य श्री महालक्ष्मीपुजन करा. मंत्रजप करा, प्रार्थना करा आणि एक श्रीमंत-समृध्द-ऐश्वर्यसंपन्न व आरोग्यसंपन्न मन:शांतीयुक्त जीवनाचा आनंद तुम्हाला प्राप्त होवो हीच सदिच्छा.
पोस्ट पब्लिक पोस्ट आहे त्यामुळे कॉपी-पेस्ट न करता सबंध पोस्ट लेखकाच्या नावासह शेअर करा. आपल्या सर्व बंधुभगिनींना, आप्तेष्टांना मार्गदर्शन होवुन सर्वत्र समृध्दीचे, समधानाचे वातावरण पसरावे हीच श्रीलक्ष्मीनारायणांच्या चरणी प्रार्थना….
-सचिन मधुकर परांजपे (पालघर)
*****************************************************

🤪🤪🤪😆🤣😂🤪🤪🤪😆🤣😂🤪🤪🤪😆🤣😂🤪🤪🤪😆🤣😂🤪🤪🤪😆🤣😂

ब्रेकींग न्यूज
# बायकोने फेकून मारलेल्या लाडूमुळे नवरा बेशुध्द#
—————————————–

पुणे – न्यूजलाइन
काल पाडव्यानिमीत्त बायकोला प्रेझेंट न दिल्यामुळे ,लाडू करीत बसलेल्या बायकोने चिडून हातातील लाडू नवऱ्याला फेकून मारला.
लाडूचा डोक्यावर एव्हडा जबरदस्त आघात झाला की नवरा तात्काळ बेशुध्द पडला.
त्याला भोसरी येथील ज्ञानेश्वर हॉस्पिटल मधे भरती केले असून रूग्णाची परिस्थिति अजूनही चिंताजनक आहे.
घटनास्थळावर बायकांनी लाडूची रेसिपी मिळवण्यासाठी मोठी रांग लावली आहे,

कायदा सुव्यवस्था राखणेसाठी ऐन दिवाळीत पोलीसांना नवीन काम वाढले आहे.

तर दूसरीकडे फक्त रवा,मैदा,साखर यांच्या मिश्रणातून दगडापेक्षा कठीण लाडू करण्याचे संशोधनाबाबत त्या बाईचा जाहिर सत्कार करावा की नवऱ्यावर खुनी हल्ला केला म्हणून अटक करावी,
असा पेचप्रसंग प्रशासनासमोर पडला आहे.

न्यूजलाइन.,पुणे.
(सदरची बातमी शक्यतो बायकांना सांगू नये,उगाच त्यांच्या हाती नवीन हत्यार लागून तुम्हालाच धोका निर्माण होईल.
———————————-
🤪🤪🤪😆🤣😂

..ताजी बातमी..

“नवऱ्याला बेदम मार.
फराळ खाताना बर्फ मागितला..”

😊😊😄😄😄😄😄
नवऱ्याचं स्पष्टीकरण..

“मला बर्फ नाही, बर्फी

म्हणायचं होतं..”

☺☺😫😂🤪🤣😆😝😛😝🤪🤣😝😂😂

 

एक निरोप असा ही….

अभी अभी तो आयी हो
बहार बन के छायी हो…🙏
असं म्हणता म्हणता
दिवाळीचा निरोप घ्यायची
निरोप द्यायची वेळ आली !

आले,आले म्हणत
ती आली
आणि आज परत निघाली सुध्दा !

तो तिचा मनभरला गंध,
तिचा पहाटेचा दरवळ,
सगळंच सुगंधमय !

तिचा संध्याकाळचा दीपमय शृंगार,
तिचं ते तेजानं लखलखणारं रुप,
सगळंच ज्योतिर्मय !🔥
अंगणातल्या किल्ल्यावरची पणती
आणि
तुळशी वृंदावनातली पणती
आज संध्याकाळ पासून तेवत होत्या
पण गुमसुम झाल्या होत्या…

एकमेकींकडे बघत,
हळूवार मान हलवत होत्या,
निरोपाच्या वेळी दोन सख्यांची
मान हलते ना तशी !

भाऊबीजेची संध्याकाळ जेवढी
प्रसन्न करणारी,
तेवढीच ती संध्याकाळ
मनाचा एक कोपरा विषण्ण करणारी !
कारण ती आता परतीच्या प्रवासाला
निघणार असते !

जीवघेणी,
कासावीस करणारी ही सांजवेळ
आणि रात्रही !

आई वडिल,
आज्जी आजोबा,
चार आठ दिवस आपलं सगळं
वृध्दत्त्व, दुखणीखुपणी
औषधपाणी, गुडघेदुखी, अंगदुखी
सगळं सगळं विसरुन,
बहिणभावांसोबत,
पोराबाळांसोबत,
लेकी सुनांसोबत,
नातवंडांसोबत,
नातेवाईकांसोबत,
मित्रांसोबत,
परत एकदा
विसरलेलं, हरवलेलं
आपलं जगणं जगलेली असतात !

आणि…

🚘
आता घराकडं चार आठ दिवस आलेली पाखरं परतण्याच्या तयारीत,
सामानाची चाललेली बांधाबांध,
उद्या निघायची तयारी !

आई – आज्जीची भरुन येणारे डोळे लपवत डबे भरुन देण्याची चाललेली गडबड…

बाबांची – आजोबांची थरथरत येणारी हांक…
चष्म्याआडून भरलेले डोळे लपवत
त्यांचं सुरु असलेलं
पण मन लागत नसलेलं
कसलंतरी वाचन !

मधेच कधी तरी, “अजून एक दोन दिवस नाही का रे थांबता येणार तुम्हाला ?”

काय सांगायचं उत्तर या प्रश्नाचं ?

परत केव्हा येणार ?
परत केव्हा भेटणार ?
हेच प्रश्न त्यांच्या डोळ्यातून फुटणारे !

वर्षभर इतर वेळी घरी येतो आणि जातोही पण तेव्हा असं नाही जाणवत मग दिवाळी करुन परत जातानाच हे असं का ?

दिवाळी आली,
आणि
दिवाळी निघाली !

सगळे गंध,
सगळं तेज,
सगळी आपुलकी,
मनामनात भरुन निघाली !

कासावीस व्हायला होतं…😞
जीवघेणी वेळ आली आहे असं वाटतं ! एखाद्या अतिसुंदर, अवर्णनीय मैफिलीची भैरवी होताना असंच होतं ना ! ती मैफिल पूर्ण होताना एखाद्या अपूर्णतेची अनामिक हुरहूर मनात ठेवतेच ना ! ती अपूर्णता कोणती ते मात्र कळत नाही… व्याकुळता वाढवते ती अपूर्णता !

तसंच दिवाळीचं…

आज तीच हुरहूर…
तीच व्याकुळता…
तीच कातरता…
तोच हळवेपणा…

भरुन उरलंय मनात !

तरीपण तिला देखणा आणि
तिच्यासारखांच तेजाळ निरोप द्यायलाच हवा, तिच्यासाठी कृतज्ञता तर व्यक्त व्हायलाच हवी!

सगळ्यांची मनं ज्योतिर्मय करुन निघाली आहेस बै…
दिलंस ते भरभरून दिलंस तू…
जगण्याची ओढ जिवंत ठेवली आहेस तू…
जगण्याची लढाई जिंकायला तेजोबल दिलं आहेस तू…
एकमेकांना भेटवलं आहेस तू…
मनामनातला अंधार मिटवला आहेस तू…
लख्ख प्रकाश भरला आहेस तू आमच्यात…
सगळ्या पायवाटा स्वच्छ केल्या आहेस तू…

न मागताही भरपूर दान दिलं आहेस तू…

निरोप देतो तुला…

शुभास्ते पंथानः सन्तु…

लवकर ये परत… वाट बघतो !

जाता जाता एक प्रार्थना करतो…

आम्हां प्रत्येकाच्या मनामनात सदैव तेवत राहा…

🙏🎐🎐🙏

स्नेहांकित,

अनामिक…..
🎉💥🔥🎐🌟🔆⚜🎊🔻

 

 

Diwali 2018 ADiwali 2018 BDiwali 2018 CDiwali 2018 DDiwali 2018 EDiwali 2018 FDiwali 2018 G