ज्ञानेश्वरी जयंती

आज भाद्रपद वद्यषष्ठी ज्ञानेश्वरी जयंती.
संत ज्ञानेश्वरांनी सातशे वर्षांपूर्वी लिहून ठेवलेली ज्ञानेश्वरी जीवनाला मार्गदर्शन करणारा ग्रंथ म्हणून आजही भक्तीभावाने वाचला जातो. या ग्रंथाविषयी सविस्तर अधिक माहिती मराठी विश्वकोशात दिली आहे. https://vishwakosh.marathi.gov.in/20299/. ज्ञानेश्वरी जयंतिच्या निमित्याने मला फेसबुक आणि वॉटसॅपवर मिळालेली माहिती खाली दिली आहे. मूळ लेखकांचे मनःपूर्वक आभार.

गुरुदेव रामचंद्र दत्तात्रेय रानडे यांनी आपल्या गीतेवरील ग्रंथात केलेले विवेचन थोडक्यात असे : ज्ञानेश्वरांनी तत्त्वज्ञान व साक्षात्कार ह्यांचे अतिशय सुंदर व प्रभावी वर्णन केले आहे. ज्ञानेश्वरांचे सृष्टिनिरीक्षण किती सखोल व सूक्ष्म होते, हेही त्यातून दिसून येते. सर्व विश्वाचे आदिकारण, त्याचा कर्ता आणि नियामक ईश्वर मानला पाहिजे, हे ज्ञानेश्वरांनी विश्व-प्रपंचावरून सिद्ध करणारे प्रमाण उत्कृष्ट रीतीने मांडले आहे (९.२८०–२८५). न्यायशास्त्रातील निरनिराळ्या प्रमाणांचा – विशेषतः बुद्धिप्रामाण्य व शब्दप्रामाण्य ह्यांचा – फोलपणा दाखवून ज्ञानेश्वरांनी भक्तीचा सिद्धान्त प्रस्थापित केला आहे. कोणतेही तार्किक प्रमाण मायानदी तरून जाण्यास उपयोगी पडत नसून त्यासाठी सद्गुरू, भक्ती आणि आत्मानुभव ह्यांचाच आधार घ्यावा लागतो. तो घेऊन मायानदी उतरून जाण्यास आरंभ केला, की तरून जायला तिच्यात पाणीच शिल्लक उरत नाही. भक्ती हा दुःखाकडून सुखाकडे जाण्याचा एकमेव मार्ग होय, हा सिद्धान्त ज्ञानेश्वरांनी मांडला. साधक भक्तिमार्गाची वाट चालत असताना त्याच्या शरीरावर आणि मनावर काही प्रतिक्रिया घडून येतात. हेच अष्ट सात्त्विक भाव होत. त्यांचे मनोज्ञ चित्रण ज्ञानेश्वरांनी केले आहे. त्याचप्रमाणे आनंद आणि शांती ह्या विरोधी भावना आत्मसाक्षात्कारात कशा एकत्व पावतात, हेही त्यांनी उत्तम प्रकारे दाखविले आहे. देव आणि भक्त यांच्या अंतिम ऐक्याचा विचारही त्यांनी विविध प्रकारे मांडला आहे पण हे ऐक्य संपूर्ण होत नाही. साधक ईश्वराच्या अधिकाधिक निकट जात असला, तरी देव आणि साधक ह्यांच्या ऐक्यात काही उणेपणा राहतो. जसे चतुर्दशीचे चंद्रबिंब पौर्णिमेच्या चंद्राहून किंचित उणे असते. असे होण्याचे कारण देह, मन इ. बंधने आहेत. ती असेपर्यंत देव तो देव आणि भक्त तो भक्त असेच हे नाते राहणार. प्रवासास निघाल्याबरोबर कोणी इष्ट स्थळी पोचत नाही. चांगल्या संगतीने इष्ट स्थळी आनंदाने पोचता येते. तरी प्रवास संपण्यासाठी काही वेळ लागतोच. साधकाच्या अंतिम विजयाचे ज्ञानेश्वरांनी जे रूपकात्मक वर्णन केले आहे, ते अतुलनीय असेच आहे.
गुरुदेव रानडे ह्यांच्या मते ज्ञानेश्वरांनी केलेला गीतेचा तात्पर्यार्थ पूर्णपणे साक्षात्कारपर असून एका दृष्टीने शंकराचार्यांच्या वेदान्तपर अर्थाच्या पलीकडचा, वरचा आहे. ज्ञानेश्वरांच्या ठायी तत्त्वज्ञान, काव्य आणि आत्मानुभूती ह्यांचा झालेला अद्भुत त्रिवेणीसंगम हेच त्यांच्या गीतेवरील भाष्याचे महान वैशिष्ट्य होय.

आज ज्ञानेश्वरी जयंती भाद्रपद वद्यषष्ठी. मराठीतील गीतेवरील पहिला ग्रंथ ज्ञानेश्वरी
ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी स्थळ, ग्रंथकर्त्याचें नांव, ग्रंथ लेखन करणाराचे नाव, ग्रंथाचा काळ यांचा उल्लेख करणाऱ्या ओव्या आहेत. सच्चिदानंद बाबा यांनी प्रत्यक्ष ज्ञानेश्वर सांगत असलेली ज्ञानेश्वरी कागदावर उतरवली. म्हणुन लेखकु म्हणुन त्यांचा उल्लेख आहे. तसेच महाराष्ट्रमंडळी या शब्दामुळे त्यावेळी महाराष्ट्र नाव प्रचलित असावे असे वाटते. ज्ञानेश्वरीच्या अखेरीस खाली नमूद केलेली एक कालनिदर्शक ओवी आहे


ऐसें युगीं वरि कली। आणि महाराष्ट्रमंडळी।
श्री गोदावरीचा कुलीं। दक्षिणिली॥
तेथे भुवनैकपवित्र । अनादिपंवकोश क्षेत्र ।
जगाचें जीवनसूत्र । जेथ श्रीमहालसा॥
तेथ इंदुवंशविलासु । जो सकळकलानिवासु।
न्यायातें पोखीत क्षितीशु । श्रीरामचंद्रु॥
तैं माहेशान्वयसंभुतं । श्रीनिवृत्तिनाथसुतें।
केलें ज्ञानदेवें गीतें । देशीकारलेणें॥
शके बारा शत बारोत्तरें । तै टीका केली ज्ञानेश्वरें ।
सच्चिदानंदबाबा आदरें ॥ लेखकु झाला॥


मात्र त्याकाळी छपाई नसल्याने एकमेकांकडून प्रत लिहून घेण्याची पद्धत होती. त्यामुळे अनेक कानामात्रा वेलांटी चुकत गेल्या म्हणून त्या दुरुस्त करून ज्या दिवशी ज्ञानेश्वरी पुर्ण झाली म्हणजेच भाद्रपद वद्य षष्ठीला ती शुद्ध झाली. म्हणून ज्ञानेश्वरीची जयंती साजरी करण्यात येते.
शा.श. १२१२, अर्थात इ.स. १२९०, नेवासे या गावातील मंदिरात एक खांबाला टेकून भगवद्गीतेवर ज्ञानेश्वरांनी जे भाष्य केले त्यालाच ज्ञानेश्वरी किंवा भावार्थदीपिका म्हटले जाते.
सभामंडपात संत नामदेव यांचा एक श्लोक लिहिला आहे त्यात ‘म्हाळसापुरी ‘असे नेवासे गावाचा उल्लेख आहे. म्हाळसा म्हणजे खंडेरायाची पत्नी तिचे माहेर म्हणजे नेवासा.
सर्वसामान्यांसाठी असणारा गीतेवरील ज्ञानेश्वरांचा हा भावार्थाने परिपूर्ण ग्रंथ ; मराठीतील सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ आहे. मराठीतील गोडवा अन्य भाषिकांना कळावा या उद्देशाने संस्कृत (गीर्वाण), हिंदी भाषा, कन्नड, तामिळ, इंग्रजीबरोबरच २१ निरनिराळ्या भाषांमध्ये ज्ञानेश्वरी भाषांतरित झाली असून ते भाषांतरित छापील ग्रंथ उपलब्ध आहेत.
शके १६१४ ते १६१६ म्हणजेच इसवी सन १६९२ ते १६९४ अशी २ वर्षे रामजी यांनी अजानवृक्षाखाली बसून ‘श्री ज्ञानेश्‍वरी’ ग्रंथाचे पुनर्लेखन केले .जो सध्या सर्वांत जुन्या ग्रंथांपैकी एक मानला जातो. ही प्रत पंढरपूर येथील होळकर वाड्यात वसंतराव बोरखेडकर-बडवे यांनी जतन केली आहे.
नेवासे हे पुणे औरंगाबाद मार्गावर नगरचे पुढे गोदावरी काठी आहे ,प्रवरा संगम ,देवगड,तसेच एक जुने हेमाडपंथी देवालय हे तेथील आकर्षण आहे.नेवासे येथे गेल्यावर मनचक्षुपुढे पाचही पोरकी भावंडे येतात. परकर पोलके घातलेली ज्ञानेश्वरांचे बोट धरून चालणारी छोटी मुक्ताई दिसते व मन हेलावून जाते.
शके १२१२ किंवा इ. स. १२९० मध्ये गोदावरीच्या काठी नेवासे येथे श्रीमहालसा मंदिरात एका खांबाला टेकून ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी सांगितली.
माझा मराठाचि बोलू कौतुके। परि अमृतातेहि पैजासी जिंके। ऐसी अक्षरे रसिके। मेळवीन।। (ज्ञाने – ६.१४)
असे म्हणत त्यांनी मराठी भाषेविषयीचा अभिमान, मराठीची महती व्यक्त केली आहे. कर्मयोग, ज्ञानयोग व भक्तियोग सांगणाऱ्या ज्ञानेश्वरीत सुमारे ९००० ओव्या आहेत.
वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ मानले जाणारे सर्वश्रेष्ठ संत ज्ञानेश्वर ह्यांनी गीतेवर रचिलेली टीका. भावार्थदीपिका, ज्ञानदेवी अशी ह्या ग्रंथाची पर्यायी नावे होत. स्वतः ज्ञानेश्वरांनी ह्याग्रंथाचे नामकरण केलेच नाही. ‘केले ज्ञानदेवें गीते । देशीकार लेणे’ एवढेच त्यांनी म्हटले आहे तथापि संत नामदेवांनी ह्या ग्रंथाचा उल्लेख ज्ञानदेवी, ज्ञानेश्वरी आणि गीताटीका अशा तीन नावांनी केलेला आहे. त्यामुळे ज्ञानदेवांची वा ज्ञानेश्वरांची ती ज्ञानेश्वरी वा ज्ञानदेवांची ती ज्ञानदेवी अशीनावे पुढीलांनी रूढ केली असावीत. ज्ञानेश्वरांनी आपले कार्य निवृत्तीनाथ यांना सादर केले आणि त्यांचे आशीर्वाद घेतले. त्यांनी हे फक्त नऊ पद्य असलेल्या पसायदान लिहून केले. पसायदानाचा शब्दशः अर्थ असा होतो की, ईश्वराकडून आश्रय मागणे. पसायदानामध्ये, ज्ञानेश्वराने स्वतःसाठी काहीच मागितले नाही परंतु त्यांनी संपूर्ण मानवजातीच्या भल्यासाठी प्रार्थना केली. पसायदानाचे दुसरे काव्यात, ज्ञानेश्वर भगवंताला विनंती करतात की त्यांना असे वरदान द्यावे कि ज्यामुळे ते सर्व द्रुष्ट लोकांच्या मनातील वाईट गोष्टीं काढून त्यांना एका धार्मिक मार्गावर आणता येईल. मानवातील वाईट गोष्टी म्हणजे काम, क्रोध, लोभ, मत्सर आणि अहंकार. त्यांनी प्रार्थना केली की या वाईट गोष्टींची जागा दया, नम्रता, सहिष्णुता, क्षमा आणि भक्ती आणि देवाला शरण याने घेऊ दे .


…………. 🌹 🌹 #पसायदान 🌹 🌹
आतां विश्वात्मके देवे, येणे वाग्यज्ञे तोषावे,
तोषोनि मज द्यावे, पसायदान हे ||१||
जे खळांचि व्यंकटी सांडो, तया सत्कर्मी रती वाढो,
भूतां परस्परे जडो, मैत्र जीवांचे ||२||
दुरितांचे तिमिर जावो, विश्व स्वधर्म सूर्ये पाहो,
जो जे वांछील तो ते लाहो, प्राणिजात ||३||
वर्षत सकळ मंडळी, ईश्वरनिष्ठांची मांदियाळी,
अनवरत भूमंडळी, भेटतु भूता ||४||
चला कल्पतरूंचे आरव, चेतनाचिंतामणींचे गाव,
बोलती जे अर्णव, पीयूषांचे ||५||
चन्द्रमेंजे अलांछन, मार्तण्ड जे तापहीन,
ते सर्वाही सदा सज्जन, सोयरे होतु ||६||
किंबहुना सर्व सुखी, पूर्ण होवोनि तिहीं लोकी,
भजिजो आदिपुरुषीं, अखण्डित ||७||
आणि ग्रंथोपजिवीये, विशेषी लोकी इये,
दृष्टादृष्टविजये, होआवेजी ॥८॥
येथ म्हणे श्री विश्वेश्वरावो, हा होईल दानपसावो,
येणे वरे ज्ञानदेवो, सुखिया झाला ||९||


ज्ञानेश्वरीवर मुद्रण व्यवस्था अस्तित्वात आलेवर सुरू झालेवर सुमारे १९६ पुस्तके तयार झाली. तसेच संस्कृत(गीर्वाण), हिंदी भाषा, कन्नड, तमिळ, इंग्रजीबरोबरच २१ निरनिराळ्या भाषांमध्ये ज्ञानेश्वरी भाषांतरित झाली असून ते भाषांतरित छापील ग्रंथ उपलब्ध आहेत.त्यामध्ये
‘ज्ञानेश्वरी’ लिहून घेणारे लेखक – सच्चिदानंद बाबा
‘ज्ञानेश्वरी’चे पहिले भाष्यकार – संत निवृत्तीनाथ महाराज.
‘ज्ञानेश्वरी’चे पहिले संशोधक – संत एकनाथ.
‘ज्ञानेश्वरी’चा पहिला संकलनकार – संत महिपती.
‘ज्ञानेश्वरी’चे पहिले प्रसारक – संत नामदेव.

श्री.माधव विद्वांस यांच्या फेसबुकावरील फळ्यावरून साभार दि.२७-०९-२०२१

********************************


बहुकाळपर्वणी गोमटी| भाद्रपदमास कपिलाषष्ठी|
(श्रीसंत एकनाथमहाराज)
फक्त दोनच ग्रंथांची जयंती साजरी होते असे आपण जाणतो,एक श्रीगीता जयंती आणि दुसरी श्रीगीतेवरील टीका असणारा ग्रंथ श्रीज्ञानेश्वरीची! दोन्ही ग्रंथ श्रेष्ठ आहेत,जीवनाचे तत्त्वज्ञान सांगणारे आहेत. मराठी सारस्वताचे वैभव म्हणून ज्ञानेश्वरीकडे पाहिले जाते.श्रीसंत एकनाथांनी ज्ञानेश्वरीचे संशोधन पूर्ण केले ती आजची तिथी,भाद्रपद वद्य षष्ठी, ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून गणली जाते.शके १५०६, तारण नाम संवत्सर त्यावेळी सुरू होते हा उल्लेख नाथ महाराजांनी केला आहे. कालगणनेनुसार प्रत्येक संवत्सर दर साठ वर्षांनी पुन्हा येते.२००४ मध्ये तारण नाम संवत्सर आले होते. सोलापूरचे आदरणीय वै दा का तथा भाऊ थावरे ह्यांच्या मार्गदर्शनात पैठण येथील नाथांचे समाधी मंदिरात तीन दिवस ग्रंथराज ज्ञानेश्वरीचे सामुदायिक पारायण ह भ प मुकुंद महाराज जाटदेवळेकर ह्यांचे नेतृत्वात करण्यात आले होते.प्रत्येकाच्या जीवनात तारणनाम संवत्सर येण्याचा योग बहुधा एकदाच येतो ती पर्वणी आपण साधली पाहिजे असे भाऊंचे सांगणे होते,हा लाभ त्यांनी अनेक भाविकांना घडविला.
पैठणच्या भव्य माहेश्वरी धर्मशाळेत सर्वांच्या निवासाची सोय केली होती. श्रीसंत साहित्य सेवा संघ सोलापूर आणि खंडाळकर अण्णा ह्यांच्या सहयोगाने त्रिदिवसीय पारायण उत्तम रीतीने संपन्न झाले.शेवटचे दिवशी नाथ समाधी मंदिर ते नाथांचे पवित्र निवासस्थान अशी ज्ञानेश्वरी मस्तकी धारण करून दिंडी मिरवणूक निघाली होती. शांतिब्रह्म नाथांचे समाधी नजीकच गोदावरी,अर्थात भागीरथी संथ वाहते, सायंकाळी आरती समयी पादुकांच्या भागीरथी स्पर्शाने वातावरण अधिकच भक्तिमय होते.
ज्ञानेश्वरी संशोधनाची आवश्यकता काय होती हे श्रीएकनाथांनी सांगितले आहे,माऊलींची तशी प्रेरणा होती आणि मुळातच शुध्द असणाऱ्या ग्रंथात थोडे पाठभेद निर्माण झाले होते ते दूर झाल्याने प्रतिशुद्ध सिद्ध ज्ञानेश्वरी चा निर्वाळा त्यांनी दिला आहे. ज्ञानेश्वरीतील ओवी साडेतीन चरणांची आहे, ग्रंथात जिथे चार चरणांची ओवी आलेली आहे,ती नाथमहाराजांनी संशोधित केली असावी हे भाऊंचे म्हणणे सुयोग्य वाटते.श्रीएकनाथांचे ज्ञानेश्वरीचा महिमा वर्णन करणारे बरेच अभंग आहेत.
श्रीज्ञानदेवा चरणी|मस्तक असो दिन रजनी
संस्कृताची भाषा|मऱ्हाठी निःशेष अर्थ केला
ग्रंथ श्रेष्ठ ज्ञानदेवी|अनुभव दावी भाविकां
एका जनार्दनी अनुभव|समाधि ठाव अलंकापुरी
हे ज्ञानेश्वरीचे श्रेष्ठत्व सांगतात.
अभ्यासकांसाठी ज्ञानेश्वरी अत्युत्तम काव्य आहे, उपासकांसाठी अनुभवाची खाण आहे,ज्ञानवंतांसाठी तत्वज्ञानाचे भांडार आहे, सिद्धपुरुषांसाठी सर्व शास्त्रांचे सरोवर आहे आणि भाविकांसाठी भक्तीरसाचे आगर आहे. ज्ञानेश्वरीची सेवा प्रत्येकाला कृपेची सावली प्रदान करते हे नक्की!
साच बोलाचे नव्हे हे शास्त्र
पै संसारु जिणते हे शस्त्र
आत्मा अवतरविते मंत्र
अक्षरे इये
(श्रीज्ञानेश्वरी १५.५७६)
शास्त्राचा संबंध विचाराशी आहे,शस्त्राचा संबंध कृतीशी आहे आणि मंत्राचा संबंध परिणाम दर्शवितो म्हणूनच श्रीगीता आणि श्रीज्ञानेश्वरी हे श्रेष्ठ ग्रंथ आहेत यासाठी त्यांची जयंती साजरी होते, त्यांचे चिंतन,मनन आणि पठण सुफळ प्रदान करतात!
🙏🙏🙏🙏🙏
संजीव प्र कुसूरकर,पुणे

********************

ज्ञानेश्वरी जयंती
(भाद्रपद वद्य षष्ठी, स्रोतः कायप्पा)
आज २७ सप्टेंबर भाद्रपद वद्य षष्ठी. हा दिवस ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून साजरा केला जातो. वास्तविक ज्ञानेश्वरी ग्रंथ नेमका कोणत्या दिवशी पूर्णत्वास गेला ती तिथी अज्ञात आहे. परंतु एकनाथांनी ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार करण्याचे काम या दिवशी पूर्ण केले. म्हणून हा दिवस ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून साजरा करतात. नाथांचे त्यांच्या जीवनातील महत्वाचे कार्य म्हणजे ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार करणे. एके दिवशी त्यांचा घसा दुखू लागला. त्यावर औषधोपचार झाले. पण गुण येईना. तिसर्‍या दिवशी ज्ञानदेव त्यांच्या स्वप्नात आले. त्यांना म्हणाले, ‘माझ्या मानेस अजानवृक्षाच्या मुळीचा गळफास बसला आहे. तो तू स्वत: येथे येऊन काढ. म्हणजे तुझा घसा बरा होईल. म्हणून समुदाय बरोबर घेऊन कीर्तन करीत नाथ शके १५०५ मधे आळंदीस आले. याविषयी नाथांचा अभंग प्रसिद्ध आहे.
श्रीज्ञानदेवें येऊनी स्वप्नात ।
सांगितली मात मजलागी ॥१॥
दिव्य तेज:पुंज मदनाचा पुतळा ।
परब्रह्म केवळ बोलतसे ॥२॥
अजानवृक्षाची मुळी कंठास लागली ।
येऊनी आळंदी काढी वेगे ॥३॥
ऐसें स्वप्न होता आलो अलंकापुरी ।
तंव नदी माझारी देखिले द्वार ॥४॥
एका जनार्दनी पूर्वपुण्य फळले ।
श्रीगुरु भेटले ज्ञानेश्वर ॥५॥
स्वप्नातील दृष्टांतानुसार नाथ आळंदीस आले. आळंदीस सिद्धेश्वराचे स्थान प्राचीन होते. ते स्थान गर्द झाडीने वेढलेले होते. बरोबरच्या मंडळींना बाहेर बसवून नाथ समाधिस्थानाच्या शोधार्थ निघाले. दूरूनच त्यांना अजानवृक्ष दिसला. समाधीचे दार उघडून ते आत शिरले. तेथे त्यांना वज्रासन घालून बसलेले ज्ञानराज दिसले. त्यांचे दर्शन होताच एकनाथांनी त्यांच्या पायी दंडवत घातले. तीन अहोरात्र त्यांना ज्ञानराजांचा सहवास लाभला असे केशवांनी नाथचरित्रात लिहीले आहे. अजानवृक्षाची मुळी मस्तकाला लागल्याचे निमित्त करून ज्ञानदेवांनी नाथांना प्रत्यक्ष दर्शन दिले व ज्ञानेश्वरीचा लोकात प्रसार करण्यची आज्ञा केली. नाथ समाधीच्या बाहेर आल्यावर लोकांनी पूर्ववत समाधीस्थानावर दगड रचून टाकले.
पैठणला परतल्यावर नाथांनी ज्ञानेश्वरीच्या संशोधनाचे कार्य हाती घेतले. लोकांच्या व पाठकांच्या चुकीमुळे काही अशुद्ध व अबद्ध पाठ त्यात घुसडले गेलेले होते. ते त्यांनी काढून टाकले व ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत वाचकांच्या हाती दिली. नाथांना ज्ञानदेवांचे दर्शन शके १५०५ मधे ज्येष्ठात झाले व ज्ञानेश्वरी संशोधनाचे काम शके १५०६ मधे तारण नाम संवत्सरी संपले. ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी त्यांनी हा ज्ञानेश्वरी शु्द्धिकरणाचा काळ नोंदवला आहे. तो ग्रंथ मूळचा अतिशय शुद्ध असून लोकांच्या पाठभेदामुळे अशुद्ध झाला होता तो संशोधित करून आपण ही प्रत तयार केली आहे असे त्यांनी सांगितले आहे. आज आपण वाचतो ती एकनाथांनी तयार केलेली ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत. भाद्रपद वद्य षष्ठीला हे काम पूर्ण झाले. म्हणून तो दिवस ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून मानण्यात येतो.

श्री.नरेंद्र गोळे यांच्या चर्यापुस्तकभिंतीवरून साभार . . दि. २७-०९-२०२१

स्वामी विवेकानंद

११ सप्टेंबर १८९३ या दिवशी स्वामी विवेकानंदांनी अमेरिकेत शिकागो इथे केलेल्या प्रसिद्ध भाषणाची आठवण करून देणारा एक लेख माझ्या वाचनात आला. तो इथे संग्रहित करीत आहे. मूळ लेखिकेचे मनःपूर्वक आभार.
या विषयावर मी लिहिलेला लेख या स्थळावर दिला आहे. https://anandghan.blogspot.com/2021/09/blog-post.html

🚩शिकागोत स्वामी विवेकानंद🚩

🔹श्रीरामकृष्ण परमहंस यांचे शिष्य म्हणून नरेन्द्रनाथ अडीच वर्षे परिव्राजक म्हणून भारतभर हिंडले ते आपला हिंदुस्तान समजून घ्यायला, आपली संस्कृती आणि आपला हिंदू धर्म याची परिस्थिति कशी आहे हे समजून घ्यायला, लोकजीवन समजून घ्यायला. पारतंत्र्याच्या काळात, इंग्रजी सत्तेच्या काळात आपल्या सामान्य हिंदू जनतेची उपेक्षा कशामुळे होत होती याची कारणं त्यांना या परिभ्रमणात समजली होती. आपल्या समाजातील अज्ञान आणि दारिद्र्य दूर कसे होईल आणि भारताचे पुनरुत्थान कसे होईल? त्याच्या आत्म्याला जाग कशी येणार? याच प्रश्नावर जास्त वेळ ते चिंतन करत होते.
प्राचीन ऋषीमुनींनी दिलेले उदात्त आध्यात्मिक विचार आणि जीवनाची श्रेष्ठ मूल्ये समाजातल्या शेवटच्या माणसापर्यंत पोहोचवण्याची गरज आहे असे त्यांना तीव्रतेने वाटत होते. सामान्य माणसाच्या सेवेसाठी आणि उन्नतीसाठी आपण प्रयत्न करायचा असा स्वामीजींचा निर्णय झाला. हे करण्यासाठी पाच-दहा माणसं आणि पैसा हवाच. आता अमेरिकेत सर्वधर्म परिषद भरते आहे, तिथे जाऊन भारताच्या आध्यात्मिक संस्कृतीचा परिचय करून द्यावा आणि तिकडून पैसा गोळा करून आणून इथे आपल्या कामाची उभारणी करावी, म्हणून सर्व धर्म परिषदेला अमेरिकेत जायचा त्यांचा निर्णय झाला.
🔹 पाश्चात्य देशात आपला जाण्याचा उद्देश काय यासाठी रामेश्वर, मद्रास, म्हैसूर, सिकंदराबाद आदि ठिकाणी त्यांचा प्रवास आणि व्याख्याने झाली. सर्वांनी मिळून पैशांची तयारी केली. म्हैसूरच्या राजांनी मोठी रक्कम दिली. खेतडीचे राजे अजित सिंग यांना तर खूप आनंद झाला, त्यांनीही मोठी सोय केली. जो काही खर्च येईल तो सर्व अजित सिंग देणार होते. शिवाय पश्चिमेकडे जाणार म्हणून तिथे शोभेल असा राजेशाही पेहराव त्यांनी तयार करून दिला. तर विवेकानंदांच्या आईला दरमहा काही रक्कम पाठवून आर्थिक मदत त्यांनी चालू केली, ज्यामुळे विवेकानंद निश्चिंत मनाने शिकागोला जाऊ शकले.
🔹 शिकागोतल्या सर्वधर्म परिषदेचे विशेष निमित्त होते. कोलंबस अमेरिकेत उतरला त्या घटनेला चारशे वर्ष पूर्ण झाल्यानिमित्ताने मोठा महोत्सव अमेरिकेत भरवण्यात आला होता. या निमित्ताने जागतिक पातळीवरचा समारोह आणि प्रदर्शने भरविण्यात आली होती. बौद्धिक ज्ञान शाखांशी संबंधित एकूण वीस परिषदा झाल्या. धर्म आणि तत्वज्ञान यावरची सर्व धर्म परिषद ही त्यापैकी एक होती. ही परिषद शिकागोच्या ‘आर्ट इन्स्टिट्यूट’च्या भव्य इमारतीत भरली होती. ११ सप्टेंबर १८९३ ला परिषदेचे उद्घाटन झाले. भारतातून आलेले इतर प्रतिनिधी होते; बुद्ध धर्माचे धर्मपाल, जैन धर्माचे विरचंद गांधी, ब्राह्मो समाजाचे प्रतापचंद्र मुजूमदार व बी. बी. नगरकर, थिऑसॉफिकल सोसायटीच्या डॉ. बेझंट व ज्ञानचंद्र चक्रवर्ती. उच्च विद्याविभूषित, विचारवंत, ख्यातनाम विद्वान, पत्रकार असे श्रोते समोर होते. उद्घाटनाच्या दुपारच्या सत्रात विवेकानंद यांचे एक छोटेसे भाषण झाले. शिकागो म्हटलं की सर्वांना आतापर्यंत एकच भाषण झालं असं वाटतं. परंतु विवेकानंदांनी उद्घाटन, समारोप या निमित्ताने आणि हिंदू धर्म विषयक प्रबंध वाचन, अशी अनेक भाषणे दिली. त्याशिवाय प्रत्येक वेळी जे जे हिंदू धर्माबद्दल आरोप वा टीका करत असत, त्या त्या भाषणाला विवेकानंद उत्तरादाखल त्याचं खंडन करत असत. अशी त्यांची अनेक भाषणे या परिषदेत झाली. ही सर्व भाषणे खूप गाजली. थोडक्यात त्याचा गोषवारा असा …
🔹 ११ सप्टेंबरचे उद्घाटनपर भाषण –
“अमेरिकेतील भगिनींनो आणि बंधुनो” या पहिल्याच वाक्याला टाळ्यांचा कडकडाट झाला. अनेकांच्या भाषणाला टाळ्या पडल्या होत्या पण पहिल्याच संबोधनाला असा प्रतिसाद नव्हता मिळाला, त्यांनाही आश्चर्य वाटले. टाळ्या थांबण्याची वाट पाहत विवेकानंद थांबले होते. शांतता झाल्यावर त्यांनी पुन्हा बोलायला सुरुवात केली. “सुंदर शब्दांमध्ये जे आपले स्वागत केले गेले आहे त्याबद्दलचा आनंद अवर्णनीय आहे. जगातील सर्वात प्राचीन असा हिंदू धर्म, त्यातील सर्वसंगपरित्यागी संन्याशांची परंपरा यांच्या वतीने मी जगातील सर्वात नवीन अशा अमेरिकन राष्ट्राला मन:पूर्वक धन्यवाद देतो!”. त्यांनी परिषदेच्या आयोजकांचे आभार मानले. आधीच्या वक्त्यांचा गौरवपूर्ण उल्लेख केला. प्रत्येक मताबद्दलची सहिष्णुता आणि जगातील सर्व धर्म विचारांच्या बाबतीतली स्वीकारशीलता हे हिंदू धर्माचे वैशिष्ठ्य आहे असे सांगून, पारशी लोक आपल्या जन्मभूमीतून बाहेर फेकले गेल्यानंतर त्यांनी भारताचा आश्रय घेतला. त्यांना निश्चिंतपणे राहण्यासाठी आसरा मिळाला, ही ऐतिहासिक घटना असल्याचे सांगून, अशा देशातून आपण आलो आहोत आणि अशा धर्माचा मी प्रतिनिधी आहे याचा आपल्याला अभिमान वाटतो, याचा त्यांनी उल्लेख केला. साऱ्या जगातून इथे आलेल्या सर्व धर्म प्रतिनिधींच्या स्वागतासाठी आज सकाळी जी घंटा वाजवली गेली, ती सर्व प्रकारच्या धर्मवेडेपणाची मृत्युघंटा ठरेल, लेखणी किंवा तलवार यांच्या सहाय्याने केल्या जाणार्‍या मानवाच्या सर्व प्रकारच्या छळाचा तो अंतिम क्षण असेल आणि आपआपल्या मार्गाने एकाच ध्येयाच्या दिशेने चाललेल्या मानवांपैकी कोणाविषयीही, कोणाचाही, कोणत्याही प्रकारचा अनुदार भाव यानंतर शिल्लक राहणार नाही, असा मला पूर्ण विश्वास आहे”. असे पाच मिनिटांचे आपले भाषण विवेकानंदांनी थांबवले आणि पुन्हा टाळ्यांचा प्रचंड कडकडाट झाला.
🔹 हे छोटसं भाषण हा एक उत्स्फूर्त आविष्कार होता. विवेकानंदांनी परिषदेच्या उद्दिष्टालाच स्पर्श केला होता. स्वागतपर भाषणाला उत्तर म्हणून अशी चोवीस भाषणे झाली त्यात विवेकानंदांचे विसावे भाषण होते. अजून खरा विषय तर मांडला जायचा होता. ही परिषद सतरा दिवस चालू होती. रोज तीन-तीन तासांची तीन सत्रे होत.
🔹 सर्वधर्म परिषद सुरू झाली. धर्मविषयक वेगवेगळ्या प्रश्नांवर चर्चा होत होत्या. यात प्रामुख्याने दोन भाग केले होते, पहिला भाग होता, प्रत्येक धर्मातील तत्वचिंतन आणि विविध सिद्धांत, तर दुसर्‍या भागात, परमेश्वराचे स्वरूप, धर्माचे महत्व, ईश्वरी साक्षात्कार, परमेश्वराचा अवतार, अनैतिकतेच्या कल्पना असे विषय होते. या चर्चा दहा दिवस चालल्या होत्या. तर उत्तरार्धात चर्चेचे विषय होते, कौटुंबिक जीवन, ललित कला, विज्ञानातील शास्त्रे, नीतीविषयक सिद्धांत, अखिल मानवमात्राविषयीचे प्रेम, ख्रिस्त धर्मप्रचारक मिशनर्‍यांची कार्यपद्धती. भिन्न धर्माच्या अनुयायांनी एकमेकांना समजून घ्यावे हा याचा हेतू होता.
🔹 नवव्या दिवसाचे भाषण-
या परिषदेत विवेकानंदांना हिंदू धर्मावरची टीका, आरोप-प्रत्यारोप ऐकावे लागले होते, पण नवव्या दिवशी त्यांनी हिंदू धर्मावरचा त्यांचा निबंध सादर केला. इतर धर्मियांच्या टीकेचा कठोर शब्दात समाचार घेतला. ते म्हणाले, “आम्ही पूर्वेकडून आलेल प्रतिनिधी गेले काही दिवस इथे बसलो आहोत आणि एका अधिकारपदाच्या भूमिकेतून आम्हाला सांगितलं जात आहे की, आम्ही सर्वांनी ख्रिस्त धर्माचा स्वीकार करायला हवा. का? तर ख्रिस्त धर्मीय राष्ट्रे आज सर्वात अधिक प्रगतीशील आहेत. आम्ही आमच्या आसपास पाहतो, तर आम्हाला असं दिसतं की इंग्लंड हे ख्रिस्त धर्मीय राष्ट्र आज जगात सर्वात पुढारलेले आहे आणि ते पंचवीस कोटी लोकांच्या मानेवर पाय रोवून उभं आहे. आम्ही इतिहासात मागे वळून पाहतो, तर आम्हाला आढळून येतं की, ख्रिस्त धर्मीय युरोपच्या समृद्धीचा प्रारंभ स्पेनपासून झाला. या स्पेनच्या समृद्धीची सुरुवात झाली ती, मेक्सिकोवर आक्रमण करण्यापासून! आपल्या बांधवांचे गळे कापून ख्रिस्त धर्म प्रगतीशील होत जातो. अशा प्रकारची किंमत देऊन मिळणारी समृद्धी सौम्य प्रकृतीचा हिंदू स्वीकारणार नाही. मी इथे बसलो आहे आणि मी जे काही सारं ऐकलं तो असहिष्णु वृत्तीचा कळस होता. इस्लाम धर्माचे गोडवे गायलेले मी आता ऐकले. हे मुसलमान भारतात हातात तलवार घेऊन अत्याचार करीत आले आहेत. रक्तपात आणि तलवार ही हिंदूंची साधनं नाहीत. आमचा धर्म सर्वांविषयीच्या प्रेमाच्या आधारावर उभा आहे”. यावर श्रोत्यांनी उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला.
🔹 २० सप्टेंबरला ‘पेकिंगमधील धर्म’ हा विषय हेडलँड यांनी मांडला तेव्हा त्याला जोरदार उत्तर देत विवेकानंदांनी त्याचाही खरपूस समाचार घेतला.
🔹 २७ सप्टेंबर- समारोपाचे भाषण –
शेवटच्या दिवशी ७ ते ८ हजारांनी खच्चून भरलेले कोलंबस आणि वॉशिंग्टन सभागृह … ऐतिहासिक गर्दीचा हा उच्चांक होता. सर्वधर्म परिषदेच्या समारोपात तर, एखाद्या संगीत मैफिलीची भैरवीने सांगता होते तसे विवेकानंदांनी सर्व धर्माच्या अनुयायांना संदेश देऊन भाषण संपवले. ते म्हणाले, “कोणत्याही ख्रिस्ती माणसानं हिंदू वा बौद्ध होण्याची गरज नाही किंवा कोणत्याही हिंदू वा बौद्ध माणसाने ख्रिस्ती होण्याची गरज नाही. प्रत्येकानं दुसर्‍या धर्मातलं सारभूत तत्व ग्रहण करायचे आहे. त्याच वेळी आपलं वैशिष्ट्यही जपायचं आहे आणि अखेर स्वत:च्या स्वाभाविक प्रवृत्तीला अनुसरून आपला विकास करून घ्यायचा आहे”.
🔹 स्वामीजींनी सर्वांच्या मनात विश्वबंधुत्वाचा भाव निर्माण केला. ते म्हणाले, “आपले मार्ग भिन्न असले, विचारधारा वेगळ्या असल्या, तरी आपण सर्वजण भिन्न मार्गाने जात असलेल्या पूर्णतेचे यात्रिक आहोत”.
🔹 शिकागोच्या सर्वधर्म परिषदेतली स्वामी विवेकानंदांची भाषणे आणि श्रोत्यांचा त्यांस मिळालेला अभूतपूर्व प्रतिसाद म्हणजे भारताच्या गौरवाचं सुवर्णाक्षरांनी लिहिलेल पान होतं. विश्वबंधुत्व आणि विश्वधर्म यांचे उद्गाता असलेल्या स्वामी विवेकानंद यांनी धर्म, अध्यात्म आणि तत्वज्ञान यात असामान्य, अद्वितीय अशी कामगिरी केली होती. त्यांचे नाव अमेरिकेच्या कानाकोपर्‍यात पोहोचले होते. स्वामी विवेकानंद आता वैश्विक स्तरावर ख्यातनाम झाले होते. त्यांनी भारताबाहेर जाऊन केलेला आपली उच्च संस्कृती, हिंदू धर्माची वैशिष्ट्ये, तत्वज्ञान, आपल्या राष्ट्राबद्दलचा अभिमान व प्रेम यांचा जागर हे शिकागोच्या परिषदेनंतर १२८ वर्षानी आज आपण जाणून घेणे, माहिती करून घेणे अत्यंत महत्वाचे ठरेल. कारण त्याची आज नितांत आवश्यकता आहे.

  • 🔹🔹🔹🔹🔹🔹🔹🔹🔹🔹 डॉ. नयना कासखेडीकर, पुणे.

हेलन केलरची गोष्ट

तीस चाळीस वर्षांपूर्वी मी ‘किमयागार’ नावाचे एक वेगळ्या प्रकारचे नाटक पाहिले होते. त्यात भक्ती बर्वे यांनी प्रमुख भूमिका केली होती. त्यातली लहानपणची हेलन कमालीची दंगेखोर होती. तिला दिसतही नव्हते आणि ऐकायलाही येत नव्हते. तिला अक्षर, शब्द, वाक्य हे काहीच समजत नव्हते, भाषा ही संकल्पनाच माहीत नव्हती तर ती व्यक्त कशी होणार? ती चित्रविचित्र किंचाळ्या मारायची आणि सतत हातपाय झाडत रहायची. जो कोणी तिच्याजवळपास येईल त्याला किंवा तिला त्याचा जबर तडाखा मिळत असे. तिला कसे सांभाळायचे हेच तिच्या आईवडिलांना समजत नव्हते. अशा मुलीला शिकवायला एनी किंवा अने अशा एकाद्या नावाची एक तरुण शिक्षिका येऊन रहाते. ती तरी या मुलीला काय शिकवणार? असे विचारल्यावर ती सांगते “भाषा आणि फक्त भाषा”. प्रत्येक वस्तूला एक नाव असते हेच हेलनला कळायला खूप वेळ लागला. अने तिच्या हातात एक वस्तू देत असे आणि बोटाने तिच्या हातावर त्या वस्तूचे नाव लिहित असे. असे पुन्हा पुन्हा केल्यानंतर एक दिवस हेलनला वॉटर हा शब्द आणि पाणी यांचा संबंध समजला. हेलनला अत्यंत तल्लख बुद्धी असल्यामुळे ती भराभर शब्द शिकत गेली. ऐकायला येत नसले तरीही तोंडाने त्यांचे उच्चार करणेही शिकली. एक दिवस तिने आईला “मम्मा” असी हाक मारली. हे सगळे नाटककार वि.वा.शिरवाडकरांनी अत्यंत खुबीने रंगवले होते. हे नाटक मार्क ट्वेन यांच्या एका इंग्रजी पुस्तकावर आधारलेले होते. त्यांनी ते उलगडून सांगितले असेलच. पुढे जाऊन हेलन केलर जगप्रसिद्ध झाली आणि जगभर फिरून आली. माझे मित्र आणि सहकारी श्री.शरद पांडुरंग काळे यांनी लिहिलेली या हेलन केलरची गोष्ट त्यांचे आभार मानून इथे देत आहे. . . . . . आनंद घारे

हेलन केलर १९२०

हेलन केलरची गोष्ट

लेखक : श्री. शरद पांडुरंग काळे
निवृत्त वैज्ञानिक, भाभा अणुसंशोधन केंद्र

शाळेत असतांना आठवीच्या पुस्तकात हेलन केलर नावाचा धडा, मराठीच्या “मंगल वाचन” या क्रमिक पुस्तकात होता. त्या आंधळ्या आणि बहिऱ्या मुलीची कथा अविस्मरणीय अशीच होती. वयाच्या एकोणिसाव्या महिन्यात या छोट्या बालिकेला कोणत्यातरी अज्ञात रोगाने ग्रासले होते. कदाचित तो मेंदूचा आजार मेनिंजायटीस असावा. त्यामुळे तिची दृष्टी गेली आणि ती बहिरी देखील झाली. हेलन केलर यांच्या शब्दात, त्यांचे आयुष्य धुक्याने गच्च भरलेल्या समुद्रावर जसे वाटेल, तसे गेले. आठवते तेंव्हापासून डोळे आणि कान, ही पंचेंद्रियांपैकी दोन इंद्रिये कायमची निकामी झालेली असतांना, ही मुलगी तिचे जीवन कसे जगली असेल? या विचारानेच जीव कासावीस होतो. उतारवयात बहिरेपणा आल्यावर असहाय्य झालेल्या वृद्धांचे जीवन केविलवाणे असते. इथे तर जन्मजात म्हणावे असे बहिरेपण आणि आंधळेपण तिच्या वाट्याला आले होते.

२७ जून १८८८ रोजी हेलनचा जन्म केलर कुटुंबात, अमेरिकेतील अलाबामा राज्यातील टुसुकांबा या शहरवजा खेड्यात झाला होता. टुसुकांबा गावातील आयव्ही ग्रीन नावाचे केलर कुटुंबाचे पारंपरिक घर आता संग्रहालय म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. तिचे वडील आर्थर हेनले केलर हे त्या गावातील एका वृत्तपत्राचे संपादक होते. अमेरिकन स्वातंत्र्य युद्धानंतर स्वतंत्र अमेरिकेविरुद्ध, गुलामगिरी कायम राहावी यासाठी सात राज्ये एकत्र आली होती. त्या राज्यांच्या बाजूने लढणाऱ्या सैन्यात कॅप्टन म्हणून हेलनच्या वडिलांनी काही वर्षे आपली सेवा दिली होती. सन १८६५ मध्ये युद्ध जिंकल्यावर अमेरिकन संसदेने या सैन्यावर कायमची बंदी घातली. हेलन केलरचे पूर्वज स्वित्झर्लंडचे रहिवासी होते. त्यांच्यापैकी एक जण बहिऱ्या मुलांसाठी असलेल्या शाळेत शिक्षक होते! हेलनने आपल्या आत्मचरित्रात ह्या योगायोगाचा आवर्जून उल्लेख केला आहे.

अतिशय लहान वयात हे अपंगपण आल्यामुळे हेलन लढायला शिकली. तिने वयाच्या सातव्या वर्षापर्यंत कुटुंबतील सदस्यांशी “मन की बात” सांगण्यासाठी साठ संकेत विकसित केले होते! पदरवावरून कोणता सदस्य आसपास आहे, हे ती सांगू शकत होती. सन १८८६ मध्ये हेलनच्या आईच्या वाचनात चार्ल्स डिकन या प्रसिद्ध अमेरिकन लेखकाचे “अमेरिकन नोटस” हे स्फूर्तिदायक लिखाण आले. त्यात त्यांनी लॉरा ब्रिजमन नावाच्या अंध आणि बहिऱ्या स्त्रीची कहाणी सांगितली होती. त्यामुळे तिच्या आईने हेलनला तिच्या वडिलांबरोबर बाल्टिमोर येथील नाक, कान, घसा व नेत्रतज्ञ डॉ. ज्युलियन चिस्लो यांच्याकडे पाठविले. त्या डॉक्टरांनी तिच्यावर काही उपचार करून अलेक्झांडर ग्रॅहम बेल यांच्याकडे पाठविले. ग्रॅहम बेल त्यावेळी बहिऱ्या मुलांसोबत काम करीत होते. बेल यांनी हेलन आणि तिच्या वडिलांशी चर्चा झाल्यावर, त्यांना अंधांसाठी स्थापन झालेल्या बोस्टन येथील पर्किन्स संस्थेत पाठविले. याच संस्थेत लॉरा ब्रिजमन यांचे शिक्षण झाले होते. त्या संस्थेचे निर्देशक त्यावेळी मायकेल अनाग्नोस हे होते. त्यांनी त्यांच्या संस्थेतून शिक्षण झालेल्या वीस वर्षीय अने सलिव्हन या युवतीवर हेलनची जबाबदारी सोपविली. ही युवती पुढील ५० वर्षे हेलन बरोबर आया आणि आई होऊन राहिली!

३ मार्च १८८७ रोजी अने सलिव्हन हेलन केलरच्या अलाबामा येथील घरी राहावयास गेली. तिने लगेचच कामाला सुरुवात केली. त्यावेळी हेलन सहा वर्षांची होती. अने सलिव्हनने हेलनला, बोटांवर शब्दांचे स्पेलिंग शिकवायला सुरुवात केली. पहिला शब्द तिने डॉल निवडला! सहा वर्षाच्या बालिकेला खरतर बाहुला बाहुली मध्ये किती मजा वाटत असते! पण हेलनने बाहुली कधी पाहिलीच नव्हती. अनेने हेलन साठी बाहुली भेट म्हणून आणली होती. हेलन बाहुली किंवा डॉल शिकतांना उत्सुक होती. पण ते अवघड वाटले असेल म्हणून, किंवा त्यात स्वारस्य वाटले नसेल म्हणून, तिने शिकण्यासाठी असहकार पुकारला. अनेच्या लक्षात आले की, हेलनला शब्द आणि वस्तू यातील परस्परसंबंध समजत नसल्यामुळे, तिला ते शिक्षण नीरस वाटत होते!

अनेने आपली चिकाटी सोडली नाही. पण हेलनने देखील न शिकण्यासाठी उच्छाद मांडला. अनेने हेलनच्या आई वडिलांना सांगून त्यांच्यासाठी वेगळ्या खोलीची व्यवस्था करवून घेतली. केलरचे वडिलोपार्जित घर प्रचंड मोठे असल्यामुळे, त्यासाठी अडचण भासली नाही. अने बरोबर लढाई सुरू असतांना, हेलनला एका सुंदर क्षणी वॉटर म्हणजे पाणी समजले. अनेने बाथरूम हेलनला नेऊन तिथे थंड पाण्याचा नळ तिच्या हातावर सोडला, आणि दुसऱ्या हातावर बोटाने w a t e r असे लिहीले! एकीकडे एका हातावर पाणी पडत असतांना, अनेने तिच्या दुसऱ्या हातावर लिहिलेले स्पेलिंग हेलनला समजले! हेलनने आपल्या हाताने अनेच्या हातावर पुन्हा बोटाने w a t e r असे लिहून दाखविले! त्या क्षणाबद्दल तिला काय वाटले हे हेलनने आपल्या आत्मचरित्रात लिहिले आहे. हेलन म्हणते “त्या सुवर्णक्षणी माझ्या आत्म्याचा जन्म झाला!” बिचारीला आपल्या भावना व्यक्त सुद्धा करता येत नव्हत्या. पण त्या क्षणी झालेला आनंद तिने मनाच्या कप्प्यात साठवून ठेवला होता. त्या दिवशी अने कडून ती ३० शब्द शिकली, आणि त्या शब्दांचा व त्या वस्तूंचा परस्परांशी असलेला संबंध तिला समजला.

सन १९०५ मध्ये अने सलिव्हनने हार्वर्ड विद्यापीठातील जॉन मेसी नावाच्या एका तरुणाशी लग्न केले. काही वर्षे अने आणि जॉन दोघेही हेलन कडे पूर्ण वेळ लक्ष देत होते. पण नंतर जॉन आणि अने मध्ये दुरावा निर्माण झाला, व दोघे ही वेगळे राहू लागले! त्या दोघांनी घटस्फोट मात्र घेतला नव्हता. अनेची हेलन वर कमालीची निष्ठा होती. अने मुळेच हेलन घडत होती. त्या बहिऱ्या आणि अंध दगडातून एक सुंदर शिल्प कोरले जात होते. अने हे काम पूर्ण श्रद्धेने करीत होती. सन १८९० मध्ये हेलनने बोस्टन येथील बधिर मुलांसाठी असलेल्या हॉरेस मान पाठशाळेत बोलण्याचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. जवळजवळ २५ वर्षे झगडल्यानंतर तिला, दुसऱ्याला समजेल असे, बोलता येऊ लागले!

तिच्यासाठी जीवनातील प्रत्येक क्षण संघर्ष होता! सर्व सुविधा उपलब्ध असूनही न शिकणाऱ्या मुलांसाठी हेलनचा आदर्श फार मोठा आहे. अशा विद्यार्थ्यांना आपल्याला ते उदाहरण सातत्याने द्यायला हवे. सन १८९४ ते १८९६ दरम्यान तिने न्यूयॉर्क मधील बधिरांसाठी असलेल्या राईट ह्युमसन शाळेत जाऊन सांकेतिक स्वरूपात संवाद साधण्याचे धडे घेतले. इतर विषय देखील त्या शाळेत ती शिकली. सन १८९६ मध्ये तिने तरुण मुलींसाठी असलेल्या केम्ब्रिज शाळेत काही महिने व्यतीत केले. तिच्या संघर्षाच्या गोष्टी आता लोकांना थोड्या फार प्रमाणात समजू लागल्या होत्या.

मार्क ट्वेन या प्रसिद्ध लेखकाने तिची मुद्दाम भेट घेतली. तिने आपल्या बुद्धिमतेची त्यांच्यावर चांगलीच छाप पाडली होती. त्यांनी तिची ओळख आपला मित्र हेनरी रॉजर्स बरोबर करून दिली होती. हे रॉजर्स महोदय तेल कंपनीत उच्च पदावर काम करीत होते. तिच्या बुद्धिमतेची आणि जिद्दीची चांगलीच छाप त्यांच्यावर देखील पडली. हेलनला रॅडक्लिफ महाविद्यालयात दाखल करवून त्यांनी तिच्या शिक्षणाचा सर्व खर्च उचलला. अने अर्थातच सावली सारखी हेलन बरोबर असायची. वर्गात तिच्याबरोबर बसून प्रत्येक लेक्चर ती हेलनला समजावून सांगायची! ब्रेल, ओष्ठ स्पर्श भाषा, टायपिंग आणि बोटांवर स्पेलिंग अशा अनेक संवाद शैली हेलनने आत्मसात केल्या होत्या. वयाच्या २४ व्या वर्षी सन १९०४ मध्ये या महाविद्यालयातून हेलन पदवी परीक्षा उत्तीर्ण झाली! सन १९०५ मध्ये हेलनने अने आणि जॉन मेसी यांच्या मदतीने द स्टोरी ऑफ माय लाईफ हे पहिले पुस्तक लिहून प्रसिद्ध केले! अंध आणि बहिरेपणा आयुष्यभराच्या सोबतीला असतांनाही, हतबल न होता, हेलनने ज्या हिंमतीने येथपर्यंत मजल मारली होती, ती अतिशय कौतुकास्पद होती. अने आणि जॉन या दोघांनी तिला चांगली साथ दिली होती हे खरे असले तरी, मनाची उमेद राखण्याची तिची जिद्द खरोखरच जगावेगळी म्हंटली पाहिजे. त्या नंतर पुढे त्यांनी १२ पुस्तके लिहिली होती.

विसाव्या शतकातील पहिली ५० वर्षे हेलन केलरने अनेक सामाजिक आणि राजकीय विषय हाताळले. संततीनियमन, स्त्रियांच्या वेदना, स्त्रियांचे समाजातील स्थान, स्त्रियांचे हक्क ह्या विषयांवर त्यांनी भरपूर काम केले. महाविद्यालयीन शिक्षण संपल्यावर त्यांनी विविध समस्यांना तोंड देणाऱ्या लोकांचे जीवन कसे सुधारता येईल, याकडे लक्ष केंद्रित केले. त्यांच्या संघर्षमय जीवनाची कहाणी अमेरिकेत आणि बाह्य जगतात देखील पोहोचत होती. आपले अनुभव विविध ठिकाणी त्या सांगू लागल्या. शारीरिक दृष्ट्या अपंग असलेल्या रुग्णाच्या व्यथा त्यांनी अमेरिकन काँग्रेस समोर मांडायला सुरुवात केली त्यांच्यासाठी काय करायला हवे, ह्यावर विचार करून, त्यांची मांडणी उत्तमप्रकारे त्यांनी वेळोवेळी केली. त्यामुळे अमेरिकेत शारीरिक अपंगांसाठी सुविधा निर्माण होऊ लागल्या. हेलन केलर यांची ही मानवतेसाठी फार मोठी देणगी होती.

सन १९१५ मध्ये त्यांनी शहर विकासक जॉर्ज केसलर यांच्या सोबत हेलन केलर आंतरराष्ट्रीय प्रतिष्ठानची स्थापना केली. अंधपणाची कारणे आणि परिणाम, पोषण मूल्यांची कमतरता यावर अभ्यास करण्यासाठी या प्रतिष्ठानमध्ये अग्रक्रम देण्यात आला होता. सन १९२१ मध्ये अमेरिकन फेडरेशन फॉर ब्लाइन्डस या संस्थेची स्थापना झाली आणि हेलन केलर यांच्या प्रयत्नांना आकार येऊ लागला. सन १९२४ मध्ये त्या या संस्थेच्या सदस्य झाल्या. जनतेत अंध, मूक आणि बधिर लोकांच्या प्रश्नांविषयी जनजागृती करण्यासाठी त्यांनी खूप प्रयत्न केले. सन १९४६ मध्ये त्यांची नेमणूक अमेरिकन फाऊंडेशन ऑफ ओव्हरसीज ब्लाइंड या संस्थेच्या कौन्सिलर म्हणून झाली. सन १९४६ ते १९५७ दरम्यान त्यांनी जगभरातील ३५ देशांमध्ये प्रवास करून अंधांचे प्रश्न त्यांच्यासमोर मांडले. सन १९५५ मध्ये वयाच्या ७५ व्या वर्षी त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी आणि खडतर अशी ६४००० किलोमीटरची आशिया खंडाची सफर पाच महिन्यात पूर्ण केली. त्यांच्या या सफरीमुळे आशियात एक नवचैतन्य सळसळू लागले होते. एक अंध आणि बधिर बाई ७५ व्या वर्षी हे प्रयत्न करीत आहे, हे दृश्यच देवदुर्लभ होते!

त्यांना त्यांच्या आयुष्यात अनेक मानसन्मान मिळाले. सन १९३६ मध्ये अमेरिकेतील प्रतिष्ठेचे समजले जाणारे थिओडर रुझवेल्ट विशिष्ट सेवा पदक देण्यात आले होते. सन १९६४ मध्ये अध्यक्षीय स्वातंत्र्य पदक देण्यात आले होते. सन १९६५ मध्ये त्यांची निवड वुमेन्स हॉल ऑफ फेम मध्ये झाली होती. त्यांना जगातील विविध नामवंत विद्यापीठांनी सन्माननीय डॉक्टरेट बहाल केली होती. त्यात दिल्ली विद्यापीठाच्या डॉक्टरेटचा देखील समावेश होता.
हेलन केलर यांचे निधन १ जून १९६८ रोजी झोपेतच झाले. एका संघर्षमय जीवनाचा लौकिक दृष्ट्या अंत झाला होता, पण अंध असूनही अतिशय डोळसपणे जगलेले त्यांचे अलौकिक जीवन मात्र जगाच्या इतिहासात अजरामर झालेले आहे.
……/////////……./////////……. शरद काळे
1 Comment
Anand Ghare
अभ्यासपूर्ण लेख. हेलन केअर तर अद्वितीय होतीच, एका अंध आणि मुक्याबहिऱ्या मुलीशी संवाद कसा करायचा हे एक खूप मोठे आव्हान पेलणाऱ्या अनेचेही कौतुक करावे तेवढे थोडे आहे. तिच्या गोष्टीवर एक सुंदर मराठी नाटक आले होते त्यात भक्ती बर्वेची प्रमुख भूमिका होती.

आषाढाच्या पहिल्या दिवशी

आजचा दिवस ‘कालिदास दिन’ या नावाने ओळखला जातो. कुणी म्हणेल, आमच्याकडे तर कधीपासून पाऊस पडत आहे. तर कालिदासाचा यक्ष ज्या रामगिरीवर रहात होता तिथे कदाचित त्या काळात पहिले ढग आषाढात येत असतील, किंवा तो पहिला ढग नसेलही. त्या दिवशी त्याला तो ढग पाहून आपण पत्र लिहावे अशी कल्पना सुचली असेल. ते काही असो, पण मेघदूत हे काव्य आणि त्याच्या रचनेची कथा मात्र अजरामर झाली आहेच.

या दिवसाच्या निमित्याने मला फेसबुक आणि वॉट्सॅपवर मिळालेले लेख आणि काव्य मूळ लेखक व कवींचे आभार मानून खाली देत आहे.

************

कुबेराच्या शिव पूजेला शंभर फुलांपैकी एक फुल कमी पडते म्हणून तो यक्षाकडे बघतो तेव्हा यक्ष त्याला सांगतो की ते .फुल मी माझ्या प्रेयसीच्या डोक्यात घातले आहे तेव्हा चिडलेला कुबेर त्याला त्याच्या प्रेयसी पासून एक वर्ष विरहाचा शाप देतो आणि हीच शापवाणी मेघदूत या अमर खंड काव्याची निर्माती ठरली.
शापवाणी आणि सुंदर काव्य यांचा काहीतरी नातं असावं रामायण महाकाव्यालाही क्रौंच पक्षाच्या प्रणयी जोडप्याला मारणाऱ्या शिकाऱ्याला; वाल्मिकींनी दिलेशी शापवाणीच आधारभूत ठरली.

असो आज आषाढ शुद्ध प्रतिपदा हा दिवस कालिदास दिन म्हणून ओळखला जातो. मेघदूताची आठवण आज हटकून होते ती या ओळीने
आषाढस्य प्रथम दिवसे मेघमाश्लिष्टसानुं
वप्रक्रिडा -परिणत गज-प्रेक्षणीयं ददर्श*

मेघेन + आश्लिष्ट ( लिप्त / वेढलेला)
सानु — पर्वत शिखर वा उंच पठार
वप्रक्रिडा — बैलांचे वा हत्तींचे ढुशा मारत खेळणे
ददर्श — पाहिला ( दृश् धातु)

(विरह पीडित यक्षाला ) आषाढाच्या पहिल्या दिवशी पर्वत शिखरांना लिप्त करणारा मेघ ; क्रिडा करणाऱ्या प्रेक्षणीय हत्ती प्रमाणे दिसला
अनेकांना ही मेघदूताची सुरवात वाटते पण ही दुसऱ्या कडव्यातली तिसरी ओळ आहे

हे पूर्ण काव्य मंदाक्रांता वृत्तात आहे १० ते २० ओळी एखाद्या वृत्तात लिहणे आणी साधारण ४५० ओळी एका वृत्तात लिहणे वेगळेच इथेच कालिदासाची प्रतिभा दिसते
विरही यक्ष या मेघालाच आपला दूत बनवून प्रेयसीकडे पाठवतो ही मेघदूताची कल्पना
प्रथम हा यक्ष मेघाला आपल्या प्रियतमेच्या नगरी पर्यंत जाण्याचा मार्ग सांगतो हा मेघदूताचा पहिला भाग पूर्व मेघ नावाने ओळखला जातो .यामध्ये ८ पर्वत ९ प्रदेश आणि १० नद्या यांच्या विहंगम दृश्याचे सुंदर वर्णन कालिदासाने जमिनीवर राहून केले आहे सुंदर भौगोलिक वर्णन आहे. हे त्याचे वर्णन म्हणजे इंजिनियरिंग भाषेत टॉप व्हु वर्णन म्हणायला हरकत नाही. तर उत्तर मेघ हा यक्षाने प्रेयसीला दिलेला संदेश आहे आता चार मासच शाप संपायला उरले आहेत मी कार्तिक मासात येतोच आहे. असे हे यक्षाचे विरहगान आहे

कालिदासाच्या साधारण चाळीस साहित्य कृतीं मधल्या सात उत्कृष्ट साहित्य कृती अशा
१) शांकुतल २) मेघदूत ३) कुमार संभव ४) रघुवंश ५ ) मालविकाग्नीमित्रम् ६ ) विक्रमोवंशीय ७ ) ऋतुसंहार (संहारचा अर्थ समुह वा एकत्रीकरण 😊)
या अजरामर साहित्यामुळेच कालिदास सर्वोतम व कविच्या गणनेत प्रथम क्रमांकावर येतो आणी नंतर कुणीच कवी येत नाही सांगणारा हा श्लोक
पुरा कविनां गणना प्रसंगे कनिष्ठिकाधिष्ठित कालिदास : |
अद्यापि ततुल्यकवेरभावात् अनामिका सार्थवती बभुव ॥

कनिष्ठिका — करंगळी अनामिका — १) करंगळी नंतरचे बोट २) नाव नसलेला
ततुल्यकवेरभावात — त्याच्या तुल्य कवीच्या अभावात

पूर्वी ( उत्तम ) कवींच्या गणना प्रसंगी कालिदास करंगळी वर अधिष्ठित झाला आणी त्याच्या तुल्यबळ कवी न मिळाल्याने करंगळी नंतरचे बोट अनामिका ( नाव नसलेले ) अद्यापिही तसेच राहिले आहे

नरेंद्र

************

गुजगोष्टी मध्ये गुंग, भार्येच्या संगतीत
भान नाही त्याला, गेली आज्ञा विस्मृतीत

क्रोधित यक्षराजा, सुनावी शिक्षा अशी
पत्नीला विलग करुनी, धाडला दूरदेशी

जाता सामोरे क्रोधाला, हद्दपार केले त्याला
शिक्षा भोगणार एक, पण जाहली युगुलाला

विरहात होती तीही, ना सुचे अन्नपाणी
पण सांगणार कोणा, तिची करुण कहाणी

येता वर्षाकाल, बरसल्या धारा जेव्हा
आठव येता त्याला, व्यकुळला जीव तेव्हा

दूत करुनी मेघाला, धाडला पत्नीकडे
शुभवार्ता सांगावी, असे घातले साकडे

घेऊन निरोप त्याचा, तो मेघ रवाना झाला
कालिदासाची लेखणी, ‘मेघदूत’ जन्मा आला……

मधुश्री वैद्य

****************

आषाढस्य प्रथम दिवसे


मेघदूत लिहिणाऱ्या कवि कुलगुरू कालिदास यांची आज जयंती ! आषाढ महिन्याचा पहिला दिवस.आषाढस्य प्रथम दिवसे या अजरामर श्लोकाची निर्मिती केली.
विदर्भातील रामटेक/रामगिरी इथून या ढगाचा हिमालयाच्या कुशीत वसलेल्या अलकानगरीपर्यंतचा प्रदीर्घ प्रवास यात वर्णन केला आहे. हा आषाढातील काळाभोर मदमस्त हत्तीसारखा ढग खूप दूरवर प्रवास करेल अशी खात्री वाटल्याने त्यालाच प्रेमिकांचा दूत बनवून पाठवले आहे. सध्याच्या मोबाइल युगात एखाद्या ढगालाच माणसाप्रमाणे दूत बनवणे खूप रोमांचक वाटते.
अलका नगरीत एक यक्ष कुबेराला महादेवाच्या पुजेसाठी सकाळी उमललेली ताजी कमळे रोज देण्याचे काम करत असतो. नवपरिणीत पत्नीबरोबर वेळ मिळावा म्हणुन तो यक्ष रात्रीच कमळे तोडून ठेवतो. दुसऱ्या दिवशी सकाळी कुबेर पूजा करत असताना त्या उमलू लागलेल्या फुलात रात्री कोंडला गेलेला भुंगा कुबेराला डंख मारतो. त्या काळच्या पद्धतीनुसार कुबेर यक्षाला शाप देतो. आणि त्या यक्षाची व त्याच्या प्रियेची ताटातूट होते.
मग रामगिरीहून,जिथे सीतेची स्नानकुंडे आहेत,अशा ठिकाणाहून अश्रुभरलेल्या डोळ्यांनी यक्ष मेघापाशी निरोप देतो. राम आणि सीता यांचा पण विरह प्रसिद्ध आहे.
वाटेतल्या निसर्गाच्या अप्रतिम वर्णनानी नटलेले हे काव्य !आपल्याला नर्मदा,वेत्रवती नदी, विदिशा नगरी,कदंब वृक्षांनी नटलेले पर्वत,उज्जैन, अवंती नगरी,शिप्रा नदी,महांकालेश्वर सगळ्याचे वर्णन करत या मेघाचा प्रवास गंभीरानदी, हिमालयाच्या कुशीत उगम पा्वलेली जान्हवी/गंगा नदी,मानस सरोवरापर्यंत होतो. कैलासाच्या कुशीत वसलेल्या अलकानगरीत मेघ पोचतो.
तो मेघाला स्वत:च्या घराचे,त्याच्या आसपासच्या मंगल खुणांचे वर्णन करतो.शापातले किती दिवस राहिलेत हे फुलांनी मोजणाऱ्या ,विरहाने कृश झालेल्या आपल्या पत्नीचे वर्णन करतो..परत येऊन तिची खुशाली कळव सांगतो.
ताटातूट,विरह हाच या काव्याचा पाया आहे.आपण आपल्या मनात सतत रहाणाऱ्या व्यक्तीची आठवण काढत असतो. आठवण हा शब्द पण योग्य नाही,त्या व्यक्तीला कधीचं विसरलेले नसतो.
याच भावनेचे प्रतिबिंब या अमर काव्यात मिळते.
कविकुलगुरु कालिदास यांना सादर प्रणाम !!
आजच्या विज्ञान युगात मेघाला दूत बनवून पाठवणे किती काव्यमय वाटते नाही. आषाढातला पहिला दिवस घेऊन येतो खूप सण,व्रतवैकल्ये !!कोरोनामुळे खर तर भांबावून गेलो आहोत. अशा वेळी आपल्या जीवनातली भक्ती,श्रद्धा आपल्याला तारुन नेतील. निमिषार्धात संपर्क साधण्याच्या या युगात आषाढाच्या पहिल्या दिवशी कवि कुलगुरु कालिदास यांचे स्मरण करु या !!
माधुरीशिधये

कविकुलगुरु कालिदास आणि त्याचे साहित्य यांची ओळख करून देणारे माझे लेख इथे वाचावेत – आनंद घारे
https://anandghare2.wordpress.com/2010/09/09/%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%95%e0%a4%b5%e0%a5%80-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b8/

***********

आषाढाच्या पहिल्या दिवशी अवचित दिसशी मला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

रामगिरीवर एक यक्ष मी
काळ कंठितो विरही कामी
कसा सांगू मी शाप भोगतो व्यथा जाळते मला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

स्वीकारी या कुटजफुलांते
ऐक प्रार्थना प्रसन्नचित्ते
स्वागत करितो प्रीतिवचाने प्रणयी हा पोळला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

तुला पाहुनी सुखासीनही
कातर होती , होती विरही
कथा काय मग कंठ मिठीचा प्रिय ज्यांचा तुटला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

तप्तांचा तू असशी आश्रय
इंद्रसचिव तू , तू करुणामय
निरोप माझा घेउनी जाई अलकानगरीला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

प्रिया दूर मम तिला भेटशील
मनी वाटते नाही न म्हणशील
विफल विनवणी सुजनी बरवी नको शठी सफला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

कुठला घ्यावा मार्ग प्रथम तो
सांगुनी नंतर निरोप कथितो
दूत होऊनी पोचीव माझ्या दुःखी दयितेला
म्हणुनिया विनवीत मेघा तुला

गीत – डॉ. वसंतराव पटवर्धन
संगीत – अरूण काकतकर
स्वर – पं . जितेंद्र अभिषेकी

महाकवी कालिदास दिन


☁️🌧️☁️🌦️☁️🌧️☁️

वासन्तं कुसुमं फलं च युगपद् ग्रीष्मस्य सर्वं च यद्!
यच्चान्यन्मनसो रसायनमतः सन्तर्पणं मोहनम्!
एकीभूतमभूतपूर्वमथवा स्वर्लोकभूलोकयोः!
ऐश्वर्यं यदि वाञ्छसि प्रियसखे शाकुन्तलं सेव्यताम्!!

वसंतऋतूतला मोहोर आणि ग्रीष्म ऋतूतलं फळ हे सर्व एकाचवेळी ( युगपद्) ज्यात आहे, जे ( एकाच वेळी) मनाला शांत करणारे ( संतर्पणम्) आणि मोहितही करणारे आहे. किंवा स्वर्ग आणि पृथ्वी यांचं ऐश्वर्य जर एकाच वेळी एकत्र हवं असेल तर प्रियमित्रा, तू शाकुंतलाचा आस्वाद घे.
कालिदास हे भारतीय साहित्यविश्वाला पडलेलं एक स्वप्न होतं. दोन महाकाव्य लिहिल्यामुळे कविकुलगुरु असं बिरुद गीतगोविंदकार जयदेव ( १२ वं शतक) यानं त्याला लावलं. जयदेवानंच त्याला ‘ कविताकामिनीचा विलास’ असं सार्थ विशेषण बहाल केलं.
अठराव्या शतकात युरोपीयन लोकांचा संस्कृत भाषेशी परिचय झाला. कलकत्ता येथे न्यायाधीश म्हणून कार्यरत असलेले सर विल्यम जोन्स हे रीतसर संस्कृत शिकणारे पहिले विद्वान. त्यांनी त्यांचे गुरु रामलोचन यांच्या मदतीनं कालिदासाच्या अभिज्ञानशाकुंतलाचं प्रथम लॅटिन भाषेत आणि नंतर इंग्रजी भाषेत अनुवाद केला. त्यांनी तो प्रसिद्ध निसर्गवादी ( naturalist) शास्त्रज्ञ फाॅर्स्टर यांना त्यांचे मित्र हुम्बोल्ट यांच्यामार्फत दिला. फाॅर्स्टर यांनी त्याचा जर्मन भाषेत अनुवाद केला आणि तो जर्मन कवी Goethe ( मराठीत गटे) यांच्या हातात पडला.‌ तो वाचल्यावर ते अक्षरशः तो ग्रंथ डोक्यावर घेऊन नाचले. पाश्चात्य देशात नुकताच मूळ धरू लागलेला सौंदर्यवाद ( romanticism) कालिदासाच्या निसर्गकन्या शकुंतलेच्या मोहक चित्रणानं बहरून आला. कालिदासाच्या शाकुंतलानं वेडा झालेल्या या कवीनं शाकुंतलासंबंधी जे उद्गार काढले त्याचा संस्कृत अनुवाद वरील श्लोकात आहे. तो कुणी केला हे माहित नाही.
…..प्रा. डॉ. निर्मला कुलकर्णी

☁️🌧️☁️🌦️☁️🌧️☁️

★।। कालिदास सरताज कवींचा ।।★

हरि:ओम…..! नर्मदे हर……..!
सुप्रभात, सादर स्नेह वंदन……!
रसिकहो नमस्कार…….
आज आषाढ महिन्यातील पहिला दिवस म्हणजेच आषाढ शुद्ध प्रतिपदा ……

भारतीय साहित्य जगतात आजचा दिवस “महाकवी कालिदास दिन” म्हणून साजरा करण्याचा प्रघात आहे. कोण हा महाकवी कालिदास? आज आपण त्यांच्याबद्दल काही जाणून घेण्याचा प्रयत्न करणार आहोत.
आदि कवी महर्षी वाल्मिकी व महामती श्री भगवान वेदव्यास यांच्या नंतर भारतीय साहित्य जगताला आपल्या अलौकिक प्रतिभेने व दिव्य अशा काव्य संपदेने ललामभूत ठरणारा हा महाकवी केवळ भारतीयच नव्हे तर सर्व जगातील रसिकांचा, साहित्यप्रेमींचा, अभ्यासकांचा व संशोधकांचा अभ्यास विषय व सरताज झाला आहे. आपल्या काव्यातून शब्दालंकार, उपमा, निसर्ग वर्णन,उत्कट शृंगार, मानवी भावभावना व श्रेष्ठ सांस्कृतिक व साहित्यिक मूल्य प्रस्थापित करणारा हा बहुमुखी प्रतिभेचा अद्वितीय कविराज स्वतःबद्दल मात्र कमालीचे मौन बाळगतो. त्यामुळेच त्याचा जन्म, त्याचे शिक्षण, त्याची गुरुपरंपरा, त्याचे देहावसान या बाबतीत इतिहासामध्ये कोणताही ठोस लेखी पुरावा मिळत नाही. व त्यामुळे अनेक मत मतांतरे असल्याचे जाणवते. तरीही भारतीय साहित्य जगतात व पर्यायाने विश्व शारदेच्या प्रांगणात आपल्या काव्य कैलास निर्मितीतून अलौकिक व शुक्र ताऱ्या प्रमाणे अढळ स्थान प्राप्त करणाऱ्या या महाकवीला आपण भारतीयांनी योग्य तो सन्मान व हवा तसा न्याय दिला नाही ही खंत रसिकजनांच्या मनात घर करून राहतेच.

हा कालिदास आपल्याला भेटतो तो लोककथातून किंवा किंवदंतीतूनच. त्याबद्दल सर्व मान्य व बहू प्रचलित असलेली कथा अशी आहे. काशीराज नरेशांचे आपल्या एकुलत्या एक राजकन्ये वर ( वेदवती /विद्योत्तमा वर) खूपच प्रेम होते.कारण ती सुपुत्री, सुशील,सौंदर्यसंपन्न, राजकारण कुशल व साहित्यशास्त्रविनोदा यामध्ये असाधारण गती असलेली एक प्रतिभावंत रूपगर्विता होती. काशी राजाच्या दरबारात येणाऱ्या कितीतरी पंडितांची परीक्षा घेऊन तिने त्यांना परास्त केले होते. ही अशी तेजस्वी कन्या बालपणापासून प्रधान पुत्र असलेल्या तिच्या सवंगड्या बरोबरच वाढली. लहानाची मोठी झाली. स्वाभाविकच उभयतांमध्ये एक अंगभूत आकर्षण व स्नेहभाव निर्माण झाला. त्या आधारे प्रधान पुत्राने तिला लग्नाचा प्रस्ताव दिला, पण तू माझ्या बाबांच्या नोकराचा पुत्र आहेस, मी तुझ्याशी विवाह करणार नाही. असे म्हणून या मानिनीने त्याचा प्रस्ताव झिडकारला.

तिच्या या नकारामुळे तो सूडाने अंतर्बाह्य पेटला व एखाद्या मुर्खाशीच हिचा विवाह करून हिचा आजन्म सूड घेण्याचे त्यांनी ठरवले. तो अशा महामूर्खाच्या शोधात बाहेर पडला. असेच फिरत असताना जंगलात एका झाडाच्या फांदीवर बसून तीच फांदी तोडणारा एक मूर्खश्रेष्ठ त्याला सापडला. शरीराने धडधाकट, दिसायला सुंदर व धारदार नाकाचा,सावळ्या अंगकांतीच्या व टपोऱ्या डोळ्यांच्या या मूर्खाला प्रधान पुत्राने सर्व बनाव करून दरबारात त्याच्या शिष्य परिवारासह महापंडित व साहित्य शास्त्राचा मूर्धन्य विद्वान म्हणून सादर केले.
राजकुमारीने विचारलेल्या साहित्य शास्त्रातील सर्व प्रश्नांची उत्तरे त्याच्या तथाकथित शिष्यांनी दिल्यामुळे या महा पंडिताला दरबारात बोलण्याची वेळच आली नाही. त्याच्या या अलौकिक पंडित्यावर राजकुमारी भाळली व प्रधान पुत्राने केलेल्या बनावानुसार उभयतांचा विवाह पार पडला. आपल्या वैवाहिक सहजीवनाचे एक वेगळेच अलौकिक भावस्वप्न उराशी घेऊन राजकन्येने त्याच्या संसारात पाऊल टाकले.

पण हाय रे दुर्दैव….. ज्याला महापंडित समजून तिने साता जन्माचा सहचर म्हणून निवडले होते तो तद्दन मूर्ख असल्याचे तिच्या लक्षात आले. तिने मनात योजलेल्या सर्व स्वप्नांचा अगदी चक्काचूर झाला, भीषण भवितव्याच्या जाणिवेने तिच्या डोळ्यापुढे काळाकुट्ट अंध:कार पसरला. पण ती राजनीती कुशल असल्यामुळे तिने स्वतःला सावरले अशा मुर्खा बरोबर आजन्म संसार करण्याची शिक्षा भोगण्या पेक्षा विधवा म्हणून विजनवासात राहणे जास्त श्रेयस्कर वाटून तिने कमरेची कट्यार काढून त्याच्या गळ्यास लावली. तो घाबरला व त्याने झालेला सर्व प्रकार एका क्षणात तिला सांगून टाकला. प्रधान पुत्राने आपला असा सूड घेतला आहे हे तिच्या लक्षात आले पण आता वेळ निघून गेली होती. तरीही याच्याजवळ अल्पांशाने तरी साहित्य शास्त्र विनोदबुद्धी आहे का याचा शोध घेण्यासाठी तिने त्याला प्रश्न केला……
“अस्ति कश्चित वाग्विशेष:……..?”

हा प्रश्न ऐकून तो अधिकच गोंधळला, राजकन्येने त्याच्या गळ्यास तीक्ष्ण कट्यार लावली, राज कन्येचा हा रुद्रावतार पाहून त्याने कसाबसा आपला जीव वाचवला व रात्रीच्या अंधारात गवाक्षातून उडी मारून तो अदृश्य झाला. जनश्रुती नुसार पुढे त्याने भगवती काली मातेची उपासना करून अलौकिक असे ज्ञान प्राप्त करून घेतले. त्याच्या उपासनेने प्रसन्न होऊन अभिनव वाग्विलासिनी शारदा काली मातेच्या रूपात त्याच्यासमोर प्रकट झाली. आणि तिने त्याला काव्यालंकार संपन्न केले.कालीमातेच्या प्रसादातून मिळालेल्या या प्रतिभेच्या वरदानाची प्रासादिक कृतज्ञता म्हणून तो स्वतःला “कालिदास” म्हणवू लागला. मात्र राजकन्येने विचारलेला तो प्रश्न त्याचा मेंदू पोखरतच होता, तो प्रश्न होता……
अस्ति कश्चित वाग्विशेष: ……. ?”

या प्रश्नातील एकेका शब्दाने सुरुवात करून या महाकवी ने भारतीय साहित्य जगतामध्ये अनुलंघ्य असे काव्य कैलास निर्माण केले. व उन्मत्त राजकुमारीस उत्तर दिले.
१) अस्ति :- या शब्दापासून सुरुवात करून महाकवी कालिदासांनी “कुमार संभव” नामक महाकाव्याची रचना केली. या महाकाव्याचा विषय शिवपार्वतींची प्रेम कथा व परिणय सोहळा असा आहे. तारकासुराच्या वधासाठी भगवान कार्तिकेयांच्या जन्म हेतूने रचण्यात आलेल्या शिवपार्वतींच्या प्रेम कथा व परिणय कथेचे यात सुरम्य वर्णन आहे. यात महाकवी कालिदासांची प्रतिभा गिरीराज हिमालयाच्या उत्तुंग उंची सारखेच त्याचे अलौकिक दर्शन आपणास घडविते. या महाकाव्याचा पहिला श्लोक पुढीलप्रमाणे आहे.
“अस्त्युत्तरस्याम दिशी देवतात्मा
हिमालयो नाम नगाधिराज:।
पूर्वा परो तोय निधिन् वगाह्य
स्थित: पृथ्वीव्या इव मानदंड:।। ”

२ ) कश्चित:- या शब्दापासून सुरुवात करून महाकवी कालिदासांनी “मेघदूत” नावाचे जगप्रसिद्ध असे खंडकाव्य रचले आहे.कुबेराच्या शापाने शापित झालेला यक्ष शिक्षा म्हणून एक वर्षासाठी पृथ्वीतलावर येतो. रामगिरी च्या( रामटेक, नागपूर ?) आश्रयाला तो राहतो. त्याच्या पृथ्वीतलावरील निवासास आठ महिने पूर्ण झाले आहेत.अलकापुरीतील आपल्या प्रेयसीच्या मीलनास उत्सुक,व्याकुळ आणी आतुर झालेला यक्ष आषाढाच्या पहिल्याच दिवशी आकाशातून जाणाऱ्या मेघांना दूत बनवून अलकापुरीत राहणाऱ्या आपल्या प्रिय प्रेयसी ला संदेश पाठवितो असे या खंड काव्याचे कथानक आहे. मंदाक्रांता वृत्तात 120 मुक्तकातून व पूर्व मेघ व उत्तर मेघ अशा दोन भागातून हे खंड काव्य कालिदास आपल्यापुढे मांडतात. हे खंडकाव्य म्हणजे कालिदासांच्या संपूर्ण व स्वतंत्र प्रज्ञेचा उत्तुंग आविष्कार होय. या संपूर्ण खण्डकाव्यातून उत्कट व प्रसंगी उत्तान शृंगाराचे अप्रतिम वर्णन कालिदासाने केले आहे. कश्चित् शब्दा पासून सुरु होणारा या काव्याचा पहिला श्लोक पुढीलप्रमाणे आहे…….
“कश्चित् कांता विरह गुरुणा स्वाधिकारात प्रमत्त:।
शापेनास्तंगमित्य महिमा वर्ष भोग्येण भर्तृ:।
यक्षश्चक्रे जनक तनया स्नान पुण्योदकेषु ।
स्निग्धच्छाया तरुषुवशितम रामगिर्याश्रमेषु।। ”

३ ) वाक् :- वाक् या शब्दापासून सुरुवात करुन महाकवी कालिदासांनी भगवान श्रीरामांचे पूर्वज महाराज श्री रघूंच्या वंशाच्या जीवनादर्श व पराक्रमाचे अप्रतिम वर्णन केलेले आहे. रघु वंशातील सत्तावीस पिढ्यांचे अतिशय सुंदर तपशीलवार व मनोहर असे वर्णन यात वाचावयास मिळते. तत्कालिन नीती कल्पना, न्यायव्यवस्था, चारित्र्य प्रियता ,न्याय प्रियता,स्वप्नातहि दिलेला शब्द पाळण्याची परंपरा व रघुवंशीयांच्या महान पराक्रमाचे यात साद्यंत सप्रमाण वर्णन आहे. वाक् या शब्दापासून महाकवी कालिदास यांनी रचलेल्या या महाकाव्याचा पहिला श्लोक पुढीलप्रमाणे आहे……
“वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थ: प्रतिपत्यये।
जगत: पितरौ वंदे पार्वती परमेश्वरौ।।”

४ ) ऋतुसंहार :- वरील तीन सुप्रसिद्ध काव्यां व्यतिरिक्त महाकवी कालिदास यांचे ऋतूसंहार हेही एक खंडकाव्य प्रसिद्ध आहे. ऋतुसंहार ही कालिदासाची पहिली रचना असल्याचे विद्वानांचे मत आहे. प्रत्येकी 18 ते 20 श्लोकांच्या सहा सर्गातून, सहाही ऋतूंचे विलक्षण निसर्ग वर्णन यात कालिदासाने केले आहे. विशेषतः ऋतू बदलाचा मानवी प्रेम जीवनावर होणार्या परिणामाची सूक्ष्म व तरल मांडणी महाकवी कालिदास या काव्यातून करतात.
याशिवाय महाकवी कालिदास यांनी तीन अतिशय सुंदर अशी नाटकेही लिहिली आहेत.
१ ) मालविकाग्निमित्र :- राजा अग्निमित्र व मालविका यांच्यातील सुरस प्रेम कथेची या नाटकात अतिशय सुंदर मांडणी महाकवी कालिदासांनी केली आहे.
२ ) अभिज्ञान शाकुंतल :- महाकवी कालिदासांची जगप्रसिद्ध अशी ही नाट्यरचना. जगातील बहुतेक सर्व भाषांमधून या अतिशय सुरस व भावपूर्ण नाटकाची भाषांतरे झालेली आहेत. जर्मन महाकवी गटे हे अभिज्ञान शाकुंतल डोक्यावर ठेवून नाचला ते उगाचच नाही. विश्वामित्र व मेनका कन्या शकुंतला व महाराज दुष्यंत यांच्यातील प्रेम कथेचे अतिशय तरल, नाट्यपूर्ण व तपशिलवार चित्रण कालिदास या नाटकातून करतात.
“काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्या शकुंतला”
अशी उक्ती प्रसिद्धच आहे. कण्व मुनींच्या ह्रुदयातील पितृ वत्सल उलघाल हा या नाटकातील प्रसंग पिढ्या न पिढ्या रसिकांच्या मनावर कोरला गेला आहे. या नाटकातून तत्कालिन ऋषी संस्थेचे वर्णन, आश्रमिय वातावरणाचे सुंदर वर्णन, नागर व आश्रमिय जीवन,राज्यव्यवहाराचे वर्णन, कालिदासाची प्रतिभा आपल्याला घडविते.

३ ) विक्रमोर्वशीय:- महाकवी कालिदासाची हीसुद्धा एक अप्रतिम नाट्यकृती. राजा पुरुरवा व उर्वशी यांची अतिशय रहस्यमय, गुंतागुंतीची,उत्कंठा वर्धक व तरल संवेदनापूर्ण अशी प्रेमकथा महाकवी कालिदास यातून आपल्यापुढे मांडतात.
याशिवाय महाकवी कालिदास हे ज्योतिष तज्ञही असल्याने ज्योतिष विषयक “उत्तर कालामृतम् ” नावाच्या एका ज्योतिष ग्रंथाचीही नोंद कालिदासांच्या नावाने आहे.
महाकवी कालिदास हे भारतीय साहित्य व काव्य जगतातील एक उत्तुंग कैलास शिखर आहे. त्यांनी निर्माण केलेल्या या रस सिद्ध, दर्जेदार व कालजयी साहित्यकृतींचा गौरव करण्यासाठीच भारतीय साहित्य जगताने त्यांना “कविकुलगुरू” “कनिष्ठिकाधिष्टित” व “कविता कामिनी विलास” या गौरवशाली उपाधींनि गौरविले आहे. समस्त भारतीयांना ललामभूत होणारा व येणाऱ्या कित्येक पिढ्यांना भारतीय समाज जीवन, भारतीय अध्यात्म, भारतीय निसर्ग, भारतीय भावभावना, भारतीय कुटुंब जीवन, ऋषी परंपरा व दिव्य चरित्रांचे उदात्त चित्रण करणाऱ्या या अलौकिक साहित्यकृतींचे दर्शन घडविणार्या या महाकविचा परिचय व्हावा व त्याच्या साहित्य कृतींचा आस्वाद घेण्याचा, अभ्यास करण्याचा विचार आमच्यात रुजावा म्हणून हा लेखन प्रपंच.

आज आषाढ शुद्ध प्रतिपदा अर्थातच “कालिदास दिन “अथवा “कालिदास जयंतीच्या” निमित्ताने महाकवी कालिदासाच्या या उत्तुंग,असामान्य,अतुलनीय कर्तुत्वाला मानाचा मुजरा व विनम्र अभिवादन……! धन्यवाद….!
स्नेह प्रार्थी,
।।।© अक्षर योगी ।।।
राष्ट्रीय कीर्तनकार, भागवताचार्य, ह.भ.प. योगेश्वर उपासनी महाराज,
समर्थ नगर, अमळनेर,जि.जळगाव.


जाई आज शकुंतला निजगृहे, येई भरूनी मला ।
दाटे कंठ, मनात साखळतसे चिंता सुखाची तिच्या ॥
माझी ही स्थिती होतसे, मग दशा होई पित्याची कशी ।
जाई सोडुन ती घरास मुलगी, वाईट वाटे किती ॥ – शार्दूलविक्रीडित

नरेंद्र गोळे

Madhav Bhokarikar
अभिज्ञानशाकुंतलम् आणि त्यातील चार श्लोक !
आज आषाढ शुद्ध, प्रतिपदा ! या दिवशी आवर्जून आठवतो, तो या देशातील महाकवि कालिदास ! ‘उपमा कालिदासस्य’ हे अगदी भाषेतील अलंकार शिकण्यापूर्वीपासूनच माहिती आहे. हा श्लोक या संबंधानेच आहे.
उपमा कालिदासस्य नोत्कृष्टेति नो मम ।
अर्थान्तरन्यास विन्यासे कालिदास विलिष्यते।।
भावार्थ – उपमा किंवा अर्थान्तरन्यास अलंकाराचा प्रयोग असो, सर्व काव्यप्रकारात विशेष चमक निर्माण करतात.
महाकवि कालीदासाच्या कित्येक रचनांमधील प्रमुख रचना म्हणजे, संस्कृतमधील सात रचना ! खंडकाव्य असलेले ऋतुसंहार आणि मेघदूत, महाकाव्य मानले जाणारे रघुवंशम् आणि कुमारसंभवम्, आणि तीन अलौकिक अशा नाट्यकृती, त्या म्हणजे मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम् आणि अमर झालेली नाट्यकलाकृती म्हणजे, अभिज्ञानशाकुन्तलम् !
शकुंतलेची कथा, ही महाभारतातील ! विश्वामित्र ऋषींची घोर तपश्चर्या पाहून, आपल्या इंद्रपदाची काळजी पडलेल्या इंद्राने, त्यांचा तपोभंग करण्यासाठी स्वर्गलोकीची अप्सरा, मेनका या सौंदर्यवतीला पाठवले. विश्वामित्र ऋषींची तपश्चर्या, मेनकेने भंग केली, आणि तिला विश्वामित्र ऋषींकडून मुलगी झाली. विश्वामित्र ऋषींची तपश्चर्या भंग झाल्याने, मेनका आता त्यांच्यासोबत थांबण्याचे प्रयोजनच नव्हते. मेनका, या तिच्या छोट्या नवजात मुलीला, जंगलात सोडून स्वर्गलोकी निघून गेली. या मुलीला वाढवले, ते शकुंत पक्ष्यांनी, आणि म्हणून शकुंत पक्ष्यांनी वाढवलेली, ती शकुंतला, असे तिला म्हणू लागले. तिला आश्रमात आणून आश्रय दिला, आपल्या मुलीसारखे वाढवले, ते कण्वमुनींनी ! ही शकुंतला ही दुष्यंत राजाची पत्नी होती, तिला भरत नांवाचा पुत्र झाला, आणि त्या भरत राजाच्या नांवावरूनच आपल्या देशाचे नांव, भारत पडले.
अभिज्ञानशाकुंतलम्, हे नाटक महाभारतातील या शकुंतलेच्या कथेवर आधारलेले. कण्वमुनींनी जिचा सांभाळ आपल्या आश्रमात मुलीप्रमाणे केला, ती शकुंतला ! राजा दुष्यंताशी जिचा गांधर्वविवाह झाला, त्याच्यापासून झालेला पुत्र भरत याची माता, ती शकुंतला ! अशा शकुंतलेवर, कालिदासाने नाटक लिहीले, त्या नाटकाच्या महत्तेबद्दल नाट्यकला रसिक म्हणतात –

काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्या शकुन्तला〡
तत्रापि चतुर्थोअङ्कस्तत्र श्लोक चतुष्ट्यम् ⅼ ⅼ
भावार्थ – सर्व काव्यप्रकारात नाटक रमणीय, आणि नाटकांमधे देखील ‘अभिज्ञानशाकुंतलम्’ आणि त्यात देखील त्याचा चौथा अंक, आणि त्यातील परमावधी म्हणजे ते चार श्लोक !
या नाटकाला, त्यातील श्लोकांना एवढे महत्व देण्याचे कारण म्हणजे, यांत करूण रसाचा परमोच्च बिंदू महाकवि कालिदासाने गाठला आहे. आजच्या दिवशी, या ‘कालिदास दिनी’ वाटले, की ते चार श्लोक सांगावेत, म्हणून हा प्रपंच !
मुलीच्या लग्नानंतर, ती तिच्या सासरी जाते, त्यावेळी तिच्या मात्यापित्यांच्या ह्रदयात, काय कालवाकालव होत असेल, काय भावना निर्माण होत असतील, त्यांच्या आयुष्यभरच्या वात्सल्याचा झरा, कसा भरभरून येत असेल, याचे चित्रण या महाकविने केले आहे. सर्वसामान्य लोकांप्रमाणे होणारी पित्याची अवस्था, तपस्वी कण्वमुनी देखील थांबवू शकले नाही, तर तुम्ही आम्ही तर सामान्य माणसं !
प्रथम मुख्य श्लोक –
यास्यत्यद्य शकुन्तलेति ह्रदयं संसपृष्टमुत्कण्ठया,
कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडंदर्शनम् 〡
वैक्लव्यं मम तावदीदृशमिदं स्नेहादरण्योकसः,
पीड्यन्ते गृहिण: कथं न तनयाविश्लेषदु:खैनवैः ⅼⅼ
भावार्थ – आज शकुंतला निघून जाईल, त्यामुळे (माझे) ह्रदय दु:खाने काठोकाठ भरले आहे, अश्रूप्रवाह थांबवण्यामुळे गळा भरून आला आहे, (हा प्रसंग मला पाहवला जात असल्याने, माझ्या) दृष्टीत जीव राहिला नाही (ती निर्जीव झाली आहे). ज्या वनवासी शकुंतलेला मी केवळ वाढवले (जन्म दिला नाही), (तरी) तिच्याप्रति निर्माण झालेल्या या स्नेहामुळे माझ्यासारख्या (परक्याची) ही अशी विकल अवस्था होते, तर आपल्या स्वत:च्या मुलीच्या वियोगाने, ते गृहस्थी लोक किती बरे दु:खीत होत असतील ? खरोखर अतिशय दु:खी होत असतील.

दुसऱ्या श्लोकात, हा महाकवि, मुलीला पाठवणीच्या वेळी, तिचे आईवडील तिला उपदेश करतात, तसेच जावयाला संबोधतात, ते पहाण्यासारखे असते. या उपदेशात देखील पित्याच्या ह्रदयातील मुलीच्या विरहाची वेदना दिसत असते. मुलीच्या उत्तम भविष्याची इच्छा करणारा, तिला आशीर्वाद देणारा पिता, ही अंतरीची वेदना काय, आणि कशी लपवणार ? कण्वमुनी, तिच्या मुलीला शकुंतलेला हा उपदेश करतानाचा हा श्लोक आहे.
दुसरा मुख्य श्लोक –
सुश्रूषस्व गुरुन् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने ,
भर्तुर्वि प्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीप गमः ⎸
भूयिष्ठमं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्व नुत्सेकिनी ,
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ||
भावार्थ – तू तुझ्या सासूसासरे वडिलधाऱ्यांची सेवा कर, सपत्नींसोबत सखींप्रमाणे वाग, पतिकडून काही वेळा (तुझ्यावर) अपमानीत होण्याचा प्रसंग आला, तरी रागावून त्याच्याविरूद्ध असे काही वागू नको, सेवक व दासदासींसोबत तू उदारवृत्ती बाळग, आणि आपल्या भाग्याबद्दल गर्व होवू देवू नको, अहंकार करू नको; असे आचरण करणाऱ्या स्त्रिया या गृहिणी, हे नामाभिधान सार्थ करतात, आणि याच्या विपरीत वागणाऱ्या, त्या कुटुंबाला त्रासदायकच ठरतात.
तिसऱ्या श्लोकात या महाकविने प्रकृतिचे, म्हणजे तिच्या निसर्गाशी आलेल्या संबंधाचे वर्णन केले आहे.
तिसरा श्लोक –
पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या ,
नादत्ते प्रिय मण्डनापि भवतां स्नेहेन या पल्लवम् |
आद्ये वः कुसुमुप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः ,
सेयं याति शकुन्तला पति-गृहं सर्वे रनुज्ञायताम् ||
भावार्थ – शकुंतला ही निसर्गकन्या आहे, त्यामुळे आश्रमातील व सभोवतालच्या वृक्षवेली, पशुपक्षी यांच्याशी तिचा स्नेह सहोदरासारखा आहे. ती प्रथम वृक्षांना पाणी द्यायची, आणि नंतर स्वत: प्यायची. तिला अलंकार अतिशय आवडतात, मात्र वृक्षवेलींच्या स्नेहामुळे अलंकारासाठी ती पानसुद्धा तोडत नव्हती, वृक्षाला आलेल्या पहिल्या फुलाचा, ती पुत्रोत्सव साजरा करायची. अशी माझी शकुंतला, तिच्या पतिगृही सर्वांनाच अनुसरणारी होईल.
चौथ्या श्लोकात, शकुंतलेशी गंधर्वविवाह करणाऱ्या दुष्यंतासाठी एक मनोज्ञ व भावुक असा संदेश दिला आहे. हा महत्वाचा आहे.
चौथा श्लोक –
अस्मान् साधु विचिन्त्य संयम धनानुच्चैः कुलं चात्मन –
स्त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्तिं च ताम् |
सामान्य प्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया ,
भाग्यायत्तमतः परं न खलु तद्वाच्यं वधूबन्धुभिः ||
भावार्थ – आम्हा तपस्वी लोकांची निश्चलता, आपल्या उच्च कुळाचा विचार करता, आमच्या अनुमतीशिवाय तुम्ही केलेले प्रेम यांचा योग्य विचार करून, तुम्ही हिच्यासोबत, तसेच तुमच्या इतर पत्नींसोबत सारखेच वर्तन करायला हवे; यानंतर मात्र जे काही होईल, ते तुमच्या भाग्याप्रमाणे होईल, अर्थात त्याबद्दल आम्हाला काही अडचण असणार नाही.
महाकवि कालिदासांच्या श्लोकांचे समर्थपणे भाषांतर, मी काय करु शकणार ? मात्र हजारो वर्षांपूर्वीच्या पित्याचे अश्रू आणि ह्रदयवेदना व मनांतील मूक भावना, या पालन केलेल्या मुलीची, तिच्या सासरी रवानगी करतांना, या महाकवीने आपल्या अंत:चक्षूने बघीतले, आणि जन्म झाला, तो या अलौकिक नाट्यकृतीचा, अभिज्ञानशाकुंतलम् याचा !
© ॲड. माधव भोकरीकर

फेसबुकवरून साभार दि. ११-०७-२०२१

आयुष्य हे . . .

‘आयुष्य’ या विषयावर मी वेळोवेळी जमवलेले शिंपले, गारगोट्या आणि मोती या भागात एकत्र केले आहेत.
सुरुवातीला एक अप्रतिम इंग्रजी कविता आणि तिचे मराठी रूपांतर.

  1. My soul has a hat
  2. आयुष्याचे गणित
  3. गणितातली चिन्हे
  4. ३६चा आकडा आणि ६३चा आकडा
  5. आधी कळस मग पाया … In my next life
  6. माझ्या आताच्या आवडत्या गोष्टी – ज्यूली एँड्र्यूज
  7. शेवटी अंतर सारखंच राहतं
  8. उरले सुरले जपून …
  9. होतं असं कधी कधी
  10. दुसऱ्यांचा विचार करावा
  11. सोडून द्यावं
  12. अलिप्तपणा
  13. आहे त्याचा स्वीकार करा
  14. चुलीवरले कांदेपोहे
  15. येईलंच कसा कंटाळा
  16. मला पडलेले काही प्रश्न
आयुष्य हे … याचा उपयोग करून घ्या

मारिओ दि अन्द्रादे (1893 – 1945) या ब्राझीलियन कवीची ‘MY SOUL HAS A HAT’ ही कविता (मराठी अनुवादित)

कविता : माझ्या आत्म्याने हॅट घातली आहे

आज मी माझी सरलेली वर्षं मोजली आणि अचानक लक्षात आलं ..अरेच्चा!
जेवढं जगून झालंय .. त्यापेक्षा कमीच उरलंय की जगायचं..
मग एखाद्या लहान मुलाचं कसं होतं ना…
खूप आवडीचा खाऊ खाताना.. तसं झालं काहीसं…

सुरवातीला तो आवडीने खाऊ खातोच पण जेंव्हा त्याच्या लक्षात येतं की आता
थोडासाच खाऊ उरलाय, तेंव्हा मात्र ते मूल खाऊ अधिकच चवीचवीने
आणि अगदी मन लावून खायला लागतं…
कुठल्याच संकेत, नियम आणि कायद्यांचं पालन होणार नाहीय
हे पुरेपूर ठाऊक असताना..

केवळ त्यांचीच चर्चा करणाऱ्या प्रदीर्घ बैठकांसाठी आता माझ्याकडे वेळ नाही.

ज्यांची केवळ वयंच वाढलीत.. बुद्धी नाही..
अशा मूर्ख लोकांना सहन करण्याचा संयम आता माझ्यात अजिबात उरलेला नाही…

फार कमी वेळ उरलाय माझ्याकडे.. आता मला फक्त अर्क हवा आहे..
आत्मा घाईत आहे माझा.. फार थोडा खाऊ शिल्लक आहे माझ्याजवळ आता..

मला माणसांच्या जवळ जगायचंय आता.. खऱ्याखुऱ्या माणसांच्या…
ज्यांना माहीत आहे, आपल्या स्वतःच्या चुकांवर कसं हसायचं..
ती माणसं.. जी विजयाच्या गर्वाने फुगलेली नाहीत
आणि ती माणसं… जी त्यांनी केलेल्या कर्माची संपूर्ण जबाबदारी घेतात.
खरंतर अशा प्रकारेच माणसाची प्रतिष्ठा अबाधित राहते आणि आपण कायम सत्य आणि प्रामाणिकतेच्या मार्गावर राहतो.
आपलं आयुष्य कामी येणं उपयुक्त होणं हे अत्यंत महत्त्वाचं.

मला अशी माणसं माझ्या अवतीभवती हवी आहेत की ज्यांना दुसऱ्यांच्या हृदयाला स्पर्श कसा करायचा हे चांगलंच ठाऊक आहे..
अशांच्या हृदयाला… ज्यांनी आयुष्याचे सणसणीत फटकारे झेललेत, आत्म्याच्या पवित्र, मधुर स्पर्शाने ज्यांना तरीही मोठं केलंय..

हो आहे मी घाईत.. मी आयुष्याला उत्कटतेने जगण्याच्या घाईत आहे..
ती उत्कटता… जी केवळ प्रगल्भतेतून येते.
आता माझ्याकडे उरलेली जराशीही मिठाई फुकट घालवायची माझी इच्छा नाहीय..

मला नक्की माहीत आहे की ही मिठाई अतिशय उत्तम आहे..
मी आत्तापर्यंत खाल्लेल्या खाऊपेक्षाही खूप सुग्रास!

माझं आता एकच ध्येय आहे.. माझ्या प्रेमीजनांसोबत आणि सदसद्विवेकबुद्धीसोबत समाधानात आणि शांततेत अखेरचा क्षण गाठणं..
बस!

आपल्याकडे बरं का दोस्तांनो .. दोन आयुष्य असतात..
आणि दुसरं आयुष्य सुरू होतं जेंव्हा लक्षात येतं की आपल्याकडे जगायला फक्त एकच आयुष्य आहे!

–मारिओ दि अन्द्रादे
(मुक्त मराठी भाषांतर – कॅप्टन वैभव दळवी)

My Soul Has A Hat

I counted my years and realized that I have less time to live by, than I have lived so far.
I feel like a child who won a pack of candies: at first, he ate them with pleasure but when he realized that there was little left, he began to taste them intensely.
I have no time for endless meetings where the statutes, rules, procedures and internal regulations are discussed, knowing that nothing will be done.
I no longer have the patience to stand absurd people who, despite their chronological age, have not grown up.
My time is too short: I want the essence; my spirit is in a hurry. I do not have much candy in the package anymore.
I want to live next to humans, very realistic people who know how to laugh at their mistakes and who are not inflated by their own triumphs and who take responsibility for their actions. In this way, human dignity is defended and we live in truth and honesty.
It is the essentials that make life useful.
I want to surround myself with people who know how to touch the hearts of those whom hard strokes of life have learned to grow with sweet touches of the soul.
Yes, I’m in a hurry. I’m in a hurry to live with the intensity that only maturity can give.
I do not intend to waste any of the remaining desserts. I am sure they will be exquisite, much more than those eaten so far.
My goal is to reach the end satisfied and at peace with my loved ones and my conscience.
We have two lives and the second begins when you realize you only have one.

Mario de Andrade
(San Paolo 1893-1945)


२. आयुष्याचे गणित


यात दोन रचना आहेत. पहिल्या रचनेमध्ये आयुष्यातले काही विरोधाभास दाखवून आश्चर्य व्यक्त केले आहे. दुसऱ्या रचनेत आयुष्याचे अंकगणित योग्य चिन्हे वापरून सोडवण्याचे उपाय सुचवले आहेत.या दोन्ही रचना कुणाकुणाच्या आहेत ते मला माहीत नाही. त्यांना सादर प्रणाम आणि अनुमतिसाठी विनंति
…………………………………………………………………….

१.देवाला पण सुटत नाही
जी आपल्याला आवडते
तिला आपण आवडत नाही

जिला आपण आवडतो…
ती आपल्याला आवडत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

तिने याच्यात काय पाहिलं
ह्याने तिच्यात काय पाहिलं

हे फक्त त्यांनाच माहिती
बाकीच्याना कळत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

तो असे ना का सावळा
तिला त्यात शाम दिसतो

असेना का ती साधी
तिच्यात तो राधा पाहतो

दोघांमध्ये असं काय असत
तुम्हा आम्हाला कळत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

नसेल येत तिला जेवण करता
तुम्ही का उदास होता…

तो जेवतोय ना सुखाने
तुम्ही का चेहरा पाडता…

नवरा बायकोचं अलवार नातं
सासूला का कळत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

लेक गेली सासरी…
संसार तिला करू दे

तू कशाला काळजी करते
तिला तीच सावरू दे

लेकीच्या आयांना …
हेच कसं कळत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

प्रेम करा स्वतःवर अन
प्रेम करा जीवनावर…

दुसऱ्यात गुंतलात जर कधी
वेळीच या भानावर

हे इतकं साधं सोपं
कुणालाच कसं कळत नाही

आयुष्याचं हे गणित..
देवाला पण सुटत नाही…

🙏🏼🙏🏼 🙏🙏🙏🙏🙏🏼🙏🏼 🙏🙏🙏🙏

३.गणितातली चिन्हे ➕➖✖➗

आयुष्याचे गणित चुकले
असे कधीच म्हणू नये .

आयुष्याचे गणित कधीच चुकत नसते,
चुकतो तो चिन्हांचा वापर…!

बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार, भागाकार
ही चिन्हें योग्य पद्धतीने वापरली कि
उत्तर मनासारखे येते.
आयुष्यात कुणाशी बेरीज करायची,
कुणाला केंव्हा वजा करायचे,
कधी कुणाशी गुणाकार करायचा
आणि भागाकार करताना
स्वतः व्यतिरिक्त किती
लोकांना सोबत घ्यायचे हे
समजले कि उत्तर मनाजोगते येते..!
आणि मुख्य म्हणजे
जवळचे नातेवाईक, मित्र
आप्तेष्ट यांना हातचा समजू नये,
त्यांना कंसात घ्यावे!
कंस सोडविण्याची हातोटी
असली कि गणित
कधीच चुकत नाही ……..!!

आपल्याला शाळेत त्रिकोण,
चौकोन, लघुकोन,
काटकोन, विशालकोन
इत्यादी सर्व शिकवतात..
पण जो आयुष्यभर उपयोगी पडतो
तो कधीच शिकवला जात नाही.
तो म्हणजे “दृष्टीकोन”.
एकमेकांविषयी बोलण्यापेक्षा
एकमेकांशी बोला,
तुमचे खूप सारे गैरसमज दूर होतील..
आयुष्याचे calculation खूप वेळा केले, पण ‘सुख दुःखाचे’ accounts कधी जमलेच नाही…
जेंव्हा total झाली तेंव्हा समजले..की ‘आठवण’ सोडून काहीच balance उरत नाही…

😊😊😊👍👍👍😊😊😊👍👍👍😊😊😊👍👍👍

तात्पर्य : गणितामध्ये काही ठराविक फॉर्म्युले असतात. त्यात दिलेले आकडे घातले की उत्तराचा अचूक आकडा येतोच. .. पण काही लोकांचा गोंधळ होतो. आयुष्यातले फॉर्म्युले कधी कठीण असतात आणि कधी कॅल्क्युलेशन चुकते. त्यामुळे नेहमीच अपेक्षित उत्तरे येत नाहीत.

४. ३६चा आकडा आणि ६३चा आकडा

छत्तीस च्या आकड्याचा विचार केला तर, तीन आणि सहा दोन्ही आकडे एकमेकांकडे पहात नाहीत. दोघेही टाईट पणाने पाठीला पाठ लावून उभी आहेत. एकमेकांचं तोंडही पहात नाहीत.

त्याप्रमाणे माणसांच असतं. छत्तीसचा आकडा हा चाळिशीच्या आतला आहे. म्हणून चाळीशीच्या आत माणूस सुद्धा अहंकाराने, ताकदीने, पैशाने, परिपक्व असल्यामुळे तो नेहमीच अहंकारी असतो. कमीपणा घेत नाही. मला गरज नाही, मी त्याचं तोंड पाहणार नाही, असे शब्द त्याच्या तोंडात असतात. सख्ये भाऊ पक्के वैरी होतात. आणि हातात हात न घेता पाठीला पाठ लावतात.

आता ६३ आकडा पहा.
या आकड्याने साठी ओलांडल्या मुळे आता हे दोघेही नम्र झालेत. दोन्ही आकडे एकमेकांकडे पाहतात. हातात हात घेतात. एकमेकाला आलिंगन देतात. माणसाचं असंच असतं, एकदा साठी ओलांडली की, नम्र होतो. कारण ना ताकद, ना तारुण्य, ना पैसा, ना सत्ता, काहीच राहत नाही. म्हणून हा नम्र होतो. तुम्ही पहा, माणूस तरुणपणी बालपण विसरतो, लग्न झाल्यावर आई वडिलांना विसरतो, मुलं झाल्यावर भावांना विसरतो, पैसा आला की आपले नातेवाईक विसरतो, आणि म्हातारपणी जेवढ्यांना विसरला त्यांची आठवण काढत बसतो. ६३ च्या आकड्या प्रमाणेच.

संयम राखणे हा आयुष्यातला फार मोठा गुण आहे. कारण एक चांगला विचार अनेक वाईट विचारांना नाहीसा करतो.

वयाने कोणी कितीही लहान मोठा असु देत. वास्तवात तोच मोठा असतो, ज्याच्या मनात सर्वासाठी प्रेम, स्नेह व आदर असतो.

आयुष्यात तुमच्या सगळ्या अडचणी सोडवू शकेल अशी व्यक्ती शोधू नका. तर, तुम्हाला कोणत्याही अडचणीत एकटे सोडणार नाही अशी व्यक्ती शोधा…!!

****

५. आधी कळस मग पाया …… In My Next Life

माझे पुढचे आयुष्य मला उलट क्रमाने जगावेसे वाटते.

काळनिद्रेतून मला जाग येईल तेंव्हा माझी आपली जवळची माणसे पलंगाच्या बाजूला असतील. त्यानंतर दररोज मला अधिकाधिक बरे वाटत जाईल.
तब्येत पुरेशी सुधारून मी हिंडू फिरू लागेन, मला पेन्शन मिळू लागेल.
नोकरीला लागल्याच्या पहिल्याच दिवशी मला मोठ्या समारंभपूर्वक हार तुरे घालून माझा सत्कार होईल आणि सोन्याचे घड्याळ भेट म्हणून मिळेल.
त्यानंतर चाळीस वर्षे मी काम करत राहीन, त्या काळात खाणे, पिणे, मौज, मजा या सगळ्यांची धमाल करेन. माझा रंगेलपणा रोज वाढत जाईल.
सगळी मजा उपभोगून झाल्यानंतर मी शाळेत जाईन, खेळेन, खोड्या करेन. माझ्यावर कसलीही जबाबदारी असणार नाही.
शेवटचे नऊ महिने मी उबदार कोषात तरंगत राहीन आणि मीलनाच्या परमोच्च क्षणी अंतर्धान पावेन.
In my next life, I want to live my life backwards. You start out dead and get that out of the way.
Then you wake up in an old folks home feeling better every day.
You get kicked out for being too healthy, go collect your pension,
and then when you start work, you get a gold watch and a party on your first day.
You work for 40 years until you’re young enough to enjoy your retirement.
You party, drink alcohol and are generally promiscuous,
then you are ready for high school.
You then go to primary school, you become a kid, you play.
You have no responsibilities, you become a baby until you are born.

And then you spend your last nine months floating in a luxurious spa
and end up as an orgasm.

ATTRIBUTED TO WOODY ALLEN

६. माझ्या आताच्या आवडत्या गोष्टी – ज्यूली एँड्र्यूज


साउंड ऑफ म्यूजिक हा चित्रपट तुम्ही पाहिला असेलच. त्यातली ज्यूली अँड्र्यूजची भूमिका आणि डो अ डीअर, दीज आर अ फ्यू ऑफ माय फेव्हरिट थिंग्ज वगैरे गाणीसुध्दा अजून कानात घुमत असतील. ज्यूलीने आता वृध्दापकाकात सांगितलेल्या तिच्या आवडत्या गोष्टी पहा.

When Julie Andrews Turned 69

To commemorate her birthday , actress/vocalist, Julie Andrews made a special appearance at Manhattan ‘s Radio City Music Hall for the benefit of the AARP. One of the musical numbers she performed was ‘My Favorite Things’ from the legendary movie ‘Sound Of Music’.

Here are the lyrics she used: (Sing It!) – If you sing it, its especially hysterical!!!

Botox and nose drops and needles for knitting,
Walkers and handrails and new dental fittings,
Bundles of magazines tied up in string,
These are a few of my favorite things.

Cadillacs and cataracts, hearing aids and glasses,
Polident and Fixodent and false teeth in glasses,
Pacemakers, golf carts and porches with swings,
These are a few of my favorite things.

When the pipes leak, When the bones creak,
When the knees go bad,
I simply remember my favorite things,
And then I don’t feel so bad.

Hot tea and crumpets and corn pads for bunions,
No spicy hot food or food cooked with onions,
Bathrobes and heating pads and hot meals they bring,
These are a few of my favorite things.

Back pain, confused brains and no need for sinnin’,
Thin bones and fractures and hair that is thinnin’,
And we won’t mention our short shrunken frames,
When we remember our favorite things.

When the joints ache, When the hips break,
When the eyes grow dim,
Then I remember the great life I’ve had,
And then I don’t feel so bad.
(Ms. Andrews received a standing ovation from the crowd that lasted over four minutes)

७. शेवटी अंतर सारखंच राहतं…

शेवटी अंतर तेवढचं राहीलं !

😌😌😌😌😌😌😌

लहानपणी, लोकांना हॉटेलमध्ये खाताना बघितले की खूप वाटायचं… आपण ही खावं…, ती श्रीमंत माणसं म्हणून पैसे खर्च करून खाऊ शकतात, आपण नाहीं…
मोठा झाल्यावर हॉटेलचं खायला लागलो, तर आरोग्याच्या काळजीनं लोकं घरचा डबा खाताना दिसू लागली…
😢 शेवटी अंतर तेवढच राहीलं 😪

लहानपणी गरिबीमुळे मी सुती कपडे घालायचो, तेव्हा लोक टेरिकॉट, पॉलीस्टरचे कपडे घालायचे, खूप वाटायचं आपणही असे घालावे…
मोठेपणी टेरिकॉट घालायला लागलो तर लोकं सुती वापरायला लागले… सुती कपडे महाग झाले.
😢 शेवटी अंतर तेवढच राह्यलं 😪

लहानपणी खेळताना पडलो तर गुडघ्यावर पँट फाटायची,… शिवलेलं कोणाला दिसू नये म्हणून धडपड असायची…
मोठेपणी लोकांना फाटलेल्या जिन्स दामदुपटीने घेताना बघितले…
😢 शेवटी अंतर तेवढच राह्यलं 😪

लहान होतो तेव्हा दूध नसल्यानं घरी गुळाचा, काळा चहा मिळायचा… अन् लोकांना साखरेचा पितांना बघायचो… वाटायचं आपणही प्यावा पण ?
आता मी साखरेचा प्यायला लागलो तर लोकं गुळाचा ब्लॅक टी पिताहेत.
😢 शेवटी अंतर तेवढच राह्यलं 😪

लहानपणी सायकल दामटायचो तेंव्हा लोक दुचाकी चार चाकी मधून फिरताना बघायचो, वाटायचं, आपणही फिरावं, आता सकाळी सकाळी सर्वांना सायकल वरून व्यायाम करताना बघितले की वाटत…
😢 शेवटी अंतर तेवढंच राहीलं 😪

लहानपणी जेंव्हा चपाती मिळत नसल्यानं ज्वारी बाजरीची भाकरी खायचो तेंव्हा लोकं पोळी, चपाती भात खाताना आपणही खावं असं वाटायचं…
आज तीच लोकं भाकरी खाण्यासाठी हॉटेल मध्ये पैसे मोजून रांगा लावतात.
😢 शेवटी अंतर सारखच राहतं…😪

लहानपणी चाळीत राहायचो तेंव्हा बंगल्यात राहण्याऱ्याकडे बघून वाटायचं आपणही मोठ्या घरात राहावं, आज तीच मनशांती साठी दूर खेड्यात जंगलात जाऊन झोपडीत (रिसॉर्ट / विपशना ) मध्ये राहतात तेंव्हा
😢 शेवटी अंतर सारखंच राहतं… 😪

आता कळलं…हे अंतर असंच कायम राहणार, मग मनाशी पक्क केलं जसा आहे, तसाच राहाणार… कुणाचं पाहून बदलणार नाही…
म्हणून तर जगद्गुरु तुकोबारायांनी म्हंटले होते ,
ठेविले अनंते तैसेचि राहावे, चित्ती असू द्यावे समाधान …

मित्रांनो खूष रहा, समाधानी राहा, वाट्याला आलेले जिवन खुप सुंदर आहे, त्याचा मनमुराद आनंद उपभोगा.
कुणाचं पाहून आपल्या स्व-आनंदाची व्याख्या बदलवू नका.

🌿🌿🌿🌿🌿🌿🌿 🌴🌴🌴🌴🌴🌴🌴 🍁🍁🍁🍁🍁🍁🍁

८. उरलेसुरले जपून वापरायची …

उरले सुरले

उरले सुरले जपून वापरायची सवय किती छान होती,
आयुष्य साधंच होतं तरी मजा काही औरच होती!

तोडकी मोडकी कंपास पुन्हा जोडून वापरत होतो,
झिजली जरी पेन्सील तरी टोपण लावून लिहीत होतो!

तुटलेला पेन पुन्हा पुन्हा स्प्रिंग बदलून वापरत होतो,
एकच पेन खूप जपून रिफील करून वापरत होतो!

जुनीच पुस्तके वर्तमानपत्राचे कव्हर घालून वापरत होतो,
तुझी पुस्तकं दे बरं मला आधीच सांगून ठेवत होतो!

जुन्या वह्यांची कोरी पानं दाभण वापरुन शिवत होतो,
जुन्यातूनच नाविन्याचा आनंद आम्ही घेत होतो!

सायकलच्या जुन्या टायरचे गाडे आम्ही चालवत होतो,
तोल कसा सांभाळावा ते बेमालूमपणे शिकत होतो!

फुटलेल्या फटाक्यांची दारू गोळा करत होतो,
उरलेल्या चिंध्याचा मस्त गरगरीत चेंडू करत होतो!

तुटलेल्या स्लीपरला पीन लावून वापरत होतो,
ध्येयाकडे न थांबता तरीही पाऊले टाकत होतो!

फुटलेल्या बांगड्यांनाही वाया घालवत नव्हतो,
दगडांचा बच्चू तर फरशीची लगोरी आम्ही करत होतो!

फाटलेल्या गोधडीला ठिगळं लावून सजवत होतो,
उसवलेल्या कपड्यांना धाग्या दोऱ्याने सांधत होतो!

गंध जरी जुना असला तरी छंद मात्र नवा होता,
काटकसर अन बचतीचा संस्कारच चिरकाल होता!

वापरा आणि फेकून द्या याचा हल्ली जमाना आलाय,
किंमत नाही वस्तूंची म्हणून नव्याचा कचरा झालाय!

सुई धागा हरवला नाही, पण तो हल्ली कोण घेत नाही.
फाटलेली नाती आणि वस्तू खरं तर कोणीच शिवत नाही!

कुणी लिहिले माहीत नाही पण खूप छान आहे म्हणुन पाठवत आहे.

☘️☘️☘️☘️☘️☘️☘️ 🌻🌼🌻🌼🌻🌼🌻

९. होतं असं कधी कधी

खूप महत्वाच्या मीटिंग मध्ये असतो आपण…
बऱ्याच वर्षांनी अचानक एका जवळच्या मित्राला आठवण येते आपली….
इच्छा असूनही कॉल उचलू शकत नाही आपण…
संध्याकाळी घरी आल्यावर आठवण येते…
परत कॉल करावा तर बोलायला विषय नसतो आपल्याकडे…
टाळतो आपण कॉल करायचा….
त्याचा दोन दिवसानंतर मेसेज येतो…
‘तुझ्या ऑफिस बाहेर होतो…
भेटलो असतो…’
जुन्या आठवणी काढत बसतो आणि मन रमवतो त्यातच..
स्वतःला खोटं खोटं समजावत…!
होतं असं कधी कधी….!!!

🍁🍁🍁
कडक उन्हात सिग्नलला बाईक उभी असते आपली…
रस्त्याच्या कडेला एक वृद्ध जोडपं असतं मागत लोकांना…
माया,कणव दाटून येते मनात आपल्या…
‘कसं आपल्या आई वडिलांना लोक असं वाऱ्यावर सोडत असावेत??’
पाकिटात हात जातो…
शंभराची नोट लागते हाती…
व्यवहार जागा घेतो ममतेची…
समोरचा म्हातारा ओळखतो… बदलतो…
“दहा दिलेस तरी खूप आहेत पोरा…”
तो सुटका करतो आपली पेचातून…
आपल्याच नजरेत आपल्याला छोटं करून…
होतं असं कधी कधी….!!!

🍁🍁🍁
दिवाळीचे पाहुणे असतात जमलेले…
आज कामवाली येणार की नाही याची धाकधूक असते…
तिच्या असण्याने आपण किती निवांत आहोत याची जाणीव होते अशा वेळी…
दुपारची जेवणे उरकून गप्पा रंगात आलेल्या असतात…
ती येते…
काम आटोपते…
तिच्या मुलांना राहिलेली बासुंदी द्यावी का ह्या संभ्रमात असताना, कामवाली एक डब्बा देते हातात आपल्या…
चिवडा लाडू असतो त्यात…
“तुम्ही दर वेळा देता… आज माझ्याकडून तुम्हाला…”
‘कोण श्रीमंत कोण गरीब’, हा विचार सोडत नाही पिच्छा आपला…
होतं असं कधी कधी….!!!

🍁🍁🍁
ढाराढूर झोपेत असतो उन्हाळ्याचे गच्चीवर…
आई उठवते उन्हं अंगावर आल्यावर…
अंगात ताप असतो तिच्या…
आपण सुट्टीचा आलोय घरी म्हणून उसनं बळ आणते अंगात ती…
मेसच्या खाण्याने आबाळ होत असेल म्हणून चार दिवस होईल तेवढे जिन्नस पोटात आणि उरलेले डब्यात भरून येतात आपल्यासोबत…
दिवस उलटतात…
वडिलांचा एके रात्री फोन येतो…
“काम झालं असेल तर आईला एक फोन कर… आज तिचा वाढदिवस होता…”
कोडगेपणा म्हणजे हाच तो काय…!
चडफडत facebook च्या virtual मित्राना केलेले birthday विश आठवतात…..
लाजत तिला फोन करतो…
“आमचा कसला रे या वयात वाढदिवस? तू जेवलास ना?? तब्येतीला जप बाबा…”
ती बोलते…
कानात गरम तेल ओतल्याचा भास होतो…
अश्रूंचा मुक्त वावर होतो डोळ्यांतून…
काहीतरी खूप खूप दूर जातंय आपल्या पासून असं जाणवत राहतं…!!
खरंच,
होतं असं कधी कधी.
👍👍👍

१०. दुसऱ्यांचा विचार करावा

सुई दोरा वापरण्याचा एक नियम पुर्वी पाळला जायचा, अजूनही अनेक घरात असेल. नियम असा असतो की समजा एखाद्याने दोऱ्याने काही शिवलं, आणि ओवलेला दोरा संपला, तर त्याने परत सुईत दोरा ओवून गाठ मारुन तो नीट रिळाला गुंडाळून ठेवायचा, दुसऱ्याला सुईला दोरा लावलेला मिळतो, त्याचं काम झालं की त्यानं परत तेच करायचं.
पुर्वीच्या काळी पाण्याचे बंब असायचे. एकत्र कुटुंब असायचं. गरम पाण्याच्या बाबतीतही हा नियम असायचा की जो बंबातून पाणी घेईल त्यानं अंघोळीला जाण्यापुर्वी दुसऱ्यासाठी बंबात पाणी भरायचं, दुसऱ्यानं तिसऱ्या साठी, जेणेकरुन वेळ आणि इंधनबचत व्हायचीच, पण गैरसोयही टाळता यायची.
सुबत्ता वाढत गेली तसतशी एकमेकांवर अवलंबून जगण्याची जीवनशैलीही बदलत गेली. आता दुसऱ्याचा विचार करण्याची वेळ वारंवार येत नाही, पण याचा अर्थ तो करायचाच नाही असं मात्र नाही.
आपला पेपर वाचून झाला की त्याच क्रमानं (नीट पुरवणी आत ठेऊन) निश्चित जागी ठेवला तर दुसऱ्याला ताजा पेपर वाचल्याचा फील येतो, शोधाशोध करावी लागत नाही.
पाण्याची बाटली आपण रिकामी केली व लगेच भरुन फ्रीजमधे ठेवली तर ही साखळी चालू राहून एकालाच हे काम करावं लागत नाही.
बेसिनपाशी हँडवाॅश संपत असतं, ज्याला कळेल त्यानं रिफिल करायचं हा नियम केला तर कोणालाही त्रास होणार नाही.
पाण्याचा ग्लास, चहाचे कप आपापले धुवून/घासून ठेवायचे, हा नियम घरात पाळला तर भांडी कमी साठतील.
खाऊ, फळं, नियमित खाल्ले जाणारे पदार्थ किंवा कात्री, स्टेपलर, सेलोटेप सारख्या वस्तू एकाच जागी ठेवणे, आपली टर्न आल्यावर संपल्या/बिघडल्या तर आठवणीने आणणे, ही काळजी घेणे.
घर सगळयांचं असतं, ‘सगळी जवाबदारी गृहिणीची’ असं म्हणून जवाबदारी झटकून न टाकता एकत्र रहाण्याचे मॅनर्स सगळयांनीच शिकायची गरज आहे.
प्रेमात आणि नात्यात एकमेकांसाठी कामं केली जातात पण त्यामुळेच एकत्र जगण्याच्या शिस्तीला तडा जातो, चुकीच्या सवयी लागतात.
घर ही एक संस्था समजून घराची एक शैली, एक नियमावली जरुर तयार करा. हे एक लहानसं युनिट समजा. देशात अराजकता माजू नये म्हणून कायदे असतात, तसे घरातही काही नियम असले पाहिजेत, तरच त्याचं हाॅटेल होणार नाही. (खरंतर हाॅटेलचेसुध्दा नियम असतातच!)
लाॅकडाऊनचा काळ ही एक संधी आहे घराला घरपण देण्याची. सगळे घरात आहेत. काही एकत्र सवयी लावून घेतल्या तर by भविष्यात फायदा होईलच आणि नातीसुध्दा चांगली होतील. लहान मुलांना हे शिकवता येईल.
थोडं थांबून आपल्या नंतर येणाऱ्याचा विचार केला तर ही मदतीची साखळी सुरु राहील. मुख्य म्हणजे आपली वेळ येईल तेव्हा आपल्यालाही फायदे मिळतील.

😊🙏

गोष्ट खूप छोटी असते हो….

तुम्ही गाडीतून जातांना, न उतरता रस्त्यावरच्या माणसाला एखादा पत्ता विचारला तर बऱ्याचदा तो मिळतच नाही, पण उतरून जर, दादा पत्ता सांगता का ? असं विचारलं, तर काहीतरी हिंट नक्कीच मिळते….
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची.

स्टेशनवर तुम्हाला सोडायला आलेल्याला, घरी पोचल्यानंतर तुम्ही फोन केला नाही, तर फारसं बिघडत नाही, पण फोन केला, तर नातं नक्कीच जुळतं…
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची.

अंधारात तुम्ही कधी पाय अडखळुन पडलात, तसाच मागचाही पडू शकतो. तिथेच थोडं थांबून मागच्याला सावध केलं, तर अंधारातही त्याचे डोळे बोलतात….
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची.

आपापलं सामान घेऊन तर सगळेच रेल्वेचा दादर चढतात. पण त्याही वेळी एखाद्या आजीचा हात धरून तिला मदत केली तर, तिने घट्ट धरलेला हात आपली आई आठवून देतो….
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची.

घंटागाडीत तुमचा कचरा घेणारा तुम्हाला रोजच भेटतो. कधी त्याला ग्लोव्ह्ज द्यायचे. कधी skin चं मलम देऊन टाकायचं…
गोष्ट खूप छोटी असते हो,पण करायची.

कमी जागेत बाईक पार्क करतांना तिरक्या स्टॅंडवर न लावता, सरळ स्टॅंडवर लावून मागच्यालाही थोडी जागा ठेवली, तर त्याचं thank you ऐकायला मस्त वाटतं….
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची.

किराणा दुकानाच्या गर्दीत, तिने घेतलेल्या सामानाचा ढीग पाहणाऱ्याने त्या ताईची पिशवी आपण धरून ठेवली, तर सामान नीट ठेवणं तिला सोप्पं जातं.
माणसा-माणसांतील निष्कारण असलेली बंधनं गळून पडतात…
गोष्ट खूप छोटी असते हो, पण करायची!

******************************************

११. सोडून द्यावं

🍁 सोडून द्यावं 🍁

🍁एकदोन वेळा समजावून सांगूनही पटत नसेल तर समोरच्याला समजावणं
सोडून द्यावं🍁
🍁मुलं मोठी झाल्या वर स्वतंत्रपणे निर्णय घेत असतील तर पाठीमागे लागणं
सोडून द्यावं*🍁
🍁
मोजक्याच लोका॑शीच ऋणानुबंध जूळतात, एखाद्याशी न पटले तर बिघडले कुठे..
सोडून द्यावं🍁
🍁एका ठराविक वयानंतर कोणी नावं ठेवली तर मनावर घेणं
सोडून द्यावं🍁
🍁आपल्या हातात काही नाही; हा अनुभव आल्यावर इतरांची वा भविष्याची चिंता करणं
सोडून द्यावं🍁
🍁ईच्छा आणि क्षमता यात फार अंतर पडू लागलं तर स्वतःकडून अपेक्षा करणं
सोडून द्यावं🍁
🍁प्रत्येकाचं जीवनचित्र वेगळं, आकार, रंग सगळंच वेगळं म्हणूनच म्हणतो तुलना करणं
सोडून द्यावं🍁
🍁आयुष्याने एवढा अनुभवाचा खजिना देऊन संपन्न केल्या नंतर रोज जमा खर्चाची मांडणी करणं
सोडून द्यावं🍁

समजंल तर ठिक नाहितर हे हि सोडून द्यावं.!!*
😜😜😜🍧🍧🌹🌹

१२. Detachment अलिप्तपणा

अलिप्त होणे, Disconnect with somebody…..
धक्का बसला नं मित्रांनो, पण खरं आहे…..
पटणार नाही काहींना, आयुष्यात वेळ आली की Detach होणचं योग्य……..
असं म्हणतात, साठी नंतर ही प्रक्रिया सुरु करावी. अलिप्त म्हणजे separation नाही, aloof नाही, कुठलीही गोष्ट मनाला लावून नं घेणे….. ज्या गोष्टी जशा आहेत, त्याचा स्वीकार करणे, खोटी आशा बाळगू नये……
एक लक्षात असावे, माणसाचा स्वभाव बदलत नाही, स्वभावाला औषध नाही, खरं आहे…..
त्याचा मोठया मनाने स्वीकार करावा, ते बदलण्याचा प्रयत्न पण करू नये…… Detach….
मुलगा /मुलगी परदेशी आहेत…. हो.. त्यांची सारखी भेट होणार नाही, प्रत्यक्ष होणं शक्य नाही, हे मनाला सांगणे….. अलिप्त……
आपली स्थावार जंगम Property, खूप कष्टाने उभी केलेली, मान्य….. पण आता उपभोग घेण्याची शक्ती नाही, आसक्ती नाही, त्यावर शांतपणे विचार करून निर्णय घेणे…. Disconnect
आपल्या घरामध्ये खूप वस्तू असतात, कधी Marketing tricks मुळे तर कधी पत्नीचा, मुलांचा आग्रह… खरं सांगा अशा कित्येक वस्तू आपल्या घरात असतात, खरं आहे नं…. आपण वापरत नाही पण जपून ठेवतो, May be emotional attachment…..
भांडी असंख्य, Dinner sets, काचेचे वेगवेगळे glasses, Mugs, अगणित वाट्या, पेले इत्यादी….
कल्पना करा, लग्नानंतर छोट्या घरात संसार झाला नं, आता घर मोठं आहे, खूप साधने आहेत, पण माणसं दोन… काय करायचं… अशा वेळी Detach होणं चं महत्वाचं….
हे झालं निर्जीव वस्तूंबद्दल.. आता सजीव माणसं चेक करू या…….
काही वर्षांपूर्वी कोणाच्याही आयुष्यात आपण डोकावणे, स्वाभाविक होतं, कारण व्यक्ती वेगळ्या होत्या, सगळं स्वच्छ मोकळ्या आकाशा सारखं होतं…. आज परिस्थिती बदलली आहे मित्रांनो, विचार share होत नाहीत, कोणी सल्ला मागत नाही, काही नं पटणाऱ्या गोष्टी विचारता येत नाहीत…. Detach….
रिक्त होण्यात सुख आहे मित्रांनो, दुःखाला delete करायला यायला पाहिजे, खूप कठीण आहे, मान्य, मग पूढे नाही जाऊ शकत…….
अशा वेळी कृष्णा चे चिंतन करावे…
त्याने कधीही मागे वळून बघितलं नाही…. कधी वाटलं नसेल का कृष्णाला कि देवकीला घट्ट मिठी मारावी आणि चार क्षण तिच्या कुशीत घालवावे…😥
कधी गोकुळात जाऊन गोपिकांच्या घागरी फोडाव्या, मनसोक्त बासरीच्या मंद आवाजात सगळं विसरून जावं……..
मान्य आहे, कृष्ण परम परमेश्वर होता 🙏🏻… आपण कृष्ण होऊ शकत नाही.. अशक्य… आयुष्यात जर कधी अलिप्त व्हायचं असेल तर कृष्ण आठवा…. तो स्फूर्ती देईल……..
मुलं लग्नानंतर त्यांच्या आयुष्यात रमतात… काय गैर आहे, काही नाही, ते जर त्यांचे कर्तव्य पार पाडीत असतील तर तक्रारीला जागा नसावी…. पण माझं ऐकावं हा हट्ट बरा नाही… निर्णय घेण्याची क्षमता प्रत्येकाची वेगळी असते, मान्य, पण जबरदस्ती नको….. लागू द्या ठेचा… शिकेल मुलगा,/मुलगी…
लहानपणी आई म्हणायची, तुला कळणार नाही आता, एकदा बाप झाला की कळेल….. किती साध्या भाषेत एवढं मोठं तत्वज्ञान आईच सांगू शकते…..
अलिप्त होण्यात सुख आहे…. पाऊस पडल्यानंतर नीरभ्र आकाशा सारखं मन स्वच्छ होईल मित्रांनो……
वाईट भावना, वाईट विचार कोलमडून जातील आणि स्वच्छंद आनंदाचा अनुभव प्राप्त होईल…
मनात प्रेम, सहानुभूती राहणार, पण गुंतणे नाही….
जिथे व्यक्ती गुंतते, तिथे राग, लोभ, येणार….हे मळभ दूर झाले की सर्व छान, स्वच्छ, निर्मळ……….
बघा प्रयत्न करून, जमलं तर ठीक….
नुकसान मात्र नाही…..

विद्याधर फाटक
17 जुलै 2021


१३ आहे त्याचा स्वीकार करा

खूप छान आहे वाचा 👇Real Life 😍🥰
नोकरी करणाऱ्याला वाटतं धंदा बरा,
व्यवसाय करणाऱ्याला वाटतं नोकरी बरी,
घरी राहणाऱ्याला वाटतं काहीतरी करावं पण घराबाहेर पडावं,
एकत्र राहणाऱ्याला वाटतं वेगळा राहण्यात मजा आहे
वेगळा राहतो त्याला वाटतं एकत्र राहतो त्याला जबाबदारी आणि खर्च नाही,
गावात राहणाऱ्याला वाटतं शहरात मजा,
शहरातला म्हणतो गावातलं आयुष्य साधं सरळ सोपं आहे,
देशात राहतात त्यांना वाटतं परदेशी जावं,
परदेशात राहणाऱ्याना वाटतं आपण इथे खूप तडजोड करतो,
केस सरळ असणारी म्हणते कुरळे किती छान,
कुरळे केसवाली म्हणते किती हा गुंता.
एक मूल असतं त्याला वाटतं दोन असती तर,
दोन असणाऱ्याला वाटतं एक वाला मजेत,
मुलगी असली की वाटतं मुलगा हवा होता,
मुलगा असला की वाटतं मुलीला माया असते,
ज्याला मूल नसतं तो म्हणतो काहीही चालेल,
नावे ठेवणारे रामातही दोष बघतात
कौतुक करणारे रावणाचीही स्तुती करतात.
मिळून काय?
नक्की चांगलं काय ते काही केल्या कोणाला कळत नाही.
मी बरोबर आहे पण सुखी नाही दुसरा मात्र पक्का आहे तरी मजेत आहे.
किती गोंधळ रे देवा हा?
म्हणुन जे आहे त्याचा स्वीकार करा आणि आयुष्य आनंदात जगा…
🙏🏻🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏

१४. चुलीवरले कांदेपोहे

प्रसिद्ध गीतसंगीतकार आणि गायक श्री.अवधूत गुप्ते यांचे हे गाणे काही वर्षांपूर्वी खूपच गाजले होते. या गाण्यावरूनच मला या लघुलेखसंग्रहाचे शीर्षक सुचले.

भिजलेल्या क्षणांना आठवणींची फोडणी
हळदीसाठी आसुसलेले हळवे मन अन कांति
आयुष्य हे चुलीवरल्या कढईतले कांदे पोहे

नात्यांच्या या बाजारातून विक्रेत्यांची दाटी
आणि म्हणे तो वरचा ठरवी शतजन्माच्या गाठी
रोज नटावे रोज सजावे धरून आशा खोटी
आले मिटुनी लाजाळूपरी पुन्हा उघडण्यासाठी
आयुष्य हे चुलीवरल्या कढईतले कांदे पोहे

दूर देशिच्या राजकुमारा ची स्वप्ने पाहताना
कुणीतरी यावे हळूच मागुन ध्यानी मनी नसताना
नकळत आपण हरवुन जावे स्वतःस मग जपताना
अन मग डोळे उघडावे हे दिवास्वप्न पहाताना
आयुष्य हे चुलीवरल्या कढईतले कांदे पोहे

भूतकाळच्या धुवुन अक्षता तांदुळ केले ज्यांनी
आणि सजवाला खोटा रुखवत झाडांच्या फांद्यांनी
भविष्य आता रंगवण्याचा अट्टहास ही त्यांचा
हातावरच्या मेंदीवर ओतून लिंबाचे पाणी
आयुष्य हे चुलीवरल्या कढईतले कांदे पोहे

************************************

१५.येईलंच कसा कंटाळा

🙏 माझं घर 🙏

येईलंच कसा कंटाळा

काहीतरीच तुमचं … तुमचा प्रश्नच आहे वेंधळा
आपल्याच घरात आपल्याला … येईल कसा कंटाळा.

माझ्या घरातली धूळ सुध्दा … माझ्यावरती प्रेम करते
किती झटकली तरीही … पुन्हा पुन्हा येऊन बसते.

ताट वाटी भांडं … ही सारीच माझी भावंडं
जेवताना रोज असते सोबत … पिठलं असो की श्रीखंड

फ्रीज, मिक्सर, गिझर, टिव्ही … साऱ्या नव्हेत नुसत्याच वस्तू
रिमोट हातात घेतला की … लगेच म्हणतात ‘ तथास्तु ‘

कपाट नुसतं उघडलं की … उघडतात मनाचेही कप्पे
वरून खाली दिसत जातात … आयुष्याचे सर्व टप्पे

पलंगावर आडवं पडून … खोचून घेतली मच्छरदाणी
तरी लपून बसलेला एक डास … कानामध्ये गुणगुणतो गाणी

खिडकी, गँलरी, पँसेज, बाल्कनी … घर असतंच नंदनवन
कितव्याही मजल्यावर घर असो … घरातंच तयार होतं अंगण

पती, मुलं, सुना, नातू … घरात नेहमीच असते जाग
टेबलावरची एक कुंडी … फुलवते आयुष्याची बाग

घरात नुसतं बसून रहा … वाढतं जाईल जिव्हाळा
आपल्याच घरात आपल्याला … येईलंच कसा कंटाळा.

🙏🙏

१६. मला पडलेले काही प्रश्न ???

कालनिर्देशन

निरनिराळी पंचागे, ‘भिंतीवरी असावे’ असे कालनिर्णय, कॅलेंडरे, पारशी आणि हिजरी कालगणना वगैरेंबद्दल इत्थंभूत माहिती देणारा हा अभ्यासपूर्ण लेख श्री. प्रकाश घाटपांडे यांनी लिहिला आहे. त्यांचे मनःपूर्वक आभार.
या विषयावर मी लिहिलेली ‘आजीचे घड्याळ’ ही मनोरंजक लेखमालाही वाचावी.
https://anandghare2.wordpress.com/category/%e0%a4%86%e0%a4%9c%e0%a5%80%e0%a4%9a%e0%a5%87-%e0%a4%98%e0%a4%a1%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%b3-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%97%e0%a4%a3%e0%a4%a8%e0%a4%be/

कालनिर्देशन

प्रकाश घाटपांडे


“पंचांग सोपे सुमंगल स्वभावे भिंतीवरी कालनिर्णय असावे”. अशा जाहिराती वर्षाच्या शेवटी नववर्षाचे स्वागत करताना विविध माध्यमातून ऐकत असतो, पहात असतो. पण हा कालनिर्णय नसून कालनिर्देशनाचा प्रकार आहे. निर्णय घेणारे तुम्ही कोण लागून गेले? तुम्हाला जर तुमची जन्मतारीख विचारली आणि तुम्ही जर त्याला ‘ माझा जन्म भारतीय सौर दिनांक अमुक अमुक रोजी झाला’ किंवा भाद्रपद कृष्ण चतुर्थी शके १८८४ रोजी झाला ‘असे सांगितले तर तो नक्कीच भारतीय असून सुद्धा विक्षिप्त नजरेने तुमच्या कडे बघेल.

मानव जसा उत्क्रांत होत गेला तसतशी त्याला दैनंदिन व्यवहारासाठी कालमापनाची व कालनिर्देशनाची गरज निर्माण झाली. शिकार ते शेती या प्रवासात शेती हा मुख्य मानवी जीवनाचे अंग झाल्याने निसर्गाचे मानवी जीवनाशी नातं सांगणारे दिवस रात्र, उन, पाउस, थंडी, वारा,सागरातील भरती ओहोटी याचा अवकाशातील विशिष्ट ग्रह ताऱ्यांच्या स्थितीशी संबंध हळूहळू लक्षात येउ लागला. समाजजीवनातील सर्व कृत्ये ही अप्रत्यक्षरित्या शेतीशीच निगडीत होउ लागली. इजिप्तमध्ये नाईल नदीच्या पुराशी लोकजीवन अवलंबून होते. त्यामुळे या संबंधांचे निरिक्षण करुन त्यावरुन काही आडाखे बांधता येउ लागले. यातूनच ज्योतिषशास्त्राचा म्हणजे आताच्या खगोलशास्त्रीय भागाचा उगम झाला.

पंचांग हा कालनिर्देशनाचा ज्योतिषशास्त्रीय भाग आणि ज्योतिष हे धर्माच पारंपारिक अंग म्हणून पंचाग प्रचलित झाले ते धार्मिक कृत्याचा दैनंदिन जीवनात आचरण्यासाठी असलेल्या कालनिर्देशनाच्या गरजेपोटीच. पंचांगाची पाच अंगे म्हणजे १) तिथी २) नक्षत्र ३) वार ४) योग ५) करण भारतीय ज्योतिर्गणित हे पृथ्वी केंद्रबिंदू मानून तयार झाले असल्याने सूर्य हा तारा असला तरी त्याला ग्रहाप्रमाणे स्थान देउन तो चल झाला आहे. चंद्र व सूर्य यांच्यात पृथ्वी सापेक्ष बारा अंशाचे अंतर पडण्यास जो कालावधी लागतो त्याला तिथी म्हणतात. चंद्र हा पृथ्वीभोवती २९.५ दिवसात प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. तरी व्यवहारात तिथी ३० या पुर्णांकात घेतल्या आहेत.

तिथी हे पंचांगाचे बरेच जुने अंग आहे. इ.स. पू १४०० वर्षी तिथी व नक्षत्र ही दोनच अंगे प्रचारात होती. पंचांगात एखादी तिथी दोनदा आलेली असते तर एखाद्या तिथीचा क्षय झालेला असतो. याचे कारण चंद्र व पृथ्वी यांची गती कधी थोडी कमी तर कधी थोडी जास्त असते.सूर्योदयाच्या वेळी जी तिथी असते. ती त्या दिवसाची तिथी म्हणून पंचांगात दिलेली असते. एखादी तिथी सूर्योदयानंतर चालू होते व दुसऱ्या दिवशीच्या सूर्योदयापूर्वी संपते.त्यामुळे त्या तिथीचा क्षय होतो. एखादी तिथीबाबत ती दुसऱ्या दिवशीच्या सूर्योदयानंतर संपते त्यामुळे त्या तिथीची वृद्धी होते. थोडक्यात लॉज मधल्या चेक आउट टाईमप्रमाणे ही गणना होते. तिथीचा संबंध हा धार्मिक कृत्याशी संबंधित असल्याने तिथी सूर्योदयापासून दुसऱ्या दिवशीच्या सूर्योदयापर्यंत मानली जाते. संकष्टी, अंगारिका चतुर्थी हे शब्द आपण नेहमी ऐकतो. दर महिन्याच्या कृष्ण चतुर्थीला संकष्टी चतुर्थी म्हणतात. ही चतुर्थी मंगळवारी आली कि झाली अंगारिका.

प्रत्येक तिथीला एक देवता पण बहाल केली आहे. चतुर्थीची देवता गणेश ही आहे. अमावस्येची देवता पितर ही आहे. नक्षत्र म्हणजे अवकाशातील विशिष्ट तारका अथवा तारकासमूहाचे पट्टे. त्यातील ठळक ताऱ्याला त्या नक्षत्राचा योगतारा म्हणतात. पण हे झाले स्थूल मानाने. अवकाश गोल म्हणजे एक कलिंगड आहे असे मानले तर त्याचे समान २७ खाप करायचे. म्हणजे एक फोड झाली १३ अंश २० कलांची. थोडक्यात अवकाशगोलातील १३ अंश २० कलांचा दक्षिणोत्तर पट्टा म्हणजे नक्षत्र. चंद्र २९.५ दिवसात या २७ नक्षत्रांची प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. एखादे धार्मिक कृत्य अमुकामुक नक्षत्रावर करावे असे म्हणतात त्यावेळी चंद्र त्या नक्षत्रात असताना करावे असा अर्थ अभिप्रेत असतो. जन्मनक्षत्र याचा अर्थ तुमच्या जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो ते नक्षत्र.

पंचांगातील वार हे अंग मात्र उशीरा प्रचलीत झाले. हे अंग मूळ भारतीयांचे नव्हे. ते आपल्याकडे इ.स.पूर्व ५०० ते १००० वर्षांपूर्वी आले. ते खाल्डियन,इजिप्शियन वा ग्रीक संस्कृतीकडून आपल्याकडे आले असावेत. महाभारतात वार अस्तित्वात नव्हते असे भारतीय ज्योतिषशास्त्राचा प्राचीन व अर्वाचीन इतिहास या ग्रंथाचे कर्ते शं.बा.दिक्षित सांगतात. होरा या कालविभागापासून वाराची उत्पत्ती झाली. एक अहोरात्रचे २४ समान भाग केले असता. एक भाग म्हणजे होरा. हल्लीच्या तास या अर्थाने. प्रत्येक होऱ्याला कुठलातरी ग्रह अधिपती असतो. त्याचे नांव वाराला दिले आहे. योग व करण ही पंचांगाची अंगे व्यवहारात अजिबात उपयोगाची नाही. चंद्र व सूर्य यांच्या संयुक्त गतीची बेरीज १३ अंश २० कला होण्यास जेवढा कालावधी लागेल त्याला योग म्हणतात.असे एकूण २७ योग म्हणजे नक्षत्राइतकेच आहेत. करण हा पण असाच कालावधी आहे तिथीचा अर्धा भाग म्हणजे करण असे एकूण सात करणे आहेत. शिवाय अजून ४ करणे आहेत. एखाद्या तिथीचा पूर्वार्ध म्हणजे एक करण व उत्तरार्ध म्हणजे एक करण. या योग आणि करण यांची नावे उच्चारायची म्हणजे जड जीभ असणाऱ्या माणसाचे काम नव्हे.

पंचागातील इतर कालमापक संज्ञा म्हणजे संवत्सर, मास, घटी, पळे. बारा चांद्र मासांचे एक संवत्सर. एक चांद्रमास २९.५ दिवसांचा. अशी ६० संवत्सरे आहेत.अशी आवर्तने चालू असतात. एक सौर वर्ष म्हणजे ३६५ दिवस ५ तास ४८ मिनिट व ४५ सेकंदचे आहे. चांद्र मासानुसार वर्ष ढोबळपणे ३५४ दिवसांचे होते. तर सौर मानाने येणाऱ्या ११ दिवसांचा फरक भरुन काढण्यासाठी दर तीन वर्षांनी एका महिन्याची भर घालतात.यालाच अधिक मास म्हणतात. दुष्काळात तेरावा महिना अशी जी म्हण आहे त्यातला तेरावा महिना म्हणजेच हा अधिक महिना.

घटी पळे या गूढ वाटणाऱ्या कालमापक संज्ञा हल्ली पंचांगात कलाक मिनिटात देतात. २४ तास म्हणजे ६० घटिका,१ तास म्हणजे २|| घटिका व एक मिनिट म्हणजे २|| पळे, एक सेकंद म्हणजे २|| विपळे. आताचे पंचांगक्रर्ते हे सर्व गणित नॉटिकल अल्मानॅक वरुन तास मिनिटे सेकंद या परिमाणात करतात. पूर्वी राजे राजवाड्यांच्याकडे एक घंगाळ (पाण्याचे साठवणूक करणारे एक विशिष्ट प्रकारचे मोठे भांडे) असे. त्यात पाणी विशिष्ट पातळीपर्यंत भरले जाई. त्यात एक विशिष्ट आकाराचे छिद्र असलेले एक छोटे पात्र असे. त्याला घटिका पात्र म्हणत त्यातून पाणी हळू हळू आत शिरत असे. ते पूर्ण भरले की बुडत असे. तेव्हा घटिका भरली असे म्हणत. त्यासाठी स्वतंत्र माणूस नेमला जाई.

उज्जैन ला वेधशाळा होती. तेथे वालुकायंत्र, छायायंत्र अशी कालमापनाची विविध यंत्रे असत. जगभरात वेगवेगळ्या पद्धतीच्या काल गणना आहेत. इजिप्तमध्ये पिरॆमिडच्या टोकाची छाया कशी पडते यावरुन दिवस किती गेला व किती राहिला हे ठरवत असत. म्हणजे एक प्रकारचे छायायंत्रच झाले. मध्ययुगिन काळात चीन मध्ये एक दोरी घेउन विशिष्ट अंतरावर गाठी मारत, दोरीचे जळते टोक प्रत्येक गाठीपर्यंत आल्यावर किति काळ झाला हे ठरवत. युरोप मध्ये त्याच काळात मेणबत्ती किती जळाली यावरुन दिवस किती झाला हे ठरवले जात असे. कारण साधे आहे चर्चमध्ये मेणबत्तीचा वापर सहज उपलब्ध होता. आजही खेडेगावात सवसांच्या टायमाला, दिवस कासराभर वर आला आसन तव्हा, माथ्यावर आला होता, कोंबड आरवायच्या टायमाला अशा वर्णनातून दिनमानाचे भाग जुन्या काळातले लोक सांगतात.


पंचांगातील पौराणिक कालगणना
६० वर्षे (संवत्सरे) = १ संवत्सर चक्र
३६० संवत्सरे म्हणजे अथवा मानवी वर्षे = १ दिव्य वर्ष
१२०० दिव्य वर्षे = १ कलियुग
२४०० दिव्यवर्षे = १ द्वापार युग
३६०० दिव्य वर्षे= १ त्रेता युग
४८०० दिव्य वर्षे= १ कृत युग
४ युगे = १ महायुग
७१ महायुगे = १ मनु
१४ मनु= १ कल्प (ब्रह्मदेवाचा एक दिवस)
३६००० कल्प= ब्रह्मदेवाचे पुर्ण आयुष्य
१००० ब्रह्माची आयुष्ये=१ विष्णुची घटका
१००० विष्णुच्या घटिका म्हणजे १ शिवनिमिष
१००० शिवनिमिष = १ महामाया निमिष

पंचांगवादाचे स्वरुप
आपल्याकडे निरनिराळी पंचांगे प्रचारात आहेत. गुजराथ मध्ये जन्मभूमी पंचांग, वैदर्भिय राजंदेकर पंचांग, सोलापूरचे दाते पंचांग, रुईकर पंचांग, लाटकर पंचांग, ढवळे पंचांग, टिळक पंचाग इत्यादि नावे प्रसिद्ध आहेत, पण पंचांगाचे मुख्य पक्ष दोनच. सायन आणि निरयन. अगदी रिपब्लिकन आणि डेमोक्रॆटिक पक्षासारखे. निरयन पक्षाचे म्हणणे असे कि क्रांतीवृत्तावरिल एक विवक्षित बिंदु. हा स्थिर बिंदु मानून ते राशीचक्राचे आरंभस्थान मानावे. त्यानुसार पंचांगाचे गणित असावे. सायन पक्षाचे म्हणणे हा संपात बिंदुच मुळी स्थिर नसल्याने आरंभस्थान हे चल आहे. त्याचे चलन हे वर्षाला सरासरी ५०.२ विकला असे आहे. निरयन पक्षात पुन्हा उपपक्ष आहेतच. कोणता विवक्षित बिंदु आरंभस्थान मानावे? झीटा किंवा रैवत पक्ष, ग्रहलाघव, चित्रा, मद्रास या प्रत्येक उपपक्षाचा आरम्भस्थान वेगळे आहे. हा वाद गेली शंभर वर्ष चालूच आहे. लोकमान्य टिळक हे झीटा अथवा रैवत पक्षाच्या शुद्धपंचांग प्रवर्तक मंडळाचे संस्थापक व पहिले अध्यक्ष होते. हे पंचांग केरुनाना छत्रे व आबासाहेब पटवर्धन इ.स. १८६५ पासून चालू केले. त्यांच्या गणितानुसार रेवती नक्षत्रातील झीटा पिशियम तारा हे आरंभस्थान मानले आहे. सध्या टिळक पंचांग म्हणून ते ओळखले जाते. चित्रा पक्षाचे म्हणणे आरंभस्थान हे चित्रा नक्षत्राच्या समोरील १८० अंश विरुद्ध असलेला बिंदु हा शके २१२ मध्ये वसंतसंपात बिंदु होता. या पक्षाचे मुख्य समर्थक बेळगावचे भास्कराचार्य ज्योतिषी, पुण्याचे गोपाळ बळवंत जोशी. सध्या सोलापूरचे दाते पंचांग हे चित्रा पक्षाचे आहे. एकच एक पंचांग असावे यासाठी बरेच प्रयत्न झाले. परंतु समन्वय होऊ शकला नाही. ते निर्णय फक्त त्या त्या अधिवेशनापुरतेच राहिले. आरंभ स्थिर मानलेला संपात बिंदु आणी चल असलेला संपात बिंदु यातील अंतर म्हणजेच अयनांश. सरकारमान्य चित्रा पक्षाचे अयनांश हे २००७ मध्ये २३अंश ५७ कला २० विकला असे आहेत.

पंचांग
भारतीय सौर पंचांग
भारताला स्वातंत्र्य प्राप्त झाल्यानंतर राष्ट्राला सुट्सुटीत सोपे असे दैनंदिन कॆलेंडर असावे अशी गरज निर्माण झाली कारण अशा प्रकारची पंचांगे ही सरकारी अथवा व्यवहारात उपयोगी आणणे अतिशय गैरसोयीचे होते. प्रत्येक पंचांगानुसार धार्मिक सण पण वेगवेगळे येउ लागले. टिळक पंचांगानुसार दिवाळी वेगळ्या दिवशी येते तर दाते पंचांगानुसार वेगळी येते. शिवाय प्रादेशिक पंचांगानुसार निर्माण होणारी प्रादेशिक चालीरिति जपणारी अस्मिता. या सर्वांना सामावून घेणाया एखाद्या कॆलेंडरमध्ये आपली सांस्कृतिक प्रतिमा जपली पाहिजे. राष्ट्रीय ऐक्याची भावना निर्माण झाली पाहिजे. या दृष्टिकोणातून भारत सरकारने १९५२ साली डॉ. मेघनाथ सहा यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नेमली होती.प्रा. ए.सी. बॆनर्जी वाईस चॆन्सलर अलाहाबाद. डॊ के.एल.द्फ्तरी नागपूर, श्री ज.स. करंदीकर पुणे, डॊ गोरखप्रसाद. प्रा.र.वि. वैद्य उज्जैन, श्री एन.सी लाहिरी कलकत्त्ता हे दिग्गज त्या समितीत होते. त्यांनी भारतातील वेगवेगळ्या ठीकाणी चालणाऱ्या सुमारे ६० प्रकारच्या पंचांगांचा अभ्यास केला. तिने तीन वर्षात अभ्यास करुन एक अहवाल सादर केला. यात सुचवलेली दिनदर्शिका म्हणजेच भारतीय सौर कॆलेंडर. यात सरकारी कामकाजासाठी दिवस अथवा वार हा मध्यरात्रीपासून चालू होतो. पण धार्मिक कारणासाठी मात्र सूर्योदयापासून दिवसाचा व वाराचा प्रारंभ करावा. वर्षगणना शालिवाहन शकाचीच चालू ठेवावी.
१) चैत्र ३०/३१ दिवस २२ मार्च/ २१ मार्च (लिप इयर असताना)
२) वैशाख ३१ दिवस
३) ज्येष्ट ३१ दिवस
४) आषाढ ३१ दिवस
५) श्रावण ३१
६) भाद्रपद ३१
७) आश्विन ३०
८) कार्तिक ३०
९) मार्गशीर्ष ३०
१०) पौष ३०
११) माघ ३०
१२) फाल्गुन ३०
हे भारतीय सौर कॆलेंडर आकाशवाणी,दूरदर्शन, सरकारी गॆझेट यात फक्त उल्लेख या स्वरुपात असतात. ते सुद्धा कायद्याने बंधनकारक आहे म्हणून. पंचांगात पारशी सन, हिजरी सन तसेच त्यातील महिने दिलेले असतात. पारशी वर्ष पर्शिया (इराण) येथे चालू झाले. ३० दिवसांचा महिना व १२ महिन्याचे वर्ष. सौर वर्षाशी मेळ घालण्याच्या सोयीसाठी पुढ्चे वर्ष हे ५ दिवसानंतर चालू होते. या ५ दिवसांना पारशी लोक गाथा म्हणतात. पारशी वर्षाचे महिने असे १) फरवदिन २) अर्दिबेहस्त ३) खुदार्द ४) तीर ५) अमरदाद ६) शेहेरवार ७) मेहेर ८) आबान ९) आदर १०) दय ११) बेहमन १२) अस्पंदाद हिजरी सन हा मोगल साम्राज्य आल्यापासून चालू झाला. मूळ अरबस्तानातले. महंमद पैगंबर यांनी मक्केहून ज्या दिवशी मदिनेला पलायन केले त्याची आठवण म्हणून खलिफ उमर याने हा सन सुरु केला आहे. तो दिवस म्हणजे गुरुवार १५ जुलै ६२२. मुस्लिमांचा दिवस धार्मिक दृष्ट्या सूर्यास्ताला चालू होतो व दुसया दिवशीच्या सूर्यास्ताला संपतो. बारा चांद्रमहिन्याचे एक वर्ष असल्याने व सौरवर्षाशी मेळ घालण्याची भानगड नसल्याने. त्यांचा वर्षारंभ हा १० दिवस दर वर्षी मागे जातो. त्यामुळे ताबूत ३३ वर्षातून सर्व ऋतूतून फिरतो. इसवी सनानुसार एखाद्याचे वय ३३ असेल तर हिजरी सनानुसार त्याचे वय ३४ वर्षे असते. हिजरी सनातील महिने असे १) मोहरम २) रा सफर ३) रबिलावल ४) रबिलाखर ५) जमादिलावल ६) जमादिलाखर ७) रज्जब ८) साबान ९) रमजान १०) सव्वाल ११) जिल्काद १२) जिल्हेज

विक्रम संवत हे मालवांचा राजा विक्रमादित्य याच्या नावाने चालू झाला तर शालिवाहन शक हा सातवाहन राज्यांच्या काळात चालू झाला. सर्वसामान्यपणे जेते राजे आपल्या अथवा वंशाच्या नावाने काहीतरी अस्तित्व चालू इतिहासाच्या पानावर असावे अशी इच्छा व्यक्त क्ररित व त्याची अंमलबजावणी ही राजज्योतिषी व भाट यांच्यावर सोपवीत. आज देखिल ही फार काही वेगळे घडते आहे असे नाही. चौकाचे, रस्त्याचे, विद्यापीठाचे, पूलाचे, इमारतीचे, विमानतळाचे, टर्मिनसचे नामकरण हे आपापल्या स्फूर्तीस्थानांनी व्हावीत यासाठी रक्तपात होतात.

पंचांग धार्मिक प्रथमोपचाराची पेटी.
कुठलही काम करताना देवाधर्माचा कौल घेतलेला बरा असतो. कधी तो मांत्रिक तांत्रिकाच्या माध्यमातून तर कधी पुजारी,बडवे,गुरव यांच्या माध्यमातून. गर्भादान संस्कार, बारसे, मुंज, विवाह, गुणमेलन, मुहूर्त, सण वार, व्रत वैकल्य,मकर संक्रांत, ग्रह उपासना, नवग्रह स्तोत्र, चंद्र व सूर्य ग्रहणे, ग्रहपीडा, दाने व जप. भूमीपूजन, पायाभरणी, गृहप्रवेश, वास्तुशांती , अशौच निर्णय, हवामान व पर्जन्यविचार, नांगरणी पेरणी पासून ते धान्य भरण्यापर्यंत, संत महंतांच्या जयंत्या पुण्यतिथ्या, जत्रा, यात्रा. मासिक भविष्य, राजकीय व सामाजिक भविष्ये, धर्मशास्त्रीय शंका समाधान, ब्राह्मणातील शाखा उपशाखा, त्यांचे गोत्र वंशावळ, ९६ कुळी मराठा समाजातील वंश गोत्र देवक. ज्योतिर्गणितासाठी आवश्यक असलेला ग्रहगती, रोज पहाटे साडेपाच वाजताची ग्रहस्थिती, गणिताची आकडेमोड वाचवणारी रेडिमेड कोष्टके. दशा, अंतर्दशा, लग्नसाधना, नवमांश, अवकहडा चक्र, राशींचे घात चक्र इ. अशा एक ना अनेक गोष्टींचा माहिती कोष म्हणजे पंचांग.

गरजेप्रमाणे त्यात बदल होत गेले. कालबाह्य प्रथा परंपरा यांना धर्मशास्त्राचाच आधार देउन समयोचित पर्याय देण्याचे शहाणपण देखिल काही पंचांगांनी केलं. उदाहरणार्थ गणपतीची मूर्ती ही धातूची असावी किंवा शाडूची असावी. गणेश विसर्जन प्रदूषित नदीत न करता बाद्ली च्या पाण्यात करुन ते पाणी झाडांना घालावे. निर्माल्य हे नदीत न टाकता त्याचे झाडांसाठीच कांपोस्ट खत तयार होऊ शकते.ते झाडालाच घालावे. तरी देखील पुलावरून एखादी होंडा. मर्सीडीस गाडी जाताना थांबते, एखादा माणूस उतरतो निर्माल्य असलेली प्लास्टीकची पिशवी नदीत भिरकावतो आणि पुढील मार्गक्रमणा करतो.

राजेराजवाड्यांच्या काळात दरबारात राजज्योतिषी असे. तो वर्षारंभी पंचांगाची पूजा करुन राजास संवत्सरफल कथन करुन सांगे. राज्यावर काही संकट, पूर, अतिवृष्टी. दुष्काळ, आदि नैसर्गिक संकटांची काय चाहूल लागते आहे? ते सांगत असे. राजा त्याला योग्य बिदागी देत असे. त्यातून त्याचा उदरनिर्वाह चालत असे.ज्योतिषाचा सत्कार करुन त्याजकडून वर्षफल श्रवण करावे म्हणजे हे वर्ष लाभप्रद होईल असे संवत्सरफलातच म्हटले आहे. आज सुद्धा खेडेगावात भिक्षुकी करणारा ब्राह्मण समाज वासरात लंगडी गाय शहाणी या न्यायाने पंचांगाद्वारे लग्न, मुहुर्त, सत्यनारायण पूजा, अभिषेक, नावरास काढून देणे, धार्मिक कृत्यांचा व्यवहारपयोगी अन्वयार्थ काढून देणे इत्यादि कामे करत असतो. लोक त्याला त्यामोबदल्यात धान्य, भाजीपाला, दूध, पैसे इत्यादि मोबदला देतात. एक प्रकारची बलुतेदारीच म्हणा ना. त्यावर त्याची गुजराण चालते. त्यामुळे पंचांग हे ज्योतिषी कम भिक्षुकाचे पोटापाण्याचे साधन बनले. कर्मसंकट आले कि कायदेशीर कचाट्यातून पळवाटा शोधून मार्ग काढणारा वकील आणी धर्मसंकट आले कि त्यावर धर्मशास्त्रीय तोडगा काढून सुटका करणारे धर्ममार्तंड एकाच प्रकारचे. संकटाचे उपद्रवमूल्य किती? यावर मोबदला ठरतॊ आणि मोबदला किती मिळणार यावर पळवाटा व तोडगे यातील अन्वयार्थ व फेरफार ठरतात. शिवाजी महाराजांची देखील यातून सुटका झाली नाही. राज्याभिषेकाच्या वेळी स्थानिक धर्मपंडिता ऐवजी त्यांनी सरळ काशीहून गागाभट्ट आयात केले. घरात प्रथमोपचाराची जशी औषधे असतात तसा धार्मिक अंगाचा प्रथमोपचार म्हणून बहुतेकवेळा घरात टांगलेले दिसते.

पंचांगाचे सुलभीकरण
पंचांगाचे स्वरुप व प्रकृती यामुळे पंचांग ही विशिष्ट वर्गाची मक्तेदारी झाली. कालानुसार दैनंदिन गरजांची मर्यादा बदलली. मक्तेदारी वाढल्यामुळे पंचांग ज्या जनसामान्यांसाठी निर्माण झालं तिथ ते रुजण अवघड झाले. व्यावसायिकदृष्ट्या या गोष्टीचा खपावर परिणाम होउ लागला. म्हणूनच पंचांगाचे सुलभीकरण होणे गरजेचे झाले. घटिका पळे दैनंदिन जीवनाचा भाग नसल्याने कलाक मिनिटे पंचांगात येउ लागली. संस्कृतचं प्राकृतीकरण झाले, ज्योतिर्गणितेच्या सुलभतेसाठी सुर्योदयीन ग्रहाच्या स्थितीऐवजी पहाटे साडेपाचचे स्पष्ट ग्रह देण्यात आले. धर्मशास्त्रार्थ सुलभपणे सांगितला गेला. त्यामुळे विशिष्ट गटाची मक्तेदारी काही प्रमाणात मोडली. पंचांगाचा अर्थ लोकांना समजायला थोड सोप झालं. सध्या विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे लोकांचे दैनंदिन जीवन गतिमान झाले आहे.धार्मिक कृत्याचे संक्षिप्तिकरण झाले. महत्वाच्या वाटणाऱ्या धार्मिक गोष्टींसाठी पंचांग धुंडाळ्ण्यापेक्षा तीच माहीती दिनदर्शिकेत उपलब्ध होणे गरजेचे वाटू लागले. याचं नेमक निरीक्षण केले ते जयंतराव साळगावकरांनी व त्यातूनच त्यांनी सुमंगल पब्लिकेशन काढून पंचांग, मेनू, दैनंदिन कामातील विविध गरजेच्या माहितीचे टिपण. पाककृती, राशीभविष्य, मान्यवरांचे काही लेख अशा आविष्कारांची दिनदर्शिका तयार केली अन ती अल्पावधित लोकप्रिय झाली. आज अशा प्रकारच्या अनेक दिनदर्शिका बाजारात आहेत. आता पंचांग आणि भविष्य हे मोबाईलवर सशुल्क सुविधा म्हणून देखील उपलब्ध आहे. संकष्टि चतुर्थीचा उपवास लक्षात न राहिल्यामुळे मोडू नये म्हणून रिमाईंडर पण लावता येतात. म्हणजे कालनिर्णय आता मोबाईलवर पण आले आहे. पोपटवाला ज्योतिषाकडे पण हातात
एक जुनेपाने पंचांग असते. पोपटाने भविष्याची चिठ्ठी उचलणे आणि पंचाग याचा अर्थाअर्थी काहीच संबंध नसतो. पण पंचांग हे ज्योतिषाचा ट्रेड मार्क झाला आहे.

प्राचीन रोमन कॆलेंडर ते आताचे ग्रेगरियन कॆलेंडर
इंग्रजी कॆलेंडर इसवी सनाची सुरवात जिझस ख्राईस्टच्या जन्मापासून झाली असे म्हणतात पण ते चुकीचे आहे. ख्रिस्ताची जन्म व मृत्यू या बाबत बरीच मतमतांतरे आहेत. प्राचीन रोमन वर्षगणनेत ज्युलियस सीझरने सुधारणा करुन सौर वर्षमान प्रचारात आणले. त्यासाठी काही बदल देखिल करावे लागले होते. इ.स. पूर्व ४५ वे वर्षी वर्षाचे दिवस ४४५ दिवसांचे धरावे लागले होते. तेव्हा सुद्धा २५ डिसेंबरला वर्षारंभ पकडायचा कि १ जानेवारी असा प्रश्न पडलाच होता.ज्युलियस वर्षमान हे ३६५ दिवस ६ तासांचे धरले होते. म्हणजे खऱ्या सौरवर्षापेक्षा ११ मिनिटे १४ सेकंद अधिक धरले गेले. त्यामुळे इ.स. १५८२ पर्यंत १० दिवसांचे अंतर पडले. ते अंतर भरुन काढण्यासाठी १३ वा पोप ग्रेगरी याने नियम करुन ४ आक्टोबर १५८२ नंतर येणाऱ्या दिवसास १५ आक्टोंबर १५८२ असे संबोधले गेले. दर चौथ्या लीप ईयर चा नियम तसाच ठेवला. सध्याच्या कालगणनेनुसार सौरवर्षापेक्षा २६ सेकंद अधिक असते. त्यामुळे सध्याच्या कालगणनेनुसार ३००० वर्षांनी एक दिवस फरक पडण्यास कारणीभूत होईल. ज्युलियस सीझरने १-३-५-७ हे महिने ३१ दिवसांचे व ४-६-८-१०-१२ हे महिने ३० दिवसांचे ठरविले होते. पुढे ऒगस्टस सीझर याला ही वाटणी मान्य झाली नाही.ज्युलियस च्या जुलै महिन्याला ३१ दिवस आणि आपल्या नावाच्या ऒगस्ट महिन्याला मात्र ३० दिवस ही गोष्ट ऒगस्टसला आवडली नाही. त्याने ऒगस्ट महिन्याला पण ३१ दिवस बहाल केले. त्या ऐवजी फेब्रुवारी महिन्याच्या २९ दिवसातील एक दिवस काढून घेतला. हेच ते सध्याचे इंग्रजी कॆलेन्डर प्रचारात आहे. जिथे जिथे इंग्रजांच्या वसाहती होत्या तिथे ते रुजलं गेलं आणि अंगवळणी पडले. राष्ट्र संघाच्या योजनेत समिति १९२३ साली नेमली व त्यात ग्रेगरियन गणनेत वाटणाऱ्या अडचणीचे निराकरण करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय कॆलेंडर तयार करण्यात आले. त्यात १३ महिन्यांचे वर्ष व २८ दिवसांचा मास सुचवला. पण तो वार तारीख यांचा मेळ राखण्यास व्यावहारिक दृष्ट्या असमर्थ ठरले.
त्यामुळे सध्याचे ग्रेगरियन कॆलेंडर सुटसुटीत व अंगवळणी पडल्याने इ.स. ३००० पर्यंत तरी कालनिर्देशनाची चिंता नाही.

आंतरराष्ट्रिय कालगणना

सन १९२५ सालापासून शून्य रेखांशावरील ग्रिनीच या लंडन जवळील शहराची स्थानिक वेळ ही आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित वेळ म्हणून मान्यता पावली. त्या हिशोबाने भारताची प्रमाण वेळ ही ८२.५ पूर्व रेखांशावरील स्थानिक वेळ असल्याने ग्रिनिच पेक्षा साडेपाच तासाने पुढे आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर ग्रिनिच ला मध्यान्हीचे बारा वाजले असतील त्या वेळी भारतात दुपारचे साडेपाच वाजले असतील. हे झालं वेळेबद्दल. पण वाराचे काय? त्यासाठी १८० अंश वृत्ताच्या जवळ समांतर अशी पॆसिफिक समुद्रातून जाणारी काल्पनिक रेषा निश्चित केली.ती ओलांडताना पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जात असाल तर पुढचा वार धरावा. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जात असेल तर मागचा वार धरावा. त्याला आंतरराष्ट्रीय वार रेषा म्हणून मान्यता आहे. त्यावरुन विमान किवा जहाजे जाताना आपापली घड्याळे त्या ठिकाणी सुनिश्चित करावी लागतात. आता या गोष्टी स्वयंचलित होतात.

पूर्वप्रकशित- उपक्रम संकेतस्थळ व फलज्योतिष चिकित्सा मंडळ अनुदिनी

स्वातंत्र्यवीर सावरकर – २

आज स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या जन्मदिनानिमित्य सामाजिक माध्यमांमधून मिळालेले लेख आणि चित्रे यांचा संग्रह. सर्व लेखकांचे मनःपूर्वक आभार.

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्यावरील लेखांचा हा संग्रहही पहावा.
https://anandghare.wordpress.com/2021/02/26/%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%a4%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%b5%e0%a5%80%e0%a4%b0-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%b0/

*************

नाभिषेको न संस्कार सिंहस्य क्रियते वने
विक्रमार्जित राजस्य .स्वयमेव मृगेंद्रता ।।
म्हणून हिंदुहृदय सम्राट स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर
. . . . . . . .

सावरकर…. एकमेवाद्वितीय…..
हिंदुस्तानला संपूर्ण स्वातंत्र्य हवे अशी मागणी करणारे हे पहिलेच पुढारी. सन १९०० मध्ये त्यांनी संपूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी केली होती…

१८५७ च्या बंडास “स्वातंत्र्ययुद्ध” म्हणून गौरवणारे पहिलेच इतिहास संशोधक.
१८५७ च्या समरानंतर हिंदुस्थानातील जनतेला शमवण्यासाठी व्हिक्टोरिया राणीने काढलेल्या पत्रकास, “मॅग्ना कार्टा” ला “एक भिकार चिटोरे” म्हणून झिडकारणारे सावरकर पहिलेच, १९०० साली म्हणजे वयाच्या अवघ्या १७ व्या वर्षी…

देशभक्ती केली म्हणून ज्यांची बी.ए. ची पदवी काढून घेतली असे पहिले विद्यार्थी… परदेशी मालाची होळी करणारे सावरकर हे पहिलेच पुढारी, सन १९०५ मध्येच त्यांनी परदेशी मालावर बहिष्कार व स्वदेशीचा पुरस्कार करण्याचा संदेश दिला, मात्र कॉंग्रेसच्या गांधींनी १९२१ साली सावरकरांचे हेच तत्व तंतोतंत उचलले आणि लोकप्रिय झाले.

परदेशी मालाच्या होळीमुळे देशभक्तीच्या कारणास्तव वसतीगृहातून काढून टाकलेले सावरकर हे पहिलेच विद्यार्थी…

मे,१९०९ मध्ये बॅरिस्टर होऊनही सनद दिली नाही असे सावरकर हे पहिलेच विद्यार्थी…
शत्रूच्या राजधानीत जाऊन (लंडन) त्यांच्या विरोधात युद्ध पुकारण्याची हिंमत ठेवणारे सावरकर हे पहिलेच…

शत्रूच्या ताब्यातून (मार्सेलिस बंदर) धाडसाने सागरात उडी मारून निसटण्याचा प्रयत्न केलेले सावरकर हे पहिलेच क्रांतीकारी…

प्रसिद्धीपूर्वीच ज्यांचे ग्रंथ जप्त करण्यात आले असे पहिलेच क्रांतीकारक…
शत्रूच्या राजधानीत जाऊन लंडनमधील १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमराचा सुवर्णमहोत्सव साजरा करणारे सावरकर हे पहिलेच क्रांतिकारी…

शिखांचा इतिहास लिहिणारे पहिले लेखक हे सावरकरच….
स्वातंत्र्यलढ्याकडे जगाचे लक्ष वेधून घेण्याचा पराक्रम करणारे सावरकर हेच पहिले…

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यासाठी सर्व देशातील क्रांतिकारकांची संघटना उभारणारे सावरकर हेच पहिले… त्यासाठी तुर्की, रशियन, आयरिश, इजिप्शियन, फ़्रेंच इ. क्रांतीकारकांशी संपर्क केला होता…

विसाव्या शतकात २ जन्मठेपींची शिक्षा सुनावण्यात आलेले सावरकर हे एकमेव आणि फक्त सावरकरच…
अंदमानच्या कारावासात भिंतींवर काट्याने आणि खिळ्याने महाकाव्य रचणारे महाकवी एकमेव सावरकर….
तसेच सुमारे ६००० पंक्ती कोठडीत लिहिल्या, मुखोद्गत करून बाहेर आल्यावर प्रकाशित करण्याचा महापराक्रम करणारे एकमेव असे सावरकर…

बालपणी वहीनी व बहिणीसोबत ओव्यांच्या भेंड्या खेळताना त्यात नवनवीन ओव्या रचून त्यात स्वातंत्र्याची प्रेरणा गुंफू पहाणारे सावरकर हेच एकमेवाद्वितीय… तुरुंगात असताना मराठी व्याकरणातील वृत्ते आठवत नाहीत म्हणून नवी वृत्ते रचून मराठी भाषेच्या व्याकरणात भर घालणारे सावरकर हेच एकमेव… व्याकरणात त्या व्रूत्तांना “वैनायक” म्हणून ओळखले जाते.

भाषाशुद्धीचे महत्व सांगणारे सावरकरच..
सगळे सुशिक्षित लोक इंग्रजीला वाघिणीचे दूध म्हणून गौरवीत असतना, मातृभाषा व राष्ट्रभाषेचा अभिमान देशात जागवणारे फक्त सावरकरच पहिले…
प्रत्यक्ष साहित्य संमेलनाच्या व्यासपीठावरून, “लेखण्या सोडा, बंदुका हाती घ्या” असा दिव्य दाहक संदेश देणारे पहिले साहित्यिक सावरकरच…
शास्त्रशुद्ध अभ्यास करून देवनागरी लिपी टंकलेखनास (टायपिंगसाठी) सुयोग्य बनवणारे सावरकरच….
लिपीमध्ये सुधारणा करणारा जगातील एकमेव नेता आणि लोकोत्तर पुरूष म्हणजे फक्त सावरकरच…

लंडनमधे एक चौकात सावरकरांचा अर्धकृति पुतळा आहे. हा तिथे बसवू नये म्हणून Conservative पक्षाने संसदेत वाद घातला होता, पण सरकारने सांगितले.
“इंग्लंडच्या सर्व शत्रुंमधे जे सर्वश्रेष्ठ आहेत,सावरकर हे त्यातील एक आहेत,इंग्लंड हे भाग्यवान राष्ट्र आहे,त्याला सावरकर यांच्या सारखा चारित्र्य संपन्न,प्रखर राष्ट्रभक्त आणि कमालीचा बुद्धिमान शत्रु मिळाला.”


जीवनातली ईतिकर्तव्य संपली. जगायचं कारण संपलं. म्हणून देह ठेवणारे शेवटचे संत, योगी, राजकारणी, समाज सुधारक, इतिहासकार, महाकवी, साहित्यिक, समस्त क्रांतिकारकांचे गुरू स्वा. हिंदुहृदयसम्राट वि.दा.सावरकर ह्यांची आज जयंती.
ह्या महान विभूतीला मानाचा मुजरा !
जय हिंदूराष्ट्र.
. . . . . . .
सावरकर म्हणजे …..
साक्षात धगधगते यज्ञकुंड…..
सूर्याची उबदार प्रखरता….
वाऱ्याचा वेग…..
खडकाने हेवा करावा अशी कठोरता…
आणि…..
प्रत्यक्ष बृहस्पतीने शिष्यत्व पत्करावे ……
अशी बुद्धीची प्रगल्भता …..

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे नाव उच्चारताच डोळ्यासमोर पेटलेले अग्निकुंडच उभे राहते…
स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन
🚩💐🙏🙏🙏💐🚩

सावरकरांचा माफीनामा ? सत्य जाणूनघ्या

  • माधव विद्वांस
    गेले अनेक दिवस प्रसिद्धीच्या हव्यासापोटी स्वा.सावरकरांची बदनामी केली जाते.प्रथम त्यांची माझी जन्मठेप वाचावे मग आपले मत बनवावे.सावरकरांनी या सर्व गोष्टींचा आपल्या आत्मचरित्रात उल्लेख केला आहे ते वाचावे म्हणजे तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे मिळतील.
    सावरकरांनी आपल्या कृत्याबद्दल माफी मागितली नाही. तसे त्यांच्या सुटकेच्या अर्जात कोठेही लिहिलेले नाही. त्यांनी भरला होता तो एक सुटकेसाठीचा प्रचलित फ़ॉर्म होता (Amnesty definition: An amnesty is an official pardon granted to a group of prisoners by the state.). व त्यामधे मला सोडता येत नसेल तर सर्व राजबंद्यांना सोडावे असेही लिहिले होते. त्याची संकेत कुलकर्णी यांनी लंडन लायब्ररीमधील छायांकित प्रत सोबत जोडली आहे. या दरम्यान भारतात सावरकरांना सोडावे अशी मागणी जोर धरू लागली होती. त्यावेळच्या विधिमंडळानेही कैद्यांच्या सुटकेसाठी ठराव केले होते.
    सावरकर स्पष्टवक्ते होते त्यांच्या मार्सेलिस बंदरातील बोटीवरच्या उडीच्या अतिरंजित गोष्टींचा त्यांनी इन्कार केला आहे.काही बातम्यात तंर एक दोन किलोमीटर पोहून गेले त्यावर त्यांनी असे काहीही घडले नाही तर मी बोटीवरून उडी मारून लगेचच धक्क्यावर आलो व पळत जाऊन फ्रान्सच्या पोलिसाला मला अटक कर असे विनवू लागलो पण मी काय म्हणतो ते त्याला समजेना व तेवढ्यात तेथे ब्रिटिश नौकेवरील पोलीस आले व मला परत घेऊन गेले. फ्रान्सच्या पोलिसांनी अटक केली असती तर त्यांची जन्म ठेप नक्कीच वाचली असती. या वेळी मादाम कामा यांनी आंतराष्ट्रीय न्यालयात दावाही दाखल केला होता. सावरकर जर फ्रान्सच्या पोलिसांच्या स्वाधीन झाले होते तर ब्रिटिश पोलिसांना त्यांना तेथे पकडण्याचा अधिकार नव्हता. पण ती गोष्ट न्यायालयाने विचारात घेतली नाही.

आता आदरांजली
सर्वांच्या तोंडी असणारे स्वतंत्रतेचे स्तोत्र लिहिणारे भारतीय स्वातंत्र्याच्या प्राप्तीसाठी सशस्त्र क्रांतीचा पुरस्कार करणारे थोर देशभक्त, साहित्यिक आणि समाजसुधारक. ‘स्वातंत्र्यवीर’ विनायक दामोदर सावरकर यांची आज जयंती (२८ मे, इ.स. १८८३:भगूर – २६ फेब्रुवारी, इ.स. १९६६) त्यांचा जन्म नाशिक जिल्ह्यातील भूगुर या गावी झाला.

घटना समितीकडे १९४९ मध्ये त्यांनी तीन सूचना केल्या : देशाचे नाव भारत ठेवावे, हिंदी ही राष्ट्रभाषा करावी आणि नागरीलिपी ही राष्ट्रलिपी करावी; आणि तसेच घडले. हिंदी हि राष्ट्र भाषा झाली पाहिजे हा त्यांचा आग्रह होता तसेच अंदमान बेटावर पर्यटन केंद्र होईल हि त्यांची भविष्यवाणी आज खरी ठरलि आहे. डॉ आंबेडकर यांना राममंदिरात प्रवेश करून द्यावा. तसेच हिंदू धर्मातील जाती पाती नष्ट व्हाव्या हि त्यांची इच्छा होती त्यासाठी त्यांनी रत्नागिरी येथे पतितपावन मंदिराची स्थापना केली !!!!!

गुहागरजवळ सांवरवाडी म्हणून एक ठिकाण आहे. त्यावरून ‘सावरकर’ हे आडनाव आले असावे, असा अंदाज प्रत्यक्ष सावरकरांनीच केला आहे. थोरले गणेश आणि सर्वांत धाकटे डॉ.नारायण हे त्यांचे दोन भाऊ. सावरकरांचे शिक्षण भगूर, नासिक, पुणे आणि मुंबई येथे एल्एल्.बी.पर्यंत झाले. पुढे ‘बॅरिस्टर’ ही पदवी त्यांनी लंडनला जाऊन घेतली.

* १८९९ मध्ये सशस्त्र क्रांतीच्या कार्यासाठी त्यांनी ‘राष्ट्रभक्त समूह’ हे गुप्तमंडळ स्थापन केले; तथापि प्रकट चळवळीसाठी एखादी संस्था असावी, ह्या हेतूने त्यांनी जानेवारी १९०० मध्ये ‘मित्रमेळ्या’ची स्थापना केली. त्यांच्या भोवती अनेक निष्ठावंत तरुण जमले. त्यांत कवी गोविंद ह्यांचा समावेश होता. शिवजयंत्युत्सव, गणेशोत्सव, मेळे ह्यांच्या माध्यमातून लोकजागृती घडवून आणणाऱ्या मित्रमेळ्याच्या कार्यक्रमाला कवी गोविंदांच्या काव्यरचनांनी प्रभावी साथ दिली. सावरकरांनी ठिकठिकाणी मित्रमेळ्याच्या शाखा उभारून स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र उठाव करण्याची तयारी असलेल्या तरुणांचे व्यापक जाळे निर्माण केले. पुढे १९०४ मध्ये ह्या मित्रमेळ्याचे रूपांतर ‘अभिनव भारत’ ह्या संस्थेत झाले. क्रांतिकारक म्हणून जोसेफ मॅझिनी ह्या इटालियन देशभक्ताचा आदर्श त्यांच्यासमोर होता. त्याचप्रमाणे आयर्लंड आणि रशियातील क्रांतिकारकांचेही सावरकरांना आकर्षण होते. गनिमी काव्याचे धोरण; सैन्यांत व पोलिसांत गुप्त क्रांतिकारकांची भरती करणे; रशियासारख्या परराष्ट्रांशी गुप्त संधान बांधणे; इंग्रजी सत्तेच्या केंद्रांवर आणि प्रतिनिधींवर हल्ले करणे; शस्त्रास्त्रे साठवणे इ. मार्ग अवलंबून इंग्रजांना राज्य करणे नकोसे करून सोडावे, असे मार्ग सावरकरांना उचित वाटत होते.

***लंडनला सावरकरांच्याबरोबर असलेले सेनापती बापट ह्यांनी बाँब तयार करण्याची विद्या काही रशियन क्रांतिकारकांच्या साहाय्याने माहीत करून घेतली होती.ही माहिती भारतात क्रांतिकारकांच्या विविध केंद्रांवर पाठविण्यात आली होती. पुढे वसई येथे बाँबचा कारखाना काढण्यात आला. सावरकरांनी काही पिस्तुले मिळवून तीही भारतात पाठविली होती. त्यातली काही सर सिकंदर हयातखान ह्यांनी आणली होती. ब्रिटनविरुद्घ जागतिक पातळीवर मोठे षड्‌यंत्र उभारण्याचाही सावरकरांचा प्रयत्न होता.

** अहमदाबाद येथे व्हॉइसरॉयवर बाँब टाकण्याच्या प्रकरणात त्यांचे धाकटे बंधू नारायणराव सावरकर ह्यांनाही अटक झाली होती.ह्या सर्व घटनांचा ताण सावरकरांच्या मनावर पडला.या सुमारास त्यांना न्यूमोनियाही झाला. त्यातून उठल्यावर ते पॅरिसला गेले.तेथे ते भिकाजी रुस्तुम कामा ह्यांच्याकडे राहिले. दरम्यानच्या काळात नासिकचा ब्रिटिश कलेक्टर जॅक्सन ह्याचा खून झाला.ह्या वधासाठी वापरलेली पिस्तुले सावरकरांनी भारतात पाठविलेल्या पिस्तुलांपैकी असल्यामुळे हे सर्व प्रकरण सावरकरांपर्यंत पोहोचले. त्यानंतर तेथे सावरकरांच्या आप्तांचा आणि सहकाऱ्यांचा पोलिसी छळ सुरू झाला. ह्या परिस्थितीत पॅरिसला राहून अटक टाळण्यापेक्षा लंडनला जाऊन अटक होण्याचा धोका आपण पत्करावा असे त्यांनी ठरविले.

**** १३ मार्च १९१० रोजी त्यांना अटक झाली. पुढे चौकशीसाठी त्यांना भारतात नेले जात असताना मार्से बंदरात त्यांनी प्रातर्विधीला जाण्याच्या निमित्ताने शौचकुपात जाऊन तिथल्या ‘पोर्ट होल’ मधून समुद्रात उडी घेतली आणि ते मार्सेच्या धक्क्यावर फ्रेंच हद्दीत आले. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी तिथे येऊन त्यांना अटक केली. अशी अटक कायदेशीर नाही, ह्या मुद्यावर सावरकरांतर्फे द हेगच्या आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात मागितलेली दादही व्यर्थ ठरली.

सावरकरांना हिंदुस्थानात आणून त्यांच्यावर दोन खटले चालविण्यात आले. जॅक्सनच्या वधाला साहाय्य केल्याचा तसेच अन्य काही आरोप त्यांच्यावर ठेवण्यात आले होते. आपण फ्रान्सच्या भूमीवर असताना बेकायदेशीरपणे आपल्याला अटक केल्यामुळे तसेच हेगच्या आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाचा निकाल तेव्हा आलेला नसल्यामुळे आपण ह्या खटल्यांच्या कामात भाग घेणार नाही, अशी सावरकरांची भूमिका होती. ह्या दोन्ही खटल्यांचा निकाल लागून सावरकरांना पन्नास वर्षांच्या जन्मठेपेची शिक्षा झाली; त्यांची सगळी मिळकतही जप्त करण्यात आली (२४ डिसेंबर १९१० आणि ३० जानेवारी १९११).

*** सावरकरांना अंदमानात ४ जुलै १९११ रोजी आणण्यात आले. छिलका कुटणे, काथ्या वळणे, कोलू फिरवणे अशी अतिशय कष्टाची कामे त्यांना तुरुंगात करावी लागली. तिथल्या हालअपेष्टांमुळे त्यांचे शरीर खंगत गेले, पण अशाही परिस्थितीत त्यांनी कमला हे दीर्घकाव्य रचावयास घेतले.अंदमानातल्या राजबंद्यांना संघटित करून त्यांनी त्यांच्या काही मागण्यांची तड लावली. ग्रंथाभ्यासाची संधी उपलब्ध होताच त्यांनी अफाट वाचन केले. त्यात भारतीय तत्त्वज्ञान, प्लेटो, ॲरिस्टॉटल, मिल, स्पेन्सर आदींचे ग्रंथ तसेच ज्ञानेश्वरी, कुराण, बायबल ह्यांच्या वाचनाचा समावेश होतो. बंदिवानांमध्येही त्यांनी अभ्यासाची आवड उत्पन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

**** सावरकरांची सशर्त मुक्तता १० मे १९३७ रोजी करण्यात आली.त्यानंतर ते हिंदुमहासभेत गेले आणि त्या पक्षाचे नेतृत्वही त्यांच्याकडे आले. सावरकरांनी हिंदुमहासभेतर्फे निःशस्त्र प्रतिकाराचे दोन लढे दिले : एक, भागानगरचा आणि दुसरा, भागलपूरचा. भागानगरचा लढा निझामाच्या अत्याचारांविरुद्घ होता. परिणामतः निझामाच्या कायदेमंडळात जिथे हिंदूंना पूर्वी शून्य जागा होत्या, तेथे त्यांना पन्नास टक्के जागा निझामाला द्याव्या लागल्या. भागलपूरचा सत्याग्रह इंग्रजांविरुद्घ होता.

* दिल्लीत महात्मा गांधींची हत्या झाली (१९४८). तीत सावरकरांचा सहभाग असल्याच्या संशयावरून त्यांना अटक करण्यात आली; तथापि त्या खटल्यात सावरकरांची निर्दोष मुक्तता करण्यात आली. (काही माहिती मराठी विश्वाकोशातून )

महात्मा गांधी यांनी वर्ष १९३० मध्ये सावकरांची रत्नागिरी येथे जाऊन भेट घेतली होती तसेच महाराष्ट्राचे दिवंगत नेते यशवंतराव चव्हाण यांनीही सावरकरांची रत्नागिरी येथे जाऊन भेट घेतली होती.त्यांवेळी त्यांनी त्यांची माफीवीर म्हणून नक्कीच गाठ घेतली नव्हती.

खाली सावरकरांचे १९६६ साली तत्कालीन सरकारने काढलेले सावरकरांचे पोस्ट तिकीट. खाली सावरकर यांचा दयेचा अर्ज, तसेच कै. यशवंतराव चव्हाण यांनी त्यांचे आत्मचरित्रामधे सावरकर भेटीचे केलेले वर्णन.

हिंदू ह्र्दय सम्राट, स्वातंत्र्य वीर सावरकर यांना विनम्र अभिवादन
सावरकरांचा अंदमानला काळ्यापाण्याच्या शिक्षेचा कैदेत असतानाचा बिल्ला. त्यांचा बंदीक्रमांक 32778 वर दिसतो.
त्याखाली असलेली 121, 121A, 109, 302 ही सावरकरांवर लावली गेलेली कलमं.
पुढे त्यांच्या काळ्यापाण्याच्या शिक्षेचा कालावधी आणि कारावास सुरु होण्याचा व सुटकेचा दिनांक नमूद केलेला दिसतो.
त्या मधोमध आहे D. या D चा अर्थ Dangerous. धोकादायक. जे ब्रिटिशांना कळले होते, ते आजकालच्या तथाकथित जोकरछाप नेत्यांना कळणार नाही.
संदर्भ – British-Files-on-Savarkar-1911-21👇

*****************

तिमिराच्या क्षितिजावर
उगवे तेजोमयि गोलक
स्वतंत्रतेचा किरणस्रोत
देई वीर विनायक ll धृ.ll

मातृभूमिस्वातंत्र्यास्तव
आत्माsहुती देउनी
स्वतंत्रतेची यज्ञकुंडे
पेटविली जनमनीं
अधमफिरंगीऊरांत
घुसला तोचि तीक्ष्ण सायक
स्वतंत्रतेचा किरणस्रोत
देई वीर विनायक ll १ ll

हाती लेखणीखड्ग
घेऊनी लढला सेनानी
मृतवीरांना संजिवनी
देई तो शुक्रमुनी
हिंदुत्वाचे अमृत पाजी
तोचि हिंदुपालक
स्वतंत्रतेचा किरणस्रोत
देई वीर विनायक ll २ ll

त्यजुनि शिवाशिव
अस्पृश्यांना भेटवी शिवाला
जनरूढीमंथनीं हलाहल
टीकेचे प्याला
समानता आचरणी
आणी तो जनउद्धारक
स्वतंत्रतेचा किरणस्रोत
देई वीर विनायक ll ३ ll

देशभक्तिकोलूने
काढी तेल इंग्रजांचे
अंदमानचे मंदिर झाले
स्वदेशभक्तगणांचे
इथेच झाला शारदेकृपे
तो ‘कमला’नायक
स्वतंत्रतेचा किरणस्रोत
देई वीर विनायक ll ४ ll

श्री. मिलिंद दत्तात्रय करमरकर
२८-०५-२०१९ रोजी सुचलेली काव्यरचना
स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या जयन्तीनिमित्त ही विनम्र आदराञ्जली
💐💐🙏🙏🚩🚩


सावरकर माने तेज
सावरकर माने त्याग
सावरकर माने तप
सावरकर माने तत्व
सावरकर माने तर्क
सावरकर माने तारुण्य
सावरकर माने तीर
सावरकर माने तलवार
सावरकर माने तिलमिलाहट

सागरा प्राण तळमळला…

तलमलाती हुई आत्मा… !
सावरकर माने तितिक्षा
सावरकर माने तीखापन

कैसा बहुरंगी व्यक्तित्व !
कविता और क्रांति ! …

कविता और भ्रांति तो साथ साथ चल सकते है ।
लेकिन कविता और क्रांती का साथ साथ चलना बहुत मुश्किल है…

सावरकरजी का कवी उंची से उंची उडान भरता था ।
सावरकरजी की कविता मे उंचाई भी थी और गहराई भी थी ! …

अटलबिहारी वाजपेयी

शुभप्रभात
✨✨✨☀️✨✨✨
🌺🌺🌺🚩🌺🌺🌺


सावरकर माने तेज,
सावरकर माने त्याग,
सावरकर माने तप,
सावरकर माने तत्व,
सावरकर माने तर्क,
सावरकर माने तारुण्य,
सावरकर माने तीर,
सावरकर माने तलवार।

-अटल बिहारी वाजपेयी जी की कविता ने उस महामानव से साक्षात्कार करा दिया जिसने हिन्दुओं का आत्मसम्मान जगा दिया और देश की स्वतन्त्रता के लिए बलिदानियों की सेना खड़ी कर दी…

आज हम स्मरण कर रहे हैं स्वातन्त्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर को। भारतीय स्वतंत्रता संग्राम के इतिहास में वो नाम, जिसे अंग्रेजी शासन ने सबसे कड़ा दण्ड दिया। काले पानी का दण्ड, वो भी एक नहीं दो बार, अर्थात् 50 वर्षों के लिए। पूरे इतिहास में इतना लम्बा दण्ड किसी भी स्वतन्त्रता सेनानी या क्रांतिकारी को नहीं दी गई। आज इनकी जयंती है। इन्हें वीर सावरकर के नाम से जाना जाता है। वीर सावरकर एक महान विचारक, साहित्यकार, इतिहासकार और समाजसुधारक थे। सावरकर ने अखंड भारत का सपना देखा। वे छुआ-छूत और जाति भेद के घोर विरोधी थे। उनकी पुस्तक ′भारत का प्रथम स्वतंत्रता समर 1857′ ने अंग्रेजों की जड़े हिला दी थी। अंग्रेजों के अंदर फिर से 1857 जैसी स्वन्त्रता संग्राम का डर समा गया। वे पहले भारतीय थे जिन्होंने 1905 में स्वदेशी का नारा दे कर विदेशी कपड़ो की होली जलाई थी। सावकर ऐसे भारतीय थे जिन्होंने ब्रिटिश साम्राज्य की राजधानी लंदन जा कर क्रांतिकारी आंदोलन को संगठित किया।

लंदन में सावरकर भारतीय छात्रों में राष्ट्रधर्म की अलख जगाने लगे। वहां वे क्रांतिकारियों की टोली बनाने लगे। सावरकर युवाओं के प्रेरणास्रोत बन गए। लंदन में ही उन्होंने 1857 के संग्राम की स्वर्ण जयंती मनाई। लंदन में ऐसा पहली बार था जब भारतीय छात्र जो लंदन यूनिवर्सिटी में पढ़ते थे सड़कों पर वंदे मातरम का बिल्ला लगा कर निकले।

भारतीय छात्रों में नई जागृति उत्पन्न हुई। वे भारतीय होने में गर्व महसूस करने लगे। जर्मनी में 1907 के राष्ट्रीय सोशलिस्ट कांग्रेस के अधिवेसन में मैडम कामा ने भारत का पहला झंडा फहराया। वीर सावरकर ने ही भारत का वो पहला झंडा बनाया था। लंदन में उनकी पुस्तक प्रथम स्वाधीनता समर 1857 छपने के लिए तैयार थी लेकिन ब्रिटिश शासन ने उनकी पुस्तक छपने से पहले ही प्रतिबंध कर दी। इस पुस्तक का पहला प्रकाशन गुप्त रूप से 1909 में हालैंड में हुआ। दूसरा लाला हरदयाल ने अमेरिका में, तीसरा संस्करण भगत सिंह और चौथा सुभाषचंद्र बोस ने छपवाया। इन पुस्तकों पर किसी लेखक का नाम नहीं होता था। इस पुस्तक को छपने नहीं देने का एकमात्र कारण था, अंग्रेजों के अंदर ये डर हो गया था कि इस किताब में 1857 के क्रांति को ऐसे दर्शाया गया था जिसे पढ़ कर फिर से वैसी क्रांति आरम्भ हो सकती थी। यह पुस्तक क्रांतिकारियों के लिए गीता के समान थी।

वीर सावरकर ने इंग्लैंड के राजा के प्रति निष्ठा की शपथ लेने से साफ मना कर दिया जिसके कारण उन्हें वकालत करने से रोक दिया गया।

13 मार्च, 1910 को ब्रिटिश सरकार ने सावरकर को ब्रिटिश सरकार विरोधी गतिविधियों के आरोप में बन्दी बना लिया। समुन्द्र के रास्ते उन्हें भारत लाया जा रहा था। वीर सावरकर का साहस था कि वो समुंद्र में कूद कर भाग निकले। बाद में फ्रांस के समुन्द्र तट पर उन्हें फिर पकड़ लिया गया। उनका अभियोग अंतरराष्ट्रीय अदालत हेग में लड़ा गया। ये पहला अवसर था जब किसी क्रांतिकारी का अभियोग अंतरराष्ट्रीय अदालत में लड़ा गया था। विनायक दामोदर सावरकर को दो जन्मों की कठोर कारावास की सजा मिली। कोर्ट में ब्रिटिश अधिकारी ने पूछा कि दो जन्मों का कारावास है यानी 50 वर्षों का सह पाओगे? वीर सावरकर ने जवाब में सवाल किया- तुम्हारी सत्त्ता तब तक रहेगी?

वीर सावरकर 1911 से 1921 तक अंडमान जेल में रहे।

यहां स्वतंत्रता सेनानियों को कड़ा परिश्रम करना पड़ता था। कैदियों को यहां नारियल छीलकर उसमें से तेल निकालना पड़ता था। साथ ही इन्हें यहां कोल्हू में बैल की तरह जुत कर सरसों व नारियल आदि का तेल निकालना होता था। इसके अलावा उन्हें जेल के साथ लगे व बाहर के जंगलों को साफ कर दलदली भूमि व पहाड़ी क्षेत्र को समतल भी करना होता था। रुकने पर उनको कड़ी सजा व बेंत व कोड़ों से पिटाई भी की जाती थीं। इतने पर भी उन्हें भरपेट खाना भी नहीं दिया जाता था।

1921 में वे स्वदेश लौटे और फिर 3 साल जेल भोगी। जेल में ‘हिन्दुत्व’ पर शोध ग्रंथ लिखा।

दुनिया के वे ऐसे पहले कवि थे जिन्होंने अंडमान के एकांत कारावास में जेल की दीवारों पर कील और कोयले से कविताएं लिखीं और फिर उन्हें याद किया। इस प्रकार याद की हुई 10 हजार पंक्तियों को उन्होंने जेल से छूटने के बाद पुन: लिखा।

सावरकर ने 10000 से अधिक पन्ने मराठी भाषा में तथा 1500 से अधिक पन्ने अंग्रेजी में लिखा है। बहुत कम मराठी लेखकों ने इतना मौलिक लिखा है। उनकी “सागरा प्राण तळमळला”, “हे हिंदु नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा”, “जयोस्तुते”, “तानाजीचा पोवाडा” आदि कविताएँ अत्यन्त लोकप्रिय हैं। स्वातंत्र्यवीर सावरकर की 40 पुस्तकें मण्डी में उपलब्ध हैं, जो निम्नलिखित हैं-

अखंड सावधान असावे ; १८५७ चे स्वातंत्र्यसमर ; अंदमानच्या अंधेरीतून ; अंधश्रद्धा भाग १ ; अंधश्रद्धा भाग २ ; संगीत उत्तरक्रिया ; संगीत उ:शाप ; ऐतिहासिक निवेदने ; काळे पाणी ; क्रांतिघोष ; गरमा गरम चिवडा ; गांधी आणि गोंधळ ; जात्युच्छेदक निबंध ; जोसेफ मॅझिनी ; तेजस्वी तारे ; प्राचीन अर्वाचीन महिला ; भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने ; भाषा शुद्धी ; महाकाव्य कमला ; महाकाव्य गोमांतक ; माझी जन्मठेप ; माझ्या आठवणी – नाशिक ; माझ्या आठवणी – पूर्वपीठिका ; माझ्या आठवणी – भगूर ; मोपल्यांचे बंड ; रणशिंग ; लंडनची बातमीपत्रे ; विविध भाषणे ; विविध लेख ; विज्ञाननिष्ठ निबंध ; शत्रूच्या शिबिरात ; संन्यस्त खड्ग आणि बोधिवृक्ष ; सावरकरांची पत्रे ; सावरकरांच्या कविता ; स्फुट लेख ; हिंदुत्व ; हिंदुत्वाचे पंचप्राण ; हिंदुपदपादशाही ; हिंदुराष्ट्र दर्शन ; क्ष – किरणें।

फरवरी, 1931 में इनके प्रयासों से मुम्बई में पतित पावन मन्दिर की स्थापना हुई, जो सभी हिन्दुओं के लिए समान रूप से खुला था। वे पहले भारतीय राजनीतिक बन्दी थे जिसने एक अछूत को मन्दिर का पुजारी बनाया था।

25 फ़रवरी 1931 को सावरकर ने बम्बई प्रेसीडेंसी में हुए अस्पृश्यता उन्मूलन सम्मेलन की अध्यक्षता की।

1937 में वे अखिल भारतीय हिन्दू महासभा के कर्णावती (अहमदाबाद) में हुए 19वें सत्र के अध्यक्ष चुने गये, जिसके बाद वे पुनः सात वर्षों के लिये अध्यक्ष चुने गये। 13 दिसम्बर 1937 को नागपुर की एक जन-सभा में उन्होंने अलग पाकिस्तान के लिये चल रहे प्रयासों को असफल करने की प्रेरणा दी थी। 22 जून 1941 को उनकी भेंट नेताजी सुभाष चंद्र बोस से हुई। 9 अक्टूबर 1942 को भारत की स्वतन्त्रता के निवेदन सहित उन्होंने चर्चिल को तार भेज कर सूचित किया। सावरकर जीवन भर अखण्ड भारत के पक्ष में रहे।

सावरकर, सार्जेंट मेजर मोहनदास गांधी के कटु आलोचक थे। उन्होने अंग्रेजों द्वारा द्वितीय विश्वयुद्ध के समय जर्मनी के विरुद्ध हिंसा को गांधीजी द्वारा समर्थन किए जाने को ‘पाखण्ड’ घोषित दिया।

सावरकर ने भारत की आज की सभी राष्ट्रीय सुरक्षा सम्बन्धी समस्याओं को बहुत पहले ही भाँप लिया था। 1962 में चीन द्वारा भारत पर आक्रमण करने के लगभग दस वर्ष पहले ही कह दिया था कि चीन भारत पर आक्रमण करने वाला है।

भारत के स्वतंत्र हो जाने के बाद गोवा की मुक्ति की आवाज सबसे पहले सावरकर ने ही उठायी थी।

ऐसे महामानव के विषय में जितना लिखा जाए उतना कम है।

वे केवल एक क्रांतिकारी नहीं थे अपितु एक भाषाविद, बुद्धिवादी, कवि, दृढ राजनेता, समर्पित समाज सुधारक, दार्शनिक, द्रष्टा, महान् कवि और महान् इतिहासकार और ओजस्वी वक्ता भी थे। उनके इन्हीं गुणों ने महानतम लोगों की श्रेणी में उच्च पद पर लाकर खड़ा कर दिया।

माँ भारती के इस सच्चे सपूत को उनकी जयन्ती पर कोटि-कोटि वन्दन है 🙏🏼

🌹⚜🌹🔆🌅🔆🌹⚜🌹

       🌻 आनंदी पहाट 🌻

             भारतमातेच्या
      महन्मंगलेच्या प्रार्थनेची
  स्वातंत्र्यवीर सावरकर जयंती

🌹⚜🌸🔆🇮🇳🔆🌸⚜🌹

    भारत देशाप्रती जाज्वल्य निष्ठा आणि देशप्रेमाचे दुसरे नाव म्हणजे स्वातंत्र्यवीर सावरकर. त्यागाचे दुसरे नाव म्हणजे सावरकर. भारताच्या भविष्यकाळाची चिंता करुन योग्य मार्गदर्शन करणारे द्रष्टे नेतृत्व म्हणजे सावरकर.
    आज नाशिकची.. भगूरची ओळख जगाला आहे ती श्री. विनायक दामोदर सावरकर या नावामुळे. चाफेकर बंधूंच्या फाशीने दुःखी झालेल्या सावरकरांनी सूर्य न मावळणाऱ्या ब्रिटिश सत्तेला आव्हान देण्याची प्रतिज्ञाच केली अन् अव्दितीय त्यागाने ती पूर्णही केली.
    स्वा. सावरकर सामान्य कुटुंबातले. बालपणीच आईने जगाचा निरोप घेतला. येसूवहिनीने सांभाळ केला. त्यांनी भारतमाता हीच खरी आई मानली अन् परदास्याच्या शृंखलातून मातेच्या सुटकेसाठी अंदमानात कोरडे खात रक्त सांडले. जगविख्यात ठरलेली मार्सेलीसच्या समुद्रात उडी घेणारे पराक्रमी सावरकरच.
    दोन जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावताच.. ५० वर्षे जन्मठेप ? पण तोपर्यंत तुमचे सरकार तरी असेल का ? असा १९११ साली निडरपणे प्रश्न विचारणारे सावरकरच. जातीभेद निर्मुलन चळवळ करणारे.. महान कवी.. साहित्यिक.. उत्कृष्ट वक्ते.
    स्वातंत्रवीर हे द्रष्टे राजकीय भविष्यवेत्ते होते. त्यांची विधाने काळाने सत्य ठरवली, म्हणूनच पंतप्रधान अटलजी असो वा हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे अशा अनेक दिग्गज नेत्यांनी त्यांना आदर्श मानले.
    स्वातंत्र्यवीर सावरकर या नावाने बलाढ्य ब्रिटिश सत्तेला धडकी भरायची. तिन्ही सावरकर बंधू आणि त्यांच्या घराण्याने भारतमाते साठी सर्वस्व त्याग केला.. अनन्वित अत्याचार सहन केले आणि तरीही अपूर्व त्यागानंतरही श्रेयापासून दूर राहणेच पसंत केले.
    विनायक सावरकर हे अत्युच्च प्रतिभेचे धनी. जसे अंतरंग तसे शब्द प्रकटतात. बालवयापासूनच स्वदेशप्रेम असे की वयाच्या अकराव्या वर्षीच शब्दांशब्दातून देशप्रेमाने भरलेला स्वदेशीचा मंत्र लिहला. त्यांच्या प्रत्येक शब्दांत.. प्रत्यक्ष कृतीत केवळ आणि केवळ देशप्रेम ओतप्रोत भरलेले आहे. 
    स्वातंत्र्यासाठी देशासमोर त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा आदर्श ठेवला. शिवप्रभूंची आरती असो.. तानाजी मालुसरे यांच्यावरील पोवाडा असो वा १८५७ चे स्वातंत्र्य समर हे सारे लोकांमध्ये देशाप्रतीच्या प्रेम वाढविणारे.. जनजागृती करणारे काव्य. अंदमानच्या कोठडीत कोळशाने महाकाव्य लिहणारा वि. दा. सावरकरांसारखा महाकवी पुनश्च होणे नाही.
    सावरकर या एकाच व्यक्तींची ओळख मोठी. प्रखर देशभक्त स्वातंत्र्यसैनिक.. राजकारणी.. समाजसुधारक.. हिंदू तत्वज्ञ.. भाषाशुद्धी व लिपीशुद्धी चळवळ करणारे अशी वेगवेगळी ओळख आहे.
    भारताच्या परम वैभवासाठी सेल्युलर जेलमधील सहन केलेले अनन्वित अत्याचाराची सदैव आठवण आज लोकशाहीत मुक्त स्वातंत्र्य उपभोगणाऱ्या प्रत्येक भारतीयाला प्रत्येक क्षणी हवीच. तत्कालीन शत्रू राष्ट्र ब्रिटिशांनीही त्यांचा देशासाठीच्या त्यागाचा सन्मान करुन, इंग्लंडमधे त्यांचा पुतळा उभारला. असे हे अजातशत्रू सावरकर. आज जयंती दिनी विनम्र अभिवादन.
    "तुजसाठी मरण ते जनन, तुजविण जनन ते मरण.." हा देशप्रती जनतेला मंत्र. भारतमातेचे महन्मंगलाचे हे गीत..

🌹🇮🇳🌸🔆🇮🇳🔆🌸🇮🇳🌹

जयोस्तुते श्रीमहन्मंगले ! शिवास्पदे शुभदे
स्वतंत्रते भगवती ! त्वामहं यशोयुतां वंदे

राष्ट्राचे चैतन्य मूर्त तू नीती-संपदांची
स्वतंत्रते भगवती ! श्रीमती राज्ञी तू त्यांची
परवशतेच्या नभात तूची आकाशी होसी
स्वतंत्रते भगवती ! चांदणी चमचम लखलखसी
वंदे त्वामहं यशोयुतां वंदे

गालावरच्या कुसुमी किंवा कुसुमांच्या गाली
स्वतंत्रते भगवती ! तूच जी विलसतसे लाली
तू सूर्याचे तेज, उदधीचे गांभीर्यहि तूची
स्वतंत्रते भगवती ! अन्यथा ग्रहण नष्ट तेची
वंदे त्वामहं यशोयुतां वंदे

मोक्ष-मुक्ति ही तुझीच रूपे तुलाच वेदांती
स्वतंत्रते भगवती ! योगिजन परब्रम्ह वदती
जे जे उत्तम उदात्त उन्नत महन्मधुर ते ते
स्वतंत्रते भगवती ! सर्व तव सहचारी होते
वंदे त्वामहं यशोयुतां वंदे

हे अधम-रक्तरंजिते, सुजन पूजिते, श्रीस्वतंत्रते
तुजसाठि मरण ते जनन, तुजवीण जनन ते मरण
तुज सकल चराचर शरण, चराचर शरण, श्रीस्वतंत्रते
वंदे त्वामहं यशोयुतां वंदे

🌹⚜️🌸🇮🇳🙏🇮🇳🌸⚜️🌹

गीत : स्वातंत्र्यवीर सावरकर ✍
संगीत : मधुकर गोळवलकर 🎹
स्वर : लता मंगेशकर 🎤

🎼🎶🎼🎶🎼 🎧

🌹🙏सुमंगल प्रभात🙏🌹     २८.०५.२०२१

शतजन्म शोधिताना । शत आर्ति व्यर्थ झाल्या ।
स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी स्थानबद्धतेत असताना अनेक नाटके लिहिली, त्यातील सन्यस्त खड्ग हे नाटक
९० वर्षापुर्वी १८सप्टेंबर१९३१ रोजी बळवंत संगीत मंडळींनी रंगभूमीवर आणले.त्यातील काही गीते त्यांनी लिहिली होती त्यातील शतजन्म शोधिताना
शोधिताना हे एक नाट्यगीत . भैरवी रागात असून ते वझेबुवांनी संगीतबद्ध केले होते. मास्टर दीनानाथ पंडित वसंतराव देशपान्डे तसेच प्रभाकर कारेकर यांनी ते गायले . याखेरीज या नाटकातील आणखी सहा गीतेही त्यांनीच लिहिली होती .
शत जन्म शोधिताना । शत आर्ति व्यर्थ झाल्या ।
शत सूर्य मालिकांच्या । दीपावली विझाल्या ॥
तेंव्हा पडे प्रियासी । क्षण एक आज गाठी ।
सुख साधना युगांची । सिद्धीस अंति गाठी ॥
हा हाय जो न जाई । मिठी घालु मी उठोनी ।
क्षण तो क्षणांत गेला । सखि हातचा सुटोनी ॥
. . . . . नवी भर दि.१८-०९-२०२१

🌻⚜🌹⚜🇮🇳⚜🌹⚜🌻

रणी राष्ट्र स्वातंत्र्य युद्धासी ठेले
मरे बाप बेटे लढयासी आले
किती भिन्न रुपॆ किती भंग होतो
तरी राम अंती जयालाच देतो

  • सावरकर

पडत्या देशाला सावरणारे हिंदूराष्ट्रपिता स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना कोटी कोटी प्रणाम

🌻⚜🌹⚜🇮🇳⚜🌹⚜🌻 🌻⚜🌹⚜🇮🇳⚜🌹⚜🌻

द्वारकानाथ संझगिरी यांचा लेख

काही वर्षांपूर्वी अंदमानच्या पोर्टब्लेअर विमानतळाला स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचं नाव दिलं गेलं. त्याला मार्क्सवाद्यांनी विरोध केला. सावरकर अंदमानच्या तुरूंगातून माफी मागून सुटले वगैरे आरोप त्यांनी केले होते. मला मार्क्सवाद्यांनी कीव आली. ”अंदमाना, हे मार्क्सवाद्यांचे बोबडे बोल मनावर घेऊ नकोस. तुझं सोनं झालंय” हे सांगण्यासाठी मी लिहिलेले स.न.वि.वि. या पुस्तकातील हे पत्र.

प्रिय अंदमान,
स. न. वि. वि.

तुझ्या पोर्टब्लेअरच्या विमानतळाला आपल्या स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचं नाव दिलं आणि माझी तबियत खूश झाली. तूही सुखावला असशील ना? त्यांच्यासारख्या क्रांतिकारकांमुळे तू जगाला ज्ञात झालास. ते तुझ्या इथे आलेल्या क्रांतिकारकांचे मुकुटमणी होते.
सांग ना, नाही तर आधी तुझं अस्तित्व काय होतं? एक भूगोल असलेला भूभाग! पण इतिहास नाही. चिनी प्रवासी इत्सिंग आणि मार्को पोलोच्या प्रवासवर्णनात तुझा उल्लेख आढळतो. पण बस तेवढ्यापुरताच! आधुनिक संस्कृतीचा स्पर्शच तुला झाला नव्हता.

साहसी गोरे आले आणि तुझ्या इथे वसाहत टाकली. कॅप्टन ब्लेअर तुझ्याकडे आरमार घेऊन आला. तुझ्या इथली रानटी माणसं, श्वापदं आणि घनदाट जंगलं पाहून गोऱ्यांनाही रानटी कल्पना सुचल्या. त्यांनी तिथे अट्टल गुन्हेगारांसाठी जेल बनवले. त्या रानटी वातावरणाला शोभा आणतील असे जेलर ठेवले. मी असं ऐकलंय की तुझ्या इथे असे काही खेकडे आहेत, जे माडाच्या झाडावर चढतात आणि त्यांची नांगी स्ट्रॉसारखी वापरून नारळातलं पाणी पितात? खरंच त्या गोऱ्यांच्या जेलमध्ये जेलर्ससुद्धा खेकडेच होते. तो सावरकरांना छळणारा बारी काय होता? ते कैद्यांचं रक्त प्यायचे. माणसांचं रूप घेतलेले ते खेकडे होते. गोऱ्यांनी तुझं नाव ‘काळं पाणी’ करून टाकलं. ज्याला हालहाल करून मारायचं असेल त्याला ते काळ्या पाण्याला पाठवत. आपल्या १८५७ च्या स्वातंत्र्य युद्धातले स्वातंत्र्यसैनिकही तुझ्याच जेलमध्ये पाठवले गेले होते. पण ४ जुलै १९११ रोजी ‘महाराजा’ बोट तुझ्या बेटाला लागली आणि इतिहासच तुझ्या धक्क्याला लागला. हातापायात लोखंडी बेड्या ठोकलेला एक तरतरीत बॅरिस्टर त्या बोटीतून उतरला.

साखळदंडांत गुरफटलेल्या दरोडेखोरांची तुला सवय होती, पण हा साधासुधा दरोडेखोर नव्हता. त्याने पैशासाठी कुणाला मारलं नव्हतं. तो ब्रिटिश साम्राज्यावर दरोडा टाकायला निघाला होता. त्यासाठी त्याने स्वतःच्या घराची राखरांगोळी केली होती. तो जवळपास दहा वर्षे तिथे राहिला. हालअपेष्टा भोगल्या. नरक नरक म्हणतात तो कसा असावा याचा त्याने जिवंतपणी अनुभव घेतला. कुणी मानो ना मानो, ती दहा वर्षे मला आमच्या इतिहासाची सोनेरी पानं वाटतात. बॅ. विनायक दामोदर सावरकर तुझ्या कुशीत स्वातंत्र्यवीर झाले.

१९४२ साली असाच एक स्वातंत्र्याचं वारं प्यायलेला आयसीएस तुझ्यापाशी आला. त्याने तुला ब्रिटिशांच्या जोखडातून मुक्त केलं. तिथल्या बंदिवानांना सोडलं. तू त्या दिवशी नक्कीच नि:श्वास सोडला असशील. नेताजी सुभाषचंद्र बोसांचा पदस्पर्श हा तुझ्या भूमीला झालेला इतिहासाचा दुसरा पदस्पर्श होता. त्यानंतर तुझा भूगोल विसरला गेला. तुझं नाव घेतलं की चटकन आठवतो तो इतिहास!!

पण ज्यांनी तुला इतिहास दिला त्या वीर सावरकरांचं नाव तुझ्या पोर्टब्लेअरच्या विमानतळाला दिल्यावर काही मार्क्सवादी मंडळींच्या पोटात दुखलं. तुझ्या बंदराला पोर्टब्लेअर म्हटलेलं आम्हाला खटकत नाही, विमानतळाला आपल्याच एका सुपुत्राचं नाव मात्र खटकतं. का? तर म्हणे सावरकर ब्रिटिशांची माफी मागून तुझ्या तुरुंगातून बाहेर पडले. होय, सावरकरांनी ब्रिटिशांना राजकारणात न पडण्याची हमी दिली. ज्याला पन्नास वर्षांची काळ्या पाण्याची शिक्षा झालेली होती त्याला ब्रिटिश हार-तुरे, श्रीफळ देऊन ‘जा मुक्त संचार कर’ असं सांगणार नव्हतेच. थोडंसं पडतं घेऊनच त्यांना तुरुंगातून बाहेर पडणं शक्य होतं. पण शेवटी तुरुंगात राहण्यापेक्षा बाहेर पडूनच ते देशसेवा जास्त चांगल्या रीतीने करू शकणार होते आणि लादलेल्या अटींतून ब्रिटिशांचा डोळा चुकवून कसं राष्ट्रकार्य करायचं हे सावरकरांपेक्षा जास्त चांगलं कुणाला ठाऊक होतं? रत्नागिरीच्या नजरकैदेत असताना त्यांनी प्रचंड सामाजिक कार्य तर केलंच, पण त्यांना राजकारणात पडायची परवानगी नसतानाही देशभरातल्या क्रांतिकारकांशी त्यांचे छुपे संबंध होते. ब्रिटिश पोलीस त्यांच्यावर धाडी घालत. पण सावरकरांनी स्वतःला त्यातून फार चतुराईने वाचवलं होतं.

तरीही स्वातंत्र्यवीरांनी तुझ्या तुरुंगातल्या हालअपेष्टांना कंटाळून जीवाच्या भीतीने ब्रिटिशांची माफी मागितली असं जर कुणाला म्हणायचं असेल तर त्याने आपलं डोकं चांगल्या मानसोपचारतज्ज्ञाला दाखवावं. होईल तो खर्च मी करायला तयार आहे. त्यांनी जेव्हा पिस्तुल आणि बॉम्बशी खेळायचं ठरवलं तेव्हाच त्यांना त्यांचा शेवट ठाऊक होता. स्वातंत्र्य किंवा मृत्यू!
ज्या काळात मोठमोठे गुन्हेगार काळ्या पाण्याच्या नावाने चळाचळा कापायचे तेव्हा पन्नास वर्षांची शिक्षा ऐकल्यावर स्वातंत्र्यवीर म्हणाले, “ब्रिटिश साम्राज्य तरी पन्नास वर्षे टिकेल का?”
पळणारा माणूस हा उद्धटपणा दाखवू शकत नाही.
त्यांची बायको जेव्हा त्यांचा निरोप घ्यायला आली तेव्हा स्वातंत्र्यवीर म्हणाले, “मुला-मुलींची वीण वाढवणे आणि चार काटक्या एकत्र करून घरटी बांधणे यालाच जर संसार म्हणायचा असेल तर असले संसार कावळे- चिमण्याही करतात. पण संसाराचा याहून भव्य अर्थ घ्यायचा असेल तर मनुष्यासारखा संसार थाटण्यात आपण कृतकृत्य झालो आहोत. आपली चार चूल बोळकी आपण फोडून टाकली, तर त्यायोगे पुढे-मागे हजारो जणांच्या घरी क्वचित सोन्याचा धूर निघेल.”
पाहिलेत विचार? ज्या पिढीला पाहिलेलंही नाही त्यांचा विचार करणारी ही माणसं होती. आजच्या राजकारण्यांच्या घरातून जो सोन्याचा धूर निघतो ना ती चिमणी स्वातंत्र्यवीर सावरकरांसारख्या अनेक ज्ञात- अज्ञात मंडळींच्या त्यागावर उभी आहे. त्यांनी कोलू फिरवला, काथ्या कुटला, चाबकाचे फटके खाल्ले, सापांचे तुकडेमिश्रित भाजी पचवली. पाण्यात कालवून भात खाल्ला म्हणून स्वातंत्र्याचा पुलाव आपल्या ताटात पडला. म्हणून लोकशाहीच्या सर्वोच्च सदनात खासदारांना निर्भयपणे बोलता येतं. पण या लोकशाहीचा एकच दुर्गुण आहे. ती कुणालाही जीभ उचलून टाळ्याला लावायची परवानगी देते. त्यामुळे बोबडे बोलही ऐकून घ्यावे लागतात.

एक गोष्ट खरी की, सावरकरांनी शारीरिक यातना प्रचंड सोसल्या. ते काही आडदांड शरीराचे नव्हते आणि शरीर आडदांड असलं तरी कोलू आणि हंटरपुढे फार काळ तग धरू शकत नाही. बैलाची कामं माणसं नाही करू शकत. त्यामुळे आयुष्य संपवून टाकावं असं सावरकरांनाही काही वेळा वाटलं. इंदुभूषण रॉय किंवा आशुतोष लाहिरींसारख्या क्रांतिकारकांनी स्वतःला फास लावून घेतला होता. जो माणूस मृत्यूला आपल्याबरोबर सावलीसारखा घेऊन फिरला आणि शेवटी मृत्यूला कॉलर पकडून धरलं, तो घाबरून माफी मागेल? (टेल धिस जोक टू समबडी एल्स!) त्यांनी तुरुंगाबाहेर पडण्यासाठी मान्य केलेल्या शर्तीना माफी म्हणणं हा त्यांच्या त्यागाचा अपमान आहे.

मार्क्सवादी खासदारांनी म्हणे सावरकरांची नेताजींबरोबर तुलना केली म्हणूनही आगपाखड केली. अंदमाना, तूच सांग या दोन तेजस्वी सुपुत्रांत तू उजवं-डावं करू शकतोस? मला मान्य आहे नेताजी स्वयंभू होते. सावरकरांनी सांगितलं म्हणून त्यांनी देशाबाहेर पलायन केलं आणि आझाद हिंद सेना काढली असं मी म्हणणार नाही. पण त्यांचे काँग्रेसचे मोठमोठे नेते सोडून नेताजींना सावरकरांशी याबाबतीत विचारविनिमय करावासा वाटला यात दोघांचे सूर कुठे तरी जुळत होते असं वाटत नाही?

पण सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे मार्क्सवाद्यांनी सावरकरांना राष्ट्रप्रेम शिकवणं हे पार्थिव पटेलने किरमाणीला यष्टिरक्षण शिकवण्यासारखं आहे. मला कार्ल मार्क्सबद्दल प्रचंड आदर आहे. मार्क्सवादाच्या ऐतिहासिक योगदानाबद्दल आदर आहे. पण काही अपवाद वगळले तर भारतीय मार्क्सवाद्यांबद्दल आदर बाळगण्यासारखं काही नाही. या मंडळींनी बऱ्याचदा सावरकरांच्या हिंदू महासभेचा पाठिंबा घेतला होता. बरं, सावरकरांनाही साम्यवादाबद्दल राग वगैरे नव्हता. एकदा त्यांना जी. पु. गोखलेंनी साम्यवादाबद्दल विचारलं तेव्हा ते म्हणाले, मला हिंदुस्थानात साम्यवाद्यांचं राज्य आलं तरी चालेल पण नेभळटांचं नको. ते आल्याने धर्माचं प्राबल्य कमी होईल. मला त्यांचे सर्वच मार्ग आवडतील असं नाही. चर्च, परकीय मिशनरी, मुल्ला-मौलवी, मशिदी यांचं प्राबल्य कमी होईल. त्याचबरोबर आमच्या मंदिरांचाही नाश करतील हे साम्यवादी, पण चर्च-मशिदी पडल्यावर मंदिरं पडली तर बिघडलं कुठे? जुन्या रूढी, भोळसट कल्पना नष्ट झाल्या तर आधुनिक शास्त्रावर आधारलेला, बहुसंख्याकांना पोषक म्हणजे हिंदूंना पोषक असा धर्म राहील ना? मग हिंदुत्वाचे आम्ही आग्रही तरी काय मागतो आहोत? आम्हाला प्रगत आणि उन्नत असं हिंदुत्व हवंय.’

कळलं ना, हा माणूस काय होता तो! तो मार्क्सवाद्यांपेक्षाही आधुनिक आणि विज्ञाननिष्ठ होता.

असो. अंदमाना, तू तरी गैरसमज करून घेऊ नकोस. त्या पुण्यात्म्याने तुझ्याकडे वास्तव्य केल्यामुळे तू फक्त थेट राहिला नाहीस. तू फक्त टुरिस्ट स्पॉट राहिलेला नाहीस. तुझं तीर्थक्षेत्र झालंय. तुझं सोनं झालंय सोनं. तू कृतार्थ झालायस.

तू तरी त्यांचा कृतज्ञ राहा!

तुझा,
द्वारकानाथ संझगिरी

(स.न.वि.वि. या पुस्तकातून)

🌻⚜🌹⚜🇮🇳⚜🌹⚜🌻

💐💐🙏🙏🚩🚩

स्वातंत्र्यवीर सावरकर

-अविनाश धर्माधिकारी

कार्ल मार्क्सच्या मृत्यूच्याच वर्षी स्वातंत्र्यवीर सावरकर जन्माला आले – 1883 – हा इतिहासात आपोआपच जुळून आलेला, पण अर्थपूर्ण योगायोग आहे. दोघंही कट्टर इहवादी, नास्तिक, तर्ककठोर विज्ञाननिष्ठ. पण मार्क्सनं संपूर्ण मानवी इतिहास वर्गयुद्धाच्या चौकटीत बसवून ‘राष्ट्र’ ही संकल्पनाच ‘बूर्झ्वा’ – शोषकांच्या हातातलं हत्यार – ठरवली. तर सावरकरांनी ‘राष्ट्र’ – तेही ‘हिंदूराष्ट्र’ चिंतनाला आपलं सर्वस्व अर्पण केलं.
असं म्हटलं जातं की सावरकरांना कुणीतरी कधीतरी विचारलं होतं, तुम्ही मार्क्स वाचलाय का, तर सावरकरांनी आपल्या खास शैलीत प्रतिसाद दिला होता – मार्क्सला विचारा त्यानं सावरकर वाचला होता का. आता, मार्क्सच्या मृत्यूच्या वर्षी सावरकर जन्माला आल्यावर बिचारा मार्क्स कुठून, कधी वाचणार सावरकरांना? पण सावरकरांच्या विधानाचा असा अर्थ होऊ शकतो की मार्क्सचं मानव विषयक चिंतन म्हणे मूलगामी आणि सखोल असेलही, पण सावरकरांचं चिंतन आणि कार्यही तितकंच मूलगामी आणि सखोल आहे. फक्त सावरकरांच्या चिंतनाला ‘राष्ट्रीयत्वा’ची ‘फ्रेम ऑफ रेफरन्स्’ आहे.
आधुनिक भारत UN मधे शत्रूराष्ट्रांना जोडा दाखवू शकेल असं समर्थ राष्ट्र झालं पाहिजे आणि तसं होण्यासाठी ‘महाराष्ट्र हा भारताचा खड्गहस्त झाला पाहिजे’, असं स्वप्न पडतं ते स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनाच. ते सत्यात आणण्यासाठी साहित्यिकांना ‘लेखण्या मोडा, आणि बंदुका हाती घ्या’ असं साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदावरून सांगतात त्या साहित्यिक स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचं स्वतंत्र आणि समर्थ भारत हे स्वप्न होतं. 1965 च्या लढाईत भारतानं पाकवर मात केली तेव्हा सावरकरांनी ठरवलं की आता हा देह ठेवावा. त्यांनी योगी पुरुषाच्या नि:संगतेनं प्रायोपवेशनाचा प्रारंभ केला आणि 26 फेब्रुवारी 1966 ला देह ठेवला. 1898 मधे चाफेकर बंधू फासावर जाणार होते. त्या रात्रभर अस्वस्थ होऊन जागरण करणार्‍या ‘विनायक’नं भगूरमधल्या घरातल्या देवीसमोर 15 व्या वर्षी प्रतिज्ञा केली ‘मायभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र क्रांतीचा केतू उभारून मारिता मारिता मरेतो झुंजेन!’ या प्रतिज्ञेनं सुरू झालेला यज्ञ पुढे 69 वर्षे, जीवनाच्या सर्व अंगात प्रतिभासंपन्न स्पर्श करत पेटता राहिला. बंडखोर विद्यार्थी, कुशल संघटक, इतिहासकार, क्रांतिकारक, काळ्या पाण्याला पुरून उरलेला मृत्युंजय, समाजसुधारक, लेखक, कवी, नाटककार, भाषा-प्रभु, विज्ञाननिष्ठ-विवेकनिष्ठ-बुद्धीवादी विचारवंत, जात्युच्छेदनाची भाषा करून कृतीचा मार्ग दाखवणारा मूर्तिभंजक समाज क्रांतिकारक अशा सर्व रूपांमधून सावरकर सतत समृद्धपणे समोर येत राहतात.
त्यांच्या सर्वांगीण प्रतिभेच्या मध्यभागी असतो भारत.
त्या भारताला सावरकरांनी हिंदुराष्ट्र म्हटलं त्यांच्या राष्ट्रीयत्वाच्या निशाणीला नाव दिलं ‘हिंदुत्व.’ स्वातंत्र्योत्तर भारताला कार्यक्रम दिला ‘सैन्याचं हिंदूकरण आणि हिंदूंचं सैनिकीकरण’
त्यामुळे सावरकरांकडे पाहण्याचे दोन टोकाचे दोन दृष्टिकोन तयार झाले. ‘हिंदुत्व’च्या विचारधारेवर निष्ठा ठेवणार्‍या अनेकांना बुद्धीनिष्ठ-विवेकनिष्ठ-विज्ञाननिष्ठ आणि जाती-उच्छेदांची भाषा करणारे सावरकर पचनी पडत नाहीत. तर सेक्युलर-समाजवादी वगैरे म्हणणारे ‘डावे’ सावरकरांच्या ‘हिंदुत्व’ संज्ञेकडे पाहून सगळेच सावरकर निषिध्द ठरवतात; नव्हे नव्हे, त्यांच्या विचारांचं विकृतीकरण करतात. ‘हे मातृभूमी तुजला मन वाहियेले’ म्हणत देशासाठी सर्वस्व अर्पण करणार्‍या सावरकरांना पार ब्रिटिशांचे धार्जिणे म्हणण्यापर्यंत अनेकांची मजल जाते.
‘Annihilations of caste’ हे आंबेडकरांप्रमाणेच सावरकरांचंही ध्येय आहे. म्हणून सावरकरांनी चवदार तळं आणि काळाराम मंदीर सत्याग्रहांमध्ये आंबेडकरांना पाठिंबा दिला. रत्नागिरीत दलितांच्या हस्ते पतितपावन मंदिराची उभारणी करून ‘वेदोक्ता’चा अधिकार सर्वांसाठी खुला करायची भूमिका घेतली. त्यांना आज ‘मनुवादी’ ठरवायचे प्रयत्न केले जातात.
गांधीजींच्या हत्येच्या आरोपातून सन्मानपूर्वक मुक्तता झाली तरी सावरकरांवरचे आरोप अखंडपणे चालूच राहतात. त्यामुळे अंदमानमधल्या विमानतळाला सावरकरांचं नाव देण्याला विरोध – संसदेमधे सावरकरांची प्रतिमा लावायला विरोध – तो अर्थात राष्ट्रपती डॉ. अब्दुल कलाम यांनी जुमानला नाही, हे आपलं भाग्यच. सुभाषबाबू आणि सावरकरांची भेट झाली होती म्हटलं तर ‘डाव्यां’ना वाटतं सुभाषबाबूंचा अपमान केला. म्हणून मंत्रीपदावर असताना मणिशंकर अय्यर अंदमानच्या सेल्युलर जेलमधल्या सावरकरांच्या काव्यपंक्ती काढून टाकून – खरं सावरकरांच्या देशभक्तीचा अपमान करतात. मतभेदांचा आदर करायचा असतो, मतभिन्नतेमुळं सावरकरांचं मोठेपण कमी होत नाही हे समजण्याची शालीनता ते दाखवत नाहीत.
अशी शालीनता स्वातंत्र्यपूर्व किंवा उत्तरकाळातले लोकनेते दाखवत होते. सावरकरांचे आणि गांधींजीचे टोकाचे मतभेद होते, पण दोघांच्याही चारित्र्य, कर्तृत्वत्यागाबद्दल (प्रसंगी सावरकरांनी गांधीजींवर तीव्र टीका केली असली किंवा गांधीजींनी एकदा ‘कोण सावरकर?’ म्हटलं असलं तरी) परस्परांना आदर होता. सावरकरांना अंदमानमधून मुक्त केलं पाहिजे असं गांधीजींनी वेळोवेळी म्हटलं. तर गांधीवादाशी कट्टर मतभेद असले तरी निझामाच्या अत्याचाराविरुद्ध आवाज उठवतांना, सावरकरांच्या अध्यक्षतेखालच्या ‘हिंदू महासभेनं’ ‘भागानगरचा सत्याग्रह’च केला. पुढे देशाची रक्तबंबाळ शोकांतिका झाली तरी फाळणीला दोघांचाही विरोध होता, त्यामुळं दोघांनी 15 ऑगस्टला ‘काळा दिवस’ मानलं. आता व्यवहार्य नाही, आणि बहुधा होऊ पण नये – पण दोघांनीही, आपापल्या अलग कारणांसाठी – पण फाळणीची ऐतिहासिक (चूक) दुरुस्त करून, पुन्हा अखंड भारत व्हावा असं स्वप्न पाहिलं.
स्वातंत्र्याचं उद्दिष्ट डोळ्यासमोर ठेवून काम करणार्‍या आपापल्या संघटना आता स्वातंत्र्यानंतर विसर्जित कराव्यात असं दोघंही म्हटले. अर्थात काँग्रेसनं गांधीजींचं ऐकलं नाही, सावरकरांनी ‘अभिनव भारत संघटना’ विसर्जित केली. ती विसर्जन करण्याच्या समारंभात तत्कालीन भारताच्या राजकीय चित्राचा आढावा घेत, आपल्याला सगळ्यात जवळचं कोण – तर सावरकर सांगतात, गांधीजी.
आपल्या ‘कृष्णाकाठ’ या असामान्य आत्मचरित्रात यशवंतराव चव्हाण आपण सावरकरांच्या आकर्षणानं कसे कर्‍हाडहून रत्नागिरींला गेलो ते सांगतात. तर ‘संयुक्त महाराष्ट्राचा मंगलकलश’ आणल्यावर सावरकर महाराष्ट्राला यशवंतराव चव्हाण या ‘मर्दमराठ्या’ च्या पाठिशी उभं राहयला सांगतात.
सावरकरांच्या कल्पनेतला स्वतंत्र भारत ‘एक व्यक्ती एक मत’ या सुत्रावर आधारित प्रजासत्ताक लोकशाही आहे. त्यामधे कोणाही विशिष्ट धर्माला ‘राजमान्यता (State Religion) नाही. मुस्लिम द्वेष नाही पण हा देश 15 ऑगस्टला अस्तित्वात आलेला नाही किंवा तो ब्रिटिशांनी एकराष्ट्रीयत्वाच्या सूत्रात गुंफलेला नाही. तर या देशाची एकात्मता पाच हजार वर्षे अखंड चालत आली आहे, त्याला सावरकरांनी ‘हिंदुत्व’ ही संज्ञा वापरली. स्वतंत्र भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयानं ती संवैधानिक ठरवली आहे.
प्रामाणिकपणे सखोल उतरून सावरकर समजावून घेण्याची इच्छा असणार्‍यांनी शेषराव मोरे यांचे ग्रंथ वाचावेत आणि समग्र सावरकर साहित्याचे मुळातून आकलन करून घ्यावं.
समाजवादी जीवननिष्ठा जगलेले, खरे उदारमतवादी एस्.एम्. ‘आण्णा’ – एकदा म्हणाले होते की आम्हाला 1923 पूर्वीचे सावरकर मान्य आहेत – (सावरकरांचा ‘हिंदुत्व’ हा ग्रंथ 1923 मध्ये प्रकाशित झाला). त्यांना प्रतिसाद देताना सुधीर फडके ‘बाबूजी’ म्हणाले होते, तुम्हाला 1923 पर्यंतचे सावरकर आज 50 वर्षांनंतर कळायला, पटायला लागले, तर 1923 नंतरचे सावरकर आणखी 50 वर्षांनी कळतील!
ती 50 वर्षं आता पूर्ण होत आलीत. समर्थक किंवा विरोधक, सर्वांनाच सावरकर कितपत समजू लागलेत हे ज्याचं त्यानं ठरवावं. चांगल्या इंग्लिशमध्ये जसं वर्णन असतं – You can love him or you can hate him, but you cannot neglect him – असं आज सावरकरांचं स्थान आहे. एकेकाळी हृदयनाथ मंगेशकरांना सावरकरांच्या गाण्यांना चाल लावली म्हणून आकाशवाणीवरची नोकरी गमवावी लागली होती – असं उदंड ‘सेक्युलर’ अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य नांदत होतं! आता ‘जयोस्तुते’ आणि ‘सागरा प्राण तळमळला’ या सार्वकालिक श्रेष्ठ कलाकृती ठरल्या आहेत. पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरासहित अनेक तीर्थक्षेत्रांमध्ये पुजारी होण्यासाठी जातीचे निकष संपले. स्त्रिया आणि दलितांसहित सर्वांसाठी सन्मानानं मंदिरं खुली होताहेत. अजूनही वाट खूप लांबची चालायची आहे. पण नवा समर्थ भारत साकारला जातोय, हे निश्‍चित.
आजही आपण विवेकनिष्ठ-बुद्धीनिष्ठ-विज्ञाननिष्ठ असायला हवं. जातीपाती विसर्जित करून, एकात्म, समतापूर्ण समाज उभा करण्याच्या कामाला लागायला हवं. मराठी भाषा प्रवाही, विकसनशील ठेवतांना, नवे नवे प्रवाह सामावून घेताना भाषेची ओळखच पुसून जाणार नाही ना, एवढी भाषाशुद्धीची चळवळ चालू ठेवायला हवी. मराठीची ‘अभिजात’ता जपताना, नवं ज्ञान, नव्या संज्ञा, संकल्पना, संशोधन मराठीत होईल.. व्याकरण-मात्रा-वृत्त-छंद जपत जीवनाच्या सर्व क्षेत्रांत प्रतिभेला नवे धुमारे फुटतील… अशासाठी काम करायला हवं.

अविनाश धर्माधिकारी
फेसबुकवरून साभार दि.२८-०५-२०२१

*******************

मला ही पोस्टवॉट्सॅपवर मिळाली आहे. या पोस्टची सत्यता किती आहे हे मला माहीत नाही. मला त्याबद्दल दाट शंकाच आहे. त्या काळात देशात इतकी दहशत नव्हती असे मला वाटते. पण सावरकरांच्या आणि त्या काळातल्या सरकारी राज्यपद्धतीच्या बाबतीत आजही काय काय लिहिले जाते याचा हा एक नमूना आहे.

गांधीवधाचा अभियोग सुरू होता. त्यात सावरकरांच्या बाजूने लढत होते ज्येष्ठ विधीज्ञ श्री. ल. ब. भोपटकर! अभियोग दिल्लीत. राहायचे कुठे? म्हणून मग हिंदूमहासभेच्या कार्यालयासच त्यांनी आपले बिऱ्हाड केलेले. हिंदूसभेनेही शक्य होईल त्या सर्व सुविधा दिल्या होत्या भोपटकरांना. असेच एके दिवशी अभियोगासंबंधी काही कागदपत्रांचा अभ्यास करत बसलेले असताना भोपटकरांच्या समोरचा फोन खणखणला. त्यांनी तो उचलला. पलिकडून बोलणाऱ्या व्यक्तीचा आवाज ऐकताच भोपटकर दचकलेच!!
एवढ्या मोठ्या व्यक्तीने आपल्याला फोन करावा? कश्यासाठी? पलिकडची व्यक्ती म्हणाली, ‘मला तुम्हाला भेटायचंय’. लागलीच भोपटकर म्हणाले, ‘तुम्ही वेळ सांगा फक्त.
लागलीच तुमच्या कार्यालयात येतो’. त्यावर ‘त्या’ व्यक्तीने स्पष्ट नकार दिला. आणि सांगितले की, ‘दिल्लीबाहेर अमुक अमुक ठिकाणी एक मैलाचा दगड आहे. संध्याकाळी
अमुक अमुक वाजता तिथे या’. आणि फोन ठेवून दिला!
भोपटकर बुचकळ्यात पडले. एकतर एवढ्या मोठ्या व्यक्तीने आपल्याला फोन करावा, हे आश्चर्य. त्यात त्यांनी स्वत:हून भेटीची इच्छा व्यक्त करावी हे दुसरे आश्चर्य. बरं ती भेटही कार्यालयात राजरोस नव्हे तर एका खुणेच्या ठिकाणी, हे तिसरे आश्चर्य! आश्चर्यांची मोजणी करतच भोपटकर ठरलेल्या वेळी ठरलेल्या जागी जाऊन पोहोचले. समोरून ‘त्या’ व्यक्तीची कार आली आणि भोपटकरांना आणखी एक आश्चर्याचा धक्का बसला – कार ती व्यक्ती स्वत:च चालवत होती. शोफर नाही, आणि त्या व्यक्तीचे राजकीय व
सामाजिक स्थान पाहाता सोबत साहजिकपणे असणारा लवाजमाही नाही. ‘त्यां’नी कार थांबवली. भोपटकरांना एक शब्दही बोलायची संधी न देता त्यांना आत घेतले आणि कार पिटाळली ती थेट एका निर्जन स्थळाकडे. तिथे पोहोचताच त्या व्यक्तीने सांगितले की, “सावरकर या खटल्यात निर्दोष आहेत हे मला पक्के ठाऊक आहे. पण आमच्या
काँग्रेस-मंत्रिमंडळातल्याच एका सर्वोच्च नेत्याला सावरकर यात अडकायला हवे आहेत. म्हणूनच त्यांना गोवण्याचा हा सारा खेळ चालू आहे. आज सकाळीच आम्हां सर्व मंत्र्यांना
तसे स्पष्ट आदेश मिळाले. तिथे मला काही बोलता येईना, म्हणून मी तिथून निघाल्यावर ताबडतोब तुम्हाला फोन केला. तुम्ही जरादेखील काळजी करू नका. नेटाने लढा. सत्य
आपल्या बाजूने आहे. कायद्याची काही जरी मदत लागली तरीही विनासंकोच मला सांगा.
मी आहे”! भोपटकर भावनावेगाने केवळ रडायचेच बाकी होते. बोलणे संपल्यावर त्या व्यक्तीने भोपटकरांना पुन्हा एकवार खुणेच्या जागेवर सोडले. गाडी धुरळा उडवित निघून गेली. पुढे सावरकर त्या खटल्यातून निर्दोष मुक्त झाले, हा इतिहास आहे!!
ही घटना मामा काणे यांनी आपल्या एका लेखात उघड केली. हीच घटना पंढरपूरच्या उत्पात गुरुजींनीही आपल्या ग्रंथांतरी नोंदवून ठेवलेली आहे. भोपटकरांना ऐनवेळी मदतीचा दिलासा देणारी, ‘कायद्याची काहीही मदत लागली तरी मला विनासंकोच सांगा’ असे निर्व्याज भावनेने सांगणारी ती व्यक्ती म्हणजे स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर!!

*****************************

Forwarded msg…..
अहो सावरकर ,आजच्याच दिवशी तब्ब्ल एकशे अडतीस वर्षांपूर्वी जन्म घेतलात म्हणे , पण फक्त यातना / क्लेश सहन करण्यासाठीच ना हो ..??
अहो सावरकर – कोणी मारणार नाही एवढी उत्तुंग उडी मारली होती ती ही थेट अथांग सागरात; आणि किती अंतर पार केलंत याची मोजदाद होऊच शकत नाही ,कधीच !!
अहो सावरकर तुम्हीही झिजला होतात कीं! कशासाठी तर फक्त देशाला स्वातंत्र्य मिळावे या करिता !!
अहो , Mr.सावरकर तुम्हीच तर केला होता होतात – *काथ्या कूट * शरीराचाही आणि काथ्याचाही .
अहो – श्रीमान सावरकर – शौचकूपाशेजारी बसूनही काढल्यात की अंदमानात ..!
अहो – अहो तुम्हीच ना ते Mr. सावरकर काळकोठडीत असूनही मनाने आणि शरीराने खचून न जाता काव्ये लिहिणारे ??
अहो – तात्याराव -अहो तुम्हीच इंग्रजांनाही मनापासून वन्दन करायला आणि माफ करण्यास भाग पाडलतं म्हणे ..!!
अहो – श्रीयुत सावरकर – असंख्य यातना सहन करूनही नामोहरम केलंत समोरच्याला आपल्या तत्वांनी आणि विचारानेही …!
अहो तात्याराव – सगळं सोडून अगदी घरदार बायका मुलंदेखील स्वातंत्र्य मिळावं एवढ्यासाठी सगळं करीत राहिलात
अहो बॅरिस्टर – आपलं शिक्षण विसरून झिजत राहिलात, यमयातना सोसत राहिलात करायची होतीत कि ऐश आरामातील परदेशी नोकरी ..?
अहो तात्याराव – तुम्ही खरे ‘रत्न’ भगूरला जन्मलेले आणि मायभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी आयुष्य खर्ची घातलेले …!
अहो , सावरकर – तुम्हीच ना ते ? दलितांना अस्पृश्याना न्याय्य वागणूक मिळावी यासाठी आरंभणारे ???
अहो – सावरकर असं कुणी कधी करतं का? कोणताच स्वार्थ साधून घेतला नाहीत म्हणजे काय ?
अहो वि.दा. – आता आपल्याला भारतरत्न मिळावा किंवा मिळू नये म्हणून केवढी ती दोघांचीही चढाओढ लागल्ये असं ऐकतोय ह्या स्वतंत्र भारतात ?
पण खरंच
तुम्हाला भारतरत्न मिळावा म्हणून तुम्ही खरंच काही केलंयंत ह्या देशासाठी ???

अहो Mr . विनायक दामोदर सावरकर सांगाच आता तरी …..???

डॉ पुष्कराज 9920149535
फेसबुकावरून साभार दि.२९-०५-२०२१

चहाचा महिमा

काल म्हणे आंतरराष्ट्रीय चहा दिवस होता. या निमित्याने मिळालेली काही मजेदार आणि काही उद्बोधक ढकलपत्रे (फॉरवर्ड्स) इथे संग्रहित केली आहेत. सर्व मूळ लेखक आणि विशेषतः श्री. कौस्तुभ केळकर नगरवाला यांचे मनःपूर्वक आभार

मी २०१०मध्ये लिहिलेली ही पोस्टही पहा : चहाचे स्तोत्र आणि चहापान एक स्वभावदर्शन
https://anandghare.wordpress.com/2010/01/31/%e0%a4%9a%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%9a%e0%a5%87-%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8b%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0/

☕☕☕☕☕☕☕☕☕ ☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕☕

चहा म्हणजे चहा असतो
कधीही मिळाला तरी वाह वाह असतो

उन्हाळ्यात थंड, हिवाळयात उष्ण तर पावसाळ्यात बहारदार असतो
कधीही मिळाला तरी वाह वाह असतो

मुंबईत तो पिला जातो
पुण्यात घेतला जातो
कोल्हापुरात टाकला जातो तर,
नागपुरात तो मांडला जातो
चहा म्हणजे चहा असतो
कधीही मिळाला तरी वाह वाह असतो

क्षण आनंदाचा असो
वा आलेल असो टेंशन
आळस झटकायला लागतो तसाच
थकवा घालवायला ही लागतो
चहा म्हणजे चहा असतो
कधीही मिळाला तरी वाह वाह असतो

काहीच काम नसताना पण चालतो
आणि खूप काम असलं तरी पण लागतो
गप्पा मारताना जसा लागतो
तसाच एकटेपणा मिटवायला ही लागतो

चहा ला वेळ नसते पण,
वेळेला चहाच लागतो
चहा म्हणजे चहा असतो
कधीही मिळाला तरी वाह वाह असतो…….

एक चहाप्रेमी ☕ कडून
चहा दिनाच्या मंगलमय शुभेच्छा !

        शुभ प्रभात

तुमचा दिवस आनंदात जावो
☕☕☕☕☕☕☕☕☕

माझे मित्र दिलीप पेंडसे यांची आठवण : मी मुंबैमधे चहाचे ऐस्क्रीम चवीने खाल्ले आहे, १९६१ साली.आपण?अरुणाचल मधे एका खेडेगावी चहाचे गरम डिकाॅक्शन वर याक या प्राण्यांचे दुधापासून बनविलेल्या लोण्याचा विरघळणारा गोळा हलवत चहा घेतला आहे!


चहा गीत : रात्रीचा समय सरुनि येत उष:काल हा, प्रिये चहाsss

☕☕☕☕☕☕☕☕☕


चहाची आरती – अप्पासाहेब पाटील

जय देव जय देव जय चहामाई
एक घोट घेता स्फूर्ती तू देई जय देव जय देव

प्रातःकाले तुजवीण कोणी नाही
सकाळ संध्याकाळ तुजसंगती जाई
वेळी अवेळी तुझी आठवण येते
चुलीवरती चहाचे भांडे ते चढते
जय देव जय देव

नाश्त्यासोबत तू शोभून दिसशी
भजी वड्या शेजारी तुझीच बशी
ढगाळ दुपारी तुज वाचून घालवू कैसी
गारठा पडला कि तुच तारीसी
जय देव जय देव

सरकार दरबारी तुझी हाजेरी
चहाशिवाय फाईल कैशी जाईल वरी
फौजदार जमादार तुझे दस्तक
सारे नमवीती तुजपुढे मस्तक
जय देव जय देव जय

ऐसे गुण गाण तुझे गाता गाता
पुढला चहाचा कप झाला रिता
आता कोण्या देवीचे पाय मी धरु
आपला चहा आता आपणच करू
जय देव जय देव जय

😀😀😀

जय जय चहा 👍👍🌹

चाहूँगा मै तुझे (चहा, tea)
साँझ सवेरे

☕☕☕☕☕☕☕☕☕

इस दिवस के उपलक्ष्य में.
मजाकिया मिथुनवाला बीबी से,
सुनो जैसे तुम्हारी बनायी हुई चाय मे शक्कर नही.
.
वैसे मेरा किसी और के साथ चक्कर नही.. ☕😳😳

☕☕☕☕☕☕☕☕☕

अंतरराष्ट्रीय चाय दिवस

मला हे comparison आवडले.

चहा…! की कॉफी…!!

चहा म्हणजे उत्साह..,
कॉफी म्हणजे स्टाईल..!

चहा म्हणजे मैत्री..,
कॉफी म्हणजे प्रेम..!!

चहा एकदम झटपट..,
कॉफी अक्षरशः निवांत…!

चहा म्हणजे झकास..,
कॉफी म्हणजे वाह मस्त…!!

चहा म्हणजे कथासंग्रह…,
कॉफी म्हणजे कादंबरी…!

चहा नेहमी मंद दुपार नंतर…,
कॉफी एक धुंद संध्याकाळी…!!

चहा चिंब भिजल्यावर…,
कॉफी ढग दाटुन आल्यावर…!

चहा = discussion..,
कॉफी = conversation…!!

चहा = living room….,
कॉफी = waiting room…!

चहा म्हणजे उस्फूर्तता…,
कॉफी म्हणजे उत्कटता…!!

चहा = धडपडीचे दिवस…,
कॉफी = धडधडीचे दिवस!…!

चहा वर्तमानात दमल्यावर…,
कॉफी भूतकाळात रमल्यावर…!!

चहा पिताना भविष्य रंगवायचे…,
कॉफी पिताना स्वप्न रंगवायची…!!!
☕🍵 ☕☕☕☕☕☕☕☕☕

एक ऐतिहासिक माहिती

मिरजेत दोनशे वर्षांपूर्वी आला चहा सन १७९९ च्या पत्रात उल्लेख,
चांदीची चहादाणी, परशुराम भाऊंनी मिरजेतून युध्दभूमीवर मागवला चहा
शंभर वर्षांपूर्वी मिरजेत गाजलं चहाचं ग्रामण्य,
नामजोशींबरोबर चहा पिणाऱ्या त्रिंबक साठेंच्या घरावर बहिष्कार

मानसिंगराव कुमठेकर
मिरज

आज जागतिक चहा दिन..त्या निमित्ताने चहाच्या इतिहासाची चर्चा होत आहे. मिरज शहरात चहा हे पेय पेशवाईच्या उत्तरार्धात आल्याचे आढळून येते. प्रसिध्द सरदार परशुरामभाऊ पटवर्धन यांनी सन १७९९ मध्ये मिरजेतून चहा मागविल्याची नोंद आहे. त्यामुळे सुमारे २२१ वर्षे चहा हे पेय मिरजकरांची तल्लफ भागवत आहे. तर, चहा पिण्यावरून शंभर वर्षांपूर्वी मिरजेत मोठे ग्रामण्य प्रकरण उद्भवले होते. किर्लोस्कर नाटक मंडळीचे तत्कालीन मॅनेजर त्रिंबक साठे यांच्या घरावर मिरजेतील ब्राम्हणांनी बहिष्कार घातला होता.
अनेक शतकांपासून भारतात चहा हे लोकप्रिय पेय आहे. पूर्वी टपरीवर मिळणाऱ्या चहांचे विशेष ब्रॅन्डस ही तयार झाले आहे. त्यांच्या शाखा निरनिराळ्या शहरांतून चहाशौकिनांची तल्लफ भागवत आहेत.
मात्र, मिरज शहरात चहा हे पेय पेशवाईच्या उत्तरार्धात आल्याचे आढळून येते. सन १७९९ मध्ये प्रसिद्ध सरदार परशुरामभाऊ पटवर्धन यांनी युध्द भूमीवरून मिरजेस आपले पुतणे गंगाधरराव बाळासाहेब पटवर्धन यांना पत्र पाठवून चहा आणि चहादाणी मागविली होती. १५ एप्रिल १७९९ च्या या पत्रातील मागणीनुसार बाळासाहेब पटवर्धन यांनी २२ एप्रिल रोजी चहा व चांदीचे पात्र परशुराम भाऊंकडे रवाना केल्याची नोंद आहे. या नोंदीनुसार सुमारे २२१ वर्षांपूर्वी चहा हे पेय मिरजेत आल्याचे दिसून येते.

चहा मुळे मिरजेत उद्भवले ग्रामण्य
एकमेकांना एकत्र आणणारा हाच चहा मात्र, काही व्यक्तिना त्रासदायक ठरला होता. सन १८९१ मध्ये पुण्यात पंचहौद मिशनमध्ये चहा घेतल्याने पुण्यातील ४२ व्यक्तिंवर जातिबहिष्कृतपणाचे ग्रामण्य सुरू होते. याच प्रकरणातील एक सदस्य नामजोशी हे २९ सप्टेंबर सन १८९२ रोजी मिरजेत आले. त्यावेळी रेल्वे स्टेशनवर त्यांनी रिफ्रेशमेंट रूममध्ये त्रिंबकराव साठे यांच्याबरोबर चहा घेतला. त्रिंबकराव साठे हे प्रसिध्द अशा किर्लोस्कर नाटक मंडळीचे मॅनेजर होते. त्यांनी ‘पंचहौद’ प्रकरणातील व्यक्ति बरोबर चहा घेतल्याने मिरजेतील भिक्षुक मंडळीने त्यांच्यावर बहिष्कार टाकला. तीन-चार वर्षे त्यांच्या घरी श्राध्द, महालय, श्रावणी व अन्य विधी करण्यास ब्राम्हण येत नसत. प्रख्यात नाटककार गोविंद बल्लाळ देवल हे हरिपूरमधून जरूरीपुरते भिक्षुक आणून साठेंच्या घरची धर्मकृत्ये करीत. मिरजेतील या ग्रामण्याची काही कागदपत्रे मिरज इतिहास संशोधन मंडळाच्या संग्रहात आहेत.

सन १८९५ मध्ये साठे यांच्या मातोश्रींचे निधन झाले. मध्यरात्रीची वेळ होती. नाट्याचार्य देवल हे साठेंच्या घरीच होते. मात्र, अंत्येष्टीसाठी भिक्षुक आवश्यक होता. मिरजेतल्या मंडळींनी तर बहिष्कार टाकला होता. रात्रीच्या वेळी मिरजेपासून दूर असणाऱ्या हरिपूरमधून भिक्षुक आणणेही अवघड होते. त्यामुळे नाट्याचार्य देवल यांनीच रात्रीच्या त्या समई अंत्येष्टीची पोथी कुणाकडून स्वतःच अंत्येष्टीचे विधी करण्याचे ठरवून मंत्राग्नीचे पाठ एकदा वाचून घेतले. साठेंच्या मातोश्रीची अंतयात्रा मध्यरात्रीनंतर तीन मैलावर असलेल्या कृष्णा नदीवर पोहचली. तितक्यात हरिपूरचे रावजी भटजी टांग्यातून येऊन त्यांनी मंत्राग्नीचा संस्कार केला. पुण्यातील पंच हौद प्रकरणाचा मिरजेशी अर्थाअर्थी काही संबंध नसताना केवळ नामजोशींबरोबर चहा पिल्याने त्रिंबकराव साठें सारख्या एका प्रतिष्ठीत गृहस्थावर ही वेळ आली होती. एका चहामुळे हा प्रसंग साठे कुटुंबावर सलग तीन-चार वर्षे ओढवला होता.

☕☕☕☕☕☕☕☕☕

आज बऱ्याच चहावरील पोस्ट वेगवेगळ्या ग्रुपवर वाचायला मिळाल्या
त्यातलीच एक आवडलेली…….

आवड “टी”

सगळं टिपीकल. ठरवून आणलेला सहजयोग. मान खाली घालून, आपल्याच पायाचा अंगठा बघत तिची एन्ट्री. हातात कांदेपोही ट्रे डोळ्याच्या एका कोपर्यातून, तो तिला हलकेच डोळभरू बघतो. त्याला ती आवडते बहुतेक. पुढचा अर्धा तास. अपेक्षित 21 सवाल जवाब. बोलून दमलेली सिनीयर मंडळी.
“तुम्ही दोघं बोला आता मनमोकळे…”
त्या दोघांच्या वाट्याला मागच्या गॅलरीचा एक कोपरा. अरेच्च्या… गोड आहे तिचा आवाज. जवळून आणखी छान दिसतेय. पसंत आहे मुलगी. बहुतेक…
हाच तर प्राॅब्लेम आहे त्याचा. पटकन् डिसीजन घेताच येत नाही त्याला.
ती हळूच त्याच्याकडे बघते. त्याच्या डोक्यावर देवानंदी कोंबडा. ऊंच गोरापान. बँकेत नोकरी. स्वतःचं घर. आणखीन् काय हवं ? चालतंय की… तिची हरकत नाहीये.
हवापाण्यावर फालतू चर्चा करून , दोघं ती पंधरा मिनटं वेस्ट करतात.. वडीलमंडळी आत बोलावतात. ती दोघं आत.
ती स्वयपाकघरात सटकते. पाचच मिनटात ती चहाचा ट्रे घेऊन हजर. फुलांची बेलबुट्टी नेसलेले ठेवणीतले कप. नाजूक किणकिणणारे. चहाचा कप देताना झालेला की केलेला ओझरता स्पर्श. शॉक लगा शॉक लगा… तो चहाचा पहिला घोट घेतोक आणि… ठरलं..
तीच चव. त्याच्या आईसारखीच चव. तोच घट्ट दुधाळ चहा. एकदम कड्डक.
“आठवल्यांकडचं दूध आणि.. राज एम्पोरियमचा फॅमिली मिक्श्चर ?” तो विचारतो.
“अगदी बरोबर…” तिच्या बाबांच्या पांढऱ्या भरघोस मिशीतून, चहा गाळल्यासारखे शब्द सांडतात.
चहा आवडतो, चहा पटतो.. म्हणून ती आवडते आणि तीही पटते. चट मंगनी पट ब्याह…
त्याचे बाबा साखरपुड्याच्या वेळी शम्मीकपूर होतात. “बारात ठीक सात बजे पहुँच जायेगी. घबराईये नही.. हमें कुछ नही चाहीये.. हम सिर्फ ई इतना चाहते है की, हमारे घर आये मेहमानोंका स्वागत, सूनबाई ऐसेही चायसे करे..”
सगळे खो खो खेळत ढगफुटी हसतात.
आज तीस वर्षांनी त्याला सगळं आठवतंय. आयुष्याच्या संध्याकाळी, दिवसाच्या संध्याकाळी गॅलरीत बसून दोघं चहा ढोसतायेत.
“तुझ्या हातचा टी आवडला , म्हणून तुला पसंत केली.”
ती दातदिखाई तोंडभर हसते. ‘बघण्याच्या कार्यक्रमाच्यावेळी, माझ्याबरोबरची माझी मावसबहीण आठवत्येय ?” तिनं विचारलं.
” ती गोरीगोरी, घारोळी, कुरळ्या केसांची, सारखी खिदळणारी, साधना कट ?” तो नकळत बोलून जातो.
“तिनंच केला होता चहा. मला चहा करताच येत नव्हता तेव्हा. साखरपुडा ते लग्न. मधे महिना होता फक्त. घोटून घोटून चहा करायची प्रॅक्टीस केली रोज.”
ती निरागस इनोसन्टली बोलून जाते.
“अर्रर …… ती पण चालली…” तो जीभ चावतो.
तिचा चेहरा पडतो. त्याचं नेहमी असंच होतं. पटकन् कुठलाच डिसीजन घेता येत नाही त्याला. बास झालं. चहाचा रसाळ घोट फुरकावून, यावेळी तो फर्मली बोलून जातो.
“मला तेव्हा तूच आवडली होतीस. आणि आत्ताचा तुझ्या हातचा चहा सुद्धा…”
ती खूष.
“तूच माझी आवड”टी”..” त्याच्या डोळ्यात ती हा एका वाक्याचा शिनेमा बघते
आणि.. नव्याने दोन कप चहा टाकायला सुसाट किचनमधे पळते.
हॅप्पीवाला “टी”डे टुडे !

……..कौस्तुभ केळकर नगरवाला.

*माझी पोस्ट नावासकट शेअर करायला माझी ना नाही.. . . . . . .

.. .अनुमतिसाठी आभार

एकोणिसाव्या शतकातल्या थोर व्यक्ती

एकोणिसाव्या शतकातल्या महाराष्ट्रात अनेक मोठ्या विभूति होऊन गेल्या. त्यांनी साहित्य, समाजजीवन, राजकारण अशा विविध क्षेत्रातल्या पुढील काळातल्या सुधारणांचा पाया घातला असे म्हणता येईल. मी लहानपणी त्यांची फक्त नावेच ऐकली किंवा वाचली होती, पुढच्या पिढ्यांनी ती कधी ऐकलीही नसतील. अशा काही विद्वानांची थोडक्यात माहिती मी या ब्लॉगवर संग्रहित करीत आलो आहेच. आणखी काही व्यक्तींची माहिती मी मुख्यत्वे श्री.माधव विद्वांस यांच्या फेसबुकाच्या भिंतीवरून या लेखात संग्रहित केली आहे.

या पानावर पहा :

१. बाळशास्त्री जांभेकर
२. केरूनाना छत्रे
३. पुण्याचे चाफेकर बंधू
४. रियासतकार सरदेसाई
५. पं.कृष्णशास्त्री चिपळूणकर
६. डॉ.भाऊ दाजी लाड
७. श्री.गोपाळ गणेश आगरकर
८. लेखक रामचंद्र गुंजीकर
९. इतिहासाचार्य वि.का.राजवाडे
१०. जमशेदजी टाटा
११. सर जमशेटजी जीजीभॉय

१२. रावबहाद्दूर डॉ.वि.रा.घोले

नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले, आद्य नाटककार विष्णुदास भावे, देवल, किर्लोस्कर, महात्मा फुले, तर्खडकर, विष्णूशास्त्री चिपळूणकर, ह.ना.आपटे, केशवसुत, जगन्नाथ शंकरशेट, लहूजी उस्ताद आणि डॉ,रखमाबाई यांची माहिती मी पूर्वी वेगळी दिली आहे ती या दुव्यांवर पहावी.

नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले
https://anandghare.wordpress.com/2021/05/10/%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%97%e0%a5%8b%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%b3-%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a3-%e0%a4%97%e0%a5%8b%e0%a4%96%e0%a4%b2%e0%a5%87/

आद्य नाटककार विष्णुदास भावे, देवल, किर्लोस्कर
https://anandghare.wordpress.com/2019/01/21/%e0%a4%86%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%9f%e0%a4%95%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a3%e0%a5%81%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b8-%e0%a4%ad/

महात्मा ज्योतिबा फुले
https://anandghare.wordpress.com/2020/09/23/%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%ac%e0%a4%be-%e0%a4%ab%e0%a5%81%e0%a4%b2%e0%a5%87/

दादोबा पांडुरंग तर्खडकर
https://anandghare.wordpress.com/2019/04/30/%e0%a4%9c%e0%a5%87%e0%a4%ae%e0%a5%8d%e0%a4%b8-%e0%a4%a5%e0%a5%89%e0%a4%ae%e0%a4%b8-%e0%a4%ae%e0%a5%8b%e0%a4%b2%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a5/

विष्णुशास्त्री चिपळूणकर
https://anandghare.wordpress.com/2019/03/17/%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a3%e0%a5%81%e0%a4%b6%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%9a%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a4%b3%e0%a5%82%e0%a4%a3%e0%a4%95%e0%a4%b0/

आद्य कादंबरीकार हरी नारायण आपटे
https://anandghare.wordpress.com/2021/03/03/%e0%a4%86%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%a6%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%b9%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%be/

कवी केशवसुत
https://anandghare.wordpress.com/2019/01/25/%e0%a4%95%e0%a4%b5%e0%a5%80-%e0%a4%95%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a4%b5%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%a4/

मुंबईचे शिल्पकार नाना उर्फ जगन्नाथ शंकरशेठ
https://anandghare.wordpress.com/2020/12/12/%e0%a4%ae%e0%a5%81%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a4%88%e0%a4%9a%e0%a5%87-%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a5%8d%e0%a4%aa%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%be-%e0%a4%89%e0%a4%b0/

आद्य क्रांतिकारकांचे गुरु लहूजी वस्ताद
https://anandghare.wordpress.com/2020/02/18/%e0%a4%86%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%9a%e0%a5%87-%e0%a4%97%e0%a5%81%e0%a4%b0/

डॉक्टर रखमाबाई भिकाजी राऊत
https://anandghare.wordpress.com/2019/12/10/%e0%a4%a1%e0%a5%89%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%9f%e0%a4%b0-%e0%a4%b0%e0%a4%96%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%88/

मुंबईला ‘धक्का’ देणारा भाऊ लक्ष्मण हरिश्चंद्र अजिंक्य
https://anandghare.wordpress.com/2018/08/15/%e0%a4%b9%e0%a4%be-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%8a-%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%a3/


१. बाळशास्त्री जांभेकर

हे बहुधा सर्वात जुने असावेत. पेशवाईचा अस्त झाल्यानंतर आणि १८५७च्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या आधीच्या काळात त्यांनी आपले कार्य केले आहे.

मराठी वृत्तपत्रव्यवसायाचे जनक आणि पहिल्या आंग्लशिक्षित पिढीतील अग्रगण्य विद्वान बाळशास्त्री जांभेकर, यांची आज पुण्यतिथी . त्यांचा जन्म रत्नागिरी जिल्ह्यातील पोंभुर्ले या गावी. गंगाधरशास्त्री ह्या व्युत्पन्न पित्याच्या मार्गदर्शनाखाली प्राथमिक शिक्षण घेतल्यानंतर मुंबईस येऊन सदाशिव काशीनाथ ऊर्फ ‘बापू छत्रे’ आणि बापूशास्त्री शुक्ल यांजकडे अनुक्रमे इंग्रजी व संस्कृत शिकू लागले. या दोन विषयांबरोबरच गणित आणि शास्त्र या विषयांत त्यांनी प्रावीण्य मिळविले. अनेक भारतीय व परदेशी भाषांचा त्यांनी परिचय करून घेतला होता. ‘बाँबे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी’चे ‘नेटिव्ह सेक्रेटरी’, अक्कलकोटच्या युवराजाचे शिक्षक, एल्‌फिन्स्टन इन्स्टिट्यूटमध्ये पहिले असिस्टंट प्रोफसर, शाळा तपासनीस, अध्यापनशाळेचे (नॉर्मल स्कूल) संचालक अशा अनेक मानाच्या जागांवर त्यांनी काम केले. त्यांना ‘जस्टिस ऑफ द पीस’ ही करण्यात आले होते (१८४०).
दर्पण हे वृत्तपत्र १८३२ मध्ये काढून मराठी वृत्तपत्रव्यवसायाचा त्यांनी पाया घातला. दिग्दर्शन हे मराठीतील पहिले मासिक त्यांनीच १८४० मध्ये काढले. लोकशिक्षण व ज्ञानप्रसार हेच हेतू या उपक्रमांमागे होते.
भूगोल, व्याकरण, गणित, इतिहासादी विषयांवर त्यांनी ग्रंथरचना केली. काही पाठांतरे नोंदवून त्यांनी ज्ञानेश्वरीचे संपादन केले. ‘रॉयल एशियाटिक सोसायटी’च्या कार्यात भाग घेणारे ते पहिले एतद्देशीय विद्वान होत. या संस्थेच्या त्रैमासिकात भारतीय शिलालेख व ताम्रपट यांसंबंधी त्यांचे संशोधनात्मक निबंध येत असत.
त्यांचे विचार प्रगमनशील होते. ख्रिस्त्याच्या घरात राहिल्यामुळे वाळीत टाकल्या गेलेल्या एका हिंदू मुलास त्यांनी तत्कालीन सनातन्यांच्या विरोधास न जुमानता शुद्ध करून पुन्हा हिंदू धर्मात घेण्याची व्यवस्था केली. अल्पावधीच्या आजारानंतर मुंबईत त्यांचे निधन झाले.

२. केरूनाना छत्रे


यांना भारतातल्या विज्ञानाचे पुनरुज्जीवन केल्याचे श्रेय देता येईल. ते बाळशास्त्रींचे शिष्य होते

गणित, खगोल आणि पदार्थविज्ञानासारख्या अवघड विषयातच नव्हे तर सृष्टिशास्त्र, पंचांग शुद्धीकरण आणि हवामानशास्त्रातही पारंगत असणाऱ्या केरुनाना छत्रे आज पुण्यस्मरण . त्यांच्याविषयी लिहिताना ‘टाइम्स’नं म्हटलं होतं, ‘‘प्रो. छत्रे यांना युरोपात पद्धतशीर शिक्षण मिळालं असतं तर ते एक युगप्रवर्तक शास्त्रज्ञ म्हणून गाजले असते.’’ केरुनांनांच्या जीवनकार्याचा वेध घेणारा हा लेख त्या निमित्ताने..लोकसत्ता मधील स. पां. देशपांडे यांचा लेख तुमच्यासाठी

१९ व्या शतकात जन्म घेऊन आपल्या कर्तबगारीनं कीर्तिमान झालेल्या प्रभावळीत प्राचीन भारतीय तसेच आधुनिक गणित व खगोलशास्त्र यांचे निस्सीम उपासक विनायक लक्ष्मण ऊर्फ केरुनाना छत्रे यांचं नाव घेणं भाग आहे. विष्णुशास्त्री चिपळूणकर, लो. टिळक, सुधारकाग्रणी आगरकर यांचे गुरू असलेल्या केरुनानांचा जन्म अलिबाग तालुक्यातल्या नागाव येथे झाला. आई-वडिलांना बालपणीच अंतरल्यानं त्यांना शिक्षणासाठी मुंबईस चुलत्याकडं यावं लागलं. त्यांच्यामुळंच केरुनानांना वाचनाची गोडी व कोणत्याही प्रश्नाकडं वस्तुनिष्ठ दृष्टीनं पाहण्याची सवय लागली.
उत्तरायुष्यात केरुनानांनी गणितात संपादन केलेल्या लौकिकाची चाहूल त्यांच्या विद्यार्थी जीवनातच दिसू लागली होती. विशेषत: गणित, खगोल आणि पदार्थविज्ञानासारख्या कठीण शास्त्रात त्यांना पुढं जी गती प्राप्त झाली, त्याचे मूळ त्यांना एल्फिन्स्टन इन्स्टिटय़ूटमध्ये आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर व प्रो. आर्लिबार या व्यासंगी गुरूंकडून मिळालेल्या मूलभूत ज्ञानात सापडते. त्याच्या जोरावर केरुनानांनी प्रगल्भ ग्रंथांचे परिशीलन करून या विषयांवर घट्ट पकड बसण्याएवढे त्यातले प्रगत ज्ञान प्राप्त केले. याच्या जोडीला त्यांची असाधारण बुद्धिमत्ता लक्षात घेतली की, पुढे त्यांनी दाखवलेले अध्यापन कौशल्य आणि सरकारदरबारी त्यांना मिळालेल्या मानाच्या जागा यांचे आश्चर्य वाटत नाही.
मुंबईस कुलाबा दांडीवर अंतरिक्ष चमत्कार व लोहचुंबक यांचे अनुभव घेण्यासाठी इ.स. १८४० मध्ये प्रो. आर्लिबार यांनी एक वेधशाळा काढली. तिथे केरुनानांची असिस्टंटच्या जागी नेमणूक करण्यात आली. अवघ्या १५ व्या वर्षी द.म. ५० रु. पगारावर मिळालेल्या या नोकरीत नानांनी पुढली १० र्वष जागरुकपणे हवामानशास्त्राचे प्रशिक्षणच घेतलं, असं म्हणता येईल. पुढील आयुष्यात कोणतंही तत्त्व अथवा संकल्पना सिद्ध होऊन पडताळा आल्याशिवाय ते स्वीकारीत नसत, याचं मूळ या नोकरीत आढळतं.
इ.स. १८५१ पासून मात्र पुणे कॉलेजचे नॉर्मल स्कूल, व्हर्नेक्युलर कॉलेज (पुढे ट्रेनिंग कॉलेज म्हणत, ते) आणि अहमदनगरच्या इंग्रजी शाळेचे हेडमास्तर अशा सरकारी संस्थांतून त्यांच्या बदल्या झाल्या. या प्रत्येक ठिकाणी गणित, सृष्टिशास्त्र व पदार्थविज्ञान हेच विषय ते जरुरीप्रमाणे इंग्रजी व मराठीत सराईतपणे शिकवीत असत. दरम्यान, त्यांनी इंजिनीअरिंग कॉलेजातसुद्धा सृष्टिशास्त्रावर व्याख्याने दिल्याची नोंद सापडते. मात्र १८६५ पासून सेवानिवृत्तीपर्यंत केरुनाना पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजात स्थिरपणे होते. प्रोफेसर व शेवटी हंगामी प्राचार्य म्हणून जागोजागी जबाबदारीची पदे सांभाळूनसुद्धा आपल्या अध्यापनात कधी त्यांनी हयगय केली नाही की खंड पडू दिला नाही. मुलांना समजेल अशा सोप्या रीतीने शिकविण्याची त्यांची हातोटी त्यांच्या अनेक विद्यार्थ्यांनी वाखाणलेली आहे. गणिताशिवाय विद्यार्थ्यांना इतर शास्त्रांचे थोडेबहुत ज्ञान देण्यावर त्यांचा कटाक्ष असे. विद्यार्थ्यांने केव्हाही- कुठेही शंका विचारली तरी ते हसत-खेळत हरप्रयत्नाने तिची उकल करीत असत.
चिपळूणकर- आगरकर या केरुनानांच्या नामवंत शिष्यांच्या चरित्रात व ते दिवंगत झाल्यावर खुद्द आगरकरांनी लिहिलेल्या मृत्युलेखात त्यांचे विद्याव्यासंग, अध्यापन कौशल्य, स्वभावातील सौजन्य तसेच गरजू व गरीब विद्यार्थ्यांना आसरा देणे, प्रसंगी फी-पुस्तकांची त्यांची नड भागवणे, या गुणांचे प्रामुख्याने उल्लेखआलेले आहेत. त्यांनी केलेल्या आर्थिक मदतींचे ठळक उदाहरण म्हणजे, पहिल्या वर्षांच्या परीक्षेची फी भरायला आगरकरांजवळ पैसे नव्हते म्हणून एक नाटक लिहून ते, ती उभी करणार असल्याचं कळल्यावर केरुनानांनी नाटकाचे कागद काढून घेऊन त्यांची फी भरून टाकली!
मेजर कँडीच्या मराठीतून शाळेय पुस्तकं तयार करण्याच्या उपक्रमात केरुनानांनी सुबोध भाषेत लिहिलेली पुस्तकं लोकप्रिय झाली. अंकगणितात मूलभूत क्रियांबरोबर कर्जव्यवहार, रोखे, सुतार व गवंडी यांच्या कामाची आकारणी इत्यादी व्यावहारिक उदाहरणे घातली आहेत. तर पदार्थविज्ञानात आजूबाजूच्या सृष्टीत घडणारे व्यापार, निसर्ग चमत्कार व पदार्थाचे गुणधर्म यांच्या परिचयाबरोबर प्रयोगासाठी लागणाऱ्या वस्तू व त्यांच्या किमती पुस्तकाच्या परिशिष्टात दिल्या आहेत. कधी कधी या पुस्तकात त्यांनी संवादाचे माध्यमही वापरले आहे.
शास्त्रीय ज्ञान स्वभाषेत व्यक्त करण्यासाठी मुंबईत स्थापन (१८४८) झालेल्या, ‘ज्ञान प्रसारक सभे’च्या व्यासपीठावरून केरोपंतांनी ‘हवा’, भरतीओहोटी, कालज्ञान, सूर्यावरील डाग आणि पर्जन्यवृष्टी यांचा संबंध असे विविध विषयांवर १७ निबंध वाचले. त्यापैकी भरती-ओहोटीच्या निबंधात, भरती अंतराच्या घनाच्या प्रमाणात कमी होते असे कलनाच्या मदतीने त्यांनी दाखवलं आहे.
केरुनानांनी लक्ष घातलेला आणखी एक विषय म्हणजे पंचांग शुद्धीकरणाचा. आपल्या सूक्ष्म अभ्यासाने त्यांच्या असं लक्षात आलं की, परंपरागत पंचांगात केलेलं अशुद्ध गणित व घेतलेली ग्रहस्थितींची स्थूलमाने या चुकांमुळं ऋतुकाल तसंच पंचांगात दाखवलेल्या ग्रहस्थितीचा प्रत्यक्षातल्या ग्रहस्थितीशी मेळ बसत नाही (या ठिकाणी हे लक्षात घेतले पाहिजे की, वेधशाळेतील नोकरीमुळे ग्रहांचे वेध घेण्याची कला त्यांना अवगत होती.) तेव्हा ही विसंगती दूर करण्यासाठी त्यांनी पंचांग सुधारण्याचे जे प्रयत्न केले त्याच्या तपशिलात न जाता एवढं म्हणणं पुरेसं ठरेल की, केरुनानांनी या कामी बरेच दिवस आपला बहुमोल वेळ खर्च केला. पण त्यांच्या हयातीत हा उद्योग पूर्णत्वास गेला नाही. मात्र लो. टिळकांसारख्या त्यांच्या नामवंत शिष्यानं राजकारणाच्या धकाधकीतही गुरुऋण जाणून व स्वत:स त्यात असलेला रस म्हणूनही ही चळवळ पुढं नेली.
केरुनानांच्या पुरोगामी विचारसरणीचे द्योतक म्हणजे स्त्रियांच्या सामाजिक सुधारणेस त्यांचा पाठिंबा होता. शिवाय ते मुलींच्या शाळेच्या व्यवस्थापक मंडळावर होते, श्रीमती रमाबाई रानडे यांच्या प्रेरणेने भरणाऱ्या स्त्रियांच्या सभांना हजर राहून त्यांचे शिक्षण करत. स्त्रियांना जड विषयांऐवजी गृहजीवनोपयोगी शिक्षण देण्याच्या मताचे ते होते.
मात्र गहन विषयांच्या व्यासंगात गढलेल्या केरुनानांना शास्त्रीय संगीत, संगीत नाटके व स्वत: पियानो वाजवण्याची आवड होती. शिवाय किर्लोस्कर नाटकमंडळीत त्यांचा पायरव होता. फार काय नाटकांच्या तालमींना हजर राहून ते मोरोबा वाघोलीकर आणि बाळकोबा नाटेकर या गायक नटांना गाण्याच्या अतिरेकानं नाटकाचा रसभंग होतो, असा सल्ला देत असत. त्यांच्या या गुणांवर लुब्ध होऊन अण्णासाहेब किर्लोस्करांनी आपले ‘सौभद्र’ हे नाटक त्यांना अर्पण केलेलं आहे.
केरुनाना दिवंगत झाल्यावर, टाइम्स ऑफ इंडियाने वाहिलेल्या श्रद्धांजलीत, ‘‘जर प्रो. छत्रे यांना युरोपात पद्धतशीर शिक्षण मिळालं असतं तर ते एक युगप्रवर्तक शास्त्रज्ञ म्हणून गाजले असते’’ असं म्हटलं होतं. त्यावरून त्यांचा मोठेपणा ध्यानात येईल. असा हा थोर व्यासंगी पुरुष १९ मार्च १८८४ रोजी दिवंगत झाला. त्यांच्या सव्वाशेच्या पुण्यस्मृतिदिनानिमित्त त्यांना विनम्र श्रद्धांजली.
स. पां. देशपांडे”


३. पुण्याचे चाफेकर बंधू


बाळकृष्णचाफेकरस्मृतीदिन. त्यांनी वासुदेव चाफेकर आणि दामोदर चाफेकर या त्यांच्या बंधूंसह राजकारणात आणि क्रांतिकारी कारवायांमध्ये भाग घेतला. त्यांनी भारतीय तरुणांना शस्त्रांचे प्रशिक्षण दिले.आज बाळकृष्ण चापेकर यांचे आज पुण्यस्मरण
पुण्यातील राजकीय घडामोडींनी प्रेरित होऊन हे भाऊ क्रांतिकारक चळवळीकडे वळले. ब्रिटिशांनी आणलेल्या संमती वयाच्या विधेयकास त्यांचा तीव्र विरोध होता. भारतीय संस्कृतीत हस्तक्षेप करणाऱ्या ब्रिटिशांविरुद्ध टिळकांनी केसरीमधून घणाघाती प्रहार करायला सुरुवात केली होती. या आवाहनाने तीनही भाऊ प्रेरित झाले. त्यांनी लोकसंघटन केले. याचवेळी पुण्यात प्लेगच्या साथीने अक्राळविक्राळ स्वरूप धारण केल्याने ब्रिटिशांनी वॉल्टर चार्ल्स रँडला भारतात पाचारण केले. रँडने रोग निवारण करण्याच्या उपायांची सक्तीने अंमलबजावणी सुरू केली. हे करताना त्याने सामाजिक पायदंड पायदळी तुडवून लोकांचा असंतोष ओढवून घेतला. यामुळे चाफेकर बंधूच्या मनात ब्रिटिशाविरुद्ध तिरस्कार निर्माण झाला. या साऱ्याचा सूड घेण्याची योजना त्यांनी तयार केली.
रँडच्या पुण्यातील लोकांना दिलेल्या वाईट वागणुकीबद्दल या भावांनी त्याच्या वधाचा कट रचला. त्यावेळी व्हिक्टोरिया राणीच्या राज्यारोहणाचा हीरकमहोत्सव यावेळी साजरा करण्यात येत होता. सगळीकडे रोषणाई करण्यात आली होती. तसेच मेजवानीचे आयोजन करण्यात आले होते. दामोदर चाफेकर या तरुणाने गाडी काढली व गणेश खिंड येथे वाट पाहत २२ जून १८९७ रोजी मध्यरात्री निवासस्थानातून बाहेर पडलेल्या रँडचेवर जवळून गोळ्या झाडल्या. रँड हा काही काळ कोमात राहिला व कालांतराने ३ जुलै १८९७ रोजी मरण पावला. याचवेळेस दामोदराच्या भाऊ बाळकृष्णाने रॅड सोबत बसलेल्या लेफ्टनंट आयरिस्टवर गोळ्या झाडल्या.
चाफेकर बंधू निसटण्यास यशस्वी झाले तरी नंतर, तिघाही भावांना पकडण्यात आले. दामोदराला मुंबईत अटक झाली व १८ एप्रिल १८९८ रोजी त्यास येरवडा तुरुंगात फासावर चढवण्यात आले. त्यापाठोपाठ वासुदेवाला ८ मे १८९९ व बाळकृष्णाला १६ मे १८९९ रोजी फासावर चढवण्यात आले, व तीनही चापेकर बंधू शहीद झाले.”

. . . . . . . . . . . .

गोंद्या आला रे…..
आज २२ जुन , शौर्य दिवस
सन १८९७ , पुण्यात प्लेग ने धुमाकूळ घातला होता. तत्कालीन जुलमी इंग्रज अधिकारी “वाॅल्टर चार्ल्स रँड” याने प्रतिबंधक उपायाच्या नावाखाली पुण्यातील जनतेचा, विशेषतः माताभगिंनीं चा छळ चालवला होता
” कुत्रा पिसाळला कि त्याला ठार मारले जाते “
त्या प्रमाणे रँड नावाच्या या पिसाळलेल्या कुत्र्याला दामोदर हरि चाफेकर आणि त्यांचे बंधू बाळकृष्ण, वासुदेव यांनी अतिशय शुरपणे व नियोजन बध्द रितीने आणि गोंद्या आला रे हि घोषणा देत आजच्याच दिवशी म्हणजे २२ जुन १८९७ रोजी गणेश खिंड रोड येथे (सध्याचे सेंट्रल माॅल,ई-स्केवर थिएटर च्या पुढे ) गोळ्या घालून ठार केले
देशाच्या स्वातंत्र लढय़ातील इतिहासात एकाच घरातील तीन सख्खे भाऊ फासावर …जाण्याचे एकमेव उदाहरण म्हणजे क्रां. चाफेकर बंधू
त्यांच्या शौर्याला मानाचा मुजरा 🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏


४. रियासतकार सरदेसाई


मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाविषयीची आठ खंडांत ”मराठी रियासत”, तीन खंडांत ”मुसलमानी रियासत” व दोन खंडांत ”ब्रिटिश रियासत” या ग्रंथरचना करणारे रियासतकार गोविंद सखाराम सरदेसाई यांची आज जयंती
त्यांचा जन्म १७ मे, इ.स. १८६५;रोजी गोविल, रत्नागिरी जिल्हा, येथे झाला ते मराठी इतिहासकार व लेखक होते. मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाविषयीची आठ खंडांत ”मराठी रियासत”, तीन खंडांत ”मुसलमानी रियासत” व दोन खंडांत ”ब्रिटिश रियासत” या ग्रंथरचनांतून यांनी महाराष्ट्राचा सुमारे हजार वर्षांचा इतिहास मांडला.
१८८९ मध्ये बडोदेकर संस्थानिक श्रीमंत सयाजीराव गायकवाड यांच्याकडे ‘रीडर’ म्हणून नोकरीस होते.
महाराजांना वर्तमानपत्रे, पुस्तके वाचून दाखवणे आणि राजवाड्यातील राजपुत्र-राजकन्यांना शिकवणे ही कामे त्यांना करावी लागत. मुलांना इतिहास शिकवण्यासाठी काढलेल्या टिपणांतूनच पुढे मुसलमानी, मराठी आणि ब्रिटिश रियासतींचा मिळून ‘हिंदुस्थानच्या अर्वाचीन इतिहासा’ची निर्मिती झाली. रियासतकारांनी १८९८ साली सर्वप्रथम मुसलमानी रियासतींचे प्रकाशन केले. सुरुवातीच्या बारा वर्षांच्या नोकरीच्या कालखंडापासून त्यांच्या मृत्यूपर्यंत रियासतींचे लेखन चालू होते. पाच तपांच्या तपश्चर्येतून मुसलमानी, मराठी आणि ब्रिटिश रियासतींच्या स्वरूपात गो. स. सरदेसाई यांनी इ.स. १००० ते १८५७ पर्यंत सुमारे साडेआठशे वर्षांचा अखंड हिंदुस्थानचा अर्वाचीन इतिहास सिद्ध केला. त्यासाठी ऐतिहासिक साधने तपासली. त्यांचे संशोधन केले. वरचेवर उपलब्ध होणार्‍या नव्या साधनांची शहानिशा करून त्याची विश्वासार्हता वाढवली. जरूर तिथे गुंतागुंतीच्या घटनांचे विश्लेषण करून त्या अधिक स्पष्ट केल्या. आणि काही मतभेदांच्या प्रकरणांवर स्वतंत्र बुद्धीने भाष्यही केले.
भारतीय केंद्रशासनाने इतिहासविषयक साहित्यातील योगदानासाठी यांना इ.स. १९५७ साली पद्मभूषण पुरस्कार देऊन गौरविले.”


५. पं.कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

अरबी सुरम्य कथांचे मराठीत पहिल्यांदा भाषांतर करणारे कृष्णशास्त्री चिपळूणकर यांचे आज पुण्यस्मरण (२० मे १८७८)
मराठी ग्रंथकार आणि रसिक विद्वान. जन्म पुणे येथे. निबंधमालाकार विष्णुशास्त्र्यांचे वडील. पुण्याच्या पाठशाळेत कृष्णशास्त्र्यांनी संस्कृताचे अध्ययन केले. अलंकार, न्याय आणि धर्म ह्या तीन शास्त्रांचा त्यांचा गाढा व्यासंग होता. त्यांची कुशाग्र बुद्धिमत्ता पाहून त्यांचे गुरूजी मोरशास्त्री साठे हे त्यांना ‘बृहस्पती’ म्हणत. संस्कृताचे अध्ययन पूर्ण केल्यावर ‘पूना कॉलेज’ मधून त्यांनी इंग्रजीचे उत्तम ज्ञान संपादन केले. अर्थशास्त्र, मानसशास्त्र इ. विषयांचाही त्यांनी अभ्यास केला. १८५२ मध्ये अनुवादक म्हणून ते सरकारी नोकरीत शिरले. पुढे पुण्याच्या पाठशाळेत साहाय्यक प्राध्यापक दक्षिणा प्राइझ कमिटीचे चिटणीस, ‘पूना ट्रेनिंग कॉलेज’ चे प्राचार्य, रिपोर्टर ऑन द नेटिव्ह प्रेस इ.पदांवर त्यांनी कामे केली. ‘पूना ट्रेनिंग कॉलेज’ मध्ये असताना मराठी शालापत्रक ह्या नियतकालिकाचे त्यांनी काही वर्षे संपादन केले. ख्रिस्ती धर्मप्रचारास विरोध करण्यासाठी काढलेल्या विचार लहरी ह्या पाक्षिकाचेही ते संपादक होते.
विष्णुशास्त्री चिपळूणकरांच्या सहकार्याने त्यांनी अनुवादिलेल्या आरबी भाषेतील सुरस व चमत्कारीक गोष्टींनी मराठीतील मनोरंजक कथावाङ्‌मयाचा पाया घातला. शास्त्रीय विषयांवरील लेखनही सुगम करून दाखविण्याची त्यांची हातोटी अनेकविद्या-मूल तत्त्व संग्रहात (१८६१) प्रत्ययास येते, तसेच मराठी व्याकरणावरील त्यांचे निबंध त्यांच्या सूक्ष्म, चिकित्सक दृष्टीची साक्ष देतात.**अभिवादन (माहिती विश्वाकोशातून )
त्यांची साहित्य संपदा
विचारलहरी (1852)—-सॉक्रेटिसचे चरित्र (1852)—अर्थशास्त्र परिभाषा (1855)—-संस्कृतभाषेचे लघु व्याकरण (1859)—-पद्यरत्नावली (1865)
अरबी भाषेतील सुरस व चमत्कारिक गोष्टी

६. भाऊ दाजी लाड

ज्यांनी राणीच्या बागेला भेट दिली असेल त्यांनी सुरुवातीला भाऊ दाजी लाड संग्रहालय असा बोर्ड तरी पाहिला असेल. पण मला राणीच्या बागेतले प्राणी आणि पक्षी पहायची घाई असल्यामुळे मी आत जाऊन ते म्यूजियम पाहिले नाही. इतर लोकांचेही तसेच होत असेल. इंग्रजांच्या काळात समाजाची सेवा करणाऱ्या अग्रगण्य लोकांमध्ये भाऊ दाजी लाड यांचे नावही घेतले जाते. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्य लिहिलेला हा लेख श्री.माधव विद्वांस यांच्या फेसबुक फलकावरून साभार


अल्बर्ट वस्तुसंग्रहालयाचे संस्थापक , कुष्टारोगावर औषधाचा शोध घेणारे, पहिले भारतीय डॉ.रामकृष्ण विठ्ठल लाड ऊर्फ भाऊ दाजी लाड यांचे आज पुण्यस्मरण ३१मे १८७४
लाडांचा जन्म ७ सप्टेंबर १८२२ रोजी गोव्यात मांद्रे गावी, एका सामान्य सारस्वत कुटुंबात झाला. लाडांचे वडील मातीच्या मूर्ती घडवणारे मूर्तिकार होते. बालपणी लहानग्या रामकृष्णाची बुद्धिबळातील चमक पाहून एका इंग्रज गृहस्थांनी रामकृष्णाच्या वडिलांना त्याला इंग्रजी शाळेत पाठवण्यासाठी राजी केले. इंग्रजी शाळेत शिकण्यासाठी लाड मुंबईतल्या एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशन विद्यालयात दाखल झाले. शालेय अभ्यासातही चमक दाखवत त्यांनी अनेक शिष्यवृत्त्या मिळवल्या. या काळातच लाडांचे वडील वारले. वडिलांपश्चात त्यांनी आपल्या आईची व धाकटा भाऊ नारायण यांची जबाबदारी वाहिली. नारायण दाजी लाडदेखील शिकून पुढे डॉक्टर बनले.त्यांच्या कामामुळे मुंबईतील एतद्देशीय व इंग्लंड, फ्रान्स, जर्मनी, अमेरिका इत्यादी परदेशांतील वैज्ञानिक सोसायट्यांनी त्यांना मानद सभासदत्व बहाल केले.
सामाजिक सुधारणेच्या कार्यक्रमांतही त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षणव अंधश्रद्धा निर्मूलन यांविषयीच्या उपक्रमांना त्यांनी पाठबळ पुरवले. मुंबईतील प्रशासकीय, राजकीय सुधारणांमध्येही त्यांनी स्वारस्याने सहभाग घेतला. १८६९ व १८७१ सालीं अशा दोन वेळा ते मुंबईच्या नगरपालपदासाठी निवडले गेले.
राणी व्हिक्टोरिया आणि अल्बर्ट वस्तुसंग्रहालयाच्या कार्यकारिणीचे भाऊ दाजी लाड सह-सरचिटणीस होते. या वस्तुसंग्रहालयाच्या इमारतीची पायाभरणी करण्यात आली तरीही आर्थिक अडचणींमुळे काही वर्षे त्याचे काम थांबले होते. त्यावेळी भाऊंनी सह-सरचिटणीस म्हणून वस्तुसंग्रहालयासाठी 1 लाख 16 हजार 141 रुपयांचा मोठा निधी उभा केला आणि या संग्रहालयाचे काम पूर्ण होऊन ते सामान्यांसाठी खुले करण्यात आले. पूर्वीच्या सेंट्रल इकॉनॉमिक म्युझियम‘चेच रूपांतरराणी व्हिक्टोरिया‘ आणि `अल्बर्ट वस्तुसंग्रहालया‘त करण्यात आले आणि या व्हिक्टोरिया वस्तुसंग्रहालयाचे त्यांच्या योगदानाची दखल घेऊन स्वातंत्र्यानंतर १९७५ला या वस्तुसंग्रहालयाला डॉ. भाऊ दाजी लाड यांचे नाव दिले गेले.
अभिवादन – श्री.माधव विद्वांस
भाऊंचा व संग्रहातील एका सुंदर मूर्तीचा फोटो

नवी भर दि.७-९-२०२१ : हा लेखही श्री माधव विद्वांस यांच्याच फेसबुक फळ्यावरून घेतला आहे. त्यामुळे यात थोडी पुनरुक्ति आहे.

डॉरामकृष्ण विठ्ठललाड ऊर्फ भाऊ दाजी लाड यांची आज जयंती.त्यानिमित्त माझा दैनिक प्रभात पुणे दिनांक ७ सप्टेंबर २०२१ मधील लेख. त्यांचे मूळ गाव पार्से म्हणून ते लाड-पार्सेकर नावानेही ओळखले जात असत. त्यांचा जन्म ७ सप्टेंबर १८२२ रोजी आजोळी गोव्यातील मांद्रे/मांजरे गावी, एका सामान्य सारस्वत कुटुंबात झाला. वर्ष १८३२ मधे व्यवसायानिमित्त लाड कुटुंब मुंबईला गेले तिथे त्यांचे वडील मातीच्या बाहुल्या करून विकत असत.बालपणी लहानग्या रामकृष्णाची बुद्धिबळातील चमक पाहून एका इंग्रज गृहस्थांनी रामकृष्णाच्या वडिलांना त्याला इंग्रजी शाळेत पाठवण्यासाठी राजी केले.इंग्रजी शाळेत शिकण्यासाठी लाड मुंबईतल्या एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशन विद्यालयात दाखल झाले. शालेय अभ्यासातही चमक दाखवत त्यांनी अनेक शिष्यवृत्त्या मिळवल्या.या काळातच त्यांचे पितृछत्र हरपले पण वडिलांचे पश्चात त्यांनी आपल्या आईची व धाकटा भाऊ नारायण यांची जबाबदारी पार पाडली.शिकून पुढे ते एल्फिन्स्टन विद्यालयात शिक्षक व ग्रंथपाल म्हणून काम करत होते.त्यावेळी वर्ष, १८४५ मधे नव्यानेच स्थापन झालेल्या ग्रँट वैद्यकीय महाविद्यालयात नोकरी सोडून प्रवेश घेतला व डॉक्टर बनले. मुंबई विद्यापीठाच्या पदवीदान समारंभाप्रसंगी नामदार न्यायमूर्ती व्हाइस चॅन्सलर जेम्स गिब्ज यांनी ‘डॉ.भाऊ दाजींचा आदर्श नवीन पदवीधारकांनी ठेवावा,’ असे सांगितले.एल्फिन्स्टन विद्यालयात असताना राजस्थान व गुजरात या भागांतल्या बालकन्या हत्येच्या प्रथेवर इंग्रजी व गुजराती अशा दोन्ही भाषांत एक निबंध लिहिला.तो उत्कृष्ट ठरून त्यांना त्या वेळेचे ६०० रुपयांचे प्रथम पारितोषिक मिळाले.वैद्यकीय शिक्षण घेत असतानाच त्यांना परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्याबद्दल फिशर शिष्यवृत्ती मिळाली होती, पण त्यांनी ती योग्य व्यक्तीला त्या पैशांचा फायदा व्हावा म्हणून नाकारली.त्यांच्या कामामुळे मुंबईतील एतद्देशीय व इंग्लंड, फ्रान्स, जर्मनी, अमेरिका इत्यादी परदेशांतील वैज्ञानिक सोसायट्यांनी त्यांना मानद सभासदत्व बहाल केले.
सामाजिक सुधारणेच्या कार्यक्रमांतही त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला होता.विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षणव अंधश्रद्धा निर्मूलन यांविषयीच्या उपक्रमांचेमधे त्यांनी सक्रिय भाग घेतला. मुंबईतील प्रशासकीय, राजकीय कार्यक्रमातही त्यांनी स्वारस्याने सहभाग घेतला.वर्ष १८६९ व १८७१ मधे ते मुंबईच्या नगरपालपदासाठी निवडले गेले.
भायखळा येथील ‘राणीचा बाग’ म्हणजे आत्ताची ‘वीर जिजामाता उद्यान’ स्थापन करण्यात भाऊंचा पुढाकार होता.त्या वेळेला बागेमध्ये ‘व्हिक्टोरिया अँड अल्बर्ट म्यूझियम’ या नावाचे वस्तुसंग्रहालय तयार करण्यासाठी भाऊंनी निधी जमविण्यासाठी भरपूर कष्ट घेतले.भाऊंनी कष्ट करून ऐतिहासिक चित्रांचा, नाण्यांचा, ताम्रपटांचा, शस्त्रांचा मोठा संग्रतयार केला होता.यामधे हस्तलिखितांमध्ये मध्ययुगीन काळातला शहानामा, सिकंदरनामा, हातिमताई, दिवाण मोगल, मोगलकालीन इतिहास यांवरील पर्शियन भाषेतील हस्तलिखिते आहेत.तसेच उपनिषद सूत्र, आचाङ्सूत्र, निरयावलिम, भगवतीसूत्र या हस्तलिखितांचाही समावेश आहे.संग्रहालयातून इतिहास शिकता व जाणता येतो असे भाऊ म्हणत.खजिना आजही भाऊ दाजी लाड संग्रहालयात पहाता येतो.संस्कृतच्या प्रसाराने मराठीचा उत्कर्ष होईल, असे ते म्हणत असत.स्वातंत्र्यानंतर भाऊंच्या स्मृतिशताब्दी वर्षात, १९७४ साली त्या #संग्रहालयाचे नामकरण ‘डॉ.भाऊ दाजी लाड वस्तुसंग्रहालय’, असे करण्यात आते उत्तम वक्ते हॊते.,मराठी, गुजराती, इंग्रजी या तीनही भाषांमधून ते व्याख्याने देत असत.ते नाट्यप्रेमी व नाट्यकलेचे आश्रयदाते होते म्हणून आद्य नाटककार विष्णुदास भावे यांनी भाऊंना पहिल्या दर्जाचा रसिक म्हणून मान दिला.दुर्दैवाने भाऊंना अखेरच्या आयुष्यात विपन्नावस्थेतच ३१मे १८७४ रोजी त्याचे निधन झाले.


विकासपीडियावरील माहिती

भाऊ दाजी लाड
भाऊ दाजी लाड : (१८२२ – ३१ मे १८७४). महाराष्ट्रातील एक प्राच्यविद्या पंडित, समाजसेवाक व कुशल धन्वतंरी. त्यांचे पूर्ण नाव रामकृष्ण विठ्ठल लाड. त्यांच्या वडीलांना दाजी म्हणत व मित्र परिवारात ते भाऊ या नावाने परिचित होते. त्यामुळे पुढे भाऊ दाजी हे नाव रूढ झाले. त्यांचा जन्म आजोळी गोव्यातील मांजरे (पेडणे तालुका) या गावी झाला. वडील पार्से (गोवा) येथे शेती तसेच कारकुनीचे काम करीत. व्यवसायानिमित्त लाड कुटुंब मुंबईला गेले (१८३२). तिथे विठ्ठलराव मातीच्या बाहुल्या करून विकत असत. भाऊदाजींचे प्राथमिक शिक्षण नारायणशास्त्री पुराणिकांच्या मराठी शाळेत झाले. पुढे एल्फिन्स्टन विद्यालय व कॉलेजमधून त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले. खाजगीरित्या त्यांनी संस्कृतचे अध्ययन केले. त्यांची एल्फिन्स्टन विद्यालयात अध्यापक म्हणून नियुक्ती झाली (१८४३). या सुमारास त्यांचा पार्वतीबाई या मुलीबरोबर विवाह झाला. त्यांना विठ्ठल व व्दारकानाथ हे दोन मुलगे होते. व्दारकानाथ तारूण्यातच निधन पावला. वडीलांनी संन्यास घेऊन एलेफंटा (घारापुरी) येथे वास्तव्य केले.

भाऊंनी कच्छ, काठेवाड या गुजरातच्या विभागातील बालकन्या हत्येच्या प्रथेवर इंग्रजी व गुजराती अशा दोन्ही भाषांत एक निबंध लिहिला. निबंधस्पर्धेत त्यांना ६०० रूपयांचे पारितोषिक मिळाले आणि त्यांच्या चिकित्सक अभ्यासू संशोधनवृत्तीला चालना मिळाली. डॉ. जॉन विल्सन यांनी आपल्या ग्रंथात यातील मजकूर उद्‌धृत केला आहे.

मुंबईत १८४५ मध्ये ग्रँट मेडिकल कॉलेजची स्थापना झाली. तेव्हा भाऊंनी शिक्षकाची नोकरी सोडून त्यात नाव घातले. फॅरिश शिष्यवृत्ती मिळविली आणि वैद्यकशास्त्रात पदवी घेतली (१८५१). कॉलेजमध्ये असताना त्यांनी ग्रंथपालाचेही काम केले. त्यांनी वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला. अचूक निदान व शस्त्रक्रियेतील हातोटी (कौशल्य) यांमुळे त्यांना लोकप्रियता लाभली व पैसाही मिळू लागला. त्यांनी कुष्ठरोगावर खष्ठ नावाच्या वनस्पतीच्या बियांपासून तयार केलेले एक देशी औषध शोधून काढले. खष्ठ (कवटी) म्हणजेच चौलमुग्रा हा सदापर्णी वृक्ष असावा. त्यांच्या बियांपासून तयार केलेले तेल कुष्ठरोगावर गुणकारी आहे. बाँबे ॲसोसिएशनचे ते चिटणीस झाले. पुढे दादाभाई नवरोजींनी इंग्लंडमध्ये ईस्ट इंडिया ॲसोसिएशन नावाची संस्था काढली. तिच्या मुंबई शाखेचे भाऊ अध्यक्ष झाले. सामाजिक सुधारणांबरोबर त्यांनी औद्योगिक सुधारणांकडेही लक्ष दिले. मुंबईत कागद व कापूस यांच्या गिरण्या काढण्यात त्यांनी पुढाकार घेतला. १८५४ मध्ये ते वेस्टर्न इंडियन कॅनल अँड इरिगेशन या कंपनीचे संचालक झाले.

जुन्या रूढी व परंपरा यांना डावलून त्यांनी स्त्री शिक्षणासाठी अनेक वर्षे आर्थिक झीज सोसली. स्त्रियांना शिक्षण देणाऱ्या स्टुडंट्स लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटी या संस्थेचे ते पहिले भारतीय अध्यक्ष होत (१८६३-७३). या संस्थेतर्फे मुलींच्या तीन शाळा चालविल्या जात. विधवाविवाहाच्या चळवळीलाही त्यांनी सक्रिय पाठींबा दिला. लोहार चाळीतील कन्याशाळेला ते दरमहा आर्थिक साहाय्य देत. याच शाळेला पुढे ‘भाऊ दाजी गर्ल्स स्कूल’ हे नाव देण्यात आले. जातीव्यवस्थेचे निर्मूलन करावे आणि अंधश्रध्देला फाटा द्यावा, या मताचे ते होते. त्यांचे सार्वजनिक कार्य लक्षात घेऊन सरकारने त्यांची शेरीफ पदावर नियुक्ती केली (१८६४-६९).

वनस्पती व प्राचीन इतिहास यांच्या संशोधनात त्यांनी विशेष लक्ष घातले. राणीचा बाग (जिजामाता बाग), ॲल्बर्ट म्यूझीयम, नेटिव्ह जनरल लायब्ररी, पेटीट इस्टिट्युट इ. संस्था स्थापन करण्यात ते अग्रेसर होते. जिजामाता बागेत त्यांच्या स्मरणार्थ एक वस्तुसंग्रहालयही उभारले आहे. भाऊंनी भारतभर दौरा करून हस्तलिखिते, शिलालेखांचे ठसे, दुर्मिळ चित्रे, नाणी, ताम्रपट, शस्त्रे इ. वस्तूंचा संग्रह केला. मुंबईच्या रॉयल एशियाटिक सोसायटीचे ते सदस्य होते व पुढे उपाध्यक्ष झाले. वेगवेगळ्या परिषदांत त्यांनी त्यांनी प्राच्यविद्येच्या संदर्भात अनेक शोधनिबंध सादर केले. मुकुंदराज, हेमाद्री, सायण, हेमचंद्र इ. व्यक्तींचे तसेच कालीदासाचा कालनिर्णय आणि शिलालेख व ताम्रपट यांवरील त्यांचे शोधनिबंध अभ्यासपूर्ण होते. माक्स म्यूलर व रा. गो. भांडारकर यांनी या शोधनिबंधांविषयी गौरवोद्‌गार काढले आहेत. कालीदासाचे कुमारसंभव व मेरूतुंगाचार्याचा प्रबंध चिंतामणि हे ग्रंथ त्यांनी संपादित केले. तथापि त्यांनी लिहिलेला एकही स्वतंत्र ग्रंथ नाही. त्यांच्या मरणोत्तर रामचंद्र घोष यांनी द लिटररी रिमेन्स ऑफ भाऊ दाजी या शीर्षकाने त्यांचे संशोधनात्मक शोधनिबंध प्रसिध्द केले. तसेच रायटिंग्ज अँड स्पिचिस ऑफ डॉ. भाऊदाजी या शीर्षकाने त्र्यं. गो. माईणकर यांनी त्यांचे समग्र लेखन संपादित करून प्रसिध्द केले (१९७४).

त्यांच्यावर १८६५ मध्ये आर्थिक संकट आले. त्यातून ते अखेरपर्यंत सावरले नाहीत. परिणामत: त्यांचे उर्वरित आयुष्य दु:ख, दैन्य व वैफल्य यांनी ग्रासले गेले. त्यातच पक्षाघाताने त्यांचा मुबईमध्ये अंत झाला. त्यांच्या स्मरणार्थ संस्कृत विषयात बी. ए. ला पहिल्या येणाऱ्या विद्यार्थ्याला भाऊ दाजी हे पारितोषिक देण्यात येते.

****************

७. श्री.गोपाळ गणेश आगरकर

आठवणीतील पुणे: विज्ञान व बुध्दीप्रामाण्यवादाचे पुरस्कर्ते, समतेचे खंदे समर्थक गोपाळ गणेश आगरकर यांचा आज स्मृतिदिन. पुणे ही त्यांची कर्मभूमी. ते पुण्यात ज्या घरांमध्ये रहात होते. त्या घरातील आठवणी वास्तूंविषयीचे हे टिपण :

फर्ग्युसन महाविद्यालयातील बंगल्यात समाजसुधारक गोपाळ गणेश आगरकर राहत होते, त्या वेळची गोष्ट आहे. ‘सुधारक’ या त्यांच्या वृत्तपत्रातून आगरकर सडेतोडपणे लिहीत. सुधारकाचा हा कर्ता आहे तरी कसा? हे पाहण्याच्या इराद्यानं एक गृहस्थ आगरकरांना पाहायला आले. आगरकरांनी फाटकाजवळच लिहिण्या-वाचण्याची स्वतंत्र खोली बांधली होती. हे गृहस्थ या खोलीत डोकावताच त्यांना काजळीची बारबंदी घातलेला, पंचा नेसलेला, दुसर्‍या पंचाने हापशी बांधलेला आणि चिलीम ओढत बसलेला एक मध्यमवयीन माणूस दिसला. ‘‘सुधारकाचे संपादक आगरकर कोठे आहेत?’’ असे या गृहस्थाने विचारताच हा माणूस म्हणाला, ‘‘आपले त्यांच्याशी काय काम आहे?’’ ‘‘काही विशेष नाही. त्यांची कीर्ती ऐकून त्यांना पाहायला आलो आहे.’’
मध्यमवयीन माणसाने ते ऐकले. चिलीम बाजूला ठेवली आणि ‘‘सुधारकाचा संपादक आगरकर तो मीच,’’ असे त्या गृहस्थाला सांगितले. तसे तो म्हणाला, ‘‘‘उगीच अशी थट्टा का करता?’’ ‘‘मी आपली थट्टा करीत नाही. खरोखरच मीच तो आगरकर,’’ असे आगरकरांनी सांगताच ‘‘स्त्रियांनी जाकिटे घातली पाहिजेत, असे सांगणारे आगरकर इतक्या साध्या राहणीचे असतील असे मला वाटले नाही,’’ अशी प्रतिक्रिया त्या गृहस्थाने व्यक्त केली.
कर्ते सुधारक म्हणून ज्यांची महाराष्ट्रात कीर्ती पसरली, ते गोपाळराव आगरकर मूळचे पुणेकर नव्हतेच. कर्‍हाडजवळील टेंभू या गावी त्यांचे पूर्वज राहत असत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील आंगरी या गावातून त्यांचे पणजोबा वच्चाजीपंत हे टेंभूमध्ये स्थायिक झाले. त्यांचे आजोबा विष्णुपंत वडिलोपार्जित साधनसंपत्तीवरच गुजराण करीत. वडील गणेश हे फारसे उत्साही नव्हते. १८५६मध्ये गोपाळचा जन्म त्याच्या आजोळी कर्‍हाड येथे झाला. कर्‍हाडमध्ये शालेय शिक्षण घेतल्यावर १८७२मध्ये अकोला येथे ते मामाकडे शिक्षणासाठी गेले. तेथे अडचणी उभ्या राहिल्याने विष्णू मोरेश्वर महाजनी या शिक्षकाची चिठ्ठी घेऊन ते पुण्यात आले; परंतु पुण्यात काही दाद मिळेना म्हणून पुन्हा अकोल्याला माघारी फिरले. तेथे वडिलधार्‍यांनी उपदेश केल्यावर १८७२मध्ये ते पुन्हा पुण्याला आले. ते अखेरपर्यंत पुणेकर म्हणूनच राहिले.
त्यांची अंगयष्टी उंच, सडपातळ व काटक होती. डोळे पाणीदार होते. शेंडी मोठी होती, पण डोक्यावर घेरा मोठा नव्हता. स्वभाव मनमिळाऊ, भारदस्त मिशा, लहानपणी स्वभाव हूड होता. वडील माणसांचा मान ठेवण्यात ढिलाई होती. काळी पगडी, पांढरा अंगरखा, क्वचित जनातीचा काळा अंगरखा, शुभ्र काठांचे उपरणे, हातात दीड इंच व्यासाचा महाबळेश्वरी सोटा व पायात ब्राह्मणी चढाऊ जोडा, असा त्यांचा पोषाख असायचा. मुंबईचा टाइम्स, मराठा, केसरी व ज्ञानप्रकाश यांचे वाचन असायचे.
आगरकर हे हयातभर दुसर्‍याच्याच वास्तूत राहिले. स्वराज्य आणि सुधारणा या दोन ध्येयांसाठी झटणार्‍या या ज्ञानवंताचा वैचारिक आणि कृतिशील इतिहास सर्वज्ञात आहे. कर्‍हाडजवळील टेंभू या गावी त्यांचा जन्म झाला असला, तरी त्यांचे कर्तृत्व खर्‍या अर्थाने पुण्यातच फुलत गेले. विद्यार्थिदशेत असताना ते डेक्कन कॉलेजमधील वसतिगृहात राहिले. त्यानंतर शनिवार पेठेतील तांब्यांचा वाडा, भाटवडेकरांचा आणि मेहेंदळे बागेतील मेहेंदळे यांचा बंगला आणि शेवटी फर्ग्युसन महाविद्यालयातील प्राचार्यांचे घर इत्यादी ठिकाणी ते राहिले, असे संदर्भ वाचायला मिळतात.
त्यापैकी डेक्कन कॉलेज, तांबे वाडा आणि फर्ग्युसन महाविद्यालय येथील आगरकरांच्या वास्तव्याने पवित्र झालेल्या वास्तूंच्या खाणाखुणा शंभर वर्षांनतंर आजही तेथे पाहायला मिळतात. दुर्दैवाने या वास्तूंकडे कोणाही संशोधकाने याकडे म्हणावे तितकेसे लक्ष दिल्याचे दिसत नाही.
मनात आणले असते, तर आगरकरांना पुण्यात स्वतःचे घर बांधणे सहज शक्य होते. असे असूनही या
महापुरुषाने त्याकडे दुर्लक्ष का केले असावे? हे स्पष्ट करणारी एक घटना त्यांच्यावर लिहिलेल्या चरित्रात वाचायला मिळाली. डेक्कन कॉलेजमध्ये त्यांना फेलोशिप मिळाली होती. आर्थिक विंवचना कमी झाल्याने त्यांनी स्वतःचे लक्ष लोककल्याणावर केंद्रित केले. त्या वेळी आईला लिहिलेल्या पत्रात आगरकरांनी याबाबत स्पष्ट विचार तरुण वयातच मांडले आहेत. ते म्हणतात, ‘‘मुलगा मोठाल्या परीक्षा देत आहे, त्यामुळे त्याला मोठ्या पगाराच्या नोकर्‍या मिळतील आणि तो आपले पांग फेडेल, असे मनोरथ आई तू करीत असशील; परंतु विशेष संपत्तीची हाव न धरता फक्त पोटापुरत्या पैशांवर संतोष मानून सर्व काळ परहितार्थ घालविण्याचे मी ठरवीत आहे.’’
स्वतःच्या घराबाबत आगरकरांनी याच विचाराला पुढे वाहून घेतले. डेक्कन कॉलेजमध्ये ते १८७३ ते १८७६ अशी चार वर्षे राहिले. तिथेच त्यांची लोकमान्य टिळकांशी मैत्री जमली. देशाची स्थिती आणि
स्वतःचे कर्तव्य याबाबत दोघांचेही विचार त्या वेळी समान होते. त्यामुळे बंडगार्डनचा हा परिसर दोघांच्याही जीवनात पुण्यक्षेत्रासारखा ठरला होता. आज तेथे लोकमान्यांची खोली स्वतंत्रपणे जतन करून ठेवली गेली आहे. अकोल्यातून आगरकर पुन्हा पुण्यात आले, तेव्हा खिशात अवघे पन्नास रुपये घेऊन ते डेक्कन कॉलेजमध्ये दाखल झाले. या वास्तूमध्ये पैशांअभावी त्यांच्या हालअपेष्टा सुरू झाल्या. तेव्हा वक्तृत्वोत्तेजक सभेत जाहिरात वाचून त्यांनी एका स्पर्धेत भाग घेतला. या स्पर्धेत त्यांना चाळीस रुपयांचे पहिले बक्षीस मिळाले. याच वास्तूमध्ये डेक्कन कॉलेजच्या गॅदरिंगनिमित्त निबंध स्पर्धा घेण्यात आली. ‘एकत्र हिंदू कुटुंबापासून फायदे व तोटे’ हा त्याचा विषय होता. आगरकरांनी त्यातही पन्नास रुपयांचे पहिले बक्षीस मिळविले. या काळात त्यांना शिष्यवृत्ती मिळाली; परंतु आर्थिक दारिद्र्य इतके होते, की एकच सदरा ते रात्री धुऊन पुन्हा दुसर्‍या दिवशी वापरावी लागे. डेक्कन कॉलेजच्या या वास्तूने आगरकरांचे हाल आणि अभ्यासू वृत्ती दोन्ही अनुभवले.
एम.ए.च्या परीक्षेची फी भरायला पैसे नव्हते म्हणून आगरकरांनी नाटक लिहायचे ठरविले. केरूनाना छत्रे यांना जेव्हा हे कळाले, तेव्हा त्यांनीच त्यांची फी भरली. प्रि. डॉ. सेलवी यांनी फेलो म्हणून निवड केल्यावर त्यांना पोटापुरता पैसा मिळू लागला व सुधारकांचा वैचारिक प्रवास याच वास्तूत खर्‍या अर्थाने सुरू झाला. डेक्कन कॉलेजच्या वास्तूने पुढे टिळक आणि आगरकर यांच्या अनेक आठवणी जतन केल्या. तेथे टिळकांचा पुतळाही आहे. वामन शिवराम आपटे, टिळक आणि आगरकर शेजारी-शेजारी राहत होते, असे अभ्यासक सांगतात; परंतु आगरकरांची निश्चित खोली कोणती, याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न मात्र अद्याप झालेला नाही. भावी आयुष्याच्या अनेक योजना आगरकरांनी तेथील सादिलबुवाच्या टेकडीवर आखल्या. चांदण्या रात्रीत भटकंती करून टिळक व आगरकरांनी अनेक विषयांवर वादविवाद केले. राष्ट्रसेवेला सर्वस्व अर्पण करण्याची प्रतिज्ञा उभयतांनी याच वास्तूत केली. त्यामुळे या वास्तूचे महत्त्वही अनन्यसाधारण आहे.
गोपाळराव जिथे-जिथे राहिले, तिथे-तिथे त्यांच्या राहणीमानाचे ठसे स्पष्टपणे उमटल्याचे संदर्भ मिळतात. काळी पगडी, पांढरा अंगरखा, शुभ्र काठाचे उपरणे, हातात महाबळेश्वरी सोटा आणि ब्राह्मणी चढाऊ जोडा, अशा त्यांच्या पेहरावाच्या या वास्तू साक्षीदार आहेत, डेक्कन कॉलेजमध्येच त्यांना आनुवंशिक अशा दम्याच्या विकाराने गाठले. त्याकडे दुर्लक्ष करीत ते सदैव कार्य करीत राहिले. या दम्याबाबत त्यांनी एक काव्यपंक्तीही त्या वेळी करून ठेवली आहे. ते म्हणतात –
‘‘मित्र दम्या रे वससी शरीरी ।
माझ्याच तू मानूनि सौख्य भारी ।
परंतु वाटे मज दुःख मोठे ।
मेल्यास मी जाशिल सांग कोठे ॥’’
स्वतःच्या घराचा असा ध्यास न घेतलेल्या या महापुरुषाचे बिर्‍हाड काही काळ शनिवार पेठेतील तांब्यांच्या वाड्यात होते. आज हा परिसर तांबे बोळ म्हणून ओळखला जातो. आजही हा वाडा अस्तित्वात आहे. मूळ मालकांनी त्याचा ट्रस्ट केला असून ते मुंबईला राहतात. आता तेथे ओनरशिपची योजना अस्तित्वात येत आहे. त्यामुळे हा वाडाही लवकरच स्मृतीच्या आड जाण्याची चिन्हे आहेत. पूर्वी हा परिसर घोडके बोळ म्हणून परिचित होता. पानशेतच्या प्रलयात या वाड्याचे दोन मजले पाण्यात होते. त्यानंतर त्याची पडझड होत राहिली. आज धोक्याचे घर म्हणून ही वास्तू ओळखली जाते. आगरकरांची ही साक्ष आता विनाशाच्या मार्गावर आहे.
टिळक, आगरकर, गोखले, श्रीधरपंत करंदीकर, शंकरराव लवाटे अशा मोठमोठ्या व्यक्ती या वाड्यात राहत होत्या, अशा आठवणी वामन मल्हार जोशी यांनी लिहून ठेवल्या आहेत. टिळक आणि आगरकर इथेही शेजारी-शेजारीच राहत होते. त्यापैकी आगरकर आधी राहायला आले आणि टिळक नंतर राहायला आले, असे संदर्भही मिळतात. नैतिक जबाबदारीचे काटेकोरपणे पालन करणार्‍या गोपाळरावांच्या विचारांचा विवेकवाद हा पाया होता, हे स्पष्ट करणारी एक घटना वाचायला मिळते. आगरकरांचे रावसाहेब मेहेंदळे नावाचे एक स्नेही होते. त्यांच्या काही वस्तू आगरकरांच्या घरात होत्या. गोपाळरावांकडे त्या काळात चोरी झाली. त्यांनी सिटी पोलीस इन्स्पेक्टर स्मिथ यांच्याकडे तक्रार केली; परंतु वस्तू मिळाल्याच नाहीत. तेव्हा नैतिक जबाबदारी स्वीकारून त्यांनी या वस्तूंचे १५० रुपये मेेहेंदळे यांना दिले.
आगरकरांवर जे नाटक लिहिले गेले आहे, त्यातील संदर्भानुसार आगरकरांच्या काळात तांबे वाड्यावरच प्रतीकात्मक प्रेतयात्रा आली होती. त्या दिवशी आगरकर पुण्यात नव्हते असेही म्हटले जात असले, तरी प्रेतयात्रा आणणार्‍या गोपाळ जोशींचे परिवर्तन याच वाड्यात झाल्याचे नाटकात दाखविले आहे. सामाजिक, राजकीय आणि धार्मिक अशा सर्वच बाबतींत अत्यंत आधुनिक विचारांचा पुरस्कार करणार्‍या या द्रष्ट्या पुरुषाच्या घरगुती जीवनावरील एक प्रसंग नमूद करण्यासारखा आहे. एकदा दसर्‍याच्या सणाला त्यांनी विष्णू मोरेश्वर महाजनींना घरी जेवायला बोलावले होते. महाजनी हे आगरकरांचे गुरुवर्य होते. त्या वेळी ‘सुधारक’मध्ये गोपाळरावांनी बायकांनी जाकीट घालायला पाहिजे, असे लिहिले होते. आगरकरांच्या पत्नी, यशोदाबाई जेव्हा जेवणाचे आमंत्रण द्यायला गेल्या, तेव्हा सौ. महाजनी म्हणाल्या, ‘‘मी जाकीट घालून यायचे का?’’ तेव्हा ‘‘पुराणातली वांगी पुराणात,’’ असे उत्तर यशोदाबाईंनी दिले. आगरकर पत्नीवर आपली मते लादत नसत, हे स्पष्ट करणारी ही घटना. यशोदाबाईंचे पूजापाठ, व्रतवैकल्ये, कुलाचार यांच्या आड ते आले नाहीत; परंतु त्यातील दांभिकपणा मात्र ते पत्नीला पटवून देत असत. या वास्तू अशा लहानसहान गोष्टींच्या साक्षीदार आहेत.
डेक्कन कॉलेज, केसरी, सुधारक, डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी असा आगरकरांचा प्रवास सर्वज्ञात आहे. टिळकपक्ष-आगरकरपक्ष, संमतीबिलाचा वाद, पंचहौद मिशन, चहाचे वादळ, रमाबाईंचे शारदासदन प्रकरण, होळकरांच्या देणगीचा वाद यांतील या दोन पक्षांतील वादांचे तपशील उपलब्ध आहेत.
वास्तूबाबत बेफिकीर राहिलेल्या आगरकरांच्या जीवनाची शेवटची चार वर्षे फर्ग्यसन महाविद्यालयात गेली, तेव्हा तेथे दोन खोल्यांचे छोटेखानी घर अस्तित्वात होते. त्या वेळचे स्वयंपाकघर, धुराडे, गोलाकार रचनेचे दरवाजे, दगडी बांधकाम याच्या खुणा आजही अस्तित्वात आहेत. लाकडी जाळीच्या खिडक्या आणि चुन्याच्या भिंती असलेल्या या वास्तूचे पुढे नूतनीकरण झाले. सहा खोल्या वाढविल्याने त्याचे बंगल्यात रूपांतर झाले.
‘सुधारक’ पत्रात आगरकरांनी अनेक धार्मिक बाबींवर कठोर टीका केली होती. त्याचा परिणाम असा झाला, की काही माथेफिरूंनी ‘आम्ही तुमचा खून करू’ अशी धमकीची पत्रे आगरकरांना पाठविली. त्या वेळी आगरकरांचे सहसंपादक गोपाळराव गोखले होते. दोघेही भाटवडेकरांच्या वाड्यात राहत होते. आगरकर चतुःशृंगीकडे फिरायला निघाले, तेव्हा याच वाड्यात गोखले त्यांना म्हणाले, ‘‘निदान काही दिवस तरी तुम्ही संध्याकाळी फिरायला जायचे सोडून द्या. तुम्ही परताल तेव्हा अंधार असेल. काही माथेफिरूंनी मनात आणले तर..?’’ यावर ‘‘हे काय भलतेच सांगता तुम्ही मला!’’ असे उत्तर देऊन आगरकर म्हणाले, ‘‘अहो या
माथेफिरूंच्या धमक्यांना भिऊन जर मी फिरायला जाणे बंद करू लागलो, तर उद्या सुधारकी पद्धतीने लिहायचेसुद्धा सोडून द्यावे लागेल मला.’’ नंतर आगरकर चतुःशृंगीकडे फिरायला निघून गेले.
फर्गसन महाविद्यालयातील आगरकरांच्या घरात प्रा. वि. मा. बाचल राहत होते. आगरकरांची स्मृती म्हणून ही वास्तू जतन करण्यासारखी आहे; परंतु डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी त्याबाबत उदासीन आहे. या वास्तूमध्येच टिळक-आगरकरांची शेवटची भेट झाली, या बाबतीत कुणाचेही मतभेद नाहीत. ‘‘टिळकांशी वाकुडपणा ठेवून मला शांत मरण यायचे नाही. हे मरायच्या आधी टिळक अगोदर आमच्याकडे आले, भेटले, बसले, कितीतरी वेळ बोलले आणि मगच गेले. इच्छेप्रमाणे टिळकांशी मैत्री करूनच हे गेले,’’ अशी आठवण यशोदाबाईंनी लिहून ठेवली आहे.
दम्याच्या विकारातच त्यांना यकृताचा त्रास जाणवू लागला. तो दिवस १७ जून १८९५ हा होता. शनिवारी आगरकरांनी रेचक घेतल्यामुळे त्यांची शक्ती क्षीण झाली. रविवारी रात्री ते उठले व शौचास जाऊन आल्यावर, ‘‘मी आता निजतो, तुम्हीही निजा’’ असे यशोदाबाईंना म्हणाले. या वेळी ते निजले ते कायमचेच. आगरकरांचा असा क्लेशदायक अंत या वास्तूने पाहिला. सध्याच्या व्हरांड्यात शिरल्यावर उजव्या बाजूकडील खोलीत त्यांचा अंत झाला. त्या दिवशी ‘सुधाकर’ या पत्राचा ७व्या वर्षाचा ३६वा अंक सकाळी बाहेर पडला होता.
या वास्तूतील टिळक व आगरकरांच्या शेवटच्या भेटीबाबतही अनेक गोष्टी सांगितल्या जातात. टिळक आले तेव्हा आगरकर भिंतीकडे पाठ करून बोलले, असेही एक मत आहे. आगरकरांचे स्नेही सीतारामपंत देवधर यांच्या आठवणीत, ‘‘मनात वास्तविक तेढ असून बाह्यात्कारी मात्र प्रेमाचा आव आणू पाहणार्‍या भाषणापासून आजारी माणसाला त्रास होतो, हे काही खोटे नाही. कारण तुम्ही येण्यापूर्वी टिळक नक्राश्रू गाळीत बसले होते. त्यांना पाहताच अनेक अनिष्ट प्रसंगांचे स्मरण होऊन मन अस्वस्थ झाले व ‘‘हे येथून केव्हा एकदाचे जातात असे होऊन गेले,’’ असे आगरकर देवधरांना म्हटल्याचे प्रसिद्ध झाले आहे. या बाबतही दोन पक्षांच्या दोन बाजू आहेत; परंतु या दोन्ही महान राष्ट्रपुरुषांची संस्मरणीय अखेरची भेट ज्ञानवंतांच्या या वास्तूने पाहिली आहे. अलीकडेच माजी राष्ट्रपती ग्यानी झैलसिंग, समाजवादी विचारांचे अग्रणी एस. एम. जोशी यांचे पाय या वास्तूला लागले. या सर्व वास्तूंमध्ये राहताना आपल्या पश्चात मुलाबाळांची काय व्यवस्था व्हावी, याचे आगरकरांनी नियोजन करून ठेवले होते. फर्ग्यनसमधील त्यांच्या घरात गोपाळराव गोखले यांना आगरकरांच्या मृत्यूनंतर एक पुरुचुंडी सापडली. त्यात वीस रुपये ठेवलेले होते व ‘माझ्या प्रेतदहनार्थी’ असे त्यावर लिहिलेले होते. संपत्तीची हाव न ठेवता पोटापुरता पैसा मिळविण्यात संतोष मानणार्‍या गोपाळरावांची लोककल्याणासाठीच जगण्याची वृत्ती त्यातून प्रतीत होते. अशा घटनांच्या साक्षीदार असणार्‍या या वास्तूंनी हा लोकनेता जवळून पाहिला.
निवासस्थान : २९०, ओंकारेश्वर देवळाचा चौक, शनिवार पेठ, पुणे ३०.
लेखक :
विकास वाळुंजकर
ज्येष्ठ पत्रकार
. . . . . मी श्री.विकास वाळुंजकर, श्री.सुधीर दांडेकर आणि फेसबुक यांचा आभारी आहे. थोर समाजसुधारक आगरकरांची अधिक माहिती इथे वाचावी. https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B3_%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B

८. लेखक रामचंद्र गुंजीकर

मोचनगड ही मराठीतील पहिली ऎतिहासिक कादंबरी लिहिणारे लेखक रामचंद्र गुंजीकर यांचे आज पुण्यस्मरण (३० एप्रिल १८४३ — १८ जून १९०१)
गुंजीकरांची मोचनगड ही मराठीतील पहिली ऐतिहासिक कादंबरी. शिवकालाच्या पार्श्वभूमीवर काल्पनिक पात्रे व प्रसंग निर्माण करून लिहिलेली ही कादंबरी आहे. शिवाजी महाराज ह्या कादंबरीत अगदी अखेरीअखेरीस येतात. कादंबरीच्या उद्दिष्टांविषयी गुंजीकरांच्या निश्चित कल्पना होत्या, असे दिसते. त्यांच्याशी प्रामाणिक राहून त्यांनी शिवकालीन इतिहासाची काटेकोर जाण ठेवली व शिवकालाचे जिवंत वातावरण निर्माण केले. ऐतिहासिक कादंबरीचा एक उत्कृष्ट आदर्श म्हणून अ. का. प्रियोळकरांसारख्या चिकित्सक विद्वानांनी ह्या कादंबरीला मान्यता दिली आहे.

संस्कृत आणि इंग्रजी ह्यांच्या जोडीला उर्दू, कन्नड, गुजराती आणि बंगाली ह्या भाषाही त्यांना येत होत्या. विद्याप्रसारास वाहिलेला मराठी ज्ञानप्रसारक बंद पडल्यानंतर निर्माण झालेली पोकळी विविधज्ञानविस्तार (१८६७) हे दर्जेदार मासिक काढून त्यांनी भरून काढली. ते संपादक म्हणून स्वतःचे नाव मात्र त्यावर घालीत नसत. भाषिकसंशोधन, व्याकरण, ललितवाङ्‌मय इ. विषयांवरील उत्तमोत्तम लेख त्यांनी त्यातून प्रसिद्ध केले आणि महाराष्ट्रातील ज्ञानलालसा व वाङ्‌मयीन अभिरुची ह्यांच्या वर्धनविकासात महत्त्वाचा वाटा उचलला.

मराठी भाषा आणि व्याकरण ह्यांविषयी त्यांनी स्वतः लिहिलेले लेखही उल्लेखनीय आहेत. विशेषतः मराठी व्याकरणासंबंधी त्यांनी लिहिलेल्या निबंधांचे महत्त्व सर्वमान्य आहे. सात वर्षांनी विविधज्ञानविस्तारातून ते बाहेर पडले. १८७१ मध्ये निघालेल्या दंभहारक ह्या मासिकाचेही ते अप्रकट संपादक होते. त्यातही त्यांनी लेखन केले. मोचनगड (१८७१) व गोदावरी (अपूर्ण) ह्या कादंबऱ्या, अभिज्ञानशाकुंतलाचे मराठी भाषांतर (१८७०), रोमकेतु – विजया (विविधज्ञान विस्तारात प्रसिद्ध — १८७० — ७२, रोमिओ अँड ज्यूलिएट ह्या शेक्सपिअरच्या नाटकाचे मराठी भाषांतर), कन्नडपरिज्ञान… (१९०९) हे व्याकरणशुद्ध कानडी भाषेचे ज्ञान मराठीतून देण्यासाठी लिहिलेले पुस्तक इ. लेखन त्यांनी केले आहे. शिवाय लाघवी लिपी किंवा अतित्वरेने लिहिण्याची युक्ति (१८७४) हे पुस्तक लिहून मराठीतून लघुलेखनाची ओळख करून दिली.

*********************

९. इतिहासाचार्य वि.का.राजवाडे

इतिहासाचार्य वि.का.राजवाडे

इतिहासाचार्य विश्वनाथ काशीनाथ राजवाडे (जन्म : २४ जून १८६३; मृत्यू : ३१ डिसेंबर १९२६) हे मराठी इतिहास-संशोधक होते. त्यांनी संपादित केलेले ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ ह्या ग्रंथाचे २२ खंड हे मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठीचे महत्त्वाचे साधन मानले जाते.
जीवन : वि. का. राजवाडे यांचा जन्म महाराष्ट्रात रायगड जिल्ह्यातील वरसई येथे झाला.
बी.ए. पर्यंतचे शिक्षण झाल्यावर त्यांनी पुण्याच्या न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये काही दिवस शिक्षक म्हणून काम केले. इंग्रजी भाषेतील उत्कृष्ट ग्रंथांचे भाषांतर करून ते प्रकाशात आणण्यासाठी त्यांनी भाषांतर नावाचे मासिक सुरू केले.
१८९८ साली त्यांनी लिहिलेल्या ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ या ग्रंथाचा पहिला खंड प्रकाशित झाला. ७ जुलै १९१० रोजी भारत इतिहास संशोधक मंडळाची स्थापना त्यांच्या पुढाकाराने झाली.
३१ डिसेंबर १९२६ रोजी राजवाडे यांचे निधन झाले.

राजवाडे म्हणायचे – ज्ञानार्जनाची हौस असेल तर माझी मराठी भाषा पाश्चिमात्य लोक शिकतील; माझ्या ग्रंथांची पूजा करतील. मी परकीय भाषेत माझा ग्रंथ लिहिणार नाही. मी कीर्तीला हपापलेलाो नाही.

राजवाड्यांचा दरारा
महाराष्ट्राच्या विचारविश्वात इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांचा मोठा दरारा, दबदबा आणि धाक होता. राजवाडे आपल्या हयातीतच एक आख्यायिका बनून गेले होते राजवाडे यांच्यावर भरपूर टीका झाली. त्यांच्या हयातीतच प्रबोधनकार के.सी. ठाकरे, विठ्ठल रामजी शिंदे, जिवाजी मंगेश तेलंग यांनी त्यांना चांगलेच धारेवर धरले होते. नंतरही इतिहाससंशोधक त्र्यं.शं. शेजवलकर यांनी राजवाडे यांच्या मर्यादा स्पष्ट केल्या. तथापि, या सर्व गोष्टी एकत्र केल्या तरी राजवाडे यांचे वाक्‍य न्‌ वाक्य ब्रह्मवाक्‍य मानणारा एक वर्ग अस्तित्वात राहिलाच आणि विशेष म्हणजे मराठी विचारविश्‍वात याच वर्गाचे वर्चस्व असल्यामुळे राजवाडे यांचे स्थान अबाधित राहिले.

राजवाड्यांचे लेखन आणि प्रस्तावना
राजवाडे यांच्या नावावर स्वतंत्र असा एकही ग्रंथ नाही. त्यांनी नियतकालिकांमधून किरकोळ स्वरूपाचे लेख लिहिले. ‘महिकावतीची बखर’ आणि ‘राधामाधवविलास चंपू’ या प्राचीन ग्रंथांचे संपादन केले आणि मुख्य म्हणजे मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने गोळा करून ती तब्बल बावीस खंडांमध्ये छापली. त्यांच्यापैकी काही खंडांना प्रस्तावना लिहिल्या. राजवाडे संपादनांपेक्षा अधिक गाजले ते या प्रस्तावनांमुळे. ज्यांना या प्रस्तावना आवडल्या नाहीत, त्यांनाही राजवाडे यांनी अविश्रांत कष्ट घेऊन, प्रचंड भ्रमंती करून जमा केलेल्या इतिहासाच्या साधनसामग्रीसाठी त्यांच्या ऋणात राहण्यावाचून पर्यायच नव्हता.

राजवाडे यांनी लिहिलेली ‘ज्ञानेश्वरीतील मराठी भाषेचे व्याकरण’ या पुस्तकाची प्रस्तावना मूळ पुस्तकापेक्षा अधिक वाचनीय आहे. असेच त्यांच्या बहुतेक पुस्तकांबद्दल म्हणता येईल.

प्रतिभाशक्ती आणि आत्मविश्वास
राजवाडे बुद्धिमान तर होतेच; पण त्यांना प्रतिभाशक्तीचीही देणगी लाभली होती. जबरदस्त आत्मविश्‍वास हे त्यांचे आणखी एक वैशिष्ट्य होते. त्यामुळं साधा अंदाज किंवा कयाससुद्धा ते अशा पद्धतीने व अशा आक्रमकपणाने मांडत, की जणू काही तो त्रिकालाबाधित सत्य असलेला महासिद्धान्तच आहे.

वि.का.राजवाडे यांचे इतिहासातिल कार्य
मानवी इतिहास काल व स्थल यांनी बद्ध झालेला आहे. कोणत्याही प्रसंगाचे वर्णन द्यायचे म्हटले म्हणजे त्या प्रसंगाचा परिष्कार* विशिष्ट कालावर व विशिष्ट स्थलावर पसरवून दाखवला पाहिजे. काल, स्थल व व्यक्ती या त्रयीची जी सांगड तिलाच प्रसंग वा ऐतिहासिक प्रसंग ही संज्ञा देता येते.

इतिहासलेखन, भाषाशास्त्र, व्युत्पत्ती, व्याकरण अशा अनेक विषयांवर मूलभूत संशोधन करणारे आणि मराठी भाषेतून लेखन करणारे इतिहासकार म्हणून राजवाडे परिचित आहेत.
मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ असे शीर्षक असणारे २२ खंड त्यांनी संपादित केले.
त्यांच्या मते इतिहास म्हणजे भूतकालीन समाजाचे सर्वांगीण समग्र जीवनदर्शन. केवळ राजकीय घडामोडी, सत्तांतरासाठी कटकारस्थाने आणि युद्धेयांच्याच हकिकती नव्हेत’’, असे त्यांचे मत होते.
अस्सल कागदपत्रांच्याच आधारे इतिहास लिहिला पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता.
विकीपीडियावरून साभार
https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%87

. . . . . . . . . . . . . . . . .

मराठीतून इतिहास भाषाशास्त्र व्युत्पत्ती व्याकरण इ. बहुविध विषयांवर व्यांसगपूर्ण संशोधन आणि लेखन केलेले एक अतिशय परिश्रमी, प्रतिभावान, दृढनिश्‍चयी आणि निष्ठावान असे महाराष्ट्रीय विद्वान. इतिहाससंशोधक म्हणून विशेषेकरून ते मान्यता पावलेले इतिहासाचार्य विश्वनाथ काशीनाथ राजवाडे यांची जयंती (२४ जून)
मराठ्यांच्या इतिहासाचा म्हणजे प्रथम मुख्यतः राजकीय इतिहासाचा शोध घेत घेत ते त्यांच्या प्राचीन साहित्याकडेही वळले. जुन्या मराठी साहित्याचा अर्थ उलगडण्यासाठी तत्कालीन मराठी भाषेचे ज्ञान अपरिहार्य ठरले. ह्यांतून ते शब्दाच्या उगमांकडे -व्युत्पत्तिशास्त्राकडे व भाषेतील स्थित्यंतरांच्या अनेकविध प्रश्नांकडे वळले. महाराष्ट्रातील व्यक्तींची उपनामे, ग्रामनामे वगैंरेची मुळे ते शोधू लागले आणि ती बहुशः संस्कृतोद्भव आहेत, अशा निष्कर्षाप्रतही ते पोहोचले. त्यासाठी संस्कृत भाषेचा आणि वैदिक भाषेचाही सखोल विचार करणे आवश्यक झाले आणि त्या दृष्टींनीही त्यांनी संशोधन करून काही प्रंबधही सिद्ध करून ठेवले. त्यांपैकी काही त्यांच्या हयातीत तर काही त्यांच्या मृत्यूनंतर प्रसिद्ध झाले. राजवाड्यांचे ह्या क्षेत्रातील कार्य गौरवास्पद असले, तरी त्यांचे भाषाव्युत्पत्तिविषयक निबंध सदोष असल्याचे काही भाषाशास्त्रज्ञांनी दाखवून दिले. ह्या एवढ्या गहन विषयात शिरणाऱ्या राजवाड्यांनी ललित साहित्याचे वाचन आणि रसग्रहणही सुंदर रीतीने केले, हे त्यांच्या ‘कांदबरी’ ह्या दर्जेदारसमीक्षात्मक लेखावरून कळून चुकते.
माधव विद्वांस

फेसबुकवरून साभार . . दि.२४-०६-२०२१

——————-

Kundan Daulatrao Bacchav
इतिहास-संशोधक इतिहासाचार्य विश्वनाथ काशीनाथ राजवाडे (12 जुलै 1864 – 31 डिसेंबर 1926) यांनी संपादित केलेले ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ ह्या ग्रंथाचे 22 खंड हे मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठीचे महत्त्वाचे साधन मानले जाते. धुळ्याला राजवाडे संशोधन मंडळ या संस्थेत त्यांच्या संशोधनाविषयी अनेक साधने जतन केली आहेत. त्यांच्या मृत्युनंतर त्यांच्या संग्रहाच्या जतनाची व्यवस्था त्यांचे शिष्य तसेच धुळ्याचे सुप्रसिद्ध वकील तात्यासाहेब तथा भास्कर वामन भट यांनी अथक प्रयत्न करुन केली. राजवाडे यांचे स्मारक म्हणून राजवाडे संशोधन मंदिर तात्काळ उभारण्याचा निर्णय झाला.
दिनांक 27 डिसेंबर 1929 रोजी राजवाडे संशोधन मंदिराची कोनशिला बसविण्यात आली आणि दिनांक 5 जानेवारी 1932 रोजी राजवाडे मंदिराचे उद्घाटन सौ. महाराणी इंदिराबाई होळकर (माँसाहेब) यांच्या हस्ते झाले. राजवाडे यांनी गोळा केलेल्या असंख्य दुर्मिळ प्राचीन संस्कृत प्राकृत हस्तलिखित ग्रंथ व ऐतिहासिक कागदपत्राच्या मोठ्या 10 पेट्यांना येथे संग्रहात ठेवण्यात आले. राजवाडे मंडळाच्या दैनंदिन खर्चाच्या सोयीसाठी त्यांनी राजवाडे बँक उभी केली.
राजवाडे यांच्या अमोल ठेव्यांचे दर्शन व्हावे म्हणून वस्तुसंग्रहालयासाठी पैसा उभा केला. संशोधक हे त्रैमासिक सन 1932 पासून सुरु केले. सुमारे 25 हजार पुस्तकांचे ग्रंथालय उभारले.
या ऐतिहासिक ठेव्याचे डिजिटलायजेन करण्यासाठी फार मोठा खर्च येणार होता. त्यासाठी आदरणीय शरदचंद्र पवारसाहेबांच्या पुढाकाराने यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान यांच्याकडून 10 लाख तर नेहरू केंद्रातर्फे पाच लाख अर्थसहाय्य मिळाले आणि हे कार्य पार पाडले. आणि पवारसाहेबांच्या हस्ते संकेतस्थळाचे उद्घाटन 25 नोव्हेंबर 2014 रोजी झाले.
बी.ए. पर्यंतचे शिक्षण झाल्यावर राजवाडे यांनी पुण्याच्या न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये काही दिवस शिक्षक म्हणून काम केले. इंग्रजी भाषेतील उत्कृष्ट ग्रंथांचे भाषांतर करून ते प्रकाशात आणण्यासाठी त्यांनी भाषांतर नावाचे मासिक सुरू केले. 1898 साली त्यांनी लिहिलेल्या ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ या ग्रंथाचा पहिला खंड प्रकाशित झाला. 7 जुलै 1910 रोजी पुण्याला भारत इतिहास संशोधक मंडळाची स्थापना त्यांच्या पुढाकाराने झाली.
राजवाडे म्हणायचे – ज्ञानार्जनाची हौस असेल तर माझी मराठी भाषा पाश्चिमात्य लोक शिकतील; माझ्या ग्रंथांची पूजा करतील. मी परकीय भाषेत माझा ग्रंथ लिहिणार नाही. मी कीर्तीसाठी हपापलेला नाही. महाराष्ट्राच्या विचारविश्‍वात इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांचा मोठा दबदबा होता. राजवाडे आपल्या हयातीतच एक आख्यायिका बनून गेले होते राजवाडे यांच्यावर भरपूर टीका झाली. त्यांच्या हयातीतच प्रबोधनकार के.सी. ठाकरे, विठ्ठल रामजी शिंदे, जिवाजी मंगेश तेलंग यांनी त्यांना चांगलंच धारेवर धरले होते. नंतरही इतिहाससंशोधक त्र्यं.शं. शेजवलकर यांनी राजवाडे यांच्या मर्यादा स्पष्ट केल्या.

तथापि, या सर्व गोष्टी एकत्र केल्या तरी राजवाडे यांचे वाक्‍य न्‌ वाक्य ब्रह्मवाक्‍य मानणारा एक वर्ग अस्तित्वात राहिलाच आणि विशेष म्हणजे मराठी विचारविश्‍वात याच वर्गाचे वर्चस्व असल्यामुळे राजवाडे यांचे स्थान अबाधित राहिले. राजवाडे यांच्या नावावर स्वतंत्र असा एकही ग्रंथ नाही. त्यांनी नियतकालिकांमधून किरकोळ स्वरूपाचे लेख लिहिले. ‘महिकावतीची बखर’ आणि ‘राधामाधवविलास चंपू’ या प्राचीन ग्रंथांचं संपादन केले आणि मुख्य म्हणजे मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने गोळा करून ती तब्बल बावीस खंडांमध्ये छापली. त्यांच्यापैकी काही खंडांना प्रस्तावना लिहिल्या.
राजवाडे संपादनांपेक्षा अधिक गाजले ते या प्रस्तावनांमुळे. ज्यांना या प्रस्तावना आवडल्या नाहीत, त्यांनाही राजवाडे यांनी अविश्रांत कष्ट घेऊन, प्रचंड भ्रमंती करून जमा केलेल्या इतिहासाच्या साधनसामग्रीसाठी त्यांच्या ऋणात राहण्यावाचून पर्यायच नव्हता. राजवाडे यांनी लिहिलेली ‘ज्ञानेश्वरीतील मराठी भाषेचे व्याकरण’ या पुस्तकाची प्रस्तावना मूळ पुस्तकापेक्षा अधिक वाचनीय आहे. असेच त्यांच्या बहुतेक पुस्तकांबद्दल म्हणता येईल. त्यांंच्या स्मृतीदिनानिमित्त विनम्र अभिवादन!
💐💐💐👏👏👏

फेसबुकवरून साभार दि.२४-०६-२०२१

💐💐💐👏👏👏

१०. जमशेदजी टाटा

जमशेदजी नसरवानजी टाटा (३ मार्च, इ.स. १८३९ – १९ मे, इ.स. १९०४) पारशी, भारतीय उद्योजक होते. टाटा समूह या भारतातल्या आघाडीच्या उद्योगसमूहाचे ते संस्थापक होते.
त्यांचा जन्म गुजरातमध्ये नवसारी येथे झाला. त्यांना दोराबजी आणि रतनजी अशी दोन अपत्ये होती. जमशेदपूर येथील पोलाद कारखाना, मुंबईचे ताजमहाल हॉटेल, बंगळुरातील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स अशा अनेक संस्थांची स्थापना ही त्यांची महत्त्वाची कार्ये होत. त्यांनी नंतर टाटा समूह उद्योगाची स्थापना केली. टाटांना “भारतीय उद्योगाचे जनक” म्हणून ओळखले जाते. आज त्यांच्या योगदानामुळे भारतीय उद्योगास विदेशांत ओळख मिळाली. ज्यावेळी भारत आर्थिक संकटांशी झगडत होता त्या वेळी त्यांनी चपळतेने टाटा ग्रुप आणि कंपनीची मुहूर्तमेढ रोवली. त्यांचे असे मत होते की आम्ही सरळ कोणतेच मोठे काम करू शकत नाही, कोणतेही मोठे काम करण्यासाठी आधी छोटी-छोटी कामे करण्याची आवश्यकता असते.

सुरुवातीचे जीवन
जमशेदजी नसरवानजी टाटा यांचा जन्म ३ मार्च १८३९ रोजी दक्षिण गुजरातमधील नवसारी शहरात झाला. त्यांचे वडील नसरवानजी व आई जीवनबाई टाटा हे त्यांच्या पारशी कुटुंबातील पहिले व्यापारी होते. कुटुंबाची परंपरा तोडून त्यांनी मुंबईत निर्यात व्यापार संस्था सुरू केली. जमशेदजी टाटा १४ व्या वर्षी मुंबईत आपल्या वडिलांकडे आले. आणि त्यांनी एलफिन्स्टन महाविद्यालयातून आपले ग्रॅज्युएशन पूर्ण केले. तेथे ते कॉलेजातील एक हुशार विद्यार्थी म्हणून ओळखले जात होते. त्यांची बुद्धिमत्ता पाहून कॉलेजच्या प्रिन्सिपॉलांनी त्यांची डिग्री समाप्त होईपर्यंतची पूर्ण फी परत केली. जमशेदजीनी १६ वर्षाचे असताना १० वर्षाच्या हीराबाई दबू हिच्याशी विवाह केला.
१८५८ मध्ये जमशेदजींनी महाविद्यालयातून पदवी प्राप्त केली आणि आपल्या वडिलांच्या व्यवसायामध्ये प्रवेश घेतला. १८५७ सालचे भारतीय बंड ब्रिटिश शासनाने दडपून काढले होते. ब्रिटिश सरकारच्या विरुद्धचा विद्रोह त्यावेळी नवीनच होता. मात्र टाटांनी अशा परिस्थितीतही आपल्या व्यापारास शिखरावर घेऊन जाण्याचा निश्चय केला. आपल्या वडिलांच्या व्यवसायाच्या शाखा स्थापन करण्यासाठी टाटा यांनी इंग्लंड, अमेरिका, युरोप, चीन आणि जपान सारख्या परदेशांत अनेकदा प्रवास केला.

व्यवसाय
१८६८ पर्यंत टाटा आपल्या वडिलांच्या कंपनीत काम करत होते. त्यावर्षी त्यांनी एका स्वतंत्र कंपनीची स्थापना केली. १८९६ मध्ये चिंचपोकळी येथील एक दिवाळखोर तेल गिरणी विकत घेतली आणि तिची एका कापडाच्या गिरणीत रूपांतर केले. या गिरणीचे नाव त्यांनी अलेक्झांड्रा मिल असे ठेवले. पुढे दोन वर्षांनंतर नफा मिळवण्यासाठी ती मिल टाटांनी विकली आणि १८७४ मध्ये नागपूरला एका स्पिनिंग मिलची स्थापना केली, १ जानेवारी १८७७ रोजी त्यांनी एम्प्रेस मिलची स्थापना केली.
त्यांच्या जीवनात चार ध्येये होती. एक पोलाद कंपनी, एक जागतिक दर्जाची शिक्षण संस्था, एक अद्वितीय हॉटेल आणि एक हायड्रो-इलेक्ट्रिक वीजनिर्मिती कंपनी. ३ डिसेंबर १९०३ रोजी मुंबईतील कुलाबा वॉटरफ्रंट येथील ताजमहल हॉटेलचे उद्घाटन झाले. त्यावेळी भारतात स्वतःची वीज असणारे ते एकमेव हॉटेल होते.

टाटा स्टील
झारखंडमधील साचि गावात टाटांचा लोखंड व पोलाद प्रकल्प उभारला गेला. येथील रेल्वे स्टेशनचे नाव टाटानगर असे ठेवले गेले. आता झारखंडमधील जमशेदपूर या नावाने ओळखले जाणारे हे एक मोठे शहर आहे. टाटा स्टील (पूर्वी टिस्को – टाटा आयर्न आणि स्टील कंपनी लिमिटेड) ही आशियातील पहिली आणि भारतातील सर्वात मोठी स्टील कंपनी आहे. तिच्या कोरस ग्रुपने दरवर्षी २,८ कोटी टन स्टीलचे उत्पादन केल्यानंतर ती जगातील पाचव्या क्रमांकाची स्टील कंपनी ठरली.

टाटांनी स्थापन केलेल्या अन्य संस्था
बंगलोरची इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स : विज्ञान आणि अभियांत्रिकी यांमधील संशोधन आणि शिक्षणासाठी प्रख्यात भारतीय संस्था.
टाटा हायड्रोइलेक्ट्रिक पॉवर सप्लाय कंपनी (नवीन नाव – टाटा पॉवर कंपनी) : ८००० मेगावॅटपेक्षा जास्त क्षमतेच्या स्थापित क्षमतेची भारतातील सर्वात मोठी खाजगी वीज कंपनी.

व्यक्तिगत जीवन
टाटांनी हिराबाई दाबू यांच्याशी विवाह केला. त्यांची मुले दोराबजी टाटा आणि रतन टाटा यांना सुद्धा टाटा ग्रुपचे अध्यक्ष म्हणून यश मिळाले. टाटाची बहीण जेरबाईने मुंबईतील एका व्यापाऱ्याशी लग्न केले. त्यांचा मुलगा त्यांना शापुरजी सकलातवाला हे बिहार आणि ओरिसामध्ये टाटा ग्रुपचे कोळशाचा व लोखंडाचा व्यापार सांभाळत होते. नंतर ते टाटांचे मॅन्चेस्टर कार्यालय सांभाळण्यासाठी इंग्लंडला निघून गेले आणि नंतर ब्रिटिश संसदेचे सदस्य झाले.

मृत्यू
१९०० साली व्यवसायानिमित्त जर्मनीला गेले असताना ते खूप आजारी पडले. १९ मे १९०४ रोजी बॅड नौहैम या ठिकाणी त्यांचा मृत्यू झाला. त्यांच्यावर इंग्लंडमधील पारशी समाजाच्या ब्रूकवूड दफन भूमीमध्ये अंत्यसंस्कार करण्यात आले

. . . . विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून साभार

इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स, बेंगलोर येथील टाटांचा पुतळा

Hurun Research and EdelGive Foundation या संस्थेने २०२१ मधे सादर केलेल्या रिपोर्ट नुसार जगात गेल्या १०० वर्षात ज्या लोकांनी आपल्या कमाईचा सर्वाधिक वाटा लोक कल्याणासाठी दिला अश्या यादीत भारताचे ‘जमशेदची टाटा’ यांना पहिलं स्थान देण्यात आलं आहे. त्यांनी केलेल्या लोक कल्याण कामासाठी दिलेल्या कमाईची अंदाजित किंमत आज जवळपास १०२.४ बिलियन (१ बिलियन म्हणजे १०० कोटी) अमेरीकन डॉलर च्या घरात आहे.

Indian business doyen Jamsetji Tata has emerged as the world’s largest philanthropist in the last 100 years, donating $102 billion, as per a report prepared by Hurun Research and EdelGive Foundation. Jamsetji Tata is ahead of others like Bill Gates and his now-estranged wife Melinda who have donated $74.6 billion, Warren Buffet ($37.4 billion), George Soros ($34.8 billion) and John D Rockefeller ($26.8 billion), the list showed.

*********************

११. सर जमशेटजी जीजीभॉय

जमसेटजी जीजीभॉय यांचा जन्म मुंबईत झाला. सोळा वर्षाच्या वयातच ते कलकत्तामार्गे चीनला गेले. नंतर त्यांनी चीनच्या अनेक सफरी केल्या आणि ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सहाय्याने भारत, इंग्लंड आणि चीन या देशांमध्ये कापूस आणि अफूचा व्यापार इतका वाढवला की त्यामधून त्या काळात कोट्यावधीची कमाई केली. त्यांची स्वतःची जहाजे होती. इंग्रज सरकारतर्फे त्यांना ‘सर’ हा बहुमान मिळाला.
गरीबीमध्ये जन्माला येऊन श्रीमंत झालेल्या जमशेटजींनी अगदी सढळ हाताने दानधर्म केला आणि गरीबांसाठी मुंबईतले पहिले मोठे हॉस्पिटल बांधले, तसेच अनेक ठिकाणी शाळा, धर्मशाळा, विहिरी, तलाव, रस्ते, पूल वगैरे बांधले. मुंबई शहराच्या उभारणीत त्यांचा मोठा वाटा आहे. अधिक माहिती इथे.
https://en.wikipedia.org/wiki/Jamsetjee_Jejeebhoy

जमशेदजी जीजीभाय (Jamsetjee Jejeebhoy) (जन्म : मुंबई, १५ जुलै, इ.स. १७८३; मृत्यू : मुंबई, १४ एप्रिल इ.स. १८५९) हे दानशूरपणाबद्दल प्रसिद्ध असलेले मुंबईतील एक पारशी उद्योगपती होते. त्यांनी मुंबईकरांसाठी अनेक लोककल्याणकारी कामे केली. चीन सोबत त्यांनी कापूस आणि अफूच्या व्यापारात मोठा पैसा मिळवला.

लोकहितकारी कामे
माहीम बेट वांद्ऱ्याला जोडणारा ‘माहीम कॉजवे’ जमसेटजींच्या पत्नी अवाबाई यांनी दीड कोटी रुपयांची मदत केली म्हणून १८४५ साली बांधून झाला. जमसेटजींच्या एक लाख रुपयांच्या आर्थिक मदतीमुळे मुंबईचे ‘जे. जे. हॉस्पिटल’ उभे राहिले. राणीबागेतील ‘डॉ.भाऊ दाजी लाड म्युझियम’ची इमारत जमसेटजी जीजीभाय यांच्या उदार देणगीतून उभी राहिली. जमसेटजींनी दिलेल्या दीड लाख रुपयांच्या देणगीतून १८३१ साली उभी राहिलेली बेलासिस रोड येथील धर्मशाळा आजही कार्यरत आहे. जमसेटजींच्या मोठमोठ्या देणग्यांमधून उभ्या राहिलेल्या सार्वजनिक आणि धर्मादाय संस्थांची संख्या १२६ हून अधिक आहे. त्यामध्ये सर जे.जे.स्कूल ऑफ आर्ट्‌स, सर जे.जे.स्कूल ऑफ आर्किटेक्चर, सर जे.जे. स्कूल ऑफ कमर्शियल आर्ट यांचाही समावेश होतो. जीजीभायनी सुरत, नवसारी, मुंबई आणि पुण्यात रुग्णालये, शाळा, अग्यारी स्थापन करून विहिरी तसेच तलाव खोदले. त्यांनी पांजरापोळ या संस्थेस गुरांच्या पैदाशीसाठी ८०,००० रुपयांची देणगी दिली. मुंबईतल्या ठाकुरद्वार येथे जमसेटजींनी गुरांच्या मोफत चरणीसाठी २०,००० रुपये देऊन समुद्रकाठाजवळ जमीन घेतली. पुढे याच ठिकाणी ‘चर्नी रोड’ हे रेल्वे स्थानक झाले.

पारसी नाटकांसाठी नाट्यगृह
मुंबईमध्ये पारसी नाटकांची सुरुवात जमसेटजी जीजीभाय यांनी केली. त्यासाठी त्यांनी सन १७७६ साली बांधलेले बॉम्बे थिएटर आणि ग्रॅन्ट रोड थिएटर येथून सुरुवात केली. १८५३ साली बहुधा ऑक्टोबर महिन्यात पहिल्या पारसी नाटकाची निर्मिती झाली. सुरुवातीला नवशिक्यांनी सुरू केलेली ही नाट्य चळवळ थोड्याच काळात व्यावसायिक झाली.

पुरस्कार आणि सन्मान
जमशेटजींच्या या समाजहितकारी कार्याची पावती म्हणून ब्रिटिश सरकारने त्यांना ‘नाइटहूड’ व ‘बॅरोनेट’चा बहुमान दिला.. हा मान मिळालेले जमशेटजी हे पहिले भारतीय होत.
जे.जे. हॉस्पिटलच्या आवारात जमशेटजी जीजीभॉय यांचा भव्य पुतळा उभारला आहे. तो पुतळा आजही वंद्य मानला जातो.
. . . . . विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

जे जे हॉस्पिटल दीडशे वर्षांपूर्वीचा देखावा

सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट

सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट हे नाव कलाशिक्षणामध्ये आदरानं घेतलं जातं. मुंबईला स्वतंत्र ओळख मिळवून देण्यात या संस्थेचा मोलाचा वाटा आहे. या संस्थेच्या हजारो विद्यार्थ्यांनी कलाक्षेत्रात स्वतःचं निश्चित असं स्थान निर्माण केलं आहे.
मुंबईत वकील, डॉक्टर असे व्यावसायिक तयार होऊ शकतात, तर चित्रकार, शिल्पकार का निर्माण होऊ नयेत? इतर क्षेत्रात आघाडीवर असणारी मुंबई कलाक्षेत्रात इतकी मागे का, असा विचार गांभीर्याने मांडून वाचकांचं लक्ष वेधून घेणारा लेख तत्कालीन इंग्रजी वृत्तपत्र ‘द टेलिग्राफ ऑफ कुरिअन’मध्ये ३ डिसेंबर १८५२ रोजी प्रकाशित झाला होता. कलाशिक्षणाच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या जमशेटजी जीजीभाई आणि जगन्नाथ शंकरशेठ यांनी कलाशाळा सुरू करण्यासाठी पुढे यावं असं त्या लेखात सूचित केलं होतं.
पत्रव्यवहार, सल्लामसलती, समित्या असे बरेच काही होऊन अखेर २ मार्च १८५७ रोजी मुंबईत कला व औद्योगिक शाळेचे उद्धाटन झाले. सर जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट अँड इंडस्ट्री असे नाव असलेल्या या शाळेत दुसऱ्या दिवसापासून एलेमेन्टरी ड्रॉईंग व डिझाईनचा वर्ग एलफिस्टन शाळेत सुरू झाला. पुढे ब्रिटिश चित्रकार जोसेफ ए. क्रो यांची कलाशाळेचे अधिक्षक म्हणून ऑगस्ट १८५७ मध्ये नेमणूक झाली. मुंबईच्या कला व औद्योगिक शाळेच्या अभ्यासक्रमाची मदत घेऊन अलंकारिक रेखाटन, मॉडेलिंग आणि कास्टिंग, कुंभारकला, लाकडी कोरीव काम, लिथोग्राफी, फोटोग्राफी इत्यादि विषयांबरोबरच डिझाईन आणि रेखाटन या प्राथमिक विषयांनाही प्राधान्य देण्यात आले.
शाळेला स्वतंत्र जागा हवी असल्याची जाणीव सरकारला आणि जमशेटजींना झाली. बाबुला टँक व एस्प्लनेड मैदान यांच्या जवळची जागा देण्याची शिफारस सरकारने केली व कलाशाळेच्या व्यवस्थापक समितीने ती मान्य केली. सुरुवातीला नवीन इमारतीचा आराखडा तत्कालीन प्रसिध्द ब्रिटीश वास्तुकार विल्यम बर्ग यांनी तयार केला होता. त्यांच्या आराखडयात जॉर्ज व्टिग मोलेसी यांनी बदल करून बर्ग, स्मिथ आणि जोन्स यांनी सध्याचा आराखडा तयार केला. त्यात फ्रेंच गॉथिक पध्दतीच्या कमानी, भरपूर उजेड व हवा असलेला स्टुडिओ(हॉल) असलेली दुमजली इमारत साकारली. जॉन फुल्लर यांच्या देखरेखीखाली व खान बहाद्दूर मंचरजी कावसजी मर्झबान यांच्या सहकार्याने तीन वर्षांत डॉ. दादाभाई नौरोजी मार्गावरील (पूर्वीचा हॉर्न बी रोड) सध्याची इमारत बांधण्यात आली आणि १८७८ साली सदर इमारतीत कलाशाळा सुरू करण्यात आली. यासाठी दोन लाख रुपये खर्च आला. त्यातले दीड लाख रुस्तमजी जमशेटजी जीजीभाई यांनी दिले व ब्रिटीश सरकारने १२ हजार रुपये अनुदान दिले होते. मुंबई कला शाळेचे आधीचे नाव ‘द सर जमशेटजी जीजीभाई स्कूल ऑफ आर्ट अँड इंडस्ट्री’असे होते. परंतु या नावातला ‘इंडस्ट्री’ हा शब्द १८७३ साली गाळण्यात आला.

*****************************

१२. रावबहाद्दूर डॉ. विश्राम रामजी घोले

मी पुण्यात इंजिनियरिंग कॉलेजच्या होस्टेलमध्ये रहात होतो त्या काळात जंगली महाराज रोडवरून फिरत असतांना ‘रावबहाद्दूर घोले रोड’ या एका मोठ्या रस्त्याची पाटी नेहमी पहात होतो आणि हे कोण महान गृहस्थ होते असा विचार करत होतो. त्या काळात तरी मला त्यांच्याबद्दल माहिती असणारा कुणी भेटला नव्हता. पन्नास वर्षांनंतर फेसबुकवर श्री.माधव विद्वांस यांचा लेख मिळाला. त्यांचे मनःपूर्वक आभार.

महात्मा फुले यांचे सहकारी नामवंत शल्यचिकित्सक रावबहादूर डॉ विश्राम रामजी घोले यांचे आज पुण्यस्मरण (१०-०९-२०२१)
अठराशे सत्तावन्नच्या स्वातंत्र्यसमरात प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर काम करणारे निष्णात शल्यविशारद.
पुण्यातल्या जहालांचे आणि मवाळांचे, ब्राह्मणांचे आणि ब्राह्मणेतरांचे मित्र.
शेती उद्योग, वैद्यक, शिक्षण…अनेक क्षेत्रांतल्या विधायक उपक्रमांचे साथी.
नगरपालिकेचे दीर्घकाळचे जागरूक सेवाभावी सभासद. राजहंस प्रकाशना मार्फत “डॉ. विश्राम रामजी घोले आणि त्यांचा परिवार”हे त्यांचे चरित्रावर आधारित अरुणा ढोरे यांचे पुस्तक प्रकाशित झाले आहे
सागर खरपुडे यांचे ब्लॉगवर कोकणातील यादवांचा संचार हे घोले व तत्सम यादवकुलीन घराण्यांची छान माहिती दिली आहे
खालील माहिती विकिपीडिया मधून
डॉ. विश्राम घोले (इ.स. १८३३ – इ.स. १९००) हे पुण्यातील एक निष्णात शल्यविशारद आणि उदारमतवादी समाजसुधारक होते.
यादव गवळी समाजातून आलेले डॉ. घोले यांना गव्हर्नरच्या दरबारात फर्स्ट कलास सरदाराचा म्हणजे संस्थानिकांच्या बरोबरीचा दर्जा होता. त्यांची लोकमान्य टिळक, गोपाळ गणेश आगरकर, जोतिबा फुले, न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे, कृष्णशास्त्री-विष्णूशास्त्री चिपळूणकर अशा पुण्यातल्या अनेक सुधारकांशी मैत्री होती.
विश्राम रामजींना वडील सोजीर असल्याने शिक्षणाची संधी मिळाली. त्या संधीचे सोने करुन ते सर्जन झाले. गोर्‍या पलटणीत १८५७च्या धामधुमीतही डॉकटर म्हणून ते भारतभर फिरले आणि मानमरातब प्राप्‍त करून १८७४ साली पुण्यात स्थायिक झाले.
स्त्री-शिक्षण, मागास जातीतील सुधारणा, शेती व उद्योग या क्षेत्रांतही डॉ. विश्राम रामजी घोले या बुद्धिमान आणि कर्तबगार व्यक्तीचे कार्य होते. १८५७ सालच्या भारतीय स्वातंत्र्य युद्धात डॉ. घोले यांनी एक सर्जन म्हणून निःपक्षपातीपणे कामगिरी बजावली होती. नंतरच्या काळात, बिटिश अधिकारी तसेच पारशी-मारवाडी समाजातले श्रीमंत पेशंट, तत्कालीन समाजसुधारक व राजकीय चळवळीतले नेते आणि सामान्यजन अशा त्या ऐन इंग्रजी अमदानीतल्या सर्व थरांतील रुग्णांचे ते डॉकटर होते.
विश्राम रामजींची भूमिका समन्वयवादी होती. ‘ज्ञानप्रकाश’च्या संपादक मंडळातही त्यांचे मित्र होते. आणि सत्यशोधक समाजाच्या व्यास-पीठावरही त्यांचा वावर होता. विष्णुशास्त्री चिपळूणकर आणि जोतिबा फुले यांच्यातील वैमनस्य विकोपाला जाऊनही या दोघांशी विश्राम रामजींचे सख्य होते.
पुण्यात बाहुलीचा हौद म्हणून जे ठिकाण होते त्या हौदाच्या मध्यावर विश्राम रामजींची थोरली मुलगी काशीबाई ऊर्फ बाहुली हिचे शिल्प होते. वयाच्या नवव्या वर्षी, १८७७ मध्ये काशीबाई मरण पावली. तिला डॉ. घोले यांनी इंग्रजी शिक्षण देण्यास सुरुवात केली होती. घोले यांच्या घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती व महिलांचा याला प्रखर विरोध होता. जातीतील प्रमुख लोकांनी घोले यांनी मुलीला शिकवू नये असा सल्ला अनेक वेळा दिला व तसे न केल्यास जातीतून बहिष्कृत करण्याची धमकीही दिली. काही नतद्रष्ट नातेवाईक व्यक्तींनी काशीबाईला काचांचा लाडू खायला घातल्यामुळे अंतर्गत रक्तस्राव होऊन ती मृत्युमुखी पडली.
मात्र या घटनेनंतरही विश्राम रामजींनी माघार घेतली नाही. आपली दुसरी मुलगी गंगूबाई हिला त्यांनी जिद्दीने शिकवले. केवळ तिचे शिक्षणच केले नाही तर तिचे लग्नही लहानपणी न लावता वयाची सोळा वर्षे पूर्ण झाल्यानंतरच केले.
१८७५ सालच्या दुष्काळानंतर विश्राम रामजींनी शेतकर्‍यांच्या प्रश्नांवर आपले लक्ष केंद्रित केले. शेतीविषयक अनेक प्रयोग त्यांनी केले. शेतकरी मासिकाच्या स्थापनेतही त्यांनी पुढाकार घेतला आणि आर्थिक कारणांमुळे हे मासिक बंद पडू नये, याची सुरुवातीच्या काळात त्यांनी काळजी घेतली.
विश्राम रामजींची कन्या गंगूबाईचा विवाह डॉ. रघुनाथराव खेडकर यांच्याशी झाला. रघुनाथरावही एक निष्णात सर्जन होते. इंग्लंडमध्ये प्रॅक्टिस करताकरता त्यांनी वेदान्त धर्माचे अध्ययन आणि अध्यापन चालू ठेवले होते.
घोले यांनी आपल्या दिवंगत मुलीच्या स्मरणार्थ पुण्यात बाहुलीचा हौद बांधला आणि तो सर्व जातिधर्मातील लोकांसाठी खुला ठेवला.

श्री. माधव विद्वांस आणि फेसबुक यांचे मनःपूर्वक आभार दि. १०-०९-२०२१


पत्ते खेळायची गंमत

आधीच्या काळात जगभरात बहुतेक सगळीकडे राजेमहाराजांचे राज्य होते, पण विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत म्हणजे माझ्या लहानपणच्या काळापर्यंत सगळीकडे लोकशाही, हुकुमशाही, साम्यवाद वगैरे प्रकारच्या राजवटी आल्या होत्या. इंग्लंडसारख्या काही देशांमध्ये नावापुरते किंवा शोभेसाठी राजे, राण्या वगैरे उरल्या होत्या, पण त्यांच्या हातात सत्ता राहिली नव्हती. पण त्या काळात आपल्याकडे मात्र घरोघरी चार राजे आणि चार राण्या असायच्याच, इस्पिक, बदाम, चौकट आणि किलवरच्या ! तेंव्हा पत्त्याचा जोड ही एक घरातली आवश्यक वस्तू असायची आणि फावल्या वेळात पत्ते खेळणे हा लहानमोठ्या सगळ्यांचा आवडता विरंगुळा होता. मी तर अगदी मला कळायला लागल्यापासून भिकार-सावकार, पास्तींदोन, ३०४, बदाम७, झब्बू, रमी, चॅलेंज, पेनल्टी, नाठेठोम वगैरे खेळ खेळतच लहानाचा मोठा झालो. कॉलेजमध्ये गेल्यावर ब्रिजचा सॉफिस्टिकेटेड उच्चभ्रू खेळही शिकलो. लग्न झाल्यावर माझ्या सासुरवाडी मंडळींचे खूप मोठे कुटुंब होते. दिवाळीसारख्या काळात भरपूर पाहुणे मंडळी येत. तेंव्हा दहाबाराजण मिळून बिझिकचा डाव मांडला जात असे.

त्याच्या आधी म्हणजे मी नोकरीला लागलो तेंव्हा त्या टीव्हीच्या आधीच्या काळात आमच्या ट्रेनिंग स्कूलच्या हॉस्टेलमध्येसुद्धा पत्ते कुटणे हा टाइमपासचा पॉप्युलर मार्ग होता. बदाम सात किंवा झब्बू वगैरे खेळ तेंव्हा जरा बालिश वाटायला लागले होते. ब्रिज खेळण्यासाठी चार सराईत खेळाडू हवेत आणि एका वेळी फक्त चारजणच तो खेळू शकत. त्यापेक्षा रमी हा खेळ कितीही कमीजास्त मुले येऊन जाऊन खेळू शकत असल्यामुळे तोच जास्त खेळला जात असे.

“द्यूतामध्ये पांडव हरले” वरून झालेल्या महाभारतापासून बोध घेत “कध्धी कध्धी जुगार खेळू नये” हे माझ्या बालमनावर इतके ठसवले गेले होते की मी तोपर्यंत कधी एक पैसा जुगारावर लावला नव्हता. त्यामुळे पैसे लावून रमी खेळायला मी तयार होत नव्हतो, पण आमच्या ग्रुपमधल्या लीडरच्या मते जगात कोणीही आणि कधीही फुकट रमी खेळत नसतो. तसे केले तर खेळणारे लक्ष देणार नाहीत, कुणीच पॅक करणार नाही, सगळेजण खेळत राहतील, त्यामुळे कुणालाच हवी असलेली पाने मिळणार नाहीत आणि खेळ कंटाळवाणा होईल. त्याचे म्हणणे बरोबर वाटत असले तरी तोच सर्वात चलाख आणि हुशार असल्यामुळे तो नेहमी आपल्याला लुटेल असे वाटून काही मित्रांनी माझी बाजू घेतली. शेवटी अशी तडजोड करण्यात आली की अगदी कमी स्टेकवर खेळायचे आणि कुणीही तिथल्या तिथे रोख पैसे द्यायचे घ्यायचे नाहीत. सगळा हिशोब मांडून ठेवायचा आणि हरलेल्या पैशांची जितकी टोटल होईल तितके पैसे सगळ्यांनी मिळून हॉटेलात जाऊन खाण्यापिण्यात खर्च करायचे. यात जिंकलेल्या मुलांना फुकट खायला मिळत असले तरी हरलेल्यांना त्याचे विशेष दुःख होत नसे. गंमत म्हणजे मी सहसा हरत नव्हतो. त्यानंतर आमच्या कित्येक संध्याकाळी आणि रात्री रमी खेळण्यात आणि खाण्यापिण्यात रंगल्या.

घरोघरी टेलिव्हिजन आल्यानंतर रिकामा वेळ घालवायचे ते पहिल्या क्रमांकाचे साधन झाले, त्यासाठी एकत्र बसून पत्ते कुटायची गरज उरली नाही किंवा ती आवड राहिली नाही.. लहान लहान विभक्त कुटुंबे झाल्यामुळे घराघरात ईन मीन तीन माणसे शिल्लक राहिली. वाडा किंवा चाळ संस्कृती लयाला गेल्यामुळे शेजारी पाजारीही जमेनासे झाले. या सगळ्यांमुळे सामुदायिक पत्ते खेळणे मागे मागे पडत गेले. इंटरनेट आणि मोबाईल क्रांतीनंतर तर घरातली माणसेही एकेकांपासून दूर दूर रहायला लागली. लहान मुलेही मोबाईल किंवा टॅब्लेटवरच्या गेम्समध्ये रमायला लागली. त्यामुळे घराघरातून पत्ते कटाप होत गेले. मात्र काँप्यूटरवर एकट्यानेच खेळायचे फ्रीसेल आणि सॉलिटेअरसारखे अनेक पत्त्यांचे खेळही निघाले आणि त्यांच्या निमित्याने पत्त्यातले राजा राणी गोटू नेहमी माझ्याडोळ्यांसमोर येत असतात.

नोकरीत असतांना काही वर्षे आम्ही रोज अणुशक्तीनगरपासून कुलाब्यापर्यंत बसने जात होतो. तेंव्हा मात्र पुढच्या बाजूला चार चार जणांचे दोन ग्रुप ब्रिज खेळायचे आणि मागच्या बाजूची आठदहा मुले पपलू खेळायची. अर्थातच पपलूवर पैसे लावले जात आणि त्याचा हिशोब मांडून ठेवला जात असे. ब्रिज मात्र कसलीही कन्व्हेन्शन्स किंवा कसलाही विधिनिषेध न बाळगता, पैसे न लावता बिनधास आणि मोकळेपणाने खेळला जाई. त्यात नेहमी तावातावाने ओव्हरबिडिंग केले जायचे आणि ते अशक्य कॉन्ट्रॅक्ट बुडले की सगळेजण त्याचा दोष आपापल्या पार्टनरवर ढकलायचे. आमच्या बाजूला बसलेले दोघेतीघेही लक्ष देऊन आमचा खेळ पहात असत आणि कुणाचे कुठे चुकले हे सांगायला तत्पर असत. त्यामुळे प्रत्यक्ष खेळापेक्षा नंतर झालेली त्याची चिरफाडच जास्त रंगायची. पण त्या वादावादीतही एक प्रकारची मजा येत असे आणि मुंबईच्या या टोकापासून त्या टोकापर्यंत करायचा प्रवास कंटाळवाणा होत नसे.

तर माझ्या अशा असंख्य आठवणी या पत्त्याच्या खेळाशी जोडलेल्या आहेत. अशा या पत्त्यांबद्दल मला मिळालेले तीन मनोरंजक लेख मी एकत्र केले आहेत. श्री.द्वारकानाथ संझगिरी आणि इतर अनामिक लेखकांचे मनःपूर्वक आभार. . . . . . . . आनंद घारे

पत्त्याच्या खेळाचा मनोरंजक असा इतिहास इथे पहा.
https://vishwakosh.marathi.gov.in/20405/


१. पत्ते आणि वर्ष

१. तुम्हाला माहित आहे का पत्ते कॅलेंडरशी संबंधित आहेत.
☞ एका वर्षात 52 आठवडे असतात. पत्ते सुद्धा 52 असतात.
☞ एका वर्षात चार हंगाम असतात (Winter हिवाळा, Spring वसंत, Summer उन्हाळा, Autumn शरद). पत्त्यात सुद्धा 4 सुट (इस्पिक, बदाम, किलवर, चौकट) असतात.
☞ प्रत्येक हंगामात 13 आठवडे असतात. प्रत्येक सूट मध्ये 13 पत्ते असतात (1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11 गुलाम, 12राणी, 13 बादशाह)
☞ वर्षात 12 महिने असतात. पत्त्यात 12 चित्रांचे पत्ते असतात.(गुलाम, राणी, बादशाह)
लाल पत्ते दिवस, तर काळे पत्ते रात्र दर्शवितात.
☞ 1+2+3+4+5+6+7+8+9+10+11+12+13 = 91 याला 4 ने गुणल्यास
91×4 = 364 आणि जोकरचा एक मिळवल्यास 365. एक वर्षाचे दिवस होतात.
☞ काय हा फक्त योगायोग आहे की सखोल बुद्धिमत्ता.
☞ आणखी थोडे गमतीशीर
One, Two, Three, Four, Five, Six, Seven, Eight, Nine, Ten, Jack, Queen, King यातील अक्षरांची संख्या मोजा ती येते 52.
⇥ इस्पिक – नांगरणी /कर्तव्य दर्शविते.
⇥ बदाम – पीक /प्रेम दर्शविते.
⇥ कीलवर – भरभराट /वाढ दर्शविते.
⇥ चौकट – पीक काढणे /संपत्ती दर्शविते.
☞ कधी कधी 2 जोकर असतात ते लीप वर्ष दर्शवितात.

तर पत्ते हा फक्त खेळ नसून त्यामागे एक सखोल तत्वज्ञान आहे.🙏


२. पत्ते हरवले

एकेकाळी पत्ते हा कौटुंबिक खेळ होता. आठवड्यातून एकदा तरी पत्ते होत. आता शेवटचे पत्ते कधी खेळले आठवत नाही. माझ्या ताना पिही निपाजा ह्या पुस्तकातील ७, ८ वर्षापूर्वीचा यासंबंधीचा लेख मी वाचकांसाठी पुन्हा सादर करत आहे.
. . . द्वारकानाथ संझगिरी

परवा कपाट लावताना माझं लक्ष एका पत्त्यांच्या कॅटकडे गेलं. माझ्या लग्नाच्या सुटाएवढा मला तो जुनाट वाटला. सुटाकडे पाहून तो मुलासाठी त्याच्या लग्नात उपयोगी होईल का, असा विचार माझ्या मनात येतो. त्या सुटाने माझ्या शरीराची साथ वीस वर्षांपूर्वीच सोडली. शरीराच्या महत्त्वाकांक्षेच्या कक्षा वाढल्या; त्या सुटाला झेपल्या नाहीत. तो खरा बोहारणीकडे जाऊन बार्टर सिस्टिमने भांडं घरात यायचं; पण त्याचे पैसे माझ्या सासर्‍यांनी दिले असल्यामुळे त्याला कपाटात मानाचं स्थान होतं.

पण तेच नशीब त्या पत्त्याच्या कॅटचं नव्हतं. तो कॅट, झुरळांसाठी ठेवलेल्या डांबरगोळ्या चघळत एखादा म्हातारा कुत्रा कोपर्‍यात पडून राहावा तसा पडून राहिला होता. पण माझ्यासाठी तो माझ्या बालपणीच्या भावविश्वाचा एक अविभाज्य भाग होता. मीच तो काढून टेबलावर ठेवला. तो किंचित जीर्ण झाला होता. त्या कॅटवरची गोरी बाई वयोमानाप्रमाणे ‘पिवळी’ पडली होती. पण बावन्नच्या बावन्न पत्ते त्या कॅटमध्ये होते. हिंदी चित्रपटाच्या निर्मात्याकडे जुळी मुलं आली की हरवतात, तसं पेन, रुमाल, महत्त्वाच्या व्यक्तीचा पत्ता किंवा फोन नंबर, रेल्वे तिकीट, क्वचित प्रसंगी मोबाइल वगैरे गोष्टी माझ्याकडे हरवण्यासाठी येतात. ‘इथे वस्तू हरवून मिळतील’ अशी पाटी माझ्या पाठीवर लावायला हरकत नाही. पण त्या कॅटमधला एकही पत्ता मी हरवला नव्हता. मर्सिडिजमधून जाणार्‍या माणसाने फियाटकडे पाहावं, तसं माझ्या मुलाने त्या पत्त्यांच्या कॅटकडे पाहिलं. माझ्यासाठी ती मर्सिडिज होती.

गोष्टींची पुस्तकं आणि पत्त्यांचा कॅट हे माझे लहानपणीचे सखेसोबती! गोष्टी कशा, तर पोपटात जीव असलेला राक्षस किंवा हट्टी राजकन्या. सरळ सुस्वभावी राजकन्या मला कधीच भेटली नाही. मी माझ्या मुलाला अशी पुस्तकं आणून दिल्याचं स्मरत नाही. तो टी.व्ही. आणि कॉम्प्युटरशी एकरूप झालेल्या पिढीतला. त्याला या फॅन्टसीची गरजच काय होती?

पण ही पिढी आणखी एका आनंदाला मुकली असं मला वाटतं. पत्ते खेळण्याच्या! गड्डा-झब्बू, बदामसत्ती, लॅडीस, चॅलेंज हे शब्द त्यांच्यासाठी स्पॅनिश भाषेएवढे परके आहेत. मी हे शब्द अभ्यासाबरोबर शिकलो. दबकत दबकत ‘रमी’ची माडी चढलो. लॅडीस खेळताना मला उगाच महिलांच्या डब्यात शिरल्यासारखं वाटायचं. खरंतर लेडीज आणि लॅडीस यांचा काहीही संबंध नसावा. लॅडीस खेळताना हातात इस्पीक एक्का आल्यावर कुंबळेला त्याचा चेंडू वळल्यावर किंवा रामदास आठवलेला केंद्रात मंत्रिपद मिळाल्यावर होणार नाही, एवढा आनंद मला व्हायचा. बदाम-इस्पीकला मान होता; चौकट-किलवरला तितकासा नव्हता. पण पत्त्यांमध्ये ही जातिव्यवस्था का रुजली, हे मला कधीच कळलं नाही. गड्डा-छब्बू देताना पठाणाचं कर्ज फेडल्याचं समाधान वाटायचं. ‘चॅलेंज’ हा खेळ मी अत्यंत बावळट चेहर्‍याने खेळायचो. मूलतः माझा चेहरा बावळट असल्यामुळे चेहरा बावळट ठेवताना मला सलमानला अभिनय करताना पडतात, तसे कष्ट कधीच पडले नाहीत. चॅलेंज खेळात बनवाबनवी महत्त्वाची. चार एक्के म्हणत मी चार दुर्‍या बेमालूमपणे लावायचो आणि पुन्हा चार एक्के लावताना आता लावलेले खरे आहेत, असा भाव चेहर्‍यावर असायचा. या बाबतीत माझ्यात आणि शिबू सोरेनमध्ये साम्य आहे. त्याच वॉरंट निघूनही चेहर्‍यावर भाव स्वातंत्र्याच्या चळवळीत तुरुंगवास भोगल्यासारखा. उद्या तुरुंगातून बाहेर पडल्यावर त्याच्या चेहर्‍यावर भाव असतील चारधामची यात्रा करून आल्यासारखे. त्यामुळेच ‘चॅलेंज’ खेळातली माझी गती पाहून, हा मुलगा मोठेपणी मंत्री होईल, असं भाकीत अनेकांनी केलं होतं. माझ्या दुर्दैवाने ही खोटं बोलण्याची कला मला फक्त पत्त्यांमध्ये अवगत होती. एरवी तिकीट खिशात असूनही समोर चेकर आला, की माझा चेहरा खिशात तिकीट नसल्यासारखा होतो.

प्रवासाला निघालोय आणि पत्त्यांचा कॅट नाही, ही गोष्ट अशक्य होती. प्रवासाला जाताना मी एकदा तिकीट विसरलोय, खायचा डबा विसरलोय; पण पत्त्यांचा कॅट नाही. सुट्टीत जेवणं संपली, बिछाने घातले, की पत्ते सुरू. त्या वेळी माणशी एक खाट, हा हिशेब नव्हता. बिछाने हे घालायला लागायचे. घरातली सर्व मंडळी एकत्र यायची. माझ्या आजोबांचा घरात दरारा. सुना घाबरून असत. पण काकी माझ्या आजोबांच्या धाकाला न जुमानता झब्बू द्यायची. त्या वेळी सुनांना सासर्‍याचा दरारा वाटे. आताचे सासरे सुनांनी ताटात टाकलं ते गिळतात.

पत्ते हा सामाजिक बांधीलकी जपणारा खेळ आहे. मग ते गाडीतले प्रवासी असोत किंवा मुंबईच्या चाळीतले रहिवासी. आमच्या चाळीत पत्त्यांनी कितीतरी भांडकुदळ कुटुंबं एकत्र आणली. सौ. भोसले आणि सौ. दामलेंचं नळावरचं भांडण ठरलेलं. भोसले हे स्वतःला शिवाजी महाराजांच्या वंशातले असं समजायचे आणि तसं सांगायचे. पण एकदा चाळीत चोर शिरला तेव्हा त्याच्या हातात सुरा असेल असं समजून ते सार्वजनिक संडासात शिरले होते. ‘भीतीने काही झालंच तर होणारी गैरसोय टाळावी,’ या हेतूने ते तिथे शिरले, अशी मल्लिनाथी सौ. दामलेंनी तेव्हा केली होती. दामलेंच्या शौर्यकथाही चाळीला ठाऊक होत्या. एकदा ट्रेनने बाहेरगावी जाताना त्यांचा लहान मुलगा स्टेशनवर राहिला, तेव्हा डब्यातल्या लोकांनी ओरडून सांगितलं, ‘‘साखळी खेचा, खेचा.’’ त्यांचा हात साखळीजवळ जाईना. शेवटी सौ. दामल्यांनी पुढे सरसावून साखळी ओढली आणि म्हणाल्या, ‘‘हे संडासाची साखळी खेचत नाहीत, इथली कुठली खेचणार?’’ दोघांच्या भांडणात हे सर्व निघायचं.

पण भोसलेंच्या घरी रविवारी दुपारी मटणाचं जेवण झालं, की अळवाचं फदफदं आणि आंबट वरणाचे भुरके मारून दामले रमीच्या डावासाठी येत. सौ. भोसले या सर्वांना प्रेमाने चहा करून देत. मुंबईत कुठल्याही चाळीत शनिवार संध्याकाळ आणि रविवार दुपार ही रमी खेळण्यासाठी राखीव असायची. त्यांच्या मांडीला मांडी लावून मी थरथरत्या हाताने रमी शिकलो. पैसा पॉइंटने रमी खेळणं हेसुद्धा त्या वेळी रोमहर्षक वाटायचं. मला आठवतंय, पहिल्यांदा रमीत जिंकून मी पाच रुपये कमावले तेव्हा स्कॉलरशिप मिळाल्याचा आनंद माझ्या चेहर्‍यावर होता. माझ्या पहिल्या कमाईत मी सावंतांच्या शेवंताला मोगर्‍याचा गजरासुद्धा घेऊन दिला होता. ती गुडलक म्हणून माझ्या बाजूला बसायची. पुढे नोकरी लागल्यावर ऑफिसला जाताना स्टाफबसमध्ये मेंडीकोट आणि थोडं जमायला लागल्यावर ब्रिजचा डाव जमत असे. ऑफिसात पहिला चहा घेता घेता सुद्धा चर्चा असायची, ‘‘तू कशी चूक केलीस, गुलामाऐवजी राणी टाकायला हवी होतीस’’ किंवा ‘‘तू नोट्रम्च्या भानगडीत पडायलाच नको होतंस,’’ वगैरे गोष्टींची! पत्त्यांतलं डोकं फक्त आपल्यालाच आहे, ही प्रत्येकाची ठाम समजूत होती.

नंतर मी किंचित सुखवस्तू झालो. ट्रेनचा प्रवास संपून आधी स्कूटर आणि मग कार आली. चाळ जाऊन बंद दरवाजाचा फ्लॅट आला. भांडणं संपली होती. शेवंता दामल्यांच्या सुधीरचा हात धरून निघून गेली होती. पत्तेही नकळत निघून गेले होते. त्यांची जागा इतर गोष्टींनी घेतली. माझ्या मुलानेही कधी पत्त्यांचा हट्ट धरला नाही. गोट्या, गोष्टींची पुस्तकं, पतंग, पत्ते, मॅटिनी त्यांच्या आयुष्यात कधी आलेच नाहीत. टी.व्ही., कॉम्प्युटर, डिस्कोने त्यांची जागा घेतली. कधीतरी चिरंजीव कॉम्प्युटरवर पत्त्यांचा डाव मांडून एकटाच खेळताना दिसतो. पण पत्ते ही काही प्रेयसीप्रमाणे एकांतात आस्वाद घ्यायची गोष्ट नाही. ती चारचौघांत खेळून आस्वाद घ्यायची गोष्ट आहे. पण सोडलेली सिगरेट पुन्हा कधीतरी ओढावीशी वाटते, जुन्या प्रेयसीला पुन्हा भेटावंसं वाटतं, तशी पुन्हा एकदा पत्त्यांची मैफल जमवावीशी वाटते. पण कशी जमणार? दामले देवाघरी गेले. त्यांच्याशी भांडायला भोसले त्यांच्या पाठोपाठ गेले. शेजारी बसायला शेवंताही नाही. पत्ते कपाटात आहेत. त्यांतले गुलाम, राजाराणी नाहीत. काय करायचं खेळून?

( ताना पिहिनी पाजा ह्या मॅजेस्टिक प्रकाशनाच्या पुस्तकातून)


३. पत्त्यांचा डाव आणि त्याचा आध्यात्मिक अर्थ

“शंकरलीला” या पुस्तकातील उतारा.

दुर्री – म्हणजे पृथ्वी व आकाश.
तिर्री – म्हणजे ब्रह्मा, विष्णू, महेश.
चौकी – म्हणजे चार वेद.
पंजी – म्हणजे पंचप्राण.
छक्की – म्हणजे काम, क्रोध, मद, मोह, लोभ व मत्सर हे सहा विकार.
सत्ती – म्हणजे सात सागर.
अठ्ठी – म्हणजे आठ सिद्धी.
नववी – म्हणजे नऊ ग्रह.
दश्शी – म्हणजे दहा इंद्रिये = पाच कर्मेंद्रिये + पाच ज्ञानेंद्रिये.
गुलाम – म्हणजे आपल्या मनात येणाऱ्या वासना, इच्छा. माणूस त्यांचाच गुलाम होऊन जातो.
राणी – म्हणजे माया.
राजा – म्हणजे या सर्वांवर स्वार होऊन त्याना चालवणारा.
एक्का – म्हणजे विवेक. माणसाची सारासार बुद्धी. या सर्व खेळाला स्वाधीन ठेवणारा तो “विवेक”.
दश्शीवर दबाव असतो गुलामाचा. वासनाच इंद्रियांना नाचवते. वासना उत्पन्न होते मायेमुळे. तिच्या नादाने वाहावत जाते ते माणसाचे मन. माणूस. तो राजा, पण या राजालाही मुठीत ठेऊ शकतो तो विवेक.
सर्वात महत्वाचं म्हणजे – “हुकुमाचा एक्का म्हणजे सद्गुरू”
🙏धन्यवाद🙏