गौतम बुद्धांची शिकवण

गौतम बुद्ध यांचे नाव सर्वांना चांगले माहीत आहे. त्यांच्या बौद्ध धर्माचा प्रसार पूर्व आशियाखंडामधील अनेक देशांमध्ये झाला होता, पण कालांतराने भारतातच तो धर्म मागे पडला होता. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या अनुयायांसह बौद्ध धर्मात प्रवेश केल्यानंतर भारतातही या धर्मीयांची संख्या वाढली आहे. गौतम बुद्धांनी सांगितलेल्या ज्ञानाचा थोडक्यात सारांश कुणीतरी ५५ मुद्यांमध्ये खाली दिला आहे.

त्याशिवाय गौतमबुद्धांची शिकवण सांगणारे आणखी काही लेख खाली जमा केले आहेत. दि.११-०५-२०२२

१.तथागत गौतम बुद्ध ने समस्त ज्ञान के सार

इस सार को कुल 55 बिंदुओं में समेट दिया है :—
▪चार – आर्य सत्य
▪पांच – पंचशील
▪आठ – अष्टांगिक मार्ग और
▪अड़तीस – महामंगलसुत्त

बुद्ध के चार आर्य सत्य

  1. दुनिया में दु:ख है
  2. दु:ख का कारण है
  3. दु:ख का निवारण है, और
  4. दु:ख के निवारण का उपाय है

पंचशील

  1. झूठ न बोलना
  2. अहिंसा
  3. चोरी नहीं करना
  4. व्यभिचार नहीं करना और
  5. नशापान/मद्यपान नहीं करना

अष्टांगिक मार्ग

  1. सम्यक दृष्टि (दृष्टिकोण) /Right view
  2. सम्यक संकल्प / Right intention
  3. सम्यक वाणी / Right speech
  4. सम्यक कर्मांत/ Right action
  5. सम्यक आजीविका/ Right livelihood (profession)
  6. सम्यक व्यायाम / Right exercise (physical activity)
  7. सम्यक स्मृति / Right mindfulness
  8. सम्यक समाधि / Right meditation (Vpasana Meditation)

महामंगलसुत्त
तथागत बुद्ध ने 38 प्रकार के मंगल कर्म बताए हैं जो महामंगलसुत्त के नाम से भी जाना जाता है। यह निम्नलिखित प्रकार है..

  1. मुर्खो की संगति ना करना
  2. बुद्धिमानों की संगति करना
  3. शीलवानो की संगति करना
  4. अनुकूल स्थानों में निवास करना
  5. कुशल कर्मों का संचय करना
  6. कुशल कर्मों में लग जाना
  7. अधिकतम ज्ञान का संचय करना
  8. तकनीकी विद्या अर्थात शिल्प सीखना
  9. व्यवहार कुशल एवं विनम्र होना
  10. विवेकवान होना
  11. सुंदर वक्ता होना
  12. माता-पिता की सेवा करना
  13. पुत्र-पुत्री-स्त्री का पालन पोषण करना
  14. अकुशल कर्मों को ना करना
  15. बिना किसी अपेक्षा के दान देना
  16. धम्म का आचरण करना
  17. सगे सम्बंधियों का आदर सत्कार करना
  18. कल्याणकारी कार्य करना
  19. मन, शरीर तथा वचन से परपीड़क कार्य ना करना
  20. नशीले पदार्थों का सेवन ना करना
  21. धम्म के कार्यों में तत्पर रहना
  22. गौरवशाली व्यक्तित्व बनाए रखना
  23. विनम्रता बनाए रखना
  24. पूर्ण रूप से संतुष्ट होना अर्थात तृप्त होना
  25. कृतज्ञता कायम रखना
  26. समय-समय पर धम्म चर्चा करना
  27. क्षमाशील होना
  28. आज्ञाकारी होना
  29. भिक्षुओं, शीलवान लोगों का दर्शन करना
  30. मन को एकाग्र करना
  31. मन को निर्मल करना
  32. सतत जागरूकता बनाए रखना
  33. पाँच शीलों का पालन करना
  34. चार आर्य सत्यों का दर्शन करना
  35. आर्य अष्टांगिक मार्ग पर चलना
  36. निर्वाण का साक्षात्कार करना
  37. लोक धम्म लाभ-हानि, यश-अपयश, सुख-दुःख, जय-पराजय से विचलित ना होना
  38. शोक रहित, निर्मल एवं निर्भय होना . . . . . एक कदम बुद्ध धर्म की ओर

२. दुःखमय जीवन और दुख दूर करने की खोज – गौतम बुद्ध

मनुष्य को समझ आते ही दु:ख के अनुभव होने लगते हैं। आयु अनुसार उन दु:खों की कारण परंपरा अलग होती है। मनुष्य जो चाहता है उसके अनुसार घटित नहीं हुआ या मन के विरुद्ध कुछ घटित हुआ तो मनुष्य को दुख होता है। हर एक की चिंताएं भिन्न होती हैं। अत्यंत गरीब मनुष्य को आज बच्चों को क्या खाना खिलाया जाए इसकी चिंता होती है, तो धनवान आदमी को बेटे के सरदर्द की चिंता और दुख होता है।
इस संसार मे तीन प्रकार के दुख या पीडा होती है। आध्यात्मिक, अधिभौतिक तथा अधिदैविक। शारीरिक व्याधि भूख,प्यास, आदि वजह से होने वाले दु:ख आध्यात्मिक दु:ख कहलाते हैं। बाघ, सांप, चोर, गुनाहगार, दुष्ट आदि से जो दुख होते हैं वह अधिभौतिक दुःख। आंधी, बाढ़, भूकंप, भूत, पिशाच आदि से जो दु:ख होता है, वह आधिदैविक दु:ख है। ऐसे यह तीन प्रकार के दु:ख त्रिताप नाम से जाने जाते हैं।
हम सब देखते हैं कि आजकल के युग में टेंशन नाम का चतुर्थ ताप बहुत ही बढा हुआ है। इतना बढा है, कि जगत के 800 करोड़ लोगों को किसी ना किसी तरह का टेंशन है। यह मानसिक ताप है, तो आध्यात्मिक दु:ख ही है। उसका उपाय भी आध्यात्मिक ही है। भौतिक विज्ञान ने इसके ऊपर उपाय स्वरूप कुछ औषधियों का निर्माण किया। लेकिन उसका परिणाम होता हुआ दिखाई नहीं देता। क्योंकि, औषधी टेंशन नष्ट नहीं कर सकती।

मानवीय दुखों पर इलाज करने के अनुसंधान में बौद्ध धर्म का जन्म हुआ यह हम सब को अच्छी तरह ज्ञात है।
राजा शुद्धोधन के शिशु के जन्म समय पर यह ज्योतिष बताया गया कि बालक आगे चलकर बड़ा संन्यासी होगा। राजा को यह पसंद नही आया। राजा ने सिद्धार्थ को एक बंद महल में ही रखा, और युवावस्था प्राप्त होते ही उसका विवाह कर दिया गया। एक दिन उसने रथ में बैठकर नगर की परिक्रमा की। राह में उसे एक बहुत वृद्ध व्यक्ति मरणासन्न अवस्था में दिखाई दिया। उसने अपने सारथी से पूछा, यह क्या है? सारथी ने राजपुत्र को बताया कि यह वृद्ध हो गया है। राजपुत्र ने पूछा वृद्ध याने क्या? उसे बताया गया कि, जब आयु बहुत ज्यादा बढ़ जाती है तब मनुष्य वृद्धावस्था को प्राप्त होता है। राजपुत्र बहुत चिंतित हुआ उसने पूछा क्या मैं भी वृद्ध हो जाऊंगा? उसे बताया गया, हां सभी वृद्ध होते हैं। राजपुत्र को बहुत दुख हुआ। ऐसे ही राह में एक कोढी मनुष्य, एक शव यात्रा, एक भिकारी, ऐसे अनेक लोग दिखाई दिए और हर समय राजपुत्र के प्रश्न पर बताया गया कि हर एक का ऐसा हो सकता है, तथा मृत्यु अनिवार्य है। राजपुत्र सिद्धार्थ अपने महल में वापस गया और सोच विचार करने लगा, कि यह जो दुख है वह कैसे दूर होगा। यह सोच विचार करते हुए उसमें बैराग्य बुद्धि आई और वह तपस्या करने हेतु वन में चला गया। एक दिन बोधिवृक्ष के नीचे बैठे हुए उसे ज्ञान हो गया। क्या ज्ञान हुआ? अभी राजपुत्र सिद्धार्थ, बौद्ध बन गया। वह जगत को बताने लग गया कि इस दुनिया में दुख है ही नहीं। क्योंकि यह जगत शून्य है। कुछ नहीं है।

वास्तव में बुद्ध ने यह कोई नया सिद्धांत नहीं बताया। उसके पूर्व अत्यंत प्राचीन समय से वैदिक ऋषि मुनियों ने जगत को समझा दिया था, कि यह जगत एक क्षण के लिए भी अस्तित्व मैं आया ही नहीं है, एवं परमात्मा के अलावा दूसरे किसी भी चीज का अस्तित्व होना असंभव है।श्रुति कहती है, ‘नेह नानास्ति किंचन’ (उपनिषद ४.४.१९) । वेद उपनिषदों में ऐसी अनेक श्रुतियां है जो बड़े स्पष्टता से विदित करती हैं, की मानव दु:ख केवल अज्ञान के कारण है। वास्तव में यह जग है ही नहीं, और कोई भी दो या अधिक वस्तु अस्तित्व में नहीं।

. . . . . अनिलजी महाराज . . . . . . . . फेसबुकवरून साभार दि. ०६-०४-२०२२


३. बौद्धदर्शन : द्वादश-निदान

. . . Santosh Karkhanis Thane
दु:खकारण या आर्यसत्याचे निरुपण करताना भगवान बुद्धांनी दु:खाला कारणीभूत असलेली बारा कारणांची मालिका सांगितली. यातील प्रत्येक दुव्याला बुद्धांनी ‘निदान’ असे म्हटले आहे. त्यामुळे ही मालिका ‘द्वादश-निदान’ या नावाने ओळखली जाते. ही बारा निदाने पुढीलप्रमाणे : अविद्या, संस्कार, विज्ञान, नामरूप, षडायतन, स्पर्श, वेदना, तृष्णा, उपादान, भव, जाति, जरामरण.
जरामरणाच्या अनुषंगाने शोक-परिवेदना-दु:ख-दौर्मनस्य येतात असेही सांगितले आहे.
अविद्येमुळे (अविद्येचा अर्थ मागील लेखात स्पष्ट केला आहे) आपल्या मनात विकार निर्माण होतात. यालाच बौद्ध दर्शनात ‘संस्कार’ (पाली भाषेत ‘संखारा’) म्हटले आहे. या विकारातून ‘मी आहे’ अथवा ‘पदार्थ आहेत’ अशी अस्तित्वाची जाणीव निर्माण होते. यालाच बौद्ध दर्शनात ‘विज्ञान’ म्हटले आहे. विज्ञानामुळेच ‘नामरूपाची’ निर्मिती होते. ‘नाम’ म्हणजे मन:पिंड आणि रूप म्हणजे शरीरपिंड. या नामरूपामुळे सहा इंद्रिये (पाच ज्ञानेंद्रिये आणि मन) तयार होतात. या सहा इंद्रियांना बाहेरील कोणत्याही गोष्टीचा स्पर्श होतो. डोळ्यांना वस्तू दिसतात, कानाला ऐकू येते, मनात विचार येतात इत्यादी. त्यामुळे सुख-दु:ख इत्यादी भावना निर्माण होतात. त्यांना ‘वेदना’ म्हटले आहे. या सुखद वेदना पुन्हा पुन्हा अनुभवाव्या, दु:खद वेदना परत अनुभवण्यास लागू नये अशी भावना म्हणजे ‘तृष्णा’ निर्माण होते. या तृष्णेची अत्यंतिकता म्हणजे ‘उपादान’ (यालाच ‘आसक्ती’ असेही म्हणता येईल). उपदान मृत्युनंतर पुढील जन्मास (‘भव’) कारणीभूत ठरते. त्यामुळे पुढील आयुष्याला (‘जाती’) सामोरे जावे लागते. आयुष्य आले की वृद्धत्व आणि मृत्यू (‘जरामरण’) आलेच. त्यामुळेच दु:खाची निर्मिती होते. अशी ही दु:खनिर्मितीची साखळी आहे. या मालिकेतील आधीच्या दुव्यामुळे पुढील गोष्ट घडते. याला ‘प्रतीत्यसमुत्पाद’ असेही नाव आहे.
ही शृंखला तोडणे मानवाला शक्य आहे. ‘तृष्णा जागविणे-न जागविणे’ माणसाच्या हातात आहे. समाधी अवस्थेत (समाधीचा अर्थ मागील लेखात स्पष्ट केला आहे) मनाच्या समतोल अवस्थेमुळे नवी तृष्णा जागत नाही आणि मनुष्य या दु:ख निर्माण करणाऱ्या साखळीतून मुक्त होऊ शकतो असे बुद्धाचे प्रतिपादन आहे.
ही मालिका थोडी किचकट आणि ओढून-ताणून आणली आहे असे प्रथमदर्शनी वाटते. पण ध्यानात खोलवर गेले असता या दुव्यातील अनेक गोष्टींचा अनुभव येतो.
पुढील लेखात प्रतीत्यसमुत्पाद आपण अधिक सोप्या शब्दात समजून घेऊ आणि आपल्या जीवनातील दु:खे कमी करण्यासाठी त्याचा कसा उपयोग करता येईल हे पाहू. प्रतीत्यसामुत्पादाचा आणि ध्यान-समाधीचा काय संबंध आहे ते ही पाहू.

सोबतचा फोटो : कार्ला येथील स्तूप

हा लेख आणि माझे बौद्ध आणि अन्य दर्शनासंबंधी लेख माझ्या ब्लॉगवर http://chintan101.blogspot.com/p/blog-page_36.html येथे प्रकाशित झाले आहेत.

*******************



४.बौद्ध दर्शन : आर्यसत्ये

Santosh Karkhanis Thane
·
गौतम बुद्धाला ज्ञानप्राप्ती झाल्यावर पहिले प्रवचन त्यांनी सारनाथ येथे त्यांच्याबरोबर आधी मुक्तीचा मार्ग शोधत असलेल्या पाच श्रमणांना दिले. हे प्रवचन ‘धम्मचक्र प्रवर्तन’ या नावानेही ओळखले जाते. अशोकचक्र याच धम्मचक्राचे प्रतीक आहे.
यावेळी गौतम बुद्धांनी चार आर्यसत्ये सांगितली. (‘आर्यसत्ये’ म्हणजे ‘शाश्वत सत्ये’).
1>दु:ख आहे : या जगात दु:ख आहे हे भगवान बुद्धांनी ठामपणे सांगितले. म्हणूनच काही टीकाकार ‘दु:खवादी’ अशी या धर्मावर टीका करतात. ‘सुख पाहता जवापडे, दु:ख पर्वताएवढे’ किंवा ‘अधिक सुख मिळवावे’ अशी बुद्धाची भूमिका नाही. एखाद्या गोष्टीत काही काल सुख वाटले तरी नंतर ती गोष्ट नाहीशी झाल्यावर दु:खच वाट्याला येते. त्यामुळे सुखाचे अंतिम पर्यावसान दु:खातच होते अशी ही भूमिका आहे. एखादा वैद्य रोगावर औषधोपचार करण्यापूर्वी रोग असल्याची खात्री करून घेतो त्याप्रकारची ही भूमिका आहे.
2>दु:ख समुदाय (दु:ख कारण) : एखादा निष्णात वैद्य रोगाची खात्री करून घेतल्यावर त्या रोगाच्या मूळ कारणांचा शोध घेतो. मूळ कारण सापडल्यावरच त्यावर इलाज करणे शक्य होते. अन्यथा हे इलाज वरवरचे तात्कालिक होतील. दु:खाचे मूळ कारण अविद्या आहे. अविद्या म्हणजे अहंकार (‘मी’) आणि ममत्व (‘माझे’) यातून उगम पावलेली आत्मकल्पना. अविद्येतून तृष्णा आणि तृष्णेतून दु:ख जन्माला येते असे बुद्धाने प्रतिपादन केले. अविद्येतून दु:खाचा जन्म कसा होतो याचे विस्तृत विवेचन बुद्धाने केले आहे. त्याला द्वादश-निदान असे म्हणतात. आपण द्वादश-निदान या लेखमालेत नंतर समजून घेऊ.
3>दु:ख निरोध : रोगाच्या मूळ कारणांचा शोध घेतल्यावर त्यावर काय इलाज करता येईल याचा वैद्य शोधघेतो. मूळ कारण कळल्याने इलाजाची दिशा मिळते. बुद्धाने ‘अविद्येचा नाश केल्यास दु:खापासून मुक्ती मिळते’ असे सांगितले. दु:खापासून मुक्ती ही केवळ कल्पना नाही तर आपण स्वत: दु:खापासून मुक्ती मिळविली असल्याचे ठाम प्रतिपादन केले.
4>दु:ख निरोधगामिनी प्रतिपदा (दु:ख निरोधचा मार्ग) : रोगावर इलाज ठरविला की वैद्य औषध कसे घ्यायचे हे विस्तृतपणे सांगतो. तसेच भविष्यात पुन्हा हा रोग उद्भवू नये म्हणून काय काळजी घ्यायची याची माहिती देतो. गौतम बुद्धाने हा दु:खापासून मुक्ती मिळविण्याचा मार्ग टप्प्याटप्प्याने विषद केला. आज अडीचहजार वर्षानंतरही सामान्य संसारी माणूस या मार्गाने जाऊन जीवनातील दु:खांवर मात करू शकतो. ‘आर्यअष्टांगमार्ग’ असे त्या मार्गाचे नाव आहे.

पुढील लेखात या ‘आर्यअष्टांगमार्गाचा’ विचार करू.

ही लेखमाला माझ्या ब्लॉगवर http://chintan.karkhanisgroup.com येथे ‘दर्शनशास्त्र’ विभागातही प्रसिद्ध होत आहे. आतापर्यंत प्रकाशित झालेले लेख तेथे अनुक्रमणिकेसह उपलब्ध आहेत.

*****************************

५. नवी भर दि. १६-०५-२०२२ बुद्धपौर्णिमा

.
बुद्ध पौर्णिमा
.
वैशाख पौर्णिमेलाच गौतम बुद्ध (जन्मः इसवीसनपूर्व ५६३ वर्षे; निर्वाणः इसवीसनपूर्व ४८३ वर्षे) यांचा जन्म लुम्बिनी येथे झाला. वयाच्या ३५-व्या वर्षी म्हणजेच इसवीसनपूर्व ५२८ वर्षे, बुद्धगया येथील बोधीवृक्षाखाली त्यांना वैशाख पौर्णिमेलाच ज्ञानप्राप्ती झाली होती. तसेच, वयाच्या ८०-व्या वर्षी, इसवीसनपूर्व ४८३ वर्षे, वैशाख पौर्णिमेलाच कुशीनगर येथे गौतम बुद्धांचे निर्वाण झाले. गौतम बुद्ध हे श्रीविष्णूंच्या दशावतारांपैकी नववा अवतार मानले जातात.
.
भारतातील बुद्धजयंतीचा इतिहास
.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (जन्मः१४ एप्रिल १८९१ मृत्यूः६ डिसेंबर १९५६) यांच्या अध्यक्षतेखाली २ मे १९५० रोजी भारतात पहिली सार्वजनिक बुद्ध जयंती, दिल्ली येथे साजरी झाली. म्हणून ते भारतातील सार्वजनिक बुद्धजयंती महोत्सवाचे प्रणेते ठरतात. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे २७ मे १९५३ रोजी केंद्र सरकारने बुद्धजयंतीनिमित्त सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली.
.
बुद्धजयंती किंवा बुद्ध पौर्णिमा हा बौद्ध धर्मीयांचा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव आहे. हा सण जगभरात विशेषतः भारतात वैशाख पोर्णिमेच्या दिवशी साजरा केला जातो. आपल्या मानवतावादी आणि विज्ञानवादी धम्म सिद्धांतांमुळे तथागत बुद्धांना जगातील महापुरुष आणि गुरू मानले जाते. बौद्ध धर्मीयांची मोठ्या प्रमाणावर संख्या असणाऱ्या चीन, जपान, व्हिएतनाम, थायलंड, भारत, म्यानमार, श्रीलंका, सिंगापूर, अमेरिका, कंबोडिया, मलेशिया, नेपाळ, इंडोनेशिया या देशांसह, सुमारे १८० देशांतील बौद्ध लोक हा सण उत्साहात साजरा करतात. यातील अनेक देशात बुद्ध जयंतीची सार्वजनिक सुट्टी असते. भारतात देखील बुद्ध पौर्णिमेनिमित्त सार्वजनिक सुट्टी असते.
.
चार आर्यसत्ये
.
प्रथमावस्थेतील बौद्ध धर्म हा अगदी साधा, समजण्यास सोपा, नैतिक तत्त्वांवर भिस्त ठेवणारा; मानवता, करुणा आणि समानता यांचा पुरस्कार करणारा असा होता. या काळात बुद्ध हा असामान्य गुणवत्ता असलेला, पण मानवदेह धारण करणाराच मानला जात होता. या जगात अबाधित सत्ये कोणती आहेत आणि जगाचे रहाटगाडगे कसे चालते, यासबंधीचे ज्ञान त्यांना बोधिवृक्षाखाली प्राप्‍त झाले. त्यांना प्रथम चार आर्य सत्यांचा साक्षात्कार झाला. त्याआधारे त्यांनी जगास, दुःखनिवारणाचा जो आचारधर्म सांगितला, त्यालाच ’बौद्ध धर्म’ असे म्हणतात. ती चार आर्यसत्ये पुढीलप्रमाणे आहेत.
.
१. दुःख सर्वत्र पसरलेले आहे.
२. हाव हे सर्व दुःखांचे मूळ आहे.
३. हाव नाहीशी केली तर दुःखही नाहीसे होऊ शकते.
४. हाव नाहीशी करण्याचा मार्गही असलाच पाहिजे.
.
“बुद्धं शरणं गच्छामि, धम्मं शरणं गच्छामि, संघं शरणं गच्छामि. हाच सनातन धर्म आहे.” अशा प्रकारची प्रार्थना बौद्ध धर्मात केली जाते. सामान्यतः ’बुद्धा’चे म्हणजे विद्वानाचे म्हणणे मानावे. बुद्ध कदाचित भिकार्‍यास भीक देऊ नका असे म्हणेल, कारण भीक दिल्यास माणसे आळशी होतात. मात्र ’धर्म’ करुणेचा मार्ग सांगेल. त्यास दया दाखवावी म्हणेल. अशा प्रसंगी ’धर्मा’चे ऐकावे. मात्र करुणेच्या मार्गाने जात असता समूहच आळशी झाला, तर चालणार नाही. म्हणून संघाचा त्यास विरोधच असेल. अशा प्रसंगी ’संघा’चे ऐकावे. यात जे सर्व प्राणीमात्रांच्या हितकारक असेल तेच करावे. अनुक्रमे ’बुद्ध’, ’धर्म’ आणि ’संघ’ सांगेल तसेच वागावे असे बौद्ध धर्मात सांगितलेले आहे. त्यामुळे ’हाव’ नियंत्रणात राहून मानवी जीवनातील दुःख नाहीसे होऊ शकेल.
.

नरेंद्र गोळे . . . . फेसबुकवरून साभार


एक जुनी गोष्ट आहे . एक बौद्ध मंक (भिक्षू ) बुद्धाचा संदेश जगात पसरवण्यासाठी निघाला होता . जाण्यापूर्वी बुद्धाचे आशीर्वाद घ्यायला तो आला होता त्याने बुद्धांच्या पायाला स्पर्श करून आशीर्वाद घेतला तेव्हा बुद्ध म्हणाले – हा पहा दिव्य वरदान लाभलेला मंक त्याने आईला मारले आहे . त्याने वडिलांना मारले आहे . सर्व नातेवाईकांना मारले आहे त्याने राजालाही मारले आहे . सर्व शिष्यांना आश्चर्य वाटले त्यांचा त्यांच्या कानावर विश्वास बसेना . बुद्ध हे काय म्हणत आहेत ?
एका शिष्याने धैर्य एकवटून विचारले – महाराज , तुमच्या बोलण्याचा अर्थ काय ? खुनी माणूस गुणी कसा असेल ? तुम्ही याला वरदान लाभले आहे असे म्हणत आहात .
बुद्ध हसून म्हणाले – एवढेच नाही तर त्याने स्वतःला पण मारले आहे . त्याने आत्महत्या केली आहे .
त्यानंतर त्यानी एक गाणे म्हटले . ” गाथा ” . त्यात त्यानी त्याना काय म्हणायचे होते ते स्पष्ट केले .
प्रत्येकाला एक मूल म्हणूनच वाढविण्यात आले आहे . जगात तुमची पहिली शिकवण तशी आहे . वर्षानुवर्षे तुम्हाला लहान मूल म्हणून रहायलाच शिकविले आहे तुम्हाला परावलंबी ठेवण्यात आले आहे . तुम्हाला नेहमीच कुणा तरी वडिलधाऱ्या व्यक्तीचा आधार घेण्याची सवय लावली आहे . काय करावे आणि काय करू नये हे कुणी तरी अधिकाराने सांगावे असे तुम्हाला वाटत आले आहे ..
परिपक्वता म्हणजे काय ? तर आपले निर्णय स्वतः घेणे . स्वतःच्या पायावर उभे रहाणे . काय करावे , काय करू नये हे स्वतः ठरवणे . पण हे होत नाही प्रत्येकाचे आई वडील मुलांना बिघडवतात .मग शाळा , मग कॉलेज . मग विद्यापीठ सागळे तुम्हाला बिघडविण्यासाठी आतूर असतात . त्यामुळे क्वचितच कोणी प्रौढ – परिपक्व होतो .
समाजाला परिपक्व माणसे नको असतात . ती धोकादायक असतात . असा माणूस स्वतःच्या इच्छे प्रमाणे जगतो . तो स्वतःच्या गोष्टी स्वतः करू लागतो . लोकांचे मत . लोक काय म्हणतील याची तो फिकिर करत नाही . आदर . मान , सन्मान यांच्या तो मागेच नसतो . तो आपले आयुष्य आपल्या मर्जीत जगतो त्यासाठी तो काहीही करायला तयार असतो .
पण तो स्वातंत्र्याचा त्याग करायला कधीच तयार नसतो
समाजाला अशी माणसे नको असतात त्यांची समाजाला भीती वाटते . सर्वांचे मानसिक वय ७-१४ एवढेच असावे असे समाजाला वाटते .
ओशो – Maturity या पुस्तकातील दोन पानांचा अनुवाद बुद्ध पौर्णिमेनिमित्त
श्याम केळकर . . . . फेसबुकवरून साभार

*************************************

नवी भर दि. १८-०६-२०२२ :

☸☸☸☸☸☸☸☸☸☸☸
एक बार एक भन्ते जी भिक्षा माँगते हुए एक घर के सामने खड़े हुए और उन्होंने आवाज लगायी,
भिक्षा माते
घर से महिला बाहर आयी। उसने उनकी झोली मे भिक्षा डाली और कहा,
“भन्तेजी, कोई उपदेश दीजिए!”
भन्तेजी बोले, “आज नहीं, कल दूँगा।”
दूसरे दिन भन्तेजी ने पुन: उस घर के सामने आवाज दी – भिक्षा माते
उस घर की स्त्री ने उस दिन खीर बनायीं थी, जिसमे बादाम-पिस्ते भी डाले थे,
वह खीर का कटोरा लेकर बाहर आयी।
भन्ते जी ने अपना कमंडल आगे कर दिया।
वह स्त्री जब खीर डालने लगी, तो उसने देखा कि कमंडल में गोबर और कूड़ा भरा पड़ा है। उसके हाथ ठिठक गए।
वह बोली, “भन्ते ! यह कमंडल तो गन्दा है।”
भन्तेजी बोले, “हाँ, गन्दा तो है, किन्तु खीर इसमें डाल दो।”
स्त्री बोली, “नहीं भन्ते, तब तो खीर ख़राब हो जायेगी। दीजिये यह कमंडल, में इसे शुद्ध कर लाती हूँ।”
भन्तेजी बोले, मतलब जब यह कमंडल साफ़ हो जायेगा, तभी खीर डालोगी न ?”
स्त्री ने कहा : “जी भन्ते !”
भन्तेजी बोले, “मेरा भी यही उपदेश है।
मन में जब तक चिन्ताओ का कूड़ा-कचरा और बुरे संस्करो का गोबर भरा है, तब तक उपदेशामृत का कोई लाभ न होगा।
यदि उपदेशामृत पान करना है, तो प्रथम अपने मन को शुद्ध करना चाहिए,
कुसंस्कारो का त्याग करना चाहिए, तभी सच्चे सुख और आनन्द की प्राप्ति होगी।
बुद्धं सरणं गच्छामि
धम्म सरणं गच्छामि
संघं सरणं गच्छामि

. . . . श्री.आर आर थोरात यांच्या फेसबुकवरील पानावरून साभार
🇮🇳🙏🏻☸💙🌹🦁🌞💙☸🙏🏻🇮🇳

control your emotions

Buddha and his disciples never stay in one place for a long time. Staying for a long time will be a burden to the villagers as they depend on villagers for their food.
One day Buddha went to a village he had never before. He knocked on the door of one of the houses in the village with his begging bowl.
After some time, a lady came out and she became furious to see a monk with a begging bowl in his hand.
Lady started abusing Buddha, “You are looking fit enough to work. Then you want to have food without working”.
And she kept on abusing him. But Buddha stood still listening without any reaction and waiting for her to finish.
She paused to catch her breath. Then she asked, “Why are simply standing like a stone? Say something.”
Buddha said, “Mother If an offer has come and if it is not accepted, to whom does it belong?”.
Lady replied, “I offer you nothing, just get out of my place”.
Buddha gently replied, “Mother, the time I met you, you have been offering me whatever you have?”.
The Lady realized that Buddha was referring to the abuses, she made on him and she asked
“So, your question is, if the offer is not accepted, to whom does it belong”.
Buddha smiled back.
Lady realized her mistake and she bowed to Buddha for forgiveness.
Buddha finally said, “As a mirror reflects an object and as stand still lake reflects the sky, take care of what you speak and how you act is always good. For goodness will always cast back goodness and for harm will always cast back harm”.
Then she bought some food for him. Buddha thanked her and he continued his journey.
Moral of the story:
Never let anyone take control or empower you, through their anger and words. Instead, be the mirror and reflect them. Be mindful and control your emotions.
By controlling yourself, you will never get affected by anyone. And the only person who is going to get affected by the negativity in them.

अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे

माझे अभियांत्रिकी महाविद्यालयामधले (इंजिनियरिंग कॉलेजमधले) सहपाठी श्री.श्यामसुंदर केळकर हे निरनिराळ्या विषयांवर मुखपुस्तकावर (फेसबुकावर) स्फुट लेख लिहित असतात. अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार या विषयावरील त्यांचे ११ स्फुट लेख मी या पानावर एकत्र दिले आहेत. हे लेख विचारांना चालना देणारे तसेच खूप माहितीपूर्ण आहेत. यात मांडलेली मते पूर्णपणे त्यांची आहेत आणि त्यांच्या मतांना कशाचा आधार आहे यांचे संदर्भ त्यांनी ठिकठिकाणी दिले आहेत. यावरील माझी मते / प्रतिसाद मी खाली दिले आहेत. . . . आनंद घारे

अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे १
( गुजरात मध्ये मांसाहारी दुकानांवर बंदी घालण्यात येत आहे . त्यावरून या विषयाचा एकूणच संक्षिप्त अभ्यास मांडण्याचा हेतू आहे . )
अहिंसा म्हटल्यावर आपल्या डोळ्यासमोर येतात तीन नावे – गौतम बुद्ध , वर्धमान महावीर आणि महात्मा गांधी. खरे म्हणजे येशू ख्रिस्त यांचेही नाव यायला हरकत नाही त्यानीही हिंसेचे समर्थन केल्याचे ऐकिवात नाही किवा वाचनात नाही . ख्रिश्चन धर्माशी आपला जास्त परिचय नसल्यामुळे ते नाव डोळ्यासमोर येत नाही हे खरे.
हिंदू देवतांचे मात्र एकही नाव डोळ्यासमोर येत नाही . आपले सगळे देव शस्त्रधारी आहेत . नि:शस्त्र देव एकही नाही . देवतांची स्थिती तर त्याहून वाईट ! देव फक्त शस्त्रधारी असतात , देवता त्रिशूळ घेऊन कोणाला तरी मारत असतात आणि या देवताना अनेक पशू बळी दिले जात असतात . ( अपवाद फक्त सरस्वती आणि लक्ष्मी )
म्हणजेच आपले बहुतेक देव आणि देवता ह्या मांसाहार जास्त प्रचलित असलेल्या काळातील आहेत .
असे का बरे असावे ? येशू ख्रिस्त याना दोन हजार वर्षे लोटली , महावीर आणि बुद्ध याना २५०० वर्षे लोटली . पण विष्णूचा आठवा अवतार श्रीकृष्ण याना जाऊनच ५४०० वर्षे लोटली . श्रीराम याना जाऊन ९०००-१०००० वर्षे झाली असावीत . म्हणजे आपले देव हे जास्त जुने आहेत . परशुराम , वामन आणि नरसिंह तर त्याही पूर्वी. आपण अजून त्यानाच चिकटून आणि त्यांच्याच काळात वावरत आहोत . देवतांच्या काळाचा तर काहीच अंदाज करता येत नाही .
बुद्ध आणि महावीर यांचेनंतर ही खूप ज्ञानी पुरुष भारतात होऊन गेले . त्यातील एक प्रमुख नाव चक्रधर स्वामी. (११९४- १२६७ – साली त्यानी आपल्या पंथाची सुरुवात केली ) हे स्वत:ला द्वैत पंथी वैष्णव असे म्हणत आणि श्रीकृष्ण याना आपले दैवत मानत. यानी स्थापन केलेल्या पंथाला पुढे महानुभाव पंथ नाव मिळाले. हा पंथ शाकाहाराचा समर्थक असून मद्यपानाचा निषेध करतो . ह्यानी अहिंसेचा उपदेश केलेला आहे . ह्या पंथात दफनाची पद्धत आहे . नगर , बीड , परभणी अशा दुष्काळी भागात हा पंथ जन्माला आल्यामुळे असे असावे . चक्रधरस्वामी ह्यानी वैदिक परंपरेला नाकारून शूद्रांसह स्त्रियांना ही मोक्षाचा समान अधिकार आहे असे म्हटले आहे . त्याना महाराष्ट्रातील आद्य समाज सुधारक मानले जाते .
त्याना मराठीचे संस्थापकही मानले जाते . त्यांची शिष्या महदंबा ही मराठीतील पहिली कवयित्री मानली जाते . त्यानी रचलेले ” धवळे ” हे मराठीतील पहिले कवयित्री काव्य मानले जाते .
असाच दुसरा एक पंथ बिश्नोई पंथ . त्याविषयी पुढील भागात .


श्याम केळकर


अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे २
बिश्नोई पंथ .
सलमान खान चिंकारा प्रकरणामुळे हा पंथ लोकाना माहीत झाला . आजकाल पर्यावरण या विषयावर खूप बोलले जाते पण हा भारतातील किवा कदाचित जगातील पहिला पर्यावरणवादी पंथ म्हणावा लागेल . ह्या पंथाचे अनुयायी बहुतांशी राजस्थानमध्ये आहेत . या पंथाचे संस्थापक गुरु जंभेश्वर ( १४५१-१५३६ ) बिश्नोई याचा अर्थ वीस अधिक नऊ . यानी अनुयायांना २९ आज्ञा ( नियम ) घालून दिले होते . त्यापैकी सर्वात महत्त्वाचे दोन म्हणजे:-
१) जीवदया – कोणाही प्राण्यांची हत्या करावयाची नाही
आणि
२) कोणतेही हिरवे झाड तोडायचे नाही .
या पंथाचे आजही भारतात सुमारे १० लाख अनुयायी आहेत .
१७३० साली जोधपूरचे राजे अभयसिंग यानी खेजराली गावात झाडे तोडण्यासाठी कामगार पाठविले . (१२-९-१७३० , भाद्रपद शुद्ध दशमी) अमृतादेवी बिश्नोई या महिलेने झाडे तोडण्यास विरोध केला . तिचा शिरच्छेद करण्यात आला . तिच्यानंतर तिच्या तीनही मुली आणि नंतर अनेक – एकूण ३६३ माणसानी आपले प्राण गमवावे लागले . शेवटी राजाने माघार घेतली . ( जगातील तो पहिला मोठा अहिंसक सत्याग्रह असावा ) भाद्रपद शुद्ध दशमी हा दिवस अजूनही अमृतादेवी यांच्या स्मरणार्थ पाळला जातो .
१९७३ साली याच अंदोलनातून प्रेरणा घेऊन सुंदरलाल बहुगुणा यानी उत्तराखंड येथील चमोली गावात ” चिपको ” आंदोलन सुरू केले . Rain water Harvesting बद्दल आपण बोलतो इथे तेही केले जाते . प्राणी आणि पक्षी यांचेसाठी वेगळा साठा केला जातो . हरणाच्या आईचा मृत्यू झाल्यास या स्त्रिया पिल्लाला अंगावर दूधही पाजतात .
या पंथातही पार्थिव शरीर दफन करण्याची प्रथा आहे . वाळवंटी प्रदेश आहे .
( महानुभाव पंथ ७५० वर्षे ,बिष्णोई पंथ ५०० वर्षे टिकून आहे . प्रार्थना समाज , ब्राह्मो समाज , सत्य धर्म टिकले नाहीत . डॉ बाबा आढाव यांच्या दोन सभाना मी उपस्थित होतो. ते अजूनही सत्य धर्माची प्रार्थना सभेत म्हणतात . पण ते एकटेच .
ज्ञानी पुरुषानी स्थापन केलेले संप्रदाय मात्र शेकडो वर्षे टिकतात . जंभेश्वर यानी अशी काय जादू केली असेल की ३६३ माणसानी प्राण देण्यास मागेपुढे पाहिले नाही ? तेही मृत्यूनंतर १९४ वर्षानी ? )


श्याम केळकर


अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे ३
जीवो जीवस्य जीवनम् – असे विष्णू शिरोडकर लिहितात (वाचकांच्या प्रतिसादांमध्ये). हे प्राण्यांसाठी खरे आहे . त्याना मन नसते किवा असलेच तर फार मर्यादित असते .
त्याना कर्ताभाव नसतो कोंबडी पकडताना मांजराला काही पाप करत आहोत अशी भावना नसते . आहार , निद्रा , भय आणि मैथुन या निसर्ग – प्रेरणा जेव्हा उत्पन्न होतात तेव्हा त्यानुसार ते वागतात . म्हणून दादा भगवान यानी त्याना परमेश्वराचे आश्रित असे म्हटले आहे .
अमीबा ते मनुष्य प्राणी ही उत्क्रांती होत रहाते . अध्यात्मानुसार तोच आत्मा पुढे पुढे जातो . ( डार्विन च्या म्हणण्यानुसार उत्क्रांती होते . आत्म्याचा विषय नाही .) तोच आत्मा पुढे सरकतो कारण या पैकी कुठल्याही देहात कर्ता भाव नाही आणि त्यामुळे पाप – पुण्य , चांगले – वाईट , शुभ – अशुभ असे काहीच नाही . पुढे जात जात तो मानवी देह गाठतोच. पुढचा प्रवास ( जे मानतात त्यांचेसाठी ) मात्र आपोआप नाही तो आपणच निर्धारित करतो .
मांजर जसे कोंबडे पकडून चावून चावून खाते तसे आज स्वत:ला मांसाहारी म्हणणारे खाऊ शकतील ? कदाचित ९०००-१०००० वर्षांपूर्वी आपले पूर्वज तसे खातही असतील . अजूनही आदिवासी लोक काही ठिकाणी प्राणी पकडून खातात . डुकरे पकडून त्याना जिवंत भाजून खातात . ( पहा – फॅंड्री ) म्हणजेच आपल्याला आता आपण नैसर्गिकरीत्या १०० % मांसाहारी आहोत असे म्हणणे योग्य होणार नाही .
म्हणजे माणूस जसा जसा प्रगत होतो तसा तसा तो प्रत्यक्ष मांसाहाराकडून अप्रत्यक्ष मांसाहाराकडे वळतो. कोंबडा दुसऱ्या कोणीतरी मारावा , साफ करावा मग कदाचित पुढील गोष्टी ते करतील . अलीकडे कृत्रिम मांस निर्मितीचे प्रयोग चालू आहेत . असे मांस खाणाऱ्याना मांसाहारी म्हणायचे की नाही हा पुढेमागे चर्चेचा विषय होऊ शकेल .
मांसाहार ते शाकाहार हा प्रयोग हजारो वर्षे चालू आहे .
सत्य आणि अहिंसा इत्यादि दैवी गुणांचा विकास अनादि कालापासून होत आहे पुष्कळ विकास झाला आहे पण अजूनही विकासास पुष्कळ अवसर आहे जोपर्यंत आपल्याला सामाजिक शरीर आहे तोपर्यंत विकासास अनंत अवकाश आहे. वैयक्तिक विकास झाला तरी सामाजिक , राष्ट्रीय आणि जागतिक विकास रहातोच .
( शेवटचा परिच्छेद – गीता प्रवचने – विनोबा )
अहिंसेचा विकास कसाकसा होत गेला याविषयी विनोबांचे विचार पुढील भागात )


श्याम केळकर


अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे ४
थोडेसे विषयांतर
शाकाहार मांसाहार विचार करण्यापूर्वी माणसामाणसांमधील हिंसाचार कमी व्हायला हवा . पण महासत्ता बनण्याच्या अट्टाहासापोटी तो वाढत चालला आहे .
काही दिवसांपूर्वी म्हणजे एक – दीड महिन्यापूर्वी आपण एक बातमी वाचली असेल . चीनने उपग्रहातून क्षेपणास्त्र डागण्याची यशस्वी चाचणी केली . निर्धारित लक्ष्य सुमारे ३५ किमी चुकले . पण या बातमीमुळे अमेरिकेसह युरोप आणि इस्रायल हादरले . या मुळे जगातील अस्तित्त्वात असलेल्या सर्व क्षेपणास्त्रविरोधी यंत्रणा कुचकामी होणार आहेत .
आणि कालच बातमी आहे की अमेरिका आता चंद्रावर अण्वस्त्र प्रकल्प उभारणार आहे . हा प्रकल्प पृथ्वीवरच उभा करून चंद्रावर पाठविला जाईल .
कदाचित हे चीनला उत्तर असेल . माहीत नाही .
१००० वर्षापूर्वीची युद्धे समोरासमोर होत . त्यासाठी समोरासमोरचा रक्तपात पाहावा लागतो . तो पाहून अंत:करणात करुणा जागी होते . आजकालच्या ह्या यंत्रणा हजारो किमी वरून हे करू शकतात . अशा परिस्थितीत माणसामाणसांमधील हिंसा दूर करणे हे खूप कठीण काम आहे .
कदाचित आपण प्राण्यांचे बाबतीत अधिक सहृदय झालो तर हे होईल का ?


श्याम केळकर


अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे ५
आहार काय असावा याचा जैन धर्मात खूप विचार केलेला आहे . मी मागेच एका स्फुटात जैन धर्मात १४ आध्यात्मिक पायऱ्या मानलेल्या आहेत हे सांगितले होते . १४ वी पायरी ही तीर्थंकर ही आहे . वर्धमान महावीर ही आहे .
जैन धर्मात खाण्यापिण्याचे खूप कडक नियम आहेत . पण आपण आणि जैन मित्रानी हे लक्षात घेतले पाहिजे की हे नियम सर्वसाधारण लोकांसाठी नसून साधकांसाठी आहेत . ज्याना आध्यात्मिक दृष्टीने उच्च पायरी गाठायची आहे त्यांचे साठी त्या गोष्टी आहेत . पदवी परीक्षा देऊ इच्छिणाऱ्या लोकांसाठी आहेत . ते नियम सर्व साधारण लोकांसाठी नाहीत. ( संदर्भ – साध्वी वैभवश्री यांचे चरम मंगल या वाहिनीवरील प्रवचन )
अनेक जण विचारतात की पूर्वी ऋषी मुनी मांसाहार करत नव्हते का ? याचे उत्तर बहुधा हो असेच द्यावे लागेल . भवभूती कवीच्या उत्तर राम चरित्रात एक प्रसंग आहे . वाल्मीकी ऋषीन्च्या आश्रमात वसिष्ठ ऋषी आले असता त्यांच्या स्वागतासाठी एक लहान कालवड ( गायीचे स्त्री पिल्लू ) मारली गेली तेव्हा एक लहान मुलगा मोठ्या मुलाला विचारतो – “आज आपल्या आश्रमात तो दाढीवाला बाप आला आहे , त्याने आपली कालवड मटकावली हे खरे ना ?” ( भवभूतीचा काळ ८ वे शतक मानला जातो .)
तो मोठा मुलगा म्हणतो :- ” अरे ते वसिष्ठ ऋषी त्यांचेबद्दल असे बोलू नये . ” ( संदर्भ – गीता प्रवचने – १६ वा अध्याय )
हाच प्रसंग आचार्य अत्रे यानी आपल्या गुरु- दक्षिणा या लहान मुलांच्या नाटकात वापरला आहे .
पण आपण हे ध्यानात घ्यायला हवे की तो काळ सुमारे ९-१० हजार वर्षापूर्वीचा आहे . त्या काळी माणसाचा साराच उदरनिर्वाह पशूवरच होत होता . आपण गोमांस खात नाही म्हणून आपण वसिष्ठ ऋषीन्पेक्षा मोठे असे मानण्याचे कारण नाही .
पण ज्यांचा आध्यात्मिक विकास झाला त्याना हे अयोग्य वाटू लागले . म्हणून त्यानी मांसाहार करू नये असा प्रचार सुरू केला .
जैन धर्माचे २२ वे तीर्थंकर नेमीनाथ . हे श्रीकृष्ण यांचे सख्खे चुलत भाऊ . लग्नासाठी वधूकडे निघाले असता त्याना शेकडो पशूंची हत्या होताना दिसली . लग्नाच्या पाहुण्या मंडळींच्या खाण्यासाठी हे चालले होते . ते पाहून त्याना शिसारी आली आणि त्यानी तात्काळ दीक्षा घेण्याचा विचार केला . ( हा काळ सुमारे ५५०० वर्षांपूर्वीचा )
खाण्यापिण्याचे नियम स्थल – काळ – समूह सापेक्ष असतात . सर्वानी तेच स्वीकारावेत हे म्हणणे योग्य नाही .
क्रमश :


श्याम केळकर
( मी स्वत: कधी चिकन , मटण , मासे खाल्लेले नाहीत . अंडी मात्र खात असे . पण १९९५ साली साधू वासवानी दिवसाचे निमित्त साधून मी अंडी खाणेही बंद केले . शक्यतो मी केक खात नाही . पण अलीकडे केकचे प्रस्थ खूप वाढले आहे . चुकून केकमार्फत कधीतरी अंड्याचा अंश खाल्ला गेला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही .)


अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे ६
श्रीराम ते श्रीकृष्ण या काळात हळूहळू मांसाहार करू नये असे वाटणाऱ्या लोकांची संख्या वाढू लागली . जैन पंथाचे लोक वाढू लागले हेही कारण असू शकते . श्रीकृष्ण यानी गायींचे संवर्धन आणि पालन याला महत्त्व दिले. गायी पाळणारे ते गोप आणि गोपी . कदाचित याच काळानंतर गाय मारू नये, ती आपल्याला दूध देते , तिला मारू नये असा विचार वाढीस लागला असावा . ती गोमाता आहे असे याच काळापासून लोक मानू लागले आणि कमीतकमी गोमांस तरी खाऊ नये हा विचार खूप लोकात पसरला .
कृष्णानी गोवर्धन पर्वत उचलला ही रूपक कथा असू शकते . श्रीकृष्णानी गोवर्धन आणि गोरक्षा अशा दोनही बाजूनी गायींची संख्या वाढवण्यावर भर दिला . ( दादा भगवान – अहिंसा )
इतर प्राण्यानाही मारू नये असे बहुधा ब्राह्मण लोकाना वाटू लागले . पण अशी सक्ती इतर लोकांवर करणे शक्य नव्हते . मग त्यासाठी फक्त यज्ञात बळी दिलेले पशूच फक्त खावे , इतर नाही असे शिकविण्यात येऊ लागले . देवाला / देवीला बळी दिलेले पशूच फक्त खावे असे सांगण्यात येऊ लागले . यात दुतर्फा सोय होती . यज्ञ करणारे आणि मांसाहार करू इच्छिणारे . परिणामी यज्ञयाग वाढू लागले . देवाला बळी वाढू लागले . देवतांची संख्या वाढू लागली . यज्ञात बळी दिलेला प्राणी स्वर्गात जातो असे सांगणे सुरू झाले . अडाणी आणि अशिक्षित जनतेला ते खरे वाटे . ( संदर्भ – गीता प्रवचने )
( या संदर्भात कबीर यांची गोष्ट आहे . अशाच एका यज्ञात ते गेले . त्यानी विचारले :- या बोकडाचे तुम्ही काय करणार ?
ब्राह्मण म्हणाले :- त्याला बळी देणार . त्यामुळे त्याला स्वर्गप्राप्ती होईल . कबीर म्हणाले :- मग तुमच्या वडिलांनाच का बळी देत नाही ? ते म्हातारे आहेतच . त्याना स्वर्गात जाऊ दे .
मग कबीरांचे काय झाले असेल त्याची तुम्ही कल्पना करू शकता . ( संदर्भ – दादा भगवान – आप्तवाणी -२) )
मग गौतम बुद्ध आले . ते म्हणू लागले – कमीतकमी देवाच्या नावाने तरी हिंसा करू नका . देवाला बळी देणे थांबवा .
महावीर यांचा जैन पंथ आणि गौतम बुद्ध यांचे अनुयायी वाढू लागले . सम्राट अशोकाने बौद्ध धर्माला राजाश्रय दिला . त्यानंतर बौद्ध धर्म जवळजवळ भारतभर पसरला .
त्यामुळे भारत हा जगातील शाकाहारी लोकांचे प्रमाण जास्त असणारा एक देश बनला .
बौद्ध आणि जैन धर्म का नष्ट झाला / केला गेला हा इतिहास काही फारसा स्पृहणीय नाही. पण तो इतिहास सांगणे हा वर्ण्य विषय नाही .


श्याम केळकर


अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे ७
मांसाहार करणाऱ्या लोकांच्या अनेक शंका असतात . जैन धर्म यातील जास्तीतजास्त शंकांचे निरसन करतो . सर्वात सामान्य ( Common) शंका ही की सर्वच प्राणीमात्रात जीव असतो मग मांसाहाराला आक्षेप का ?
( ज्यांचा पारलौकिक धर्मावर विश्वास नाही त्यानी वाचले नाही तरी चालेल .)
जीवांचे पांच प्रकार आहेत :-
एकेंद्रिय जीव – याना फक्त स्पर्शेंद्रिय असते . ( यात वनस्पती आल्या . )
दोन इंद्रिय असलेले जीव – याना स्पर्श आणि चव अशी दोन इंद्रिये असतात .
तीन इंद्रिये असलेले जीव – याना वासाचे आणखी एक इंद्रिय असते .
चार इंद्रिये असलेले जीव – याना चक्षू ही असतात .
पांच इंद्रिये असलेले जीव – याना कान ही असतात
आणि
माणूस – पंचेंद्रिये असलेला आणि खूप विकसित मन असलेला .
मग साधकाचा सर्वात उत्तम आहार कोणता ? एकेंद्रिय जीवांचा . आहार घेतल्याशिवाय सुटका नाही आणि थोडीफार हिंसा अटळ आहे . एकेंद्रिय जीवच आपला सर्वोत्तम आहार आहे . एकेंद्रिय जीव हे त्रस जीव ( ज्याना त्रास / यातना होतो असे जीव ) नाहीत .
निर्जीव वस्तू खाऊ शकत नाही . म्हणून जीव असणारी वस्तूच खावी लागते .त्यानेच शरीराचे पोषण होते . जीव असतो अशा आहारातच जीवनसत्त्वे असतात . पण एकेंद्रिय जीवात रक्त , पू आणि मांस नाही . म्हणून हे जीव खाण्यात कमीतकमी हिंसा आहे .
त्या जीवानी तुम्हाला जगविले हे पुण्य त्यांच्या पदरात आपोआप पडते . त्यांची उर्ध्वगती होते . ते एकेंद्रियातून दोन इंद्रिये असलेल्या जीवात जातात . त्याचे पाप आपल्याला मिळते पण आपण पूर्ण दिवस जगलो आणि धर्माचरण केले म्हणून पुण्यही मिळते . पण पाप दहा रुपयांचे असेल आणि पुण्य १०० रुपयांचे असेल त्यामुळे एकूण तुम्हालाही फायदाच होतो .
सर्वात अहितकारक काय ? अर्थातच उलट .
माणूस खाणे सर्वात वाईट
मग पंचेंद्रिय जीव खाणे वाईट
मग चार इंद्रिये असलेले जीव
असे खाली खाली –
( संदर्भ – दादा भगवान – अहिंसा )


श्याम केळकर


अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे ८
अंडे खाऊ शकतो की नाही ?
काही जण म्हणतात की अंडी दोन प्रकारची असतात सजीव आणि निर्जीव . सजीव अंडी खाऊ शकत नाही कारण त्यात जीव आहे . तो बेशुद्ध अवस्थेत आहे तरी पण तो जीवच आहे आणि ते फुटते तेव्हा त्यातून पंचेंद्रिय जीव बाहेर पडतो . निर्जीव अंडी खाऊ शकत नाही कारण आपण निर्जीव – जड काहीच खात नाही निर्जीव वस्तूत जीवनसत्त्वेच नसतात . त्यामुळे निर्जीव अंडे खाण्यात काहीच अर्थ नाही . ( आपण शक्यतो शिळे अन्न खात नाही . मांसाहार करणारेही शिळे मांस खात नाहीत . कारण ते निर्जीव असते .) म्हणजेच कोणत्याही प्रकारचे अंडे आपण खाऊ शकत नाही . ( दादा भगवान )
दूध पिऊ शकतो की नाही ?
दूध हे वासरासाठी असते , आपल्यासाठी नाही असे काही जण म्हणतात . पण हे जंगली प्राण्यांच्या बाबतीत बरोबर आहे . आपण गायीला / म्हशीला पाळतो . त्याना खूप खायला घालतो . त्यामुळे वासराला पाजून देखील त्या गायीकडे / म्हशीकडे खूप दूध शिल्लक असते असे दूध पिण्यास काही हरकत नाही . ( दादा भगवान )
मांसाहार कोणी घ्यावा ? ( कोणी घेणे अनुचित नाही .)
आहार शुद्धीचे जितके प्रयोग भारतात झाले तितके जगात कोठेही झालेले नाहीत . भारत हा एकमेव देश जगात आहे जिथे कित्येक जातीच्या जाती मांसाहार करत नाहीत . ज्या करतात त्यांच्याही आहारात मांस ही नित्य बाब नसते . काही जण श्रावणात , काही सोमवारी , शनिवारी आणि एकादशी , चतुर्थी अशा दिवशी मांसाशन करत नाहीत .
आपण जन्म घेतो त्याबरोबरच आपल्याला स्वधर्म मिळतो . ज्या आई बापांचे संस्कार घेऊन आपण जन्म घेतो तेव्हाच आपण आहारशुद्धीच्या एका टप्प्यावर आलेलो असतो . ही पूर्व पुण्याई घेऊन आपण पुढे जायला पाहिजे . पण हल्ली पाश्चात्य संस्कृतीचा प्रभाव वाढत चालला आहे . आपल्यातील जड श्रद्धा , अंधश्रद्धा ढासळल्या तर त्यात नुकसान नाही . पण एक अंध श्रद्धा जाऊन दुसरी येणे योग्य नाही . काही जणाना मांसाहार इष्ट वाटू लागला आहे .
( गीता प्रवचने – विनोबा )
ज्या व्यक्तीनी शाकाहारी कुटुंबात जन्म घेतला आहे त्यानी शाकाहार सोडणे योग्य नाही . मांसाहारी कुटुंबात जन्माला आला असाल तर मांसाहार करायला हरकत नाही . तुमच्या रक्तात मांसाहार आला नसेल तर तो करू नका .
बोकडाला , कोंबडीला काय आई वडील , मुलेबाळे नाहीत ?त्याना त्रास होत नसेल का ? तुम्हाला , तुमच्या मुलाबाळाना कोणी खाल्ले ( पूर्वी राक्षस खात असत असे आपण ऐकतो .) तर तुम्हाला त्रास होतो ना ? मग तुम्हाला प्राणी मारायचा अधिकार कोणी दिला ? ( दादा भगवान )
पाणी गाळून आणि उकळून प्यावे. पाण्यात अपकाय जीव असतात . त्यामुळे पोटात जीवाणू उत्पन्न होऊ नयेत म्हणून पाणी उकळून प्यावे असे सांगितले आहे . शरीर चांगले रहावे आणि ज्ञानावर आवरण येऊ नये म्हणून हे सांगितले आहे . ह्या पाण्यात आठ तासानी पुन्हा जीव उत्पन्न होऊ शकतात म्हणून दर आठ तासानी हे पाणी बदलावे असे जैन धर्मात सांगितले आहे . म्हणजे ही हिंसा मान्य केली आहे .


श्याम केळकर


अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे ९
भाव हिंसा , भाव अहिंसा
आपण श्वास घेतो तेव्हा हवेद्वारे अनेक जीव नाकातून आत जातात आणि अनेक जीव श्वास सोडतो तेव्हा बाहेर पडतात . म्हणजे हिंसा अटळ आहे .
म्हणजे अहिंसेसाठी काय करायला हवे ? भावात अहिंसा असली पाहिजे . कोणत्याही जीवमात्राला माझ्या शरीराकडून , वाणीने आणि मनाने किंचित् मात्रही दु :ख दिले न जावो, न जावो , न जावो अशी प्रार्थना करावी आणि असे भाव बाळगावेत . ही झाली भाव – अहिंसा . प्रत्यक्ष सगळ्या गोष्टी जमतीलच असे नाही . पण चूक झाली आणि समजली तर त्यासाठी माफी मागावी . ( आपण ज्या देवाला मानता त्याला स्मरून माफी मागावी नाहीतर गांभीर्याने माफी मागावी .)
कोणाही जीवाला मारण्याची , मानसिक आर्थिक त्रास देण्याची इच्छा म्हणजे भाव हिंसा . कोणावरही तू हे खाऊ नकोस , हे विकू नकोस ( जे विकणे कायद्याला धरून आहे ) अशी जबरदस्ती करणे म्हणजे हिंसा आणि असे करणाऱ्या आणि करविणाऱ्याला अनुमोदन देणे हीही हिंसाच . ( ऐसा करना , कराना और करवाना , इनका अनुमोदन करना ये सब हिंसामेही आयेगा l )


दुर्दैवाने महावीरांच्या अनुयायांना अहिंसेचा अर्थच कळला नाही . हिंसा करायची नाही म्हणून ते क्षत्रिय बनले नाहीत आणि त्याच कारणासाठी शेतीतही गेले नाहीत . सर्वच व्यापारात शिरले. व्यापारी म्हणून त्यानी जेवढी हिंसा केली तिला मर्यादाच नाही . ( सौजन्य – आचार्य रजनीश )


व्यापारी असल्यामुळे ते श्रीमंत आहेत, त्यांच्या हातात सत्ता आहे आणि त्या जोरावर जबरदस्तीने छोट्या छोट्या हातगाडीवाल्या व्यावसायिकांना त्रास देत आहेत . हे अयोग्य आहे आणि निषेधार्ह आहे . रोज सकाळी ऑमलेट किवा अंडा बुर्जी खाणाऱ्या आणि ती सुविधा देणाऱ्या लोकाना त्रास देणे योग्य नाही . शाकाहारी / मांसाहारी असणे , किती प्रमाणात असणे ही सर्वस्वी त्या व्यक्तीची निवड आहे . महात्मा गांधी गोहत्या विरोधी होते पण गोहत्याबंदी कायद्याच्या विरोधात होते .
काय योग्य काय अयोग्य हे माणसाच्या विवेकबुद्धीवर सोडायला हवे .


श्याम केळकर


अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे १०

जैन धर्म , बौद्ध धर्म यात अहिंसेला जसे महत्त्व दिले आहे तसे शैव / वैष्णव / वैदिक धर्मात नाही . तत्त्वम् असि , अयमात्मा ब्रह्म , सर्वम् खलु इदम् ब्रह्मम् , ईशावास्यम् इदम् सर्वम् अशी सुंदर सुंदर वचने आहेत पण ती फक्त वादविवादात वापरण्यासाठी .
कोणतीही व्यक्ती ही पूर्ण चांगली किंवा वाईट नसते असे आधुनिक मानसशास्त्र सांगते . ती बदलू शकते असे मानसशास्त्र सांगते .पण त्याच्यावर लोक विश्वास ठेवत नाहीत .
अंगुलिमाल नावाचा एक खूनी दरोडेखोर होता . माणसाना मारून त्यांचे आंगठे तोडून त्यांची माळ तो गळ्यात घालत असे . तो रहायचा त्या जंगलात जाऊन नि:शस्त्र भगवान बुद्धानी आपल्या निर्भयतेने त्याला स्तिमित केले . त्याने बुद्धांचे शिष्यत्व पत्करले .
एका जंगलात एक अत्यंत विषारी साप रहात होता . तो भगवान महावीराना चावायला येताक्षणीच महावीरानी त्याला ” चंडकौशिक , आता तरी क्रोध सोड , शहाणा हो ” असे म्हटले . तो साप पूर्वजन्मात एक शीघ्रकोपी आचार्य होता आणि शिष्यांचा खूप छळ करी लहानसहान गोष्टींवरून त्याना कडक शिक्षा देई . महावीरांच्या हाकेसरशीच तो शांत झाला आणि त्याने प्राण सोडले .
अशा कथा हिंदू देव- देवतांच्या नाहीत . वाल्या कोळ्याचा वाल्मिकी ऋषी झाला ही कथा आहे पण ती नारदाच्या नावावर आहे . नारदाला आपण देव तर मानत नाहीच तर कळलाव्या असे म्हणतो . ( नारद हे आद्य कीर्तनकार होते असे म्हणतात आणि अजूनही त्यांच्या नावाने एक रिकामा पाट कीर्तनकार ठेवतात असे मी ऐकले आहे . मी लहानपणी २-३ कीर्तने ऐकली आहेत पण अशा दृष्टीने मी तेव्हा पाहिलेले नाही . )
दादा भगवान हे जन्माने वैष्णव , पण त्यांच्या शिकवणीत जैन धर्मावर जास्त भर आहे . महात्मा गांधी पण जन्माने वैष्णव पण त्यांच्यावरही जैन मताचाच प्रभाव आहे .
श्रीमत् राजचंद्र ( १८६७-१९०१ ) या नावाचे एक थोर ज्ञानी पुरुष गुजरातमध्ये होऊन गेले . फक्त ३४ वर्षांचे आयुष्य लाभूनही यांची योग्यता तीर्थंकरांच्या बरोबरीची मानली जाते . ( जैनात तीर्थंकर फक्त २४ असतात . काही जण राजचंद्र याना २५ वा तीर्थंकर मानतात . ) यानाच कृपाळू देव असेही म्हणतात . ( यांचे मूळ नाव रायचंद असे होते . महात्मा गांधींच्या आत्मचरित्रात त्याच नावाने उल्लेख आहे )
महात्मा गांधींचे राजकीय गुरु म्हणून आपण गोपाळ कृष्ण गोखले याना मानतो . पण गांधींच्या आध्यात्मिक विचारांवर श्रीमत् राजचंद्र यांचा खूप प्रभाव आहे . १८९१-१९०१ या काळात त्या दोघांचा नियमित पत्रव्यवहार असे . प्रत्यक्ष सहवास जास्त लाभला नाही कारण गांधींचे जास्त वास्तव्य या काळात भारताबाहेर होते . गांधी जरी गीता सतत जवळ बाळगीत तरी त्यांची अहिंसा आणि अहिंसात्मक सत्याग्रह ही कल्पना जैन प्रभावातून आली असावी . सत्याचा आग्रह जैन धर्माला मान्य नाही आणि अहिंसा हे शस्त्र म्हणूनही जैन धर्माला मान्य नाही .
पण नि:शस्त्र व्यक्तीने अन्यायाचा प्रतिकार कसा करायचा ? म्हणून जैन प्रभावातून दक्षिण आफ्रिकेत महात्मा गांधीना ही कल्पना सुचली असावी . ( रणावीण स्वातंत्र्य कोणा मिळाले ? , शठम् प्रति शाठ्यम् , जशास तसे ही विचारसरणी लोकाना आकर्षित करते . पण इंग्रजांविरुद्ध हे धोरण योग्य नाही हे महात्मा फुले लहूजी वस्ताद यांना आणि न्यायमूर्ती रानडे हे वासुदेव बळवंत फडके यांना सांगत होते . )


श्याम केळकर


अहिंसा – शाकाहार – मांसाहार – वगैरे ११ ( समारोप )
ज्ञानी लोकांच्या दृष्टिकोनातून हिंसा आणि अहिंसा
ज्ञानी लोकांतील कर्ता भाव लोप पावलेला असतो . त्यामुळे त्यांच्याकडून हिंसा होतच नाही . ते पाप – पुण्य , शुभ – अशुभ , चांगले – वाईट याच्या पलीकडे गेलेले असतात .
या जगात कोणीही मरत नाही आणि कोणीही मारू शकत नाही हे ते जाणून असतात . प्रत्येक जीवाची मरणवेळ येते तेव्हा भाव – हिंसा असलेली माणसे निमित्त होऊन त्याना मारतात . ( म्हणजे त्यांच्या देहाला मारतात . ) कर्ता भावामुळे त्याना पाप लागते . (म्हणून मारण्याचा पण अहंकार नसावा आणि वाचविण्याचा पण अहंकार नसावा .) पण ज्ञानींचे तसे नसते . त्याना कर्ता भाव नसतो . म्हणून ते पाप – पुण्य , शुभ – अशुभ, चांगले – वाईट आणि न्याय – अन्याय याच्या पलीकडे गेलेले असतात . ( दादा भगवान )
( पूर्वी मी लिहिले की मांजरही पाप – पुण्य, शुभ- अशुभ आणि चांगले वाईट असे काही करत नाही . त्याच्यातही कर्ता भाव नसतो . पण ते अज्ञानी आहे .)
येशूंचे एक वचन आहे की जे लहान मुलांसारखे असतील त्याना देवाच्या राज्यात प्रवेश मिळेल . येशूनी काय म्हटले आहे – लहान मुलांसारखे , लहान मुलाना असे नाही म्हटलेले – लहान मुले निष्पाप असतात ( आजकालच्या मुलांबाबत हे वाक्यही धाडसी वाटते .) ती निर्लेप असतात त्याना आपण सांगतो – खोटे बोलू नये . तो विचारतो – खोटे म्हणजे काय ? मग त्याला सांगतात :- जसे असेल तसे सांगावे . त्या मुलाची पंचाईत होते . म्हणजे जसे नसते तसे सांगावयाची पण रीत असते ? चौकोनाला चौकोन म्हण गोल म्हणू नकों . असे खोटे शिक्षण आपण त्याला देतो . ( विनोबा )
विषय विकार म्हणजे काय ते त्याना माहीतच नसते . म्हणजेच ते अज्ञानी असतात . उलट ज्ञानी हे विषय – विकाराना जिंकून पलीकडे गेलेले असतात आणि लहान मुलांसारखे झालेले असतात . ( रजनीश )
अशीच एक कथा आहे .कर्ता केवळ कृष्ण आहे या भावनेने कृष्णार्पण म्हणण्याची पद्धत आहे . एक बाई होती . काहीही केले की ती कृष्णार्पण म्हणायची . उष्ट्याला शेण लावून तो शेणगोळा तिने बाहेर फेकावा आणि लगेच कृष्णार्पण म्हणावे . लगेच तो शेणगोळा तिथून उठे आणि कृष्णाच्या मूर्तीवर जाऊन बसे . पुजारी मूर्ती साफ करून करून दमला . शेवटी कळले की हा सारा त्या बाईचा महिमा आहे . ती जिवंत असेपर्यंत असेच चालणार . ती आजारी पडली . मृत्यूघटिका जवळ आली . तिने मरणही कृष्णार्पण केले . त्याच क्षणी मंदिरातील मूर्तीचे तुकडे होऊन तिचे तुकडे खाली पडले तिला न्यायला विमान आले तेही तिने कृष्णार्पण केले . विमान देवळावर पडले आणि देऊळ कोसळले . (विनोबा – गीतादर्शन – अध्याय ९)


श्याम केळकर


माझ्या प्रतिक्रिया :

१. विठ्ठलासारखे पूर्णपणे निःशस्त्र देव आहेत. दत्तात्रेयाच्या सहा हातांपैकी काही हातांमध्ये शस्त्र दिसत असले तरी त्यांनी कुठल्याही अवतारात कोणा दुष्टाचा वध केल्याची कथा नाही. गीता आणि महाभारतात अनेक ठिकाणी अहिंसेचा पुरस्कार केला आहे. फक्त दुर्गा आणि कालीमातेने वेगळे अवतार घेऊन असुरांचे दमन केल्याच्या कथा आहेत. लक्ष्मी, सरस्वति आणि पार्वती या तीन्ही शांत देवता आहेत.
२. महाराष्ट्रातला वारकरी पंथ शाकाहार पाळतो. तोसुद्धा काही शतकांपासून चालत आला आहे.

३. सर्वसामान्य लोकांना आध्यात्मिक प्रगति वगैरे काही माहीत नसते किंवा त्यात रस नसतो. आपले वाडवडिल जे करत आले आहेत ते लहानपणापासून पहात असतात आणि तसेच करतात. काही विशिष्ट जातींच्या काही पिढ्यांपूर्वीच्या पूर्वजांनी अध्यात्माचा विचार केलाही असेल. काही पिढ्या त्यांचे अनुकरण करतात. त्यानंतरचे लोक स्वतंत्र विचार करून वेगळ्या मार्गाने जातात. तेही अध्यात्माचा विचार करत नाहीत. माझ्या लहानपणी गावातली किंवा ओळखीतली सर्व ब्राह्मण मुले शुद्ध शाकाहारी होती. आजची ब्राह्मण मुले सर्रास अभक्ष्यभक्षण करतात म्हणजे त्यांची आध्यात्मिक अधोगती झाली का? हवापाण्यापासून प्राण्यांच्या शरीराला पोषण मिळू शकत नाही. ते फक्त वनस्पतींनाच शक्य आहे. तसे पहायला गेल्यास वनस्पतीसुद्धा सजीवच असतात, पण त्यांनाही न खाल्ल्यास माणूस जीवंत कसा राहणार? मग एका प्रकारच्या सजीवांना खाणे आध्यात्मिक आणि दुसऱ्या प्रकारच्या सजीवांना खाणे वाईट असे का? व्हेगन लोक दूध किंवा दुग्धजन्य पदार्थसुध्दा खात नाहीत म्हणजे ते अधिक विकसित असतात का? मला वाटते हे वैयक्तिक पातळीवरच घडत किंवा ठरत असते. आजकाल सामाजिक बंधने शिथील झाली असल्यामुळे लोक जास्त मोकळेपणाने वागतात. त्यामुळे शाकाहार मागे पडत चालला आहे.

हिंसा करणे आणि मांसाहार यात थोडा फरक आहे असे मला वाटते. माझ्या ओळखीतल्या अनेक लोकांना मांसाहार वर्ज्य नाही, पण त्यातले कोणीही खाटिक नाहीत. ते स्वतः कुठल्याही पशूची हत्या करत नाहीत. त्यामुळे त्या पशूंना होणाऱ्या वेदना त्यांना दिसत नाहीत. सगळे शुद्ध शाकाहारी लोकही सहृदय असतातच असेही नाही. तेही अनेक जीवांना निरनिराळ्या प्रकारे निष्ठूरपणे पीडा देत असतात. ‘पाप – पुण्य , शुभ – अशुभ, चांगले – वाईट आणि न्याय – अन्याय याच्या पलीकडे गेलेले’ ‘ज्ञानी’ लोक ही एक निव्वळ कल्पना आहे, त्याचप्रमाणे गोष्टीतली ” कृष्णार्पण” म्हणणारी बाई ही भाकडकथा आहे. प्रत्यक्षात असे कोणी असत नाहीत. लहान म्हणजे भाषाही न शिकलेली मुले मनाने निष्पाप असतात कारण त्यावेळी त्यांना स्वार्थ नसतो. पण त्यांना बोलायला यायला लागले की मोठी माणसेच त्यांना खोटी आश्वासने देतात, खोट्या गोष्टी सांगतात ते ऐकून ती मुलेही लहान सहान थापा मारायला शिकतात. ती पूर्णपणे अहिंसक असतीलच असेही सांगता येत नाही. भाव हिंसा ही सुद्धा एक नैसर्गिक प्रवृत्ती (Instinct) आहे आणि ती स्वसंरक्षणासाठी सर्वांना उपजतच मिळालेली असते. सत्व, रज आणि तम हे गुण प्रत्येक व्यक्तीमध्ये असतातच, त्यांच्या प्रमाणावर जमेल तेवढे नियंत्रण ठेवण्यामुळेच माणसामाणसात फरक पडतो. सर्वसाधारण माणसे त्यांच्या आजूबाजूला वावरणाऱ्या चार लोकांकडे पाहून तसे वागत असतात. धार्मिक वृत्तीचे आणि तत्वचिंतन वगैरे करणारे लोक अधिक सात्विक, अहिंसक वगैरे होण्याचा प्रयत्न करतात. दुष्ट प्रवृत्तीच्या लोकांना त्यातच मजा वाटत असेल तर ते जास्तच हिंसक होत जातात.


आदि शंकराचार्य आणि अद्वैत – द्वैत वगैरे

१.आदि शंकराचार्य

आदि शंकराचार्यजयंती – केरळ च्या कालडी गावातून सात वर्षाचा एक तेजस्वी बालक संन्यास घेवून निघाला…. जन्मजात दैवीगुणांमुळे सहाव्या वर्षीच त्याला चारही वेदांचे ज्ञान झालेले होते.
निघतांना विधवा आईला आश्वासन दिले होते की तिच्या निर्वाणाच्या वेळी नक्की हजर राहिल व अंत्येष्टि ही मीच करील. तरीही आईने एकवेळ पुनर्विचार करायला लावला तर म्हणाला की त्याने आत्मोद्धारासाठी नव्हे तर जगदोद्धारासाठी संन्यास घेतला आहे!

त्याकाळी भारतातील समाज जीवनात आत्मग्लानीने पाखंडमत वृद्धींगत होत वेदांचे महत्त्व कमी होत असतांना वर्णाश्रम संस्कृतीचे पुनरुत्थान करून समाजाला व पर्यायाने राष्ट्राला एकसुत्रात त्याला गुंफायचे होते…. माणसाचा जीवनविकास जीव ते ब्रह्म असा आहे हा अद्वैत सिद्धांत मांडायला त्याचा जन्म झालेला होता.

भारताच्या दक्षिणेकडून त्याची उत्तरेकडे यात्रा सुरू झाली. गावा गावांमध्ये आपले अद्वैत तत्त्वज्ञान जागवत गंगाकिनारी तपःश्चर्येला तो निघाला. या प्रवासात हाती दंड, कमंडलू व काखेला झोळी येवढेच सोबत घेवून तो प्रखर बुद्धीमत्तेचा दैवी बालक निघाला. त्याकाळात धरणे नव्हती त्यामुळे नद्या किमान दहा महिने तरी तट भरभरून वाहात. त्यांना पोहून पार करत व वाटेत आडव्या येणाऱ्या डोंगर कड्यांना एखाद्या तरबेज गिर्यारोहकाप्रमाणे पादाक्रांत करत हा नर्मदा किनारी पोहचला. हा बालक निघाला होता गंगा किनारी, पण तपःस्थलीच्या सर्व खाणाखुणा त्याला नर्मदा किनारीच दिसल्यात…. मन म्हणत होते नर्मदा पार करून गंगेकडे जायचे आहे, पण अंतर्मन सांगत होते की नर्मदाकिनारीच त्याला त्याते ईप्सित साध्य होणार आहे.
तो नर्मदा किनारीच राहिला. अखंड परिभ्रमण हाच संन्याशाचा आचार असल्याने तो नर्मदाकिनारी तपश्चर्यारत फिरू लागला.
डोंगरांमधून नर्मदा काठाकाठाने फिरतांना त्याला एक गुहा दिसली. तपःश्चर्येला ही गुहा उत्तम समजून तो गुहेच्या दाराशी गेला व त्याची चाहूल लागून गुहेतून आवाज आला….
कोण आहेऽरे तिकडे….
मी शंकर…. कालडीवरून आलो…. ऐरवी हा परिचय पुरेसा होता….
पण विचारणाऱ्याच्या प्रश्नातील व्याप्ती शंकरला कळलेली होती.
शंकर हे देहाचे नाव होते, पण विचारणारा व सांगणारा दोघंही व्यापकतेच्या अवकाशात विहरणारे विहग होते. त्यामुळे संकुचित देहावस्था दोघांनाही मान्य नव्हती. संकुचित वर्णन दोघांनाही मान्य नव्हते.
आतून प्रश्न करणारे होते आचार्य गोविंदपाद! अनेक वर्ष ते त्या गुहेतच तपःश्चर्यारत होते.
बाहेर होता भरतभूचे वेदपुरक उत्थान करायला सर्वस्वाचा त्याग करून निघालेला आठ वर्षांचा शंकर….
गोविंदपादांनी आवाज दिला व बालक शंकराने अद्वैताचा झरा मोकळा करवून त्याचा प्रवाह सुरू करवला…..
मनो बुद्ध्यहंकार चित्तानि नाहं
न च श्रोत्र जिव्हे न च घ्राणनेत्रे ।
न च व्योम भूमिर्न तेजो न वायुः चिदानन्द रूपः शिवोsहम् शिवोsहम् ॥१॥
न च प्राणसंज्ञो न वै पंचवायुः न वा सप्तधातुः न वा पंचकोशः।
न वाक्‍पाणिपादं न चोपस्थपायु चिदानन्द रूपः शिवोsहम् शिवोsहम् ॥२॥
न मे व्देषरागौ न मे लोभमोहौ मदो नैव मे नैव मात्सर्यभावः।
न धर्मो न चार्थो न कामो ना मोक्षः चिदानन्द रूपः शिवोsहम् शिवोsहम् ॥३॥
न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं न मंत्रो न तीर्थं न वेदा न यज्ञ ।
अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता चिदानन्द रूपः शिवोsहम् शिवोsहम् ॥४॥
न मे मृत्युशंका न मे जातिभेदः पिता नैव मे नैव माता न जन्मः।
न बन्धुर्न मित्रं गुरुर्नैव शिष्यः चिदानन्द रूपः शिवोsहम् शिवोsहम् ॥५॥
अहं निर्विकल्पो निराकार रूपो विभुर्व्याप्त सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणीम् ।
सदा मे समत्वं न बंध्योर्नमुक्ती चिदानन्द रूपः शिवोsहम् शिवोsहम्॥६॥

मी मन, बुद्धी, अहंकार व चित्तही नाही,
मी कान, जिभ, नाक व डोळे युक्त शरीरही नाही,
मी आकाश, भुमी, तेज, वायू हे पंचमहाभूतही नाही,
परमआनंदरूप असा मी शिव आहे…..

भारतीय अद्वैत तत्त्वज्ञानाचे संपुर्ण सार या बालकाने आपल्या होणाऱ्या गुरूंसमोर अर्पण केले होते.
हा बालक पुढे आचार्य शंकर वा आद्य शंकराचार्य म्हणून प्रसिद्धी पावला. हे स्तोत्र आत्म षटक वा निर्वाण षटक नावाने अजरामर झाले आहे.
शंकराचार्यांनी आपल्या ३२ वर्षांच्या आयुष्यात अखंड भारताची तीनवेळा परिक्रमा केली.
जागोजागी वेद मत मांडतांना नवनविन रचना करुन भारतीय वेदांतांवर आधुनिक भाष्य करून अजरामर साहित्याची रचना केली.
वेदांवर इतके प्रभावी भाष्य करणारे शंकराचार्य हे कलियुगातील व्यास मुनीच आहेत. शंकराचार्यांचे वेदांवरील भाष्य, ब्रह्मसुत्रादी प्रस्थानत्रयीं वरील भाष्य तसेच त्यांनी प्रसंगोपात्त केलेल्या स्तोत्रादी रचना, तत्त्वज्ञान व व्याकरणाने परिपुर्ण असल्याने कालातीत आहेत.

आपल्या कुशाग्र बुद्धिमत्तेने त्यांनी वेदमत प्रस्थापित करतांनाच भारताच्या चारही दिशांना चार प्रमुख मठांची स्थापना केली व भारताच्या एकात्मतेला सुत्रबद्ध करायला उत्तरेतील मठाचे पुजारी दक्षिण भारतीय तर दक्षिणेतल्या मठाचे पुजारी उत्तरभारतीय ठेवलेत. तसेच पुर्व व पश्चिमेच्या मठांचेही केले.
चारही वेदांचे संरक्षण व संवर्धन करायला या मठांना ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद व अथर्ववेद हे वेद वाटून दिलेत.
देवाची सगुण उपासना कशी करावी याविषयी सामान्य माणसाला पंचायतन पुजेचे महत्त्व सांगितले.
आज हिन्दू धर्माचे जे रुप आहे ते शंकराचार्यांनीच टिकवून व वृद्धिंगत केलेले रूप आहे.
हीनते पासून दूर नेवून भारताची हिन्दू ही खरी ओळख शंकराचार्यांनीच निर्माण केली.

आज वैशाख शुद्ध पंचमी, श्रीमद्आद्यशंकराचार्यांची जयंती, हिन्दुधर्माची पुनर्रचना करणाऱ्या या विश्वकर्म्याला शतवार प्रणाम!
(वयाच्या ३२ व्या वर्षी श्रीशंकराचार्यांनी सदेह कैलासगमन केले आहे.)

श्रीशंकरो विजयते!
जय जय शंकर! हर हर शंकर!

वॉट्सॅपवरून साभार दि. ०८-०५-२०२२

श्रीशंकराचार्य स्तोत्र
द्वैतज्ञानतमः प्रभिन्नमभवद्यस्योदयाद्भूतले
वेदान्तामृतवर्षणाय निरताः वन्द्या यदीया कराः।
संव्याप्तो यदुपज्ञमेव महितो ज्ञानप्रकाशो भुवि
श्रीमच्छङ्करदेशिकेन्द्ररवये तस्मै नमो भास्वते।।
धन्या त्वं पृथिवि त्रिलोकगुरुणा कारुण्यमूर्त्या पुरा
पादाम्भोजरजःकणैः सुमहितैः सम्पाविता राजसे।
धन्यः त्वं श्रुतिशीर्षवृन्द महता भाष्यामृतेनैधसे
तत्पादाम्बुजसेवनोत्कमनसो धन्याः वयं शाङ्कराः।।
केचित् शम्भुमुमापतिं श्रुतिगिरां तत्त्वं परं मन्वते
लोकत्राणपरायणञ्च कतिचित् नारायणं मन्वते।
श्रीचक्राञ्चितबिन्दुमध्यवसतिं केचिज्जगन्मातरम्
तत्त्वं तत् गुरुशङ्कराख्यवपुषा विभ्राराजते नोतुलम्।।
येनाकारि समस्तलोकगुरुणा धर्मप्रतिष्ठापनं
यद्भाष्यामृतवर्षणैः श्रुतिशिरःक्षेत्रं समृद्धं महत्।
येनाज्ञानतमो महद्व्यपगतं लोकैकदीपत्विषा
सोयं शङ्करदेशिको भवतु नः वन्द्यं परं दैवतम्।।
हित्वा राजतपर्वतं परशिवः सन्त्रातुकामो नतान्
श्रीमच्छङ्करदेशिकेन्द्रवपुषा सञ्जात इत्यादरात्।
धीमन्तः कथयन्ति किन्तु विनतैः तत्पादसेवार्थिभिः
आविर्भाव इहेर्यते भवहरात् शुद्धात्परब्रह्मणः।।
धर्मेण प्रतिपालितो गुरुगुरोः यस्यावतारोत्सवः
वेदैश्च स्वशिरोभिरादृतमलं यद्भाष्यमत्यद्भुतम्।
यत्स्पर्शाद्भुवि देवताः पुनरगुः चैतन्यवत्त्वं पुरा
सोयं शङ्करदेशिको विजयते मोक्षैकदीपाङ्कुरः।।

*****

शुक्रवार दि.०६ मे, २०२२. आज आद्य शंकराचार्य यांची जयंती! हिंदु धर्माचा -हास होत असण्याचा काळात सुमारे दीड हजार वर्षांपूर्वी त्यांनी आपल्या हिंदुधर्माला नवसंजीवनी दिली. चार दिशांना चार आश्रम स्थापून सारा आर्यावर्त (भारत) हिंदुधर्माच्या सूत्रांनी एकत्र गुंफण्याचे अद्वितीय कार्य केले! गणपती, सूर्य, विष्णू, देवी भगवती आणि भगवान शंकर या दैवतांची (एकत्रित अशी) पंचायतन पूजा रूढ करून विविध देवभक्तांना एकत्र आणण्याचे ऐतिहासिक कार्य केले. अवघ्या बत्तीस वर्षांच्या आयुष्यात फार मोठे धर्मकार्य केलेल्या, असंख्य संस्कृत स्तोत्रे रचणा-या या आद्य शंकराचार्यांना, (ज्यांचा गौरव शंकरं लोकशंकरम् असा केला जातो!) विनम्र वंदन! आपणां सर्वांना आद्य शंकराचार्य जयंती निमित्त हार्दिक शुभेच्छा!

जगद्गुरु शंकराचार्याबद्दल पु.ल.

“काश्मीरच्या प्रवासी-मंदिरात आम्ही तळ ठोकला. ह्या टूरिस्ट सेंटरच्या उशालगतच एक उंच टेकडी आहे आणि टेकडीवर श्रीशंकराचार्यांचे मंदिर आहे. महिन्यापूर्वीच मी केरळातल्या आद्य श्रीशंकराचार्यांच्या कालडी गावी गेलो होतो. आणि आता भारताच्या उत्तर टोकाला ह्या दक्षिण टोकातल्या महापुरुषाने ज्या डोंगरमाथ्यावर बसून शंकराची उपासना केली ते मंदिर पाहत होतो. कुठे केरळातल्या पेरियार नदीच्या तीरावरचे ते कालडी गाव आणि कुठे काश्मिरातले श्रीनगर! कसल्या दुर्दम्य जिद्दीने भारलेली ही माणसे होती ! आम्ही विमानाच्या तीन तासांच्या प्रवासाला वैतागलो होतो आणि हा केवळ वयाच्या आठव्या वर्षी चतुर्वेदी झालेला आईबापावेगळा नंबुद्री ब्राह्मणाचा पोर मरत्या हिंदुधर्माला संजीवनी देण्यासाठी हजारो मैलांची वाट तुडवत, अरण्ये ओलांडत, पर्वत चढत उतरत कैलासराण्याच्या दर्शनासाठी केरळातून काश्मीरपर्यंत आला होता. काश्मिरात मला सर्वांत जर काही सुंदर वाटले असेल तर ते डोंगरमाथ्यावरचे आद्य श्रीशंकराचार्यांचे मंदिर ! गौरीशंकराहूनही जर उंच काही असेल तर ती त्या नंबुद्री ब्राह्मणाची विजिगीषा ! अद्वैताची ध्वजा घेऊन हा प्रखर बुद्धिमत्तेचा ब्राह्मण, पेरियार नदीचे ते पवित्र तीर सोडून जो निघाला तो पाखंड्यांना चेपत चेपत थेट काश्मिरापर्यंत आला. ज्ञानदेवांसारखीच काहीशी त्याचीही कथा. पतीनिधनोत्तर काही महिन्यांनी त्याची माता प्रसवली. गावातली गढूळ तोंडे गलिच्छ बोलली. आठव्या वर्षी वेद म्हणणाऱ्या पोराला डोक्यावर घेऊन नाचावे तिथे त्याला वाळीत टाकला. वास्तविक अशा मुलात किती कडवटपणा यायला हवा ! ज्ञानेश्वरात किती कडवटपणा यायला हवा ! ….
पण शंकराचार्य काय, ज्ञानेश्वर काय-हे धर्मसंस्थापनेचे नर. त्यांनी हिंदुधर्मावर साठलेले शेवाळ दूर करून सनातन आणि निर्मळ विचारांचे पाट देशभर सोडले.”

  • पु.ल. देशपांडे.

(अद्वैत वेदान्ताची पाळेमुळे खोलवर रुजवणाऱ्या, खऱ्या अर्थाने “जगद्गुरु” असलेल्या आदि शंकराचार्य यांच्या जयंतीच्या निमित्ताने.) . . . . वॉट्सॅपवरून साभार दि.८-०५-२०२२

*************************

२. द्वैत अद्वैत वगैरे

माझे इंजिनियरिंग कॉलेजमधले मित्र श्री.श्यामसुंदर केळकर यांनी निरनिराळे धर्म, तत्वज्ञान वगैरेंचा थोडा अभ्यास केला आहे आणि तो चालू आहे. द्वैत- अद्वैत हे शब्द बहुतेक लोकांच्या वाचनात निश्चितच आले असतील, पण आपल्या नेहमीच्या बोलण्यात ते सहसा कधी येत नाहीत. त्यामुळे त्यांच्याबद्दल थोडे गूढ वाटत असेल. फेसबुकवरील श्री.केळकर यांच्या भिंतीवर त्यांनी अलीकडे या विषयावर एक स्फुटलेखांची लहानशी मालिका दिली होती. ती मी जशीच्या तशी या पानावर उद्धृत केली आहे. यात द्वैत आणि अद्वैत म्हणजे काय याचा सविस्तर उहापोह केलेला नाही, पण त्यांच्याशी संबंधित असलेली आणि आपल्याला माहीत नसलेली अशी बरीच माहिती दिली आहे. ती उद्बोधक आहे. यातले तर्क आणि मते ही पूर्णपणे त्यांचीच आहेत आणि वाचकाने त्यांच्याशी सहमत व्हावेच असे त्यांचे म्हणणेही नाही. या लेखमालेमुळे त्यावर स्वतंत्रपणे विचार करायला चालना मात्र मिळेल. . . . . आनंद घारे

अद्वैत – द्वैत वगैरे -१
तत्त्वम् असि l
शंकराचार्य हे अद्वैत संप्रदायाचे जनक मानले जातात याचे प्रथम सूत्र आहे :-
तत्त्वम् असि l
संस्कृतची गम्मत बघा –
याच वाक्यातून अद्वैतवादी आणि द्वैत वादी दोघे आपली बाजू मांडतात .
तत्त्वम् असि म्हणजे तत् त्वम् असि l
ते तू आहेस . ( अद्वैत वादी )
इथे तत्त्वम् हा संधी मानला गेला आहे .
तत्त्वम् असि म्हणजे तस्य त्वम् असि l
म्हणजे त्याचा तू आहेस . ( द्वैत वादी )
म्हणजे इथे तत्त्वम् हा शब्द समास समजून त्याचा विग्रह केला आहे .
म्हणून ज्ञानी पुरुषांजवळ बसून शिकलेले ज्ञान ते खरे ज्ञान .( First generation knowledge )

********


अद्वैत – द्वैत वगैरे – २
महावाक्ये
महावाक्ये ४ मानली जातात :-
१) प्रज्ञानं ब्रह्म – ऐतरेयोपनिषद ( ऋग्वेद )
२) अहम् ब्रह्माsअस्मि – बृहदारण्यक उपनिषद (यजुर्वेद )
३) तत्त्वम् असि – छांदोग्योपनिषद् ( सामवेद )
४) अयमात्मा ब्रह्म – मांडूक्य उपनिषद ( अथर्ववेद)
उपनिषदांचा काळ किमान इसवीसन पूर्व १००० ते इसवीसन पूर्व ३००० असा मानला जातो . ( किवा त्याही पूर्वी )
प्रज्ञानम् ब्रह्म याचा अर्थ प्रगट ज्ञान म्हणजेच ब्रह्म . म्हणजेच जिवंत ज्ञानी पुरुष म्हणजे ब्रह्म .
अहम् ब्रह्माSस्मि म्हणजे मीच ब्रह्म आहे .
तत्त्वम् असि म्हणजे ते ( ब्रह्म ) तूच आहेस .
अयमात्मा ब्रह्म म्हणजे हा आत्माच ब्रह्म आहे .
ह्या चारही वाक्यांचा एकत्रित अर्थ काय निघतो ?
मी म्हणजे आत्मा आहे – ज्ञान प्राप्तीनंतर ब्रह्म आहे . ( म्हणजेच परमात्मा आहे . ब्रह्मालाच कोणी परमात्मा म्हणतात .)
ही चारही वाक्ये अद्वैत निदर्शक आहेत . म्हणजे अद्वैत सिद्धांत फार पूर्वी पासून प्रचलित आहे .
मग शंकराचार्य याना महत्त्व का ?
पण यात ” वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ” अशा पुनर्जन्मनिर्देशक किवा ” नैनम् छिंदति शस्त्राणि ” अशा आत्म्याच्या अविनाशीपणाचे निर्देशक वाक्यांचा उल्लेख का नाही ?
विशिष्टाद्वैत , द्वैताद्वैत आणि द्वैत सिद्धांत का आले ?

*******

अद्वैत – द्वैत वगैरे – 3
प्रज्ञानं ब्रह्म – ऐतरेयोपनिषद ( ऋग्वेद )
प्रज्ञानम् ब्रह्म याचा अर्थ प्रगट ज्ञान म्हणजेच ब्रह्म . म्हणजेच जिवंत ज्ञानी पुरुष म्हणजे ब्रह्म .
आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या अनेक व्यक्ती असतात . त्याना झालेले ज्ञान एकच असते का ? रजनीश , दादा भगवान , सरश्री सगळे जण म्हणतात की ते एकच असते .
हे भौतिक विज्ञान नाही . भौतिक विज्ञान सतत बदलत असते . काही नवीन गोष्टी कळतात . काही जुन्या गोष्टी चुकीच्या किवा अपुऱ्या असतात . त्यात सुधारणा करावी लागते . पण आत्मज्ञानाचे तसे नाही . सगळ्यांना एकच ज्ञान प्राप्त होते म्हणून आपण – प्रज्ञानम् ब्रह्म – असे म्हणू शकतो . ते ज्ञान जर वेगवेगळे असते तर ब्रह्म पण वेगवेगळे झाले असते .
मग अनेक पंथ का ? भगवान महावीर तीर्थंकर आणि गौतम बुद्ध तीर्थंकर का नाहीत ?
जैन मतानुसार तीर्थंकराना पुन्हा जन्म नसतो त्यांच्या सर्व आशा , अपेक्षा आणि आकांक्षा पूर्ण झालेल्या असतात , पाप – पुण्य / Debit – Credit दोन्ही खात्यात शिल्लक शून्य असते आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर ते सिद्ध क्षेत्रात जातात .
रजनीश यांच्या मते अनेक जण आत्मज्ञान प्राप्तीनंतर थेट मोक्षात जातात . पण ते तीर्थंकर नाहीत . ते सिद्ध आहेत .
तीर्थंकर व्यक्तींच्या केवळ दर्शनाने मोक्षगती मिळते . ( अर्थात तशाच पुण्यवान व्यक्तीना तो योग लाभतो .) पण या व्यक्ती लगेचच देहत्याग करून मोक्षास जातात . म्हणून ते तीर्थंकर नाहीत .
गौतम बुद्धांचा एक जन्म बाकी आहे असे काही पुस्तके सांगतात . आपले ज्ञान दुसऱ्याना मिळावे अशी त्यांची करुणा शिल्लक होती . म्हणून २५०० वर्षानी मी परत येईन असे त्यांचे वचन आहे असे म्हणतात . म्हणून ते तीर्थंकर नाहीत . ( सौजन्य – साध्वी – वैभवश्री , यू ट्यूब – चरम मंगल )
मग एवढे पंथ आणि संप्रदाय का ?
आत्म्याबद्दल मांडूक्योपनिषद् काय सांगते ?
हा अंत : प्रज्ञ नाही , बहि : प्रज्ञ नाही , उभयत:प्रज्ञ नाही
प्रज्ञानघन नाही ,प्रज्ञ नाही , अ- प्रज्ञ नाही .
अदृश्य , अव्यवहार्य ( ज्याचे भाग पडत नाहीत ), अग्राह्य , लक्षणरहित , अचिंत्य आहे , शब्दाने समजावण्यासारखा नाही . एकच एक आत्म्याचा अनुभव हे त्याचे सार आहे . तो शांत , शिव , अद्वैत आहे .
( सौजन्य – अष्टादशी – विनोबा )

*********

अद्वैत – द्वैत वगैरे – ४
प्रज्ञानं ब्रह्म – ऐतरेयोपनिषद ( ऋग्वेद ) -२
मग एवढे पंथ आणि संप्रदाय का ?
ज्ञान एकच असले तरी त्याची अभिव्यक्ती अशक्य असते
हे आपण कालच पाहिले . ( वर्धमान महावीर यांची देशना मौन असे असे एक पंथ मानतो .)
तरी पण तीर्थंकरपदापासून फक्त किंचित दूर असलेल्या व्यक्तीना हे ज्ञान अजून काही जणाना मिळावे असे वाटते .
पण त्या ज्ञानाची अभिव्यक्ती समोर कोण आहे त्यावर अवलंबून असते . ती अभिव्यक्ती वेगवेगळ्या प्रकारे असते . एकाच प्रश्नाचे उत्तर अशी व्यक्ती वेगवेगळ्या लोकाना वेगवेगळी देऊ शकते .
मुळात हा अनुभव स्वत:ला स्वत :च घ्यायचा आहे . ज्ञानी व्यक्ती फक्त सहायक – Catalyst बनू शकते . त्यासाठी आदर्श परिस्थितीत एकास एक असाच संपर्क हवा .
ज्ञानी व्यक्ती अतिशय दुर्मिळ असतात . आपले पुण्य त्याना ओळखण्यात कमी पडते . ओळखले तरी विविध प्रकारच्या अंतरायान्मुळे आपण त्यांच्याशी संपर्क करू शकत नाही . ज्ञानी व्यक्ती वेगवेगळ्या देशात प्रगट होतात . ते मुळात कमी बोलतात . त्यांच्या भाषेत बोलतात . ते कोणाशी तरी बोलतात आणि मग त्यांच्या बोलण्याची पुस्तके छापली जातात .
दादा भगवान म्हणतात :- एक वैद्य एका रोग्याला केळे खाणे बंद करा असे सांगतो . दुसरा रोगी केळे खाणे बंद करतो . अरे, तुला थोडेच वैद्यानी तसे सांगितले आहे ?
पुस्तक छापले की असे होते .
रजनीश लिहितात . एक माणूस काश्मीरला जातो . त्याला ती हवा आवडते . मग तो आपल्या मुंबईतील प्रेयसीला एक पेटी पाठवितो आणि लिहितो :- तुझ्यासाठी काश्मीरची हवा पाठविली आहे . काय होईल त्या हवेचे ? ज्ञान असे पेटीत / पुस्तकात बंद करता येत नाही .
एखाद्या मुलाने मेणबत्तीवर हात ठेवला तर त्याला आगीचा अनुभव येतो. त्यापूर्वी तो ऐकतो का ? नाही मग मात्र आयुष्यभर विसरत नाही . .
आत्म्याचा अनुभव आला की खूप आनंद होतो .
त्या आनंदाची मीमांसा तैत्तिरीय उपनिषदांत केली आहे . त्यासंबंधी पुढील भागात .

*********

अद्वैत – द्वैत वगैरे – ५
प्रज्ञानं ब्रह्म – ऐतरेयोपनिषद ( ऋग्वेद ) -३
आत्म्याचा अनुभव आला की खूप आनंद होतो .
त्या आनंदाची मीमांसा तैत्तिरीय उपनिषदांत अशी केली आहे .
ही आनंदाची मीमांसा आहे . युवक असावे युवक सत्चरित्र, अध्ययनसंपन्न ,अत्यंत आशावान , दृढ- निश्चयी ,बलिष्ठ असावा . त्याच्यासाठी ही सर्व पृथ्वी वित्ताने पूर्ण असावी हा जो आनंद तो एक मनुष्य – आनंद .
असे जे १०० मनुष्य – आनंद तो मनुष्य – गंधर्वांचा १ आनंद आहे .
असे मनुष्य – गंधर्वांचे १०० आनंद = देव गंधर्वांचा १ आनंद
असे देव – गंधर्वांचे १०० आनंद= नित्यलोकात रहाणाऱ्या पितरांचा १ आनंद
असे नित्यलोकात रहाणाऱ्या लोकांचे १०० आनंद = जन्मजात देवांचा १ आनंद
जन्मजात देवांचे १०० आनंद = कर्म करून देवत्व पावलेल्या कर्मदेवांचा १ आनंद
कर्मदेवांचे असे १०० आनंद = देवांचा १ आनंद
देवांचे १०० आनंद = इंद्राचा १ आनंद
इंद्राचे १०० आनंद =बृहस्पतीचा १ आनंद
बृहस्पतीचे १०० आनंद = प्रजापतीचा १ आनंद
प्रजापतीचे १०० आनंद = ब्रह्माचा १ आनंद
बालिश वाटते ना ? पण आपण ज्याला परमोच्च सुख मानू , त्याच्या 10 raised to 20 इतके पट म्हणजे
१० लाख कोटी कोटी / १०० मिलियन ट्रिलियन पट हा आनंद आहे .
म्हणजेच सत्- चित् – आनंदाची आपण कल्पनाच करू शकत नाही .

********

अद्वैत – द्वैत वगैरे – ६
गीता म्हणजे वेद आणि उपनिषदांचे सार असे बोलले जाते . याचा अर्थ असा होतो की वेद आणि उपनिषदे यांची रचना श्रीकृष्णाच्या जन्माच्या आधी आहे . महाभारताच्या आधी पासून आहे .
मग व्यासानी वेद लिहिले म्हणजे काय ? महाभारतातील युद्ध हे दुसऱ्या महायुद्धाशी तुलना करण्यायोग्य किवा त्याहूनही मोठे होते . प्रचंड मनुष्यहानी , वित्तहानी आणि नासधूस झाली . त्यात वेद आणि उपनिषदेही नष्ट झाली .काही संशोधकांचे मत असे आहे की व्यासानी सर्व वेद आणि उपनिषदे यांच्या उपलब्ध प्रती मिळवून त्यातून पुन्हा वेद आणि उपनिषदे यांच्या संहिता निश्चित केल्या . ( एकनाथ महाराज यानी जशी ज्ञानेश्वरी ची एक प्रमाण प्रत तयार केली त्याप्रमाणे )
संजय सोनवणी यांचे एक पुस्तक आहे – हिंदू धर्माचे शैव रहस्य . त्यांच्या मते आपला मूळ धर्म – पंथ हा शैव आहे . ७० % मंदिरे शंकराची आहेत . अमरनाथ , केदारनाथ , बारा ज्योतिर्लिंगे अशी अनेक जुनी प्राचीन मंदिरे ही शंकराची आहेत . शैव पंथ हा अद्वैत वादी आहे . म्हणून सर्व भारतभर अद्वैत पंथाचेच प्राबल्य होते . ( खुद्द श्रीराम यानी लंकेवर स्वारी करण्यापूर्वी शंकराचीच पूजा केली होती .)
वैदिक पंथाच्या इतकाच किवा कदाचित त्याहूनही अधिक जुना जैन पंथ आहे . जैनांचे २२ वे तीर्थंकर हे श्रीकृष्ण यांचे सख्खे चुलत भाऊ . महाभारतातील प्रचंड हिंसेनंतर जनतेमध्ये युद्धाविरुद्ध मोठे जनमत तयार झाले असावे .यामुळे पुढील काही काळात वैदिक पंथाची खूपच पीछेहाट झाली असावी . २३ वे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांचे काळात जैन पंथ वाढला . त्यानंतर सुमारे ३०० वर्षानी २४ वे तीर्थंकर महावीर आणि गौतम बुद्ध यांचाही जन्म झाला . बौद्ध पंथीय लोकांची संख्याही वाढू लागली .
अशा या परिस्थितीत आदि शंकराचार्य यानी अद्वैत मताला संपूर्ण भारतभर पुन्हा चेतना दिली. महाभारतीय युद्ध ते शंकराचार्य यात सुमारे ३५०० वर्षाहून जास्त कालावधी आहे . एवढ्या मोठ्या कालखंडानंतर हे घडले . म्हणजे एक प्रकारे त्यानी अद्वैत मताचे पुनरुज्जीवनच केले .
आद्य शंकराचार्य हे शंकराचेच उपासक आहेत . बरेच लोक शिवोs हम् असे म्हणतात . मी शिव आहे असे म्हणतात . म्हणजेच आपला मूळ पंथ शिव आहे.
वैष्णव पंथ खूप नंतर उदयास आला . सुमारे ४०० वर्षानी आला .

********

अद्वैत – द्वैत वगैरे – ७
अद्वैत मताचा घोष फक्त भारतातील लोकानीच केला आहे का ? नाही . सूफी संतानीही केला आहे . शुभ्र पवित्र लोकरीचे वस्त्र म्हणजे सूफ . असे वस्त्र अंगावर घालतात ते सूफी .
मंसूर – अल – हल्लाज ( ८५८-९२२ ) जन्म – इराण , मृत्यू – बगदाद ( इराक ) या नावाचे एक सूफी संत होऊन गेले . त्यानी ” अनल हक ” अशी घोषणा केली होती अनल हक या उर्दू शब्दांचा अर्थ काही जण ” मी सत्य आहे ” (आणि सत्य म्हणजेच परमेश्वर )असा करतात . जावेद अख्तर याचा अर्थ ” अहम् ब्रह्माs स्मि ” असा करतात . इराण आणि इराक हे तेव्हा मुस्लिम धर्मी देश होते आणि आजही आहेत .
त्याचे गुरु जुनैद . ते त्याला म्हणाले – तू हे कृपया मोठ्याने बोलू नकोस . मंसूर त्याना म्हणाला की जेव्हा मी हे अनुभवत असतो तेव्हा माझ्याकडून हे बोललेच जाते . मी ते अडवूच शकत नाही .
त्याला हाल हाल करून मारण्याची शिक्षा झाली . आख्यायिका अशी आहे की हात , पाय कापले जात असतानाही तो हसत होता , म्हणत होता – ज्याला कापता येत नाही , ज्याला जाळता येत नाही , तोडता येत नाही त्याला मारण्याचा प्रयत्न करत आहेत हे वेडे लोक ! ( नैनम् छिंदति शस्त्राणि , नैनम् दहति पावक: – आठवा)
सगळ्यांना मंसूर वर दगड फेकण्याची आज्ञा होती . जुनैद नी एक फूल फेकले . मंसूरच्या डोळ्यात अश्रू आले . माझ्या गुरूना माहीत आहे की मी खरे बोलत आहे पण त्यानाही काहीतरी फेकावे लागले .
जे सत्य आहे ते कुठेही प्रगटेलच . मुख्य म्हणजे ते Invention नाही , Discovery आहे आणि शोधायचेही स्वत:मध्येच ! मग त्याला कोण अडवू शकेल ?
सौजन्य – रजनीश

**********

अद्वैत – द्वैत वगैरे –
आदि शंकराचार्य यांचा काळ ८ वे शतक असा सापडतो मध्वाचार्य ज्यानी द्वैत मताची मांडणी केली त्यांचा काळ (१२३८- १३१७ ) आहे .
ख्रिश्चन धर्माची सुरुवात १ ल्या शतकात झाली आणि इस्लाम धर्माची स्थापना ७ व्या शतकात झाली . ( त्याही पूर्वी ज्यू धर्म ख्रिस्त पूर्व १८ व्या किवा २० शतकापासून अस्तित्त्वात होता ) या तीनही धर्मात भगवान मालिक आणि माणसे ही प्रजा आहेत . सर्व माणसांवर भगवान / अल्ला/ ईश्वर याचे लक्ष असते आणि तो त्या सर्व लोकांच्या पाप – पुण्याचा निवाडा करतो अशी त्यांची श्रद्धा आहे . हे जग देवाने निर्माण केले आहे असे हे तीनही धर्म मानतात .
१०-११ व्या शतकात ख्रिश्चन आणि मुस्लिम यांचा भारतात पुरेसा शिरकाव झाला होता .
अद्वैत मत ” ब्रह्म सत्यम् जगत् मिथ्थ्या ” असे म्हणते . डोळ्यांना उघड उघड दिसणारे जग मिथ्थ्या हे कसे पटणार ? अद्वैत मत प्रतिपादन करणारा एक ब्राह्मण समोरून हत्ती येत आहे असे पाहून तिथून पळून गेला आणि हत्ती गेल्यावर परत आला . त्यासंबंधी विचारले असता त्याचे उत्तर होते :- गजमपि मिथ्थ्या , पलायनमपि मिथ्थ्या l असे शब्दांचे खेळ या नवीन धर्मांच्या आगमनानंतर पटणे कठीण होते .
ब्रह्मज्ञान मिळविणे हे अंतिम लक्ष्य असे अद्वैत मत मानते .
पण जे कधी पाहिले नाही आणि ऐकले नाही ते लोकानी खरे का मानावे ?
ज्याना दोन वेळचे जेवण सहज उपलब्ध आहे , रहाण्याची कायमस्वरूपी व्यवस्था आहे , ल्यायला पुरेशी वस्त्रे आहेत अशा सुखवस्तू लोकांसाठी ब्रह्मज्ञान , अद्वैत वगैरे ठीक होते . वेद आणि उपनिषदे ही अशा लोकांसाठी आहेत .
पण बाकी लोकांचे काय ? सामान्य लोकांचे काय ? अद्वैत मताला गोंजारत बसले असते तर पूर्ण भारतभर मुस्लिम किवा ख्रिश्चन धर्म पसरला असता .
म्हणून सर्वसामान्यांना समजेल अशा व्यावहारिक धर्माची मांडणी रचण्यात आली . याची सुरुवात रामानुजाचार्य ( १०१७-११३७ ) यानी केली. त्यानी मायावाद ( फक्त ब्रह्म सत्य आणि जग मिथ्थ्या ही विचारसरणी ) नाकारला .यानी जातीभेद दूर करण्याचा आणि समाजसुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला .
मध्वाचार्य यानी द्वैत मताची मांडणी केली . त्यानी पाच प्रमुख भेद मान्य केले .
१) ईश्वर आणि जीव
२) ईश्वर आणि जड
३) जीव आणि जीव
४) जीव आणि जड
५) जड आणि जड
याखेरीज विश्वाची निर्मिती , वाढ आणि विनाश करणारा देव म्हणजे विष्णू असे म्हटले . म्हणजेच हे जग देवाने निर्माण केले असे मान्य केले . अद्वैत मत हे जग नित्य आहे , कोणीही निर्मिलेले नाही असे होते . ( हे सर्व करताना त्यानी – मध्वाचार्य यानी उपनिषदांमधूनच आधार शोधला
भक्तीमार्गाने तुम्ही ईश्वराजवळ जाऊ शकता . ईश्वर बनू शकत नाही . मूर्तीपूजा करून देव प्रसन्न होतो अशा गोष्टी यानंतर सुरू झाल्या . पुराणाना महत्त्व प्राप्त झाले .हे सर्व विचारपूर्वक केले गेले असावे . जग म्हणजे माया नसून सत्य आहे हे या मताने मान्य केले .यामुळे एतद्देशीय आणि मुस्लिम / ख्रिश्चन धर्मातील फरक खूप कमी केला .किवा नवा एतेद्देशीय धर्म स्थापन झाला . ह्या सर्व गोष्टी अद्वैत मतापेक्षा खूप सोप्या आहेत . साध्या आहेत .
यातून वैष्णव पंथाचा पाया घातला गेला आणि भक्ती मार्ग
वाढीस लागला . अंधश्रद्धा वगैरे यातूनच वाढीस लागल्या .
अद्वैत मार्ग आणि द्वैत मार्ग उघड उघड विरोधी दिसत असल्यामुळे शैव आणि वैष्णव यांचे कट्टर वैर होते .इतके की महाशिवरात्रीला शैव उपास करीत तर वैष्णव श्रीखंडपुरी खात असे मी ऐकले आहे !
( या लेखातील मते / तर्क माझे आहेत . चुकीचे असू / वाटू शकतात .)

********

अद्वैत – द्वैत वगैरे – ९ ( समारोप )
पुष्टीमार्ग : वल्लभाचार्य ( १४७९-१५३१) यानी पुष्टीमार्ग सुरू केला त्याकाळी मुस्लिम अम्मल होता . त्यामुळे हिंदू स्त्रिया घराबाहेर पडू शकत नसत . त्यावेळी वल्लभाचार्य यानी काळानुरूप हिंदू धर्माला पुष्टी दिली . घरात बसूनही भक्ती करता येईल असा तो मार्ग होता .
कृष्णजन्म साजरा करणे , कृष्णाचा पाळणा हलविणे , दही – हंडी करणे असे निरुपद्रवी कार्यक्रम त्यानी सुरू केले . बासरीवाल्या कृष्णाची पूजा , राधाकृष्णाची पूजा करणे असले कार्यक्रम त्यानी सुरू केले .
हिंदू धर्म म्हणजे निश्चित असे काहीच नसल्यामुळे , शिक्षणाचा पूर्ण अभाव असल्यामुळे गैर मुस्लिम जनतेला एकत्र ठेवणे आणि कशात तरी गुंतविणे एवढाच याचा हेतू असावा .
माझा हा मार्ग सुमारे ५०० वर्षे चालेल असे ते म्हणाले होते . ५०० वर्षे होऊन गेली आहेत .

***

स्वातंत्र्यानंतर : आता आपण स्वतंत्र देश आहोत . आता आपल्याला अशा शिशु वर्गातील धर्माची आवश्यकता नाही . धर्म दोन प्रकारचे असतात . स्वधर्म ( म्हणजेच आत्मधर्म किवा पारलौकिक धर्म ) आणि परधर्म (म्हणजेच लौकिक धर्म ज्यात सर्व धर्म – हिंदू , मुस्लिम , ख्रिश्चन वगैरे मोडतात .)
स्वधर्म हा नितांत वैयक्तिक धर्म आहे आणि त्याचा इतरांशी काहीही संबंध नाही . त्यात कोणतीही कर्मकांडे नसतात . ज्यांच्या दृष्टीने पारलौकिक असे काही नसते अशांचा या प्रकाराशी काहीही संबंध नाही .
परधर्म ज्याचा त्याचा जसा असेल तसा त्याने / तिने पाळावा . परधर्म पाळताना मात्र भारतीय घटना पाळली जावी . घटना लौकिक धर्मापुरतीच म्हणजे ऐहिक धर्माशीच मर्यादित आहे . परधर्म हा व्यावहारिक धर्म आहे . परस्परांशी वागताना कसे वागावे याचे हा मार्गदर्शन करतो . यासाठी घटना आणि कायदा पाळणे एवढेच पुरेसे आहे .
मुस्लिम अमदानीत आणि ख्रिश्चन अमदानीत आपद् धर्म म्हणून सुरू केल्या गेलेल्या गोष्टी आता टाळायला हव्यात . कृष्णाला दही हंडीत , बासरीत , मोरपिसात किवा राधेत गुंतवून न ठेवता योगेश्वर कृष्णाची आठवण जागवावी . दसऱ्याला रावणवध करण्याची गरज नाही . उलट प्रभू रामचंद्रानी रावणाचे सर्व अंत्यसंस्कार विधी नीट पार पाडले हे आवर्जून लक्षात ठेवावे . हळदी कुंकू , वट – सावित्री , हरतालिका या गोष्टी आता कालबाह्य व्हाव्यत .
Mind**** Inside Cambridge Analytica ‘s plot to break the world
लेखक – ख्रिटोफर वायली
या पुस्तकाची समीक्षा माझे एक फेसबुक मित्र नरेंद्र दामले यानी ” द्वेषाची पेरणी ” या नावाने लोकसत्तात १३-११-२०२१ रोजी केलेली आहे . फेसबुकच्या, WA च्या या जमान्यात आपली मते कलुषित करण्यासाठी, आपली संस्कारमूल्ये बदलवण्यासाठी अनेक प्रकारे आपल्याला बदलवण्यासाठी आपला वापर केला जाऊ शकतो .
कोणाकडूनही धर्माच्या नावावर आपला गैरवापर होऊ देऊ नका . एवढा धर्म आपल्या व्यवहारात ठेवा . समाज- माध्यमे वापरताना हे लक्षात राहू द्या .
काळानुरूप आणखी एक धर्म आपण व्यवहारधर्माशी जोडायला हवा . तो म्हणजे पर्यावरण धर्म . हिंदू धर्म संकटात आहे असे नसून अख्खी मानवजात संकटात आहे .
आपण असेच वागत राहिलो , तर १५०-२०० वर्षानंतर आपण अस्तित्त्वातच असणार नाही . निसर्ग आपले काम करून टाकील . आपण निसर्गाचे पाहुणे असून जर यजमानालाच लुटायला लागलो तर अखेरीस यजमान गप्प रहाणार नाही आणि आपल्याला आपली जागा ( ? ) दाखवून देईल !
गेली २ वर्षे माणूस किती क्षुद्र आहे याची जाणीव आपल्याला करोनाने करून दिलीच आहे . ही फक्त ट्रेलर होती . सिनेमा पहाण्याची वेळ न येवो !
( या लेखातील मते / तर्क माझे आहेत . )

श्याम केळकर

**********

यावर माझे विचार :
‘तत्वमसि’ पासून सुरू करून ‘व्यावहारिक धर्मा’पर्यंत आणलेली ही स्फुटलेखमाला वाचनीय आहे. या लेखांमधली मते आणि तर्क लेखकाचे आहेत आणि अर्थातच ते त्याच्या वाचनावर आधारलेले आहेत. उदाहरणार्थ मी “पुष्टीमार्ग” कधी ऐकलाच नाही. पण तशा प्रकारचा वारकरी पंथही चारपाचशे वर्षे टिकून राहिला आहे आणि जास्त माहितीतला आहे. “ज्याना दोन वेळचे जेवण सहज उपलब्ध आहे , रहाण्याची कायमस्वरूपी व्यवस्था आहे , ल्यायला पुरेशी वस्त्रे आहेत अशा सुखवस्तू लोकांसाठी ब्रह्मज्ञान, अद्वैत वगैरे ठीक होते . वेद आणि उपनिषदे ही अशा लोकांसाठी आहेत.” हे निरीक्षण अगदी बरोबर आहे. मानवधर्म आणि पर्यावरणधर्म पाळला गेला तरच मानवजात सुखाने राहू शकेल. हे लेखकाचे मला निष्कर्ष १०० टक्के मान्य आहेत.

हिंदू धर्मीयांमध्ये अनेक समजुती किंवा मतप्रवाह मानणारे पंथ आहेत. त्यात खूप विसंगति दिसते. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे परस्पराशी संबंध, त्यांच्यामधील कामांची वाटणी आणि त्यांचे अनेक अवतार, गणपती व देवी वगैरेंची अनेक रूपे किंवा अवतार, त्यांनी केलेले चमत्कार वगैरे, वगैरे, वगैरे. वेद तर अपौरुषेय आहेत, ते प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवाने काही निवडक ऋषींना सांगितले. व्यास मुनी तर जन्माला येताच एकदम बारा वर्षाच्या मुलाएवढे झाले आणि त्यांना सगळे वेद आपोआप समजले वगैरे गोष्टी अनाकलनीय आहेत. या सगळ्यावर तर्कसंगत विचार करण्यतच काही अर्थ नाही असे मला वाटते.

हे जग कुणी निर्माण केलं? किंवा ते कसे चालते? अशा गहन प्रश्नांची उत्तरे म्हणून देव ही संकल्पना निर्माण झाली असे म्हणतात. अगतिकतेच्या परिस्थितीत तोच तारणहार आधार असतो. सर्वसामान्य लोकांना दंडवत घालण्यासाठी किंवा नवसाला पावणारा एक देव हवा असतो आणि तो दगडाची किंवा धातूची मूर्ती, अमूर्त आकार, झाड, गाय, नाग, एकादा साधू, बाबा, पीर अशा निरनिराळ्या स्वरूपांमध्ये त्यांना सहजपणे मिळतो. यामुळे देव हा आपल्यापेक्षा वेगळा आहे असेच ९९.९९९९९९९९ टक्के लोक समजत आले आहेत. मनापासून अद्वैत मान्य करणारा मला तरी अजून कोणी भेटलेला नाही. मला काही नास्तिक भेटले आहेत, पण देव आहे असे मानणारे सगळेजण ती अपरंपार सामर्थ्य असलेली एक वेगळी शक्ती आहे असेच समजतात.
. . . . आनंद घारे

श्रेष्ठ संत आणि त्यांच्या रचना

हे पान ज्ञानेश्वरी जयंतीसाठी उघडले होते. त्यात इतर संतांसंबंधित लेख एकत्र केले आहेत दि.२३-०३-२०२२

संत मुक्ताबाई यांच्या मुंगी उडाली आकाशी आणि ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा या अभंगांचे सविस्तर विवेचन या पानावर दिले आहे. https://anandghare.wordpress.com/2021/05/19/%e0%a4%ae%e0%a5%81%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%80-%e0%a4%89%e0%a4%a1%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a5%80-%e0%a4%86%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b6%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%a4-%e0%a4%ae%e0%a5%81%e0%a4%95/

१. ज्ञानेश्वरी जयंती

आज भाद्रपद वद्यषष्ठी ज्ञानेश्वरी जयंती.
संत ज्ञानेश्वरांनी सातशे वर्षांपूर्वी लिहून ठेवलेली ज्ञानेश्वरी जीवनाला मार्गदर्शन करणारा ग्रंथ म्हणून आजही भक्तीभावाने वाचला जातो. या ग्रंथाविषयी सविस्तर अधिक माहिती मराठी विश्वकोशात दिली आहे. https://vishwakosh.marathi.gov.in/20299/. ज्ञानेश्वरी जयंतिच्या निमित्याने मला फेसबुक आणि वॉटसॅपवर मिळालेली माहिती खाली दिली आहे. मूळ लेखकांचे मनःपूर्वक आभार.

गुरुदेव रामचंद्र दत्तात्रेय रानडे यांनी आपल्या गीतेवरील ग्रंथात केलेले विवेचन थोडक्यात असे : ज्ञानेश्वरांनी तत्त्वज्ञान व साक्षात्कार ह्यांचे अतिशय सुंदर व प्रभावी वर्णन केले आहे. ज्ञानेश्वरांचे सृष्टिनिरीक्षण किती सखोल व सूक्ष्म होते, हेही त्यातून दिसून येते. सर्व विश्वाचे आदिकारण, त्याचा कर्ता आणि नियामक ईश्वर मानला पाहिजे, हे ज्ञानेश्वरांनी विश्व-प्रपंचावरून सिद्ध करणारे प्रमाण उत्कृष्ट रीतीने मांडले आहे (९.२८०–२८५). न्यायशास्त्रातील निरनिराळ्या प्रमाणांचा – विशेषतः बुद्धिप्रामाण्य व शब्दप्रामाण्य ह्यांचा – फोलपणा दाखवून ज्ञानेश्वरांनी भक्तीचा सिद्धान्त प्रस्थापित केला आहे. कोणतेही तार्किक प्रमाण मायानदी तरून जाण्यास उपयोगी पडत नसून त्यासाठी सद्गुरू, भक्ती आणि आत्मानुभव ह्यांचाच आधार घ्यावा लागतो. तो घेऊन मायानदी उतरून जाण्यास आरंभ केला, की तरून जायला तिच्यात पाणीच शिल्लक उरत नाही. भक्ती हा दुःखाकडून सुखाकडे जाण्याचा एकमेव मार्ग होय, हा सिद्धान्त ज्ञानेश्वरांनी मांडला. साधक भक्तिमार्गाची वाट चालत असताना त्याच्या शरीरावर आणि मनावर काही प्रतिक्रिया घडून येतात. हेच अष्ट सात्त्विक भाव होत. त्यांचे मनोज्ञ चित्रण ज्ञानेश्वरांनी केले आहे. त्याचप्रमाणे आनंद आणि शांती ह्या विरोधी भावना आत्मसाक्षात्कारात कशा एकत्व पावतात, हेही त्यांनी उत्तम प्रकारे दाखविले आहे. देव आणि भक्त यांच्या अंतिम ऐक्याचा विचारही त्यांनी विविध प्रकारे मांडला आहे पण हे ऐक्य संपूर्ण होत नाही. साधक ईश्वराच्या अधिकाधिक निकट जात असला, तरी देव आणि साधक ह्यांच्या ऐक्यात काही उणेपणा राहतो. जसे चतुर्दशीचे चंद्रबिंब पौर्णिमेच्या चंद्राहून किंचित उणे असते. असे होण्याचे कारण देह, मन इ. बंधने आहेत. ती असेपर्यंत देव तो देव आणि भक्त तो भक्त असेच हे नाते राहणार. प्रवासास निघाल्याबरोबर कोणी इष्ट स्थळी पोचत नाही. चांगल्या संगतीने इष्ट स्थळी आनंदाने पोचता येते. तरी प्रवास संपण्यासाठी काही वेळ लागतोच. साधकाच्या अंतिम विजयाचे ज्ञानेश्वरांनी जे रूपकात्मक वर्णन केले आहे, ते अतुलनीय असेच आहे.
गुरुदेव रानडे ह्यांच्या मते ज्ञानेश्वरांनी केलेला गीतेचा तात्पर्यार्थ पूर्णपणे साक्षात्कारपर असून एका दृष्टीने शंकराचार्यांच्या वेदान्तपर अर्थाच्या पलीकडचा, वरचा आहे. ज्ञानेश्वरांच्या ठायी तत्त्वज्ञान, काव्य आणि आत्मानुभूती ह्यांचा झालेला अद्भुत त्रिवेणीसंगम हेच त्यांच्या गीतेवरील भाष्याचे महान वैशिष्ट्य होय.

आज ज्ञानेश्वरी जयंती भाद्रपद वद्यषष्ठी. मराठीतील गीतेवरील पहिला ग्रंथ ज्ञानेश्वरी
ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी स्थळ, ग्रंथकर्त्याचें नांव, ग्रंथ लेखन करणाराचे नाव, ग्रंथाचा काळ यांचा उल्लेख करणाऱ्या ओव्या आहेत. सच्चिदानंद बाबा यांनी प्रत्यक्ष ज्ञानेश्वर सांगत असलेली ज्ञानेश्वरी कागदावर उतरवली. म्हणुन लेखकु म्हणुन त्यांचा उल्लेख आहे. तसेच महाराष्ट्रमंडळी या शब्दामुळे त्यावेळी महाराष्ट्र नाव प्रचलित असावे असे वाटते. ज्ञानेश्वरीच्या अखेरीस खाली नमूद केलेली एक कालनिदर्शक ओवी आहे


ऐसें युगीं वरि कली। आणि महाराष्ट्रमंडळी।
श्री गोदावरीचा कुलीं। दक्षिणिली॥
तेथे भुवनैकपवित्र । अनादिपंवकोश क्षेत्र ।
जगाचें जीवनसूत्र । जेथ श्रीमहालसा॥
तेथ इंदुवंशविलासु । जो सकळकलानिवासु।
न्यायातें पोखीत क्षितीशु । श्रीरामचंद्रु॥
तैं माहेशान्वयसंभुतं । श्रीनिवृत्तिनाथसुतें।
केलें ज्ञानदेवें गीतें । देशीकारलेणें॥
शके बारा शत बारोत्तरें । तै टीका केली ज्ञानेश्वरें ।
सच्चिदानंदबाबा आदरें ॥ लेखकु झाला॥


मात्र त्याकाळी छपाई नसल्याने एकमेकांकडून प्रत लिहून घेण्याची पद्धत होती. त्यामुळे अनेक कानामात्रा वेलांटी चुकत गेल्या म्हणून त्या दुरुस्त करून ज्या दिवशी ज्ञानेश्वरी पुर्ण झाली म्हणजेच भाद्रपद वद्य षष्ठीला ती शुद्ध झाली. म्हणून ज्ञानेश्वरीची जयंती साजरी करण्यात येते.
शा.श. १२१२, अर्थात इ.स. १२९०, नेवासे या गावातील मंदिरात एक खांबाला टेकून भगवद्गीतेवर ज्ञानेश्वरांनी जे भाष्य केले त्यालाच ज्ञानेश्वरी किंवा भावार्थदीपिका म्हटले जाते.
सभामंडपात संत नामदेव यांचा एक श्लोक लिहिला आहे त्यात ‘म्हाळसापुरी ‘असे नेवासे गावाचा उल्लेख आहे. म्हाळसा म्हणजे खंडेरायाची पत्नी तिचे माहेर म्हणजे नेवासा.
सर्वसामान्यांसाठी असणारा गीतेवरील ज्ञानेश्वरांचा हा भावार्थाने परिपूर्ण ग्रंथ ; मराठीतील सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ आहे. मराठीतील गोडवा अन्य भाषिकांना कळावा या उद्देशाने संस्कृत (गीर्वाण), हिंदी भाषा, कन्नड, तामिळ, इंग्रजीबरोबरच २१ निरनिराळ्या भाषांमध्ये ज्ञानेश्वरी भाषांतरित झाली असून ते भाषांतरित छापील ग्रंथ उपलब्ध आहेत.
शके १६१४ ते १६१६ म्हणजेच इसवी सन १६९२ ते १६९४ अशी २ वर्षे रामजी यांनी अजानवृक्षाखाली बसून ‘श्री ज्ञानेश्‍वरी’ ग्रंथाचे पुनर्लेखन केले .जो सध्या सर्वांत जुन्या ग्रंथांपैकी एक मानला जातो. ही प्रत पंढरपूर येथील होळकर वाड्यात वसंतराव बोरखेडकर-बडवे यांनी जतन केली आहे.
नेवासे हे पुणे औरंगाबाद मार्गावर नगरचे पुढे गोदावरी काठी आहे ,प्रवरा संगम ,देवगड,तसेच एक जुने हेमाडपंथी देवालय हे तेथील आकर्षण आहे.नेवासे येथे गेल्यावर मनचक्षुपुढे पाचही पोरकी भावंडे येतात. परकर पोलके घातलेली ज्ञानेश्वरांचे बोट धरून चालणारी छोटी मुक्ताई दिसते व मन हेलावून जाते.
शके १२१२ किंवा इ. स. १२९० मध्ये गोदावरीच्या काठी नेवासे येथे श्रीमहालसा मंदिरात एका खांबाला टेकून ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी सांगितली.
माझा मराठाचि बोलू कौतुके। परि अमृतातेहि पैजासी जिंके। ऐसी अक्षरे रसिके। मेळवीन।। (ज्ञाने – ६.१४)
असे म्हणत त्यांनी मराठी भाषेविषयीचा अभिमान, मराठीची महती व्यक्त केली आहे. कर्मयोग, ज्ञानयोग व भक्तियोग सांगणाऱ्या ज्ञानेश्वरीत सुमारे ९००० ओव्या आहेत.
वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ मानले जाणारे सर्वश्रेष्ठ संत ज्ञानेश्वर ह्यांनी गीतेवर रचिलेली टीका. भावार्थदीपिका, ज्ञानदेवी अशी ह्या ग्रंथाची पर्यायी नावे होत. स्वतः ज्ञानेश्वरांनी ह्याग्रंथाचे नामकरण केलेच नाही. ‘केले ज्ञानदेवें गीते । देशीकार लेणे’ एवढेच त्यांनी म्हटले आहे तथापि संत नामदेवांनी ह्या ग्रंथाचा उल्लेख ज्ञानदेवी, ज्ञानेश्वरी आणि गीताटीका अशा तीन नावांनी केलेला आहे. त्यामुळे ज्ञानदेवांची वा ज्ञानेश्वरांची ती ज्ञानेश्वरी वा ज्ञानदेवांची ती ज्ञानदेवी अशीनावे पुढीलांनी रूढ केली असावीत. ज्ञानेश्वरांनी आपले कार्य निवृत्तीनाथ यांना सादर केले आणि त्यांचे आशीर्वाद घेतले. त्यांनी हे फक्त नऊ पद्य असलेल्या पसायदान लिहून केले. पसायदानाचा शब्दशः अर्थ असा होतो की, ईश्वराकडून आश्रय मागणे. पसायदानामध्ये, ज्ञानेश्वराने स्वतःसाठी काहीच मागितले नाही परंतु त्यांनी संपूर्ण मानवजातीच्या भल्यासाठी प्रार्थना केली. पसायदानाचे दुसरे काव्यात, ज्ञानेश्वर भगवंताला विनंती करतात की त्यांना असे वरदान द्यावे कि ज्यामुळे ते सर्व द्रुष्ट लोकांच्या मनातील वाईट गोष्टीं काढून त्यांना एका धार्मिक मार्गावर आणता येईल. मानवातील वाईट गोष्टी म्हणजे काम, क्रोध, लोभ, मत्सर आणि अहंकार. त्यांनी प्रार्थना केली की या वाईट गोष्टींची जागा दया, नम्रता, सहिष्णुता, क्षमा आणि भक्ती आणि देवाला शरण याने घेऊ दे .


…………. 🌹 🌹 #पसायदान 🌹 🌹
आतां विश्वात्मके देवे, येणे वाग्यज्ञे तोषावे,
तोषोनि मज द्यावे, पसायदान हे ||१||
जे खळांचि व्यंकटी सांडो, तया सत्कर्मी रती वाढो,
भूतां परस्परे जडो, मैत्र जीवांचे ||२||
दुरितांचे तिमिर जावो, विश्व स्वधर्म सूर्ये पाहो,
जो जे वांछील तो ते लाहो, प्राणिजात ||३||
वर्षत सकळ मंडळी, ईश्वरनिष्ठांची मांदियाळी,
अनवरत भूमंडळी, भेटतु भूता ||४||
चला कल्पतरूंचे आरव, चेतनाचिंतामणींचे गाव,
बोलती जे अर्णव, पीयूषांचे ||५||
चन्द्रमेंजे अलांछन, मार्तण्ड जे तापहीन,
ते सर्वाही सदा सज्जन, सोयरे होतु ||६||
किंबहुना सर्व सुखी, पूर्ण होवोनि तिहीं लोकी,
भजिजो आदिपुरुषीं, अखण्डित ||७||
आणि ग्रंथोपजिवीये, विशेषी लोकी इये,
दृष्टादृष्टविजये, होआवेजी ॥८॥
येथ म्हणे श्री विश्वेश्वरावो, हा होईल दानपसावो,
येणे वरे ज्ञानदेवो, सुखिया झाला ||९||


ज्ञानेश्वरीवर मुद्रण व्यवस्था अस्तित्वात आलेवर सुरू झालेवर सुमारे १९६ पुस्तके तयार झाली. तसेच संस्कृत(गीर्वाण), हिंदी भाषा, कन्नड, तमिळ, इंग्रजीबरोबरच २१ निरनिराळ्या भाषांमध्ये ज्ञानेश्वरी भाषांतरित झाली असून ते भाषांतरित छापील ग्रंथ उपलब्ध आहेत.त्यामध्ये
‘ज्ञानेश्वरी’ लिहून घेणारे लेखक – सच्चिदानंद बाबा
‘ज्ञानेश्वरी’चे पहिले भाष्यकार – संत निवृत्तीनाथ महाराज.
‘ज्ञानेश्वरी’चे पहिले संशोधक – संत एकनाथ.
‘ज्ञानेश्वरी’चा पहिला संकलनकार – संत महिपती.
‘ज्ञानेश्वरी’चे पहिले प्रसारक – संत नामदेव.

श्री.माधव विद्वांस यांच्या फेसबुकावरील फळ्यावरून साभार दि.२७-०९-२०२१

********************************


२. बहुकाळपर्वणी गोमटी| भाद्रपदमास कपिलाषष्ठी|
(श्रीसंत एकनाथमहाराज)
फक्त दोनच ग्रंथांची जयंती साजरी होते असे आपण जाणतो, एक श्रीगीता जयंती आणि दुसरी श्रीगीतेवरील टीका असणारा ग्रंथ श्रीज्ञानेश्वरीची! दोन्ही ग्रंथ श्रेष्ठ आहेत,जीवनाचे तत्त्वज्ञान सांगणारे आहेत. मराठी सारस्वताचे वैभव म्हणून ज्ञानेश्वरीकडे पाहिले जाते.श्रीसंत एकनाथांनी ज्ञानेश्वरीचे संशोधन पूर्ण केले ती आजची तिथी,भाद्रपद वद्य षष्ठी, ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून गणली जाते.शके १५०६, तारण नाम संवत्सर त्यावेळी सुरू होते हा उल्लेख नाथ महाराजांनी केला आहे. कालगणनेनुसार प्रत्येक संवत्सर दर साठ वर्षांनी पुन्हा येते.२००४ मध्ये तारण नाम संवत्सर आले होते. सोलापूरचे आदरणीय वै दा का तथा भाऊ थावरे ह्यांच्या मार्गदर्शनात पैठण येथील नाथांचे समाधी मंदिरात तीन दिवस ग्रंथराज ज्ञानेश्वरीचे सामुदायिक पारायण ह भ प मुकुंद महाराज जाटदेवळेकर ह्यांचे नेतृत्वात करण्यात आले होते.प्रत्येकाच्या जीवनात तारणनाम संवत्सर येण्याचा योग बहुधा एकदाच येतो ती पर्वणी आपण साधली पाहिजे असे भाऊंचे सांगणे होते,हा लाभ त्यांनी अनेक भाविकांना घडविला.
पैठणच्या भव्य माहेश्वरी धर्मशाळेत सर्वांच्या निवासाची सोय केली होती. श्रीसंत साहित्य सेवा संघ सोलापूर आणि खंडाळकर अण्णा ह्यांच्या सहयोगाने त्रिदिवसीय पारायण उत्तम रीतीने संपन्न झाले.शेवटचे दिवशी नाथ समाधी मंदिर ते नाथांचे पवित्र निवासस्थान अशी ज्ञानेश्वरी मस्तकी धारण करून दिंडी मिरवणूक निघाली होती. शांतिब्रह्म नाथांचे समाधी नजीकच गोदावरी,अर्थात भागीरथी संथ वाहते, सायंकाळी आरती समयी पादुकांच्या भागीरथी स्पर्शाने वातावरण अधिकच भक्तिमय होते.
ज्ञानेश्वरी संशोधनाची आवश्यकता काय होती हे श्रीएकनाथांनी सांगितले आहे,माऊलींची तशी प्रेरणा होती आणि मुळातच शुध्द असणाऱ्या ग्रंथात थोडे पाठभेद निर्माण झाले होते ते दूर झाल्याने प्रतिशुद्ध सिद्ध ज्ञानेश्वरी चा निर्वाळा त्यांनी दिला आहे. ज्ञानेश्वरीतील ओवी साडेतीन चरणांची आहे, ग्रंथात जिथे चार चरणांची ओवी आलेली आहे,ती नाथमहाराजांनी संशोधित केली असावी हे भाऊंचे म्हणणे सुयोग्य वाटते.श्रीएकनाथांचे ज्ञानेश्वरीचा महिमा वर्णन करणारे बरेच अभंग आहेत.
श्रीज्ञानदेवा चरणी|मस्तक असो दिन रजनी
संस्कृताची भाषा|मऱ्हाठी निःशेष अर्थ केला
ग्रंथ श्रेष्ठ ज्ञानदेवी|अनुभव दावी भाविकां
एका जनार्दनी अनुभव|समाधि ठाव अलंकापुरी
हे ज्ञानेश्वरीचे श्रेष्ठत्व सांगतात.
अभ्यासकांसाठी ज्ञानेश्वरी अत्युत्तम काव्य आहे, उपासकांसाठी अनुभवाची खाण आहे,ज्ञानवंतांसाठी तत्वज्ञानाचे भांडार आहे, सिद्धपुरुषांसाठी सर्व शास्त्रांचे सरोवर आहे आणि भाविकांसाठी भक्तीरसाचे आगर आहे. ज्ञानेश्वरीची सेवा प्रत्येकाला कृपेची सावली प्रदान करते हे नक्की!
साच बोलाचे नव्हे हे शास्त्र
पै संसारु जिणते हे शस्त्र
आत्मा अवतरविते मंत्र
अक्षरे इये
(श्रीज्ञानेश्वरी १५.५७६)
शास्त्राचा संबंध विचाराशी आहे,शस्त्राचा संबंध कृतीशी आहे आणि मंत्राचा संबंध परिणाम दर्शवितो म्हणूनच श्रीगीता आणि श्रीज्ञानेश्वरी हे श्रेष्ठ ग्रंथ आहेत यासाठी त्यांची जयंती साजरी होते, त्यांचे चिंतन,मनन आणि पठण सुफळ प्रदान करतात!
🙏🙏🙏🙏🙏
संजीव प्र कुसूरकर,पुणे

********************

३. ज्ञानेश्वरी जयंती
(भाद्रपद वद्य षष्ठी, स्रोतः कायप्पा)
आज २७ सप्टेंबर भाद्रपद वद्य षष्ठी. हा दिवस ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून साजरा केला जातो. वास्तविक ज्ञानेश्वरी ग्रंथ नेमका कोणत्या दिवशी पूर्णत्वास गेला ती तिथी अज्ञात आहे. परंतु एकनाथांनी ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार करण्याचे काम या दिवशी पूर्ण केले. म्हणून हा दिवस ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून साजरा करतात. नाथांचे त्यांच्या जीवनातील महत्वाचे कार्य म्हणजे ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार करणे. एके दिवशी त्यांचा घसा दुखू लागला. त्यावर औषधोपचार झाले. पण गुण येईना. तिसर्‍या दिवशी ज्ञानदेव त्यांच्या स्वप्नात आले. त्यांना म्हणाले, ‘माझ्या मानेस अजानवृक्षाच्या मुळीचा गळफास बसला आहे. तो तू स्वत: येथे येऊन काढ. म्हणजे तुझा घसा बरा होईल. म्हणून समुदाय बरोबर घेऊन कीर्तन करीत नाथ शके १५०५ मधे आळंदीस आले. याविषयी नाथांचा अभंग प्रसिद्ध आहे.
श्रीज्ञानदेवें येऊनी स्वप्नात ।
सांगितली मात मजलागी ॥१॥
दिव्य तेज:पुंज मदनाचा पुतळा ।
परब्रह्म केवळ बोलतसे ॥२॥
अजानवृक्षाची मुळी कंठास लागली ।
येऊनी आळंदी काढी वेगे ॥३॥
ऐसें स्वप्न होता आलो अलंकापुरी ।
तंव नदी माझारी देखिले द्वार ॥४॥
एका जनार्दनी पूर्वपुण्य फळले ।
श्रीगुरु भेटले ज्ञानेश्वर ॥५॥
स्वप्नातील दृष्टांतानुसार नाथ आळंदीस आले. आळंदीस सिद्धेश्वराचे स्थान प्राचीन होते. ते स्थान गर्द झाडीने वेढलेले होते. बरोबरच्या मंडळींना बाहेर बसवून नाथ समाधिस्थानाच्या शोधार्थ निघाले. दूरूनच त्यांना अजानवृक्ष दिसला. समाधीचे दार उघडून ते आत शिरले. तेथे त्यांना वज्रासन घालून बसलेले ज्ञानराज दिसले. त्यांचे दर्शन होताच एकनाथांनी त्यांच्या पायी दंडवत घातले. तीन अहोरात्र त्यांना ज्ञानराजांचा सहवास लाभला असे केशवांनी नाथचरित्रात लिहीले आहे. अजानवृक्षाची मुळी मस्तकाला लागल्याचे निमित्त करून ज्ञानदेवांनी नाथांना प्रत्यक्ष दर्शन दिले व ज्ञानेश्वरीचा लोकात प्रसार करण्यची आज्ञा केली. नाथ समाधीच्या बाहेर आल्यावर लोकांनी पूर्ववत समाधीस्थानावर दगड रचून टाकले.
पैठणला परतल्यावर नाथांनी ज्ञानेश्वरीच्या संशोधनाचे कार्य हाती घेतले. लोकांच्या व पाठकांच्या चुकीमुळे काही अशुद्ध व अबद्ध पाठ त्यात घुसडले गेलेले होते. ते त्यांनी काढून टाकले व ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत वाचकांच्या हाती दिली. नाथांना ज्ञानदेवांचे दर्शन शके १५०५ मधे ज्येष्ठात झाले व ज्ञानेश्वरी संशोधनाचे काम शके १५०६ मधे तारण नाम संवत्सरी संपले. ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी त्यांनी हा ज्ञानेश्वरी शु्द्धिकरणाचा काळ नोंदवला आहे. तो ग्रंथ मूळचा अतिशय शुद्ध असून लोकांच्या पाठभेदामुळे अशुद्ध झाला होता तो संशोधित करून आपण ही प्रत तयार केली आहे असे त्यांनी सांगितले आहे. आज आपण वाचतो ती एकनाथांनी तयार केलेली ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत. भाद्रपद वद्य षष्ठीला हे काम पूर्ण झाले. म्हणून तो दिवस ज्ञानेश्वरी जयंती म्हणून मानण्यात येतो.

श्री.नरेंद्र गोळे यांच्या चर्यापुस्तकभिंतीवरून साभार . . दि. २७-०९-२०२१

****************************************

२. संत तुकाराम महाराज

तुकारामबीजेनिमित्य संत तुकाराम महाराज यांच्यासंबंधी मिळालेले दोन लेख खाली दिले आहेत.

‘तुका आकाशाएवढा’ इथे पहा.
https://anandghare2.wordpress.com/2010/07/28/%e0%a4%a4%e0%a5%81%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%86%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b6%e0%a4%be%e0%a4%8f%e0%a4%b5%e0%a4%a2%e0%a4%be/

👏🏻१. देवाकडे काय मागावं👏🏻

तुकारामांचे वडील बोल्होबा हे पांडुरंगाचे निस्सिम भक्त होते…
ते दरवर्षी न चुकता पांडुरंगाच्या दर्शनासाठी पंढरपूरला जात असंत…
आणि दरवर्षी त्यांची पत्नी कणकाई माऊली त्यांच्या मागे लागत असे की मलाही पंढरपूरला पांडुरंगाच्या दर्शनाला न्या…
पण बोल्होबा काही तिचे ऐकत नसंत…
अशी अकरा वर्षे गेली.
बाराव्या वर्षी जेव्हा ते पंढरपूरला जाण्यास निघाले तेव्हा कणकाई माऊली काही ऐकेचना.
ती आपल्या पतीला म्हणाली की…
“जरी यावेळी तुम्ही मला पांडुरंगाच्या दर्शनाला नेले नाहीत तरी मी तुमच्या मागून येणारच.”
बोल्होबांचा नाईलाज झाला कारण स्रीहट्ट व बालहट्ट टाळता येत नाही ना..!!
ते म्हणाले…
” मी तुला माझ्या बरोबर नेईन पण एक अट तुला पाळावी लागेल ती म्हणजे मंदीरात गेल्यानंतर पांडुरंगाकडे काही म्हणजे काही मागायचे नाही”
कणकाई माऊली आनंदली तिने पतीला सांगीतले की मी काही मागणार नाही.
पती पत्नी पंढरपुरास निघाले..
तिथे पोहोचल्यानंतर कणकाई माऊली मनाशी विचार करीत चालली होती की आज आलोच आहोत तर पांडुरंगाचे दर्शन घेऊ आणि पंढरपूरही पाहू..!!
यात्रतेतली बांगड्याची, खेळण्यांची दुकाने हरखुन पहात पहात ती बोल्होंबांच्या मागून चालत असल्याने त्या दोघांत अंतर पडले…
बोल्होबा पुढे निघून गेले आणि कणकाई माऊली मागेच राहीली…

इकडे बोल्होबा मंदीरात पोहोचल्या बरोबर पांडुरंगाची मान वर होती ती खाली झुकली…

रखुमाईने पांडुरंगाला विचारले की…
“सगळे भक्त दर्शनाला येतात तेव्हा तुमची मान वर असते आणि बोल्होबा आल्यानंतर तुमची मान खाली की झुकली??”
यावर पांडुरंगाने रखुमाईला उत्तर दिले कि…
“तो जो सावकार असतो ना..त्याचे आपण देणेकरी असतो आणि देणेकरी जेव्हा आपल्या घरी येतो तेव्हा आपली मान खाली झुकलेली असावी.”
म्हणजे बघा, बोल्होबांनी पांडुरंगाची निस्वार्थपणे इतकी भक्ती केली…

इतकी भक्ती केली की, प्रत्यक्ष देवच त्यांचा देणेकरी झाला…

बोल्होबा फक्त भक्तीचे डिपाँझिटच करीत राहीले मागणीचे विड्राँवल कधी केलेच नाही…

त्यांनी संपुर्ण आयुष्यभर देवाची भक्ति केली पण त्याच्याकडे कधीही काहीही मागितलेच नाही.
परमेश्वराची भक्ती करावी तर ही अशी ..!!!
(आम्ही दोनशे.पाचशे.रुपयाचे प्रसाद हार.नारळ चढवतो आणी लाक्खो रुपयांची मागणी करतो)
इकडे बोल्होबा पांडूरंगाचे दर्शन घेऊन मागल्या दाराने बाहेर पडले आणि पुढल्या दाराने कणकाई माऊली देवळात आली…
तिने पांडुरंगासमोर हात जोडले आणि एकटक देवाकडे पहात राहीली..
तोच क्षण साधून पांडुरंगाने तिला विचारले…
“बोल तुला काय पाहीजे..??”
कणकाई माऊली विचारात पडली की आता काय करावे??
पतीची आज्ञा तर मोडता येत नाही…
पण मनुष्य मोठा हुषार प्राणी आहे बरं का…
चातुर्य कुठे व कसे वापरावे हे त्याला बरोबर कळते!!
तिने मनाशी पुन्हा विचार केला की पतीने सांगीतलेय की देवाकडे काही मागू नकोस पण हे कुठे सांगीतलेय की देव जर स्वत:हून काही देत असेल तर घेऊ नकोस…!!
ती पाडुरंगाला म्हणाली “पोटी संतान नाही.”
देव म्हणाला “जा निश्चिंतपणे घरी, तुला मुलगा होईल.”
ती खुप आनंदली हवं ते मिळाल्यावर माणूस देवाला जरा जास्तीच प्रदक्षिणा घालतो नाही का? हिनेही बर्याच प्रदक्षिणा घातल्या…
इकडे बोल्होबा बाहेर वाट पहात होते. त्यांच्या मनात विचार आला की आपल्या पत्नीला बाहेर यायला इतका वेळ लागला म्हणजे नक्कीच तीने देवाकडे काहीतरी मागितले असणार…
असा विचार करीत असतानाच कणकाई माऊली समोरून येताना दिसली…
तिने त्यांना देवळातला सगळा वृत्तांत सांगीतला…
ते सारे ऐकताक्षणीच बोल्होबा तिला घेऊन पुन्हा देवळाकडे निघाले…
पांडुरंगाकडे बोट दाखवून म्हणाले…
“याने तुला आशिर्वाद दिला ना की मुलगा होईल मग त्याला सांग की पुत्र व्हावा ऐसा गुंडा ज्याचा तिन्ही लोकी झेंडा…!!!”
“जर मला तु पुत्र देणारच असशील तर तुझी भक्ती करणारा, श्वासागणिक तुझेच नाम जपणारा, अखंड निष्कामतेने व निस्वार्थीपणे तुझी सेवा करणारा आज्ञेचा पुत्र दे..!!!!”

आणि नंतर तुकोबारायांचा जन्म झाला…
ज्यांचा नावाचा डंका आजही वाजतोय…
फळाची आशा धरून देवाची भक्ती कधीच करू नये आणि जर काही मागण्याची वेळ आलीच तर हि अशी असावी मागणी..!!!
🙏🏻राम कृष्ण हरी 🙏🏻


संत तुकाराम . . . चित्र गूगलवरून साभार

२.लेकीसाठी वैकुंठातुन👨‍👧

भल्या पहाटे उठून काकडा भजनाने तुकाराम महाराजांच्या दिवसाची सुरुवात व्हायची. नित्याप्रमाणे पांडुरंगाचं नामजप करत स्नान करून विठ्ठलाची पुजा झाली.तुळसीला वंदन करून महाराज घराबाहेर पडत असताना जिजाबाईने जोरानं हाक दिली.
काही काळजी आहे का संसाराची? पोरींची? तुम्हाला फक्त विठ्ठल विठ्ठल करायला पाहिजे. महाराज शांतपणे म्हणाले, आवले योग्य वेळ आल्यावर सर्व काही व्यवस्थित होत. योग्य वेळ येवू द्यावी लागते. परंतु जिजाबाईची नेहमीची कटकट ऐकून महाराज एकदिवशी जवळच यलवडी नावाचं गाव होतं. तिथे मुलगा पाहण्यासाठी गेले. तुकाराम महाराज आपल्या घरी आलेले पाहुन त्यांना खुप आनंद झाला. आणि महाराजांची मुलगी भागिरथी आपल्या घरी द्यायची हे जेव्हा त्यांनी ऐकलं तेव्हा आपल जिवन परिपूर्ण झालं, संतकुळातली मुलगी आपल्या घरात येणार म्हटल्यावर त्यांना अत्त्यानंद झाला.
अखेर लग्न झालं.भागिरथी महाराजांच्या गळ्यात पडून रडू लागली. महाराजांनी भागिरथीच्या तोंडावरून हात फिरवला म्हणाले, नांदा सुखानं नांदा पण विसरू नको तु तुकाराम महाराजाची मुलगी आहे. भागिरथी नांदायला सासरी गेली. इकडे महाराजांच जीवन पुन्हा पुर्ववत सुरु झालं. भजन किर्तन नामस्मरण नित्य सेवा सुरु झाली.
भागिरथीचं यलवडी गाव जवळच होतं पण येणंजाणं नव्हतं. देहुची माळीण भाजी विकायला यलवडीला जायची. राञी देहुमध्ये झालेलं आपल्या बापाचं, तुकाराम महाराजांच किर्तन ऐकण्यासाठी भागिरथी माळीणबाईची आतुरतेने वाट पाहायची. महाराजांच किर्तन, उपदेश ऐकून भागिरथीचे डोळे बापाच्या आठवणीनं भरून यायचे. माळीणबाईच्या रूपानं आपल्या पित्याचं, महाराजाचं रोज दर्शन होतय या भावनेनं भागिरथी कृतकृत्य व्हायची.
अखेर तो दिवस आला. तुकाराम महाराजांचा वैकुंठ गमनाचा. फाल्गुन वैद्य द्वितीया, सोमवार चा दिवस होता. प्रथमप्रहर,प्रात:काळ.बीजेच्या दिवशी शेवटचं किर्तन केलं. गावातील सर्व लोकांचा निरोप घेतला. भागिरथी ला सांगाव, पण तिला माझं वैकुंठाला जाणं सहन होणार नाही. म्हणून तुकाराम महाराजांनी वैकुंठ गमन केलं. देहु गावचं रत्नं गेल.
देहु गाव शोकसागरात बुडून गेल.सर्व निश्चल बसलेले. कुणाच कशात लक्ष लागत नाही.
पण शेवटी पोटापाण्यासाठी काहीतरी करावं लागतं म्हणून ती माळीणबाई यलवडी गावाला भाजी विकण्यासाठी निघाली. आणि जड पाऊलाने भागिरथीच्या दारात पोहोचली. बरेच दिवस माळीणबाई का आली नाही? माळीणबाई तुझा चेहरा का उतरला? असा प्रश्न भागिरथीने माळीणबाईला विचारला. जड अंतकरणानं माळीणबाई म्हणाली, भागिरथी तुझे बाबा माझे गुरू, जगतगुरू तुकाराम महाराज बीजेच्या दिवशी सदेह वैकुंठाला गेले.
आपले बाबा वैकुंठाला गेले हे ऐकून भागिरथी धायमोकलुन रडु लागली . परंतु बाबा मला न सांगता वैकुंठाला जाणार नाहीत या विचाराणं भागीरथीनं तुकाराम तुकाराम नामजप सुरू केला. आणि आपल्या कन्येचा आवाज ऐकुन तुकाराम महाराज वैकुंठात सावध झाले. नारायणाची परवानगी घेऊन भुतलावरच कार्य पुर्ण करण्यासाठी महाराज भागिरथीच्या घरी आले.
भागिरथी असा आवाज दिला. वैकुंठाला गेलेल्या आपल्या बाबांचा आवाज ऐकुन भागिरथीने धावत येवून तुकाराम महाराजांना कडकडुन मिठी मारली, आनंदाश्रु घळघळ वाहु लागले. भागिरथीला शांत करत महाराज म्हणाले बाळा किती ञास करून घेतलास. तशी भागिरथी म्हणाली बाबा तुम्ही नाही तर जगण्यात अर्थ काय? कुणासाठी जगावं? तुकाराम महाराजांनी भागिरथीच्या तोंडावरून हात फिरवला. भागिरथी म्हणाली, बाबा मी तुमच्या आवडीचं गोडधोड जेवन करते. महाराज म्हणाले भागिरथी मी आता न जेवणा-या गावी गेलो. आपल्या भागिरथीला मायेनं जवळ घेतलं आणि वैकुंठाला जाण्याची परवानगी मागत, परत हाक मारू नको अशी विनंती केली. तशी भागिरथी म्हणाली, बाबा तुम्ही गेलाय अस वाटु देऊ नका, मी हाक मारणार नाही. भागिरथीला आशिर्वाद दिला.
भागिरथीच जिवन परिपूर्ण झालं. हे बाप-लेकीच अलौकिक नातं आहे. मुलगी बापाला आईच्या मायेने जपत असते. बाप आपलं दु:ख आईच्या ह्रदयासमान लेकीला सांगुन मन हालक करत असतो. जगतगुरू तुकाराम महाराज आणि भागिरथीचं हे नातं बाप लेकीच्या अलौकिक नात्याचं ह्रदयस्पर्शी उदाहरण आहे. म्हणून अस म्हणतात कि बापाचं लेकीवर जरा जास्तच प्रेम असत, कारण एका लेकीसाठी एका बापालाही वैकुंठहुन यावा लागलं होतं !!

दोन्ही लेख वॉट्सॅपवरून साभार दि. २३-०३-२०२२

🍃🍃🍃🙏 🙏 🍃🍃🍃🌹🚩🏵️

३. संत शिरोमणी नामदेव महाराज

संत नामदेव . . . चित्र गूगलवरून साभार

महान संत शिरोमणी नामदेव महाराज [जन्म :: जन्म प्रभव नाम संवत्सरात, शके ११९२ (इ.स.१२७०)//संजीवन समाधी :: आषाढ वद्य त्रयोदशी, शके १२७२ (इ.स.१३५०)] हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचे प्रमुख प्रचारक,संत कवी साहित्यिक होते.आज आषाढ वद्य त्रयोदशी म्हणजे तिथी अनुसार महान संत शिरोमणी नामदेव महाराज यांची ६७१ वी पुण्यतिथी पुण्य-स्मरण दिन. आम्हां धोपावकर बंधु भगिनी आणि परिवार,अहमदनगर तसेच वारकरी संप्रदायाच्या कोटयावधी भक्त मंडळींतर्फे महान संत शिरोमणी वारकरी संत कवी साहित्यिक नामदेव महाराज ह्यांचे चरणी कोटि कोटि शिरसाष्टांग दंडवत . सादर प्रणाम.

नामदेव महाराजांचे आडनाव रेळेकर असे होते. ते मराठी भाषां मधील सर्वाधिक जुन्या काळातील साहित्यिक कवींपैकी एक होते. त्यांनी व्रज भाषांमध्येही काव्ये रचली. शिखांच्या गुरू ग्रंथसाहिबातले चरित्रकार,आत्मचरित्रकार आणि ‘कीर्तना’च्या माध्यमातून भागवत धर्म पंजाबपर्यंत नेणारे आद्य प्रचारक होते. त्यामुळे पंजाबी मंडळी तसेच संबंधित मंडळी आज त्यांच्या जन्मस्थानाचा, नरसी नामदेव या गावाचा विकास करण्यासाठी धडपडत आहेत. नरसी नामदेव हे गांव महाराष्ट्रातील मराठवाड्यामधील हिंगोली जिल्ह्यातील असून तेथील संत नामदेव महाराज यांच्या मंदिराचा जीर्णोद्धार २०१९ ला झाला.

भक्त शिरोमणी संत नामदेव हे संत ज्ञानेश्वरांच्या कालखंडात होऊन गेले. वारकरी संप्रदायाचे प्रचारक नामदेव महाराज नामवेदाचे व नामविद्येचे आद्य प्रणेते असलेले महाराष्ट्रातील हे एक थोर संत होत. आपल्या कीर्तनकलेमुळे प्रत्यक्ष पांडुरंगाला डोलायला लावणारी अशी त्यांची कीर्ती होती. संत नामदेव प्रत्यक्ष श्री विठ्ठलाच्या निकटवर्ती असलेला सखा होता असे मानले जाते. संत नामदेव हे वारकरी संप्रदायाचे महान प्रचारक असून भारतभर त्यांनी त्या बाबतीत भावनिक एकात्मता साधली. भागवत धर्माची पताका पंजाब पर्यंत घेऊन जाण्याचे कार्य त्यांनी स्वकर्तृत्वाने केले.

दामाशेट्टी हे संत नामदेवांचे वडील व गोणाई त्यांची माता होती. दामाशेटींचा व्यवसाय कपडे शिवणे हा होता. म्हणजे ते शिंपी होते. यांच्या अगोदरच्या सातव्या पिढीतील पुरुष यदुशेट हे सात्त्विक प्रवृत्तीचे भगवद-भक्त होते. सध्याच्या हिंगोली जिल्ह्यातील नरसी-बामणी (नरसी नामदेव) हे संत नामदेवांचे जन्म गाव होय. नामदेवांचा जन्म प्रभव नाम संवत्सरात, शके ११९२ (इ.स.१२७०) मध्ये कार्तिक शुद्ध एकादशीस, रोहिणी नक्षत्रास, रविवारी झाला. संत शिरोमणी नामदेवांना ८० वर्षांचे आयुष्य लाभले. त्यांचे बालपण हे पंढरपुरात गेले. त्यांनी लहानपणापासूनच श्री विठ्ठलाची अनन्यसाधारण भक्ती केली.

संत गोरा कुंभार यांच्याकडे, तेरढोकी येथे निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर महाराज, सोपानदेव, मुक्ताबाई, संत नामदेव, चोखामेळा, विसोबा खेचर आदी संतांचा मेळा जमला होता. याच प्रसंगी संत ज्ञानेश्वरांच्या विनंतीवरून संत गोरोबा काकांनी उपस्थितांच्या आध्यात्मिक तयारी विषयी आपले मतप्रदर्शन केले होते. या प्रसंगा नंतरच संत नामदेवांना विसोबा खेचर हे आध्यात्मिक गुरू म्हणून लाभले.

संत नामदेवांची पत्‍नी राजाई, मोठी बहीण आऊबाई; नारा, विठा, गोंदा, महादा हे त्यांचे चार पुत्र व एक मुलगी लिंबाई असा संत नामदेवांचा परिवार होता. त्यांच्या कुटुंबात एकूण पंधरा माणसे होती. स्वतःला ‘नामयाची दासी’ असे म्हणणार्‍या संत जनाबाई या त्यांच्या परिवारातील एक सदस्य होत्या.

संत नामदेवाची अभंगगाथा (सुमारे २५०० अभंग) प्रसिद्ध आहे. त्यांनी शौरसेनी भाषेत काही अभंग रचना (सुमारे १२५ पदे) केली. त्यातील सुमारे बासष्ट अभंग (नामदेवजीकी मुखबानी) शीख पंथाच्या गुरुग्रंथ साहेबमध्ये गुरुमुखी लिपीत घेतलेले आहेत. संत नामदेवांनी आदि, समाधी व तीर्थावळी किंवा तीर्थावली या गाथंतील तीन अध्यायांतून संत ज्ञानेश्वरांचे चरित्र सांगितले आहे.

संत नामदेवांच्या कीर्तनांत अनेक चांगल्या ग्रंथांचा उल्लेख असे. यावरून ते बहुश्रुत व अभ्यासू असल्याचे लक्षात येते. ‘नामदेव कीर्तन करी, पुढे देव नाचे पांडुरंग’- अशी त्यांची योग्यता होती. ’नाचू कीर्तनाचे रंगी, ज्ञानदीप लावू जगी’ हे त्यांच्या आयुष्याचे ध्येय होते.भागवत धर्माचे एक आद्य प्रचारक म्हणून संत नामदेवांनी संत ज्ञानेश्वरांच्या संजीवन समाधी नंतर सुमारे ५० वर्षे भागवत धर्माचा प्रचार आणि प्रसार केला. प्रतिकूल परिस्थितीमध्ये महाराष्ट्राची भावनिक एकात्मता जपण्याचे अवघड काम त्यांनी केले. पंजाब मधील शीख बांधवांना ते आपले वाटतात. शीख बांधव ‘नामदेव बाबा’ म्हणून त्यांचे गुणगान गातात. पंजाबातील ‘शबदकीर्तन’ व महाराष्ट्रातील ‘वारकरी कीर्तन’ यांत विलक्षण साम्य आहे. घुमान (पंजाब) येथे शीख बांधवांनी संत नामदेवांचे मंदिर उभारले आहे. बहोरदास, लढ्विष्णुस्वामी, केशव कलाधारी हे त्यांचे पंजाबी शिष्य होत. राजस्थानातील शीख बांधवांनीही नामदेवाची मंदिरे उभारलेली आहेत. `संत शिरोमणी’ असे यथार्थ संबोधन त्यांच्याबद्दल वापरले जाते.

भगवद-भक्तांच्या व साधु-संतांच्या चरण धुळीचा स्पर्श व्हावा म्हणून पंढरपूर येथील विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारी ‘पायरीचा दगड’ होण्यात त्यांनी धन्यता मानली. संत नामदेव हे आषाढ वद्य त्रयोदशी, शके १२७२ मध्ये (शनिवारी, दि. ३ जुलै, १३५० रोजी) पंढरपूर येथे पांडुरंग चरणी विलीन झाले. नक्की दिनांकाविषयी एकवाक्यता दिसून येत नाही. कालनिर्णय या दिनदर्शिकेत पुण्यतिथी दिनांक २४ जुलै असा दिलेला आढळतो. संत नामदेव हे कीर्तने करत करत भारतभर फिरले.

.

.. . . . . . वॉट्सॅपवरून साभार दि.२३-०३-२०२२

.. . . . . .

४. संत चोखा मेळा

संत चोखामेळा यांचे पुण्यस्मरण (वैशाख कृ पंचमी )
चोखामेळा (चोखोबा) (अज्ञात वर्ष – इ.स. १३३८) हे यादव काळातील नामदेवांच्या संतमेळ्यातील वारकरी संतकवी होते.
चोखोबांची पत्नी सोयराबाई हि सुद्धा अभंग रचायची ,!!अवघा रंग एक झाला !! हा अभंग तिने रचलेला
चोखोबांचा जन्म विदर्भातील बुलडाणा जिल्ह्यात असलेले मेहुणा किवा मेहुणपुरी झाला. (चोखोबांचा जन्म पंढरपूरला झाल्याचे संत महिपती सांगतात.) चोखोबा मूळ वर्‍हाडातील आहेत असेही म्हटले जाते. त्यांचा मृत्यू गावकुसाच्या कामात दरड कोसळून झाल्याचे सांगितले जाते. त्यांच्या मृत्यूनंतरही त्यांच्या हाडांतून विठ्ठल नामाचा गजर ऐकू येत होता, यावरून नामदेवांनी चोखोबांची हाडे ओळखून ती गोळा केली व पंढरपूरला विठ्ठल मंदिरासमोर त्यांची समाधी बांधली असे चरित्रकार सांगतात.
संत चोखोबा हे एक, संत ज्ञानेश्वरांच्या प्रभावळीतले संत होते. संत नामदेव हे त्यांचे गुरू होत. तत्कालीन सामाजिक विषमतेमुळे चोखोबा होरपळून निघाले. ते शूद्र-अतिशूद्र, गावगाडा, समाज जीवन, भौतिक व्यवहार, उच्चनीचता व वर्णव्यवस्था यांच्या विळख्यात अडकले.
संत चोखामेळा हे प्रापंचिक गृहस्थ. ते उदरनिर्वाहासाठी मोलमजुरी करत, पण ते विठ्ठलाच्या नामात सतत दंग असत. गावगाड्यातील शिवाशिवीच्या वातावरणात त्यांचा श्वास कोंडला जात होता. दैन्य, दारिद्रय, वैफल्य यांमुळे ते लौकिक जीवनात अस्वस्थ होते. परंतु प्रत्यक्ष परमेश्वराने त्यांना जवळ केले, त्यांना संतसंग लाभला. त्यांना मंदिरांत प्रवेश नव्हता. श्रीविठ्ठलाला त्यांना इतरांप्रमाणे उराउरी भेटावे असे खूप वाटत होते. परंतु ते सावळे, गोजिरे रूप महाद्वारातूनच पाहावे लागे, ही खंत त्यांच्या मनात होती.
चंद्रभागा नदीच्या वाळवंटात आध्यात्मिक लोकशाही संत ज्ञानदेवांमुळे १३व्या शतकात उदयाला आली. म्हणून संत चोखोबा म्हणतात, ‘खटनट यावे, शुद्ध होऊनी जावे। दवंडी पिटीभावे डोळा।।’ … असा पुकारा करून त्यांनी वारकरी संप्रदायातील अध्यात्मनिष्ठ, अभेद भक्तीचे लोण आपल्या उपेक्षित बांधवांपर्यंत नेऊन पोहोचवले. आत्मविकासाची संधी तत्कालीन समाजरचनेतील अगदी तळातील लोकांनाही मिळावी असे ज्ञानेश्र्वरादी सर्वच संतांना प्रांजळपणे वाटत होते. त्याच वेळी संत चोखोबांनी भक्तिमार्गाचा संदेश आपल्या अभंगांतून समाजबांधवांना दिला.
संत चोखोबांचे भावविश्व अनुभवण्याचा प्रयत्‍न केला असता, एक मूक आक्रंदनाचा अनुभव येतो. संस्कारसंपन्न, संवेदनक्षम, भक्तिप्रवण, आत्मनिष्ठ व्यक्तिमत्त्वाच्या चोखोबांच्या रचनांतून, त्यांच्या आंतरिक वेदनांचे सूर छेडलेले जाणवतात. ‘हीन मज म्हणती देवा। कैसी घडो तुमची सेवा।’ असा उपरोधिक प्रश्र्न ते देवालाच विचारतात. ‘का म्हणून आम्ही या यातना सहन करावयाच्या, भगवंताच्या लेखी सर्व त्याचीच लेकरे आहेत ना, मग असा दुजाभाव का?’ असे प्रश्र्न त्यांच्या मनात निर्माण होऊन ते व्यथित होताना दिसतात. त्यांच्या अभंगरचना हृदयाला भिडणाऱ्या आहेत. त्यांना भोगावे लागलेले दु:ख, त्यांची झालेली अक्षम्य उपेक्षा, मानसिक छळ याचे पडसाद भावविभोरतेसह त्यांच्या काव्यरचनेत अभिव्यक्त झालेले दिसून येतात. संत चोखोबांचे सुमारे ३५० अभंग आजच्या घडीला उपलब्ध आहेत. त्यांचे अभंग लिहून घेण्याचे काम ‘अभ्यंग अनंतभट्ट’ हे करत असत, असा उल्लेख काही संशोधक करतात.(विकिपीडिया)
‘धाव घाली विठू आता। चालू नको मंद।
बडवे मज मारिती। ऐसा काही तरी अपराध।।’
‘जोहार मायबाप जोहार। तुमच्या महाराचा मी महार।
बहु भुकेला जाहलो। तुमच्या उष्ट्यासाठी आलो।।’
‘आमुची केली हीन याती। तुज कां न कळे श्रीपती।
जन्म गेला उष्टे खाता। लाज न ये तुमचे चित्ता।।’
‘ऊस डोंगा परि । रस नोहे डोंगा। काय भुललासी वरलीया रंगा।।
चोखा डोंगा परि। भाव नोहे डोंगा।।’
‘विठ्ठल विठ्ठल गजरी। अवघी दुमदुमली पंढरी।’
हे त्यांचे अभंग जनमानसामध्ये आजही लोकप्रिय आहेत.
चोखोबांच्या रचनांत भक्ती, तळमळ, आध्यात्मिक उंची तर दिसेतच, तसेच उपेक्षेची खंत जाणवते आणि ‘वेदनेचा जो सूर’ लागलेला दिसतो, तो अंत:करण हेलावून टाकतो.
‘आम्हा न कळे ज्ञान न कळे पुराण। वेदांचे वचन न कळे आम्हा।।
चोखा म्हणे माझा भोळा भाव देवा। गाईन केशवा नाम तुझे।।’
‘जन्मता विटाळ मरता विटाळ। चोखा म्हणे विटाळ आदिअंती।।’
‘आदि अंती अवघा, विटाळ साचला। सोवळा तो झाला कोण न कळे।
चोखा म्हणे मज नवल वाटते। विटाळापरते आहे कोण।।’
या रचनांतून उपरोक्त उल्लेख केलेल्या भावभावना दिसतात.
‘कर जोडोनिया दोन्ही। चोखा जातो लोटांगणी।।
महाविष्णूचा अवतार। प्राणसखा ज्ञानेश्वर।।’
या वैशिष्ट्यपूर्ण रचनेत चोखोबा ज्ञानेश्ववर माउलींबद्दल ‘प्राणसखा’ हा अतिशय सुंदर शब्द सहजगत्या योजून जातात. यातून तेराव्या शतकातील या ‘संतकवी’चे साहित्यगुणही दिसून येतात.
त्यांच्या कुटुंबातील सर्वच जण हरिभक्तिपरायण होते. त्या सर्वांचे विठ्ठलावर अनन्यसाधारण प्रेम होते. त्यांची पत्‍नी सोयराबाई हिचे बाळंतपण स्वतः विठाई माऊलीने नणंदेचे रूप घेऊन केले अशी कथा प्रचलित आहे. संत चोखोबांचा मुलगा कर्ममेळा हा पण संत परंपरेत आहे. सोयराबाई व कर्ममेळा यांच्याही काही सुंदर अभंग-रचना आहेत. संत चोखोबांचे मेव्हणे बंका महार व बहीण निर्मळा यांच्याही काही उत्तम रचना आहेत. संत चोखोबांच्या भक्तीची उंची फार मोठी होती. ते स्वतःला ‘विठू पाटलाचा बलुतेदार समजत असत.
संत चोखोबा मंगळवेढ्याचे होते. त्यांना उपेक्षित बांधवांच्या उद्धाराची सतत चिंता होती. त्यांना समान-हक्क मिळावेत, समाजातील तेढ कमी व्हावी, जातींमधील संघर्षाची भ्रामक कल्पना नष्ट व्हावी यासाठी त्यांनी भक्तिमार्गाद्वारे प्रयत्न केले.
गावगाड्यातील गावकुसाचे काम चालू असताना एका दुर्दैवी अपघातात त्यांचा अंत झाला, असे उल्लेख त्यांच्याविषयीच्या लेखनात आढळतात. संत नामदेवांनी त्यांच्या सर्व अस्थी गोळा केल्या. त्यातून ‘विठ्ठल विठ्ठल’ असा नाद त्यांनी ऐकला. संत नामदेवांची महाद्वारात जिथे पायरी आहे, त्याच्या बाजूला संत चोखोबांची समाधी पंढरपूरमध्ये आहे.
चोखोबांच्या मनात जातिहीनत्वाची झोंबणारी जाणीव असतांनाही ते ते चोख (स्वच्छ) होते. कोणताही संत जन्मतः संत असत नाही. ‘संतत्व’ ही प्राप्त केलेली मनोवस्था आहे. हे त्यांच्यावरून निदर्शनास येते.
‘शुद्ध चोखामेळा करे नामाचा सोहळा’ अशी आपल्या नावामागे ते शुद्धत्वाची ग्वाही देऊन. देहभाव नष्ट झाल्याचे सांगतो. मेळा (अपवित्र) असणारा माणूसही भगवंताच्या दारी (चोख) पवित्र होतो. चोखोबांनी ‘वाणी नाही शुद्ध | धड न ये वचन’ असे आपल्या अभंगात म्हटले असले तरी, तो त्यांचा विनय आहे. त्यांची अभंगवाणी निर्दोष असलेली दिसते. व्याकरण, विवेचन आणि वाङ्‌मय या तीनही दृष्टीनी त्याची वाणी चोख आहे. उत्कटता, सामाजिक आशय, बांधीव रचना, या गुणांमुळे त्यांच्या अभंगाला मराठी सारस्वतात मानाचे स्थान प्राप्त झाले आहे.
नामदेवप्रणीत भक्तियात्रेत संत चोखोबा, पत्‍नी संत सोयराबाई , बहीण निर्मळा, पुत्र कर्ममेळा आणि मेहुणा बंका हे कुटुंबीय सहभागी झाले होते. नामदेवाप्रमाणे समग्र कुटुंबच भक्तिभावात एकरूप झाले दिसते.

फेसबुकवरील श्री.माधव विद्वांस यांच्या नोंदीवरून साभार . . . दि.२१-०५-२०२२

५. संत एकनाथ महाराज

संत एकनाथांचा उल्लेख वर ज्ञानेश्वरीच्या संदर्भात आला आहेच. त्यांनी अनेक अभंग आणि पोथ्या लिहिल्या होत्या. गौळण आणि फटका हे संत एकनाथांचे वैशिष्ट्य म्हणता येईल. एक लोकप्रिय फटका खाली दिला आहे.

संत एकनाथांच्या कथा आणि रचना इथे पहा.

·
अरे कृष्णा अरे कान्हा मनरंजन मोहना
आले संत घरी तरी काय बोलुन शिणवावे
ऊस गोड लागला म्हणून काय मुळासहीत खावे
प्रितीचा पाहुणा झाला म्हणून काय फार दिवस रहावे
गावचा पाटील झाला म्हणून काय गावच बुडवावे
अरे कृष्णा अरे कान्हा मनरंजन मोहना
देव अंगी आला म्हणून काय भलतेच बोलावे
चंदन शीतळ झाले म्हणून काय उगळुनिया प्यावे
भगवी वस्त्रे केली म्हणून काय जगच नाडावे
आग्या विंचू झाला म्हणून काय कंठीच कवळावे
अरे कृष्णा अरे कान्हा मनरंजन मोहना
परस्त्री सुंदर झाली म्हणून काय बळेची ओढावी
सुरी सोन्याची झाली म्हणून काय उरीच मारावी
सुरी सोन्याची झाली म्हणून काय उरीच मारावी
मखमली पैजार झाली म्हणून काय शिरीच बांधावी
अरे कृष्णा अरे कान्हा मनरंजन मोहना
सद्‌गुरू सोयरा झाला म्हणून काय आचार बुडवावा
नित्य देव भेटला म्हणून काय जगाशी दावावा
घरचा दीवा झाला म्हणून काय आढ्याशी बांधावा
एका जनार्दनी म्हणे हरी हा भक्तची ओळखावा
अरे कृष्णा अरे कान्हा मनरंजन मोहना
रचनाः संत एकनाथ, प्रकारः फटका, संगीतः शाहीर साबळे, गायकः शाहीर साबळे

६. संत निवृत्तीनाथ

निवृत्तिनाथयांची आज पुण्यतिथी . संत ज्ञानेश्वर यांचे हे थोरले बंधु . नाथ संप्रदायातील गहिनीनाथांनी निवृत्तिनाथांना दीक्षा दिली.
निवृत्तिनाथांचे जन्मवर्ष १२७३ किंवा १२६८ असे सांगितले जाते. ज्ञानेश्वर, सोपानदेव मुक्ताई, निवृत्तिनाथ ह्या चार भावंडांमधे निवृत्तिनाथ हे थोरले होते. निवृत्तिनाथ हे ज्ञानेश्वरांचे ज्येष्ठ बंधू आणि गुरू होते. निवृत्तिनाथांनी ज्ञानेश्वरांना संस्कृतमध्ये असणारी गीता सामान्य लोकांना उमजेल अशा शब्दांत लिहिण्याचा आदेश दिला. त्याप्रमाणे ज्ञानेश्वरांनी भावार्थदीपिका (ज्ञानेश्वरी) लिहून काढली.

गहिनीनाथ हे निवृत्तिनाथांचे गुरू होते. ‘निवृत्तिचे ध्येय कृष्ण हाचि होय । गयिनीनाथे सोय दाखविली ॥’, असे निवृत्तिनाथांनीच आपल्या एका अभंगात म्हणून ठेविले आहे सुमारे तीन-चारशे अभंग आणि एक हरिपाठ एवढी रचना, निश्चितपणे निवृत्तिनाथांची आहे असे म्हणता येईल.. योगपर, अद्वैतपर आणि कृष्णभक्तिपर असे हे अभंग आहेत. रसवत्तेच्या दृष्टीने ते काहीसे उणे वाटतात; तथापि निवृत्तिनाथांची ख्याती आणि महत्त्व कवी म्हणून नाही, तर ज्ञानेश्वरांचे मार्गदर्शक ‌म्हणून आहे. त्यांनी ‘आपले संपूर्ण अध्यात्मधन ज्ञानेश्वरांना देऊन त्यांना यश दिले व आपण त्या यशापासूनही निवृत्त झाले’ असे निवृत्तिनाथांबद्दल म्हटले जाते. ज्ञानेश्वरांनी त्यांच्याबद्दलचा आदर अनेक ठिकाणी व्यक्त केलेला आहे. ज्ञानेश्वरांनी संतंमंडळींसह केलेल्या अनेक तीर्थांच्या यात्रेतही निवृत्तिनाथ ‌‌‌त्यांच्या सोबत होतेच.निवृत्तिदेवी, निवृत्तिसार आणि उत्तरगीताटीका असे तीन ग्रंथही निवृत्तिनाथांनी लिहिल्याचे म्हटले जाते; तथापि ते अनुपलब्ध आहेत. रा. म. आठवले यांनी निवृत्तेश्वरी असा एक ग्रंथ संबोधिला आहे. ज्ञानेश्वरीप्रमाणेच हेही गीतेवरील एक भाष्य आहे. तथापि हा ग्रंथ निवृत्तिनाथांचाच आहे, असे अद्याप सिद्ध झालेले नाही. धुळ्याच्या श्रीसमर्थवाग्देवतामंदिरात ‘सटीक भगवद्‌गीता’ आणि ‘समाधि बोध’ अशी दोन हस्तलिखिते निवृत्तिनाथांची म्हणून ठेविली आहेत.
ज्ञानेश्वर आणि सोपानदेव समाधिस्त झाल्यानंतर मुक्ताई ‘अन्नपाणी सकळ’ त्यागूनी परलोकवासी झाली व पुढे लवकरच निवृत्तिनाथांनीही त्र्यंबकेश्वरी देह ठेविला. त्यांची समाधी तेथेच बांधण्यात आलेली आहे.

हे संत निवृत्तीनाथ रचित जितेंद्र अभिषेकी यांनी गायलेले काव्य आहे
जेथोनि उद्गार प्रसवे ॐकार ।
तोचि हा श्रीधरू गोकुळीं वसे ॥१॥
जनक हा जगाचा जिवलग साचा ।
तो हरि आमुचा नंदाघरीं ॥२॥
नमो ये वैकुंठी योगियांचे भेटी ।
पाहतां ज्ञानदृष्टी नये हातां ॥३॥
निवृत्ति साधन कृष्णरूपे खूण ।
विश्व विश्वीपूर्ण हरि माझा ॥४॥

श्री.माधव विद्वांस आणि फेसबुकचे आभार. दि.२५-०६-२०२२

गीताअध्यायसार आणि सांकेतिक गीता

१. माझे एक ज्येष्ठ आप्त श्री.मधुसूदन थत्ते यांनी त्यांच्या फेसबुकाच्या पानावर एक नवी लेखमाला सुरू केली. त्यात ते दररोज श्रीमद्भगवद्गीतेच्या एकेका अध्यायाचा सारांश सुलभ भाषेत देत होते. त्यांच्या अनुमतिनेच मी हे सगळे भाग या पानावर साठवण्याचे ठरवले.  पुढील अध्यायांवरील निरूपण जसजसे मला उपलब्ध होत गेले तसतसे ते सर्व १८ अध्यायांवरील निरूपण देऊन ही मालिका पूर्ण केली . दि.२२-०४-२०२०

कृपया हे संकलनसुद्धा पहा : भगवद्गीतेमधील तत्वज्ञान – भगवद्गीतासार

भगवद्गीतेमधील तत्वज्ञान – भगवद्गीतासार

२. माझे बंधू डॉ.धनंजय घारे यांनी मुख्यतः इंग्लिशभाषी वाचकांसाठी सांकेतिक भगवद्गीता या नावाचे एक पी.डी.एफ फॉर्ममध्ये केलेले संकलन या पानावर संग्रहित केले. दि. ०४-०२-२०२२

१.गीताअध्यायसार

श्री.मधुसूदन थत्ते

(मला भावलेलं भग्वद्गीतेचं मोजक्या शब्दातील सार एक एक अध्याय घेत घेत आणि संदर्भासहित)
भगवद्गीता …अध्याय १: अर्जुन विषाद योग
********************

गीताअध्यायसार 1
कोण अर्जुन…कोण कौरव…आणि, हो, कोण पांडव…?
असं पहा तुमच्या-माझ्या मनात सतत संघर्ष चालू असतो..नकारात्मक विचार जे संख्येने पुष्कळ असतात (कौरव) आणि सकारात्मक विचार जे संख्येने फार कमी असतात (पांडव).
मग कृष्ण तरी कोण..?
ह्यात कृष्ण तुमच्यातला विशुद्ध असा “मी” आहे हे मानले तर…?
आणि अर्जुन..? तो तर संभ्रमात पडलेला “मी” असे मानूया..
त्या विशुद्ध अशा “मी” ला म्हणजे अंतर्मनाला म्हणजे आपल्यातल्या कृष्णाला जेव्हा संभ्रमात पडलेला “मी” दिसून येतो तेव्हा त्या सतत चाललेल्या नकार-सकार संघर्षाच्या ऐन युद्धात विशुद्ध मी जीवनाचे अखंड तत्वज्ञान सांगतो…
किती वेगाने..?
तो वेग आपण नाही समजू शकत..
मनाने मनाला जागे करण्याचा वेग. आणि हा संदेश नंतर गीतेच्या सातशे श्लोकात आणि पुढे ज्ञानेश्वरीच्या काही हजार ओव्यात सांगितला गेला आणि तरीही आपल्याला तो शंभर टक्के समजलेला नाही…अजून त्यावर ग्रंथ लिहिले जात आहेत..
पहिल्या अध्यायार्चे हे मला भावलेले सार आहे
संदर्भ: The Holy Gita by Swami Chinmayanand. (Page 10-11)
मधुसूदन थत्ते
०५-०४-२०२०
——————–
#गीताअध्यायसार
अध्याय २ “Yoga of Knowledge”

गीताअध्यायसार २
मित्रांनो,
आज गीतेच्या दुस-या अध्यायात काय आहे ह्याचा अति-संक्षिप्त आढावा घेऊ.
ह्या अध्यायाला “Yoga of Knowledge” असे म्हटले जाते.
सांख्य योग्य अशा जरा कठीण नावाचा पदर उचलून आत डोकावले की हळू हळू कळते की गीतेचा दुसरा अध्याय म्हणजे रत्नाची खाण आहे..
होय……ती रत्ने ज्यांचा आपण अधून मधून प्रसंगानुरूप उल्लेख करतो..
ज्ञानयुक्त बुद्धीचा वापर न केल्याने अर्जुन स्वधर्म आणि स्वकर्म करण्यामागची खरी भूमिका समजून घेत नव्हता…
श्रीकृष्णांनी अर्जुनाच्या मनात काही अटळ सत्ये कशी उतरवली हे ह्या अध्यायात पाहून घ्या..
एक एक सत्य उलगडताना वेगवेगळी अर्थपूर्ण शब्दरत्ने वापरली..
कुठली रत्ने..?
अरे, ही सुभाषिताच्या रूपात विखुरलेली रत्ने आज..हजारो वर्षांनंतर आपण वापरतो की.. …!!!!
कोणी देह सोडून गेला की आपोआप मनात येते..
“वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ (२२)”
(शरीर हे तर आत्म्याचे एक वस्त्र फक्त)
**************************
आत्मा कुठे मरतो..तो असा आहे ज्याला कोणीच नाश करू शकत नाही.
“नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ (२३)”
**************************
आपण म्हणतो आपण आपले कर्तव्य करावे..result कडे लक्ष्य असू नये…
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि ॥ (४७)”
**************************
वासनेच्या आसक्तीने क्रोध होतो…आणि मग ..संमोह..मग स्मृतिनाश..मग बुद्धिनाश ..आणि अखेर प्रणश्यति…!! (मरणच…)
“ध्यायतो विषयान्पुंस: सङ्गस्तेषूपजायते |
सङ्गात्सञ्जायते काम: कामात्क्रोधोऽभिजायते || 62||
क्रोधाद्भवति सम्मोह: सम्मोहात्स्मृतिविभ्रम: |
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति || 63||”
**************************
पाहिलेत..एक एक शब्द-रत्न किती मौल्यवान आहे ते…तुम्ही नक्की ह्या ना त्या रूपात ही रत्ने वापरली आहेत नाही का..?
हीच ती ज्ञानयुक्त बुद्धी जिचे हे वर दिलेले आणि आणखी अनेक असे दागिने आपण ह्या दुस-या अध्यायात बघतो…!!!
मधुसूदन थत्ते
०६-०४-२०२०
————————

#गीताअध्यायसार
अध्याय ३ कर्मयोग

अर्जुन विषाद आणि सांख्य (ज्ञान) योग ह्यांचे सार आपण पाहिले…
कृष्णाने सा-या जगताला विचारात घेतले आहे..
ज्ञानी असणे-होणे आणि सिद्ध मुनीप्रमाणे निष्क्रिय साधना किंवा तप करणे आणि परमात्म्याशी एकरूप होणे आपल्याला कसे जमावे..?
पक्षी उंच उडून उंच अशा आम्रवृक्षाचे फळ लीलया खायला जाईल पण माणूस..? त्याला त्या फळासाठी झाडावर चढावे लागेल..फांदी गाठावी लागेल आणि जरा धोका पत्करून मगच हाती ते उंच फळ त्याला मिळेल नाही का…? (सोबतचे चित्र पाहावे)…
हाच फरक ज्ञानयोगी आणि कर्मयोगी ह्यांचात समजावा.
आपल्याला विहित कर्म करत करत परमात्म्याचे दर्शन होईल..
ह्या अध्यायाच्या ५व्या श्लोकात म्हटले आहे..”मनुष्य एक क्षणही कर्माशिवाय राहू शकत नाही.
विहित..? म्हणजे तरी काय…?
म्हणजे नित्य आणि नैमित्यिक कर्मे करावी आणि काम्य आणि निषिद्ध कर्मे त्यागावी..
Better said than done नाही का…?
कर्मनिष्ठ काय काय करतो…?
प्रथम स्वधर्माने सुनिश्चित केलेली कर्तव्ये करणे…आणि हे करतांना इंद्रिय-निग्रह आणि काम-क्रोधाला विसरणे
आपल्या धर्मात पंचकर्मे सांगितली आहेत…वेदकाळी सांगितली त्यामुळे आजच्या संदर्भात आपली आपण सुयोग्य बदल करून करावी.
अशी ही त्या काळाची काय काय कर्मे सांगितली…?
१……देव-यज्ञ: ……..रोज अग्नीला समिधा देणे..(आज आपण अग्निहोत्र करावे)
२……पितृ यज्ञ: …….. गत पूर्वजांना जल-आणि भाताचा घास द्यावा (घराबाहेर घास ठेवला की कावळा तो घेऊन जात असतो…….. (सोबतचे चित्र पाहावे)……
.
३……भूत यज्ञ: ……..अग्नीत शिजलेले अन्न अर्पावें (अग्नी..? आजकाल शेगड्या नसतात..मग..? यासाठी चित्राहुती घालाव्या ही आपली माझी suggestion… )
४……मनुष्य यज्ञ: …….. दारी अतिथी आला तर त्याला भोजन द्यावे…न आला तर रोज कोण्या गरिबाला अन्न द्यावे.
५……ब्रह्म यज्ञ: ……..ज्ञान दान करीत राहावे
हा अध्यायच काय, लोकमान्यांनी गीता रहस्य ग्रंथाचे पर्यायी नावच मुळी “कर्मयोग शास्त्र” असे ठेवले आहे…!!!!
मधुसूदन थत्ते
संदर्भ: सुबोध ज्ञानेश्वरी (य. गो. जोशी)
07-04-2020
————————–

अध्याय ४
**********
गीताअध्यायसार ४
अर्जुनाला ज्ञानयोग सांगितला, कर्मयोग सांगितला…
काम आणि क्रोध माणसाला पांगळे बनवते…पण कर्माला ज्ञानाचे डोळे लाभले तर …? मग विवेक सुचतो आणि विहित कर्म निष्काम होऊन जाते…
हाच तर निष्काम कर्म योग किंवा ज्ञानकर्मसन्यास योग ज्याच्या साठी देवाने हा चौथा अध्याय सांगितला…!!!
“मी सूर्याला हा निष्काम कर्म योग प्रथम सांगितला…” कृष्ण म्हणाला..
मनुष्यस्वभाव व्यासांनी कसा ओळखला पहा..श्रेष्ठतम मनुष्य म्हणजे अर्जुन प्रत्यक्ष भगवंतावर शंका घेतो..म्हणतो,
“देवा तू तर आत्ताचा…आणि सूर्य तुझ्या कितीतरी आधीचा..मग तू सूर्याला प्रथम कसे काय सांगितलंस…?”
भाबडा प्रश्न …!!!
भगवंत म्हणतात…
“तुझा प्रश्न रास्त आहे…तो सूर्य माझ्याच मायेतून जन्माला आला..
तुझे तसे माझे आजवर अनेक जन्म होऊन गेले आहेत पण तुला आपल्या गत-जन्माची स्मृती राहिली नाही…!!!”
निष्काम कर्म…!! अर्जुनाला कर्माचे प्रकार तरी काय हे हवे होते..
कर्म…अकर्म..विक्रम…गोंधळच व्हावा..!!!
आणि इथेच वर्ण—आश्रम..हे शब्द पुढे आले ज्यांच्यावर आजही ह्या २१व्या शतकात वाद चालू आहेत.
कृष्णाने सांगितले…वेदांनी प्रत्येक वर्णाला, आश्रमाला, जी जी विहित कर्मे सांगितली आहेत ती ती निष्ठेने आचरत राहणे ह्यालाच म्हणतात विकर्म..!!!
आणि…
आपण हेही ओळखायला हवे की कोणती कर्मे निषिद्ध आहेत आणि ह्या निषिद्ध क्रमांना अकर्म म्हणावे.
असा निष्काम कर्म योगी नित्य संसारात असतो पण असूनही नसतोच..
पाण्यात सूर्य-प्रतिबिंब अगदी सूर्य वाटते..असते का ते सूर्य..? तसा हा योगी संसारात असतो पण असत नाही..
ह्यानंतर ह्या अध्यायात यज्ञाचे काही प्रकार सांगितले आहेत..
यज्ञ…? म्हणजे होम..अग्नी..वेदी..वेदाचार्य…?
नव्हे…
संयम यज्ञ……….काम-क्रोधावर विवेक
द्रव्य यज्ञ……….दान करणे
तपोयज्ञ……….साधना..तप….ध्येयासाठी परिश्रम
वागयज्ञ……….वेदपठण…नित्याची मौखिक साधना..
आणि सर्वोत्तम यज्ञ हा ज्ञानयज्ञ…..यज्ञदान !!!
मित्रांनो…हा चौथा अध्याय म्हणजे गीतारूपी शांतरससागराची एक समृद्ध अशी लाटच आहे नाही का…?
मधुसूदन थत्ते
०८-०४-२०२०
संदर्भ: गीतासागर (शंकर अभ्यंकर) आणि सुबोध ज्ञानेश्वरी (य. गो. जोशी)

#गीताअध्यायसार
अध्याय ५ कर्मसंन्यास योग

गीताअध्यायसार ५
अर्जुन कृष्णाला म्हणाला
“एकदा म्हणतोस कर्मसंन्यास मोक्षासाठी श्रेष्ठ आणि मग म्हणतोस निष्काम कर्मही तेच फळ देते…अरे, नक्की काय करावे…? कर्मत्याग की कर्मयोग ..? ”
भगवंत ह्या अध्यायात ह्या प्रश्नाचेच उत्तर देतात.
ज्ञानी होऊन कर्म आचरायचे…बुद्धीची एक हद्द असते. ती तर्कांपुरती मर्यादित असते. कार्यकारण संबंधापुरती असते..त्या सीमेपलीकडे ती जाऊ शकत नाही आणि तिथे जायला प्रज्ञा आवश्यक असते..
प्रज्ञाचक्षू मिळवावे लागतात ज्यायोगे अंतरंगाचे दर्शन होते…मी म्हणजे हा देह ह्या भावनेपलीकडे ज्ञानी जातो आणि दैनंदिन सारी कर्मे अन्य कोणासारखीही करत असतो पण त्याचे मन त्यात अडकून राहात नाही जसा कमलदलावर जलाचा थेंब …
निरासक्त असूनही सर्व विहित कर्मे करत जायचे …काम,क्रोध, मंद, मत्सर, लोभ, मोह…ह्याचा स्पर्शही ज्ञानी मनाला होत नाही.
असे होता येते का…?
जरा काही उदाहरणे मनात आणा…
भक्त हनुमान…राजा जनक…पूर्ण वैराग्य असलेला शुक…जितेंद्रिय विवेकानंद… संत एकनाथ….संत रामदास
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि |
योगिन: कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये || 11||
(निष्काम कर्मयोगी ममत्व बुद्धी रहित केवळ इंद्रियांनी, मनाने, बुद्धीने आसक्तीला त्यागून अंत:कारणाच्या शुद्धीसाठी कर्मे करीत असतात.)
केवळ २९ श्लोकाच्या ह्या अध्यायाचे वैशिष्ठय पहा..
प्रारंभी कर्मयोग आणि ज्ञानयोग ह्यांचे निरूपण, निष्काम कर्मयोगाची थोरवी सांगितली, आणि अध्यायाच्या शेवटी राजयोगाला स्पर्श करत अखेरच्या श्लोकात भक्तियोगाचे माहात्म्य सुद्धा वर्णिले आहे…!!!
अर्जुनाला हा जो राजयोग स्पर्श दिसला त्याचे अति संक्षिप्त वर्णन……. (श्वास-नियंत्रणाने प्राण आणि अपान वायू ह्यांच्या नियमनाने सुषुना नाडीतून चेतना जागृत करायची)……. ऐकून त्याची जिज्ञासा जागी झाल्याचे कृष्णाच्या लक्षात आले.
भगवंताने मग अर्जुनाला सांगितले..
“हो, ह्याच उपक्रमाबद्दल मी तुला पुढल्या अध्यायात विस्तृत सांगणार आहे…!!!”
मधुसूदन थत्ते
संदर्भ: गीता सागर: श्री शंकर अभ्यंकर
०९-०४-२०२०
——————-

#गीताअध्यायसार
*****************
अध्याय ६

एक वेदिक मंत्र आहे…”तत्वमसि—तत त्वम असि ”
काही गीतेचे अभ्यासक असे मानतात की १८ अध्याय हे सहा…सहा…सहा असे ह्या प्रत्येक शब्दाचे प्रतीकरूप आहे. स्वामी चिन्मयानंद असेच मानत आले आणि अध्याय १ ते सहा हा गट त्वम शब्दाचे प्रतीकरूप आहे असे ते म्हणतात.
५व्या अध्यायात आपण पाहिले की कर्मसंन्यास आणि निष्काम कर्म वेगवेगळे असूनही कसे एकच उद्दिष्ट ठेवतात…मोक्षाचे….!!
निष्काम कर्म…म्हणायला सोपे पण आपण तर वासनांचे श्रेष्ठतम गुलाम….गुलामाने मालकाला कसे जिंकावे…?
आणि हेच ह्या सहाव्या अध्यायात विस्तृतपणे सांगितले आहे…
ह्यातला पाचवा श्लोक तर काही शाळांमध्ये “ब्रीद-वाक्य” मानला गेला आहे..
“उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन: || 5||”
भगवंत म्हणतात तुम्हीच तुमचे मित्र आणि तुम्हीच तुमचे शत्रू..पहा..कोण व्हायचे तुम्हाला…
जर मित्र असाल तर स्वतः स्वतःचा सर्वांगीण उद्धार करायचे काम (अगदी विद्यार्थी दशेच्या सुरुवातीपासून) हाती घ्या
हे सोपे नाही मेडिटेशनच्या सहाय्याने (ध्यान-धारणा..इत्यादी अष्टांग योगाच्या पाय-या एक एक चढत जायला हवे…) हे सुलभ होते आणि सहाव्या अध्यायाचे हेच उद्दिष्ट आहे.
स्वामी चिन्मयानंद फार सुंदर सांगतात…इंग्रजीत आहे पण सोपे आहे..
“This chapter promises to give us all the means by which we can give up our known weaknesses and grow positively into a healthier and more potent life of virtue and strength. This technique is called meditation, which in one form or another, is the common method advocated and advised in all religions, by all prophets, at all times, in the history of man”
आज आपण “कुंडलिनी” ह्या संकल्पनेबद्दल हे काहीसे “मला कसे जमावे ?” ह्या कॅटेगरीचे मानतो…
मूलाधार ते सहस्रदल अशी सहा चक्रे आपल्याही शरीरात आहेत का..?
आपणही त्या कुंडलिनी नामक अनंत शक्तीला जागे करून हळू हळू प्रयत्नांनी वर वर आणत मस्तकात पोहोचवू शकू का…?
म्हणतात की विवेकानंदांची कुंडलिनी रामकृष्णांच्या एका स्पर्शाने जागृत झाली….
आपल्यालाही भेटतील का असे कुणी….?
हो, मित्रांनो आपल्यालाही भेटतील असे ..
पण कोण…?
तुम्ही स्वतःच….
ही आपली प्रत्येकाची क्षमता आहे हेच हा अध्याय सांगतो…
हां.. लक्षात असावे…हा मार्ग योग्य गुरुविना सापडत नाही…गुरुविना प्रयत्न केल्यास धोका होऊ शकतो…
म्हणूनच “त्वम” ह्या सहा अध्यायाच्या शेवटच्या ह्या अध्यायात “त्वम” ला महत्व आहे..
मधुसूदन थत्ते
१०-०४-२०२०
संदर्भ The Holy Geeta” by Swami Chinmayanand.

***************************************

#गीताअध्यायसार
अध्याय ७

मित्रांनो, पाचव्या अध्यायात आपण पाहिले की बुद्धीची एक हद्द असते. ती तर्कांपुरती मर्यादित असते. कार्यकारण संबंधापुरती असते..त्या सीमेपलीकडे ती जाऊ शकत नाही आणि तिथे जायला प्रज्ञा आवश्यक असते..
मनुष्याची क्षमता:……….बुद्धी आणि प्रज्ञा
परमात्म्याची रूपे :……. सगुण आणि निर्गुण
अनुभव:…………………..व्यक्त गोष्टीचा आणि अव्यक्त गोष्टीचा
भगवंताचे रूप:…………. अपरा प्रकृती (हे दृश्य विश्व्) आणि परा प्रकृती (विश्वाचा आधार असे चैतन्य)
मित्रांनो, इथेच कळून आले विज्ञान (अपरा प्रकृती) कुठवर आणि मग ज्ञान (परा प्रकृती) कुठपासून…
हा सातवा अध्याय ह्याच ज्ञान-विज्ञानाच्या विवेचनासाठी आहे.
बुद्धी काय तपासून बघते..?…ज्ञात कार्य-कारण…नाही का…?
मग अज्ञात असे कार्यकारण असू शकते का…?
एखादे चिमुकले बाळ, हाती एक खेळणे घेऊन मनाशीच हसते…आपण नेहेमी हे पाहत असतो…त्या बाळाशी कोणीही बोलताना दिसत नाही..एकटेच असते…तरीही हसते…का…? …
हेच ते अज्ञात कार्य-कारण…!! (सोबतचे चित्र पहा)
सत्व, रज, तम ह्या त्रिगुणांनी जेवढे जेवढे पदार्थ आणि प्राणिमात्र निर्माण झाले आहेत ते सगळे मायेपासून…ह्या परमात्म्याच्या छायेपासून निर्माण झाले आहेत पण त्यात परमात्मतत्वाचा स्पर्श नाही..आपली सावली हलताना दिसते पण त्या सावलीत आपण असतो का..?
ह्या मायेचाही वेध ह्या अध्यायात तुम्ही पाहाल.
आपला ग्रुप भक्तीचा आहे..आपण प्रत्येक जण भक्त आहोत..
कसे भक्त..?
म्हणजे काय..? भक्त कसे असतात तसे भक्त…!!!
नाही..चार प्रकार असतात भक्तांचे..
१……आर्त भक्त : आत्मसुख शोधत बसणारे
२……जिज्ञासू : आत्मसुखापलीकडे हे विश्व् कोणी निर्माण केले ह्याचा विचार करणारे
३……अर्थार्थी : जीवनात खूप तऱ्हेची सुखे मिळावी म्हणून परमात्म्याचा शोध घेणारी
४……ज्ञानी : सुख-दु:ख, व्यक्त-अव्यक्त इत्यादी द्वैत ख-या ज्ञानाच्या प्रकाशामुळे ह्यांच्या मनातून नाहीशी झालेली असतात.
मग आपण कोण ह्यातले..? प्रत्येकाला वाटणे स्वाभाविक आहे…
शक्य आहे की आपल्यापैकी बहुतेक सारे “जिज्ञासू” ठरावे..
सोबतच्या चित्रात दूर क्षितिजावर निरखून पाहणारे आजोबा कदाचित हेच ठरवत असावेत…? मी ह्यातला कोण…??
अर्जुनाला मात्र “ज्ञानी” भक्त करायचा संकल्प कृष्णाने केला होता…त्यासाठीच ही गीतेची सातवी पायरी…ज्ञान-विज्ञान योग…!!!
मधुसूदन थत्ते
११-०४-२०२०
संदर्भ: गीतासागर : श्री शंकर अभ्यंकर आणि सुबोध ज्ञानेश्व्री : य. गो. जोशी.

***********************
#गीताअध्यायसार
अध्याय ८


मित्रांनो, काय अक्षर असावे हे ॐ ?
काय दिव्यता आहे त्यात…काय प्रभाव आहे हा…? हे अक्षर पण आहे आणि अ-क्षर पण आहे…!!!
ॐकार हे अखंड अविनाशी ब्रह्माचे अक्षर आहे…आणि ह्या अध्यायाच्या सुरुवातीलाच अर्जुन कृष्णाला विचारतो..
“देवा, तत ब्रह्म किम…?”…अध्यात्म काय ? ..कर्म काय ?…अधिभूत आणि अधिदैव म्हणजे काय…?
“अहं ब्रह्मास्मि ” म्हणणारा प्रत्येक जण ज्ञानी होऊ शकतो…भगवंतांनी सहाव्या आणि सातव्या अध्यायात हे विशद केले आहे.
ह्या आठव्या अध्यायात त्याच ब्रह्माची पूर्ण ओळख दिली आहे. अक्षर-ब्रह्म हेच तर अध्यायाचे नाव आहे.
ब्रह्म….जे ह्या शरीरात आहे…
अनंत छिद्रे असलेल्या शरीरात आहे आणि तरीही गळून पडत नाही…
अनंत अशा विश्वात ते भरून आहे जन्मणा-या प्रत्येक जीवात आहे..घडणा-या प्रत्येक पदार्थात आहे..
आणि
सजीव-निर्जीव नाश पावले तरी ते नाश पावत नाही ..ते ब्रह्म…आणि अशा ब्रह्माच्या अखंडत्वाचा “स्वभाव” म्हणजे अध्यात्म…!!!
साबणाच्या पाण्याचे फुगे हवेत सोडणारा मुलगा (सोबतचा फोटो पहा) आणि नानाविध वस्तुमात्र विश्वात सोडणार ब्रह्म सारखेच कारण जसे फुगे क्षणिक तसे मायेने निर्माण झालेले हे विश्व् पण ब्रह्माच्या मोजपट्टीवर क्षणिकच..
फुगे सोडणारा मुलगा आपल्याला दिसतो ब्रह्म दिसत नाही कारण ब्रह्म हे निराकार आणि अनित्य असे आहे…!!!
शरीरात वावरणारा परमात्म्याचा अंश ते अधिदैव…
अन्ते मति: सा गति:
मनुष्याला शरीर सोडतेवेळी ज्याचे समरण होते त्याच स्वरूपात तो मिळून जातो..
असं पहा, मातीची घागर नदीतळाला गेली, लाटांनी फुटली…आतले पाणी बाहेर आले…पाणी पाण्यात मिसळले…
ह्याप्रमाणे विचार अंती मनात आला की आत्मा परमात्म्याला मिळाला नाही का..? हे फार सोपे तत्व इथे सांगितले आहे
ह्या अध्यायाच्या निरूपणात ज्ञानदेवांनी अतिशय बोलकी उदाहरणे दिली आहेत…जरूर वाचा..मन एका वेगळ्या आनंदाचा अनुभव घेते.
मधुसूदन थत्ते
१२-०४-2020
संदर्भ: सुबोध ज्ञानेश्वरी (य. गो. जोशी) आणि गीतासागर (श्री शंकर अभ्यंकर)

*****************

@गीताअध्यायसार
अध्याय ९…राजविद्या राजगुह्य योग
अध्यायाचे नाव जरा कठीणच नाही का..? पण ह्यालाच आत्मविद्या किंवा आत्मज्ञान म्हटले आणि पुढे म्हटले की हे ज्ञान गुह्यतम आहे ..एक श्रेष्ठ असे गुपित आहे तर जरा जवळचे शब्द वाटतात ..!!
आणखी आजच्या भाषेत सोपे करायचे म्हणजे म्हणूया…It is the theory of self perfection and also explains the logic behind it…
अध्यायाच्या सुरुवातीलाच भगवन्त अर्जुनाला म्हणतात ..
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे |
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् || 1||
अर्जुना तुला मी आता असे गुह्यतम सत्य सांगतो ज्यामुळे जीवनातल्या दु:खांपासून कसे मुक्त व्हावे हे तुला समजेल. (You shall be free from all limitations of finite existence)
सहाव्या अध्यायात शरीराची क्षमता कशी अफाट आहे हे सांगून सातव्या आणि आठव्या अध्यायात ती क्षमता गाठण्यासाठी मनाची तयारी सांगितली आणि ह्या नवव्या अध्यायात शरीराची biology नाही की मनाची psychology नाही.. तर आत्मज्ञानाचे शास्त्र सांगितले आहे.
काय धर्म म्हणायचा ह्या आत्म्याचा…?
अग्नीचा धर्म काय…? …”HEAT “
बर्फाचा धर्म काय ..?…”COLD “
आत्म्याचा धर्म काय…? .
.
प्रपंचात राहून “दूध-पाणी” ओळखून वेगळे करणे..धान्य-कोंडा वेगळा करणे..
आपण किती गुरफटून जातो ह्या नित्याच्या दिनक्रमात…!!! खुपसा कोंडा मनात तयार होतो..
एकदा एक शास्त्रपारंगत मुलगा आपल्या वयस्क चुलता-चुलतीला अद्वातद्वा बोलतो..विद्वान खरा पण कसे वागावे न समजलेला मुलगा..उधळतो “कोंडा” (सोबतचे चित्र पहा )
चुलती संतापते..पण चुलता मनात आणि ओठावर गोड स्मित ठेवतो…
पत्नीला म्हणतो सोडून दे ते शब्द…क्षणिक अज्ञान आहे ते त्याचे..जाईल कालांतराने…(आणि ते तसे गेलेही नंतर)
तेव्हा असा मनात कोंडा का जपावा..?
शब्द-ज्ञान आणि खरेखुरे ज्ञान हा फरक अंतर्मुख झाल्यावर कळतो. चिंतनाने कळतो, मननाने कळतो..
कोंडा कसा ओळखावा..? किंवा कोंड्याचा अभाव कसा ओळखावा..?
भाषाशुद्धी आहे का..(अपशब्द, कटू शब्द आहेत का)
परनिंदा, परदारा, परधन ह्याच्या अभिलाषेचा लवलेशही नाही ना..?
आचरणात सत्य-सदाचार आहे का..?
दया-क्षमा दिसून येते का..?
दानधर्म केला जातो का..?
अहंकार लोपलेला आहे का..?
मित्रांनो ह्या कोंड्यापलीकडे जावे, पहावे, व्हावे हेच तर ते राजगुह्य…!!!
मधुसूदन थत्ते
१३-०४-२०२०
संदर्भ: सुबोध ज्ञानेश्ववरी (य. गो. जोशी) आणि “The Holy Geeta” by Swami Chinmayanand
****************************

#गीताअध्यायसार
अध्याय १० विभूती योग

गीताअध्यायसार १०

विभूती…? म्हणजे काय..कोण..?
माहात्म्य, तेज, दिव्यता, भव्यता, ऐश्वर्य, अलौकिक शक्ती ….म्हणजे विभूती…
भगवंताच्या अनंत विभूती आहेत.
ज्या परमात्म तत्त्वापासून निर्माण झालेले हे विश्व आहे त्यातल्या कोणालाही ते परम तत्व पूर्णपणे कळलेले नाही…
पर्वत शिखरातून निर्माण झालेल्या नदीला पर्वत शिखर काय आहे हे परत जाऊन बघता येईल का…?
अर्जुनाने अखेर विचारले, कृष्णा, तुझ्या स्वरूपाला तूच जाणतोस. तुझ्या स्वरूपाचे ज्ञान तूच जर आम्हाला करून दिलेस तरच ते आम्हाला कळेल नाही का..?
निर्जन अशा अरण्यात एखादे छोटेसे मंदिर असावे, त्यात एक पणती तेवती असावी.. रात्रभर ती उजळत असावी, पूर्व दिशेला झुंजू मुंजु व्हावे…दिनमणी हळू हळू वर यावा…ज्योतीचा प्रभाव कमी कमी व्हावा…
तेज..एकच..पणतीच्या ज्योतीचे जे रात्रीच्या अंधारात तेवते राहिले आणि दिनकराचे जे विश्वाला प्रकाशमान करते झाले…
हे देवा, ते तेज म्हणजे तुझी विभूती का…?
परमात्मा श्रीकृष्णांनी एकवार चारही दिशांना आपली दृष्टी टाकली आणि ते बोलू लागले …
“आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् |
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी || 21|”
तेज:पुंज किरणे असलेला सूर्य ही माझीच विभूती आहे…
आणि इथपासून त्यांनी खालील श्लोकापर्यंत आपल्या मुख्य मुख्य विभूती अर्जुनाला विशद केल्या
“दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् |
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् || 38||”
मौन म्हणजे माझी विभूती, ज्ञान म्हणजे माझी विभूती…
ह्या अठरा श्लोकात त्यांनी ज्या विभूती मांडल्या त्या एकवार प्रत्येकाने पहाव्या..
विष्णुरूप आदित्य, ॐ , मेरू पर्वत, देवसेनानी षडानन, हिमालय, अश्वत्थ (पिंपळ), उचै:श्रवा अश्व, ऐरावत, कामधेनू, सर्पराज वासुकी, नागराज शेष, यम, प्रल्हाद, सिंह, गरुड, प्रभू राम, मकर, ऋतुराज वसंत,
मित्रांनो, भगवन्त आपल्या किती जवळ आहे ह्या विभूतींद्वारे तुम्हीच पहा…
ह्यातल्या आज प्रत्यक्ष अनुभवाला येणा-या , दिसणा-या विभूती (अश्वत्थ, सिह, गरुड, मकर, हिमालय आणि सर्वांचा प्यारा वसंत ऋतू ) नित्याच्या झाल्या म्हणून taken for granted झाल्या आहेत नाही का…?
मधुसूदन थत्ते
१४-०४-२०२०
संदर्भ: गीता सागर: श्री शंकर अभ्यंकर आणि सुबोध गीता य. गो. जोशी.

————————
#गीताअध्यायसार
अध्याय ११

कुंभाराची मडकी…!!! कुठलेही उचला..म्हणाल ना..”अरे ही तर माती…मूळ रूप मातीच की…!!!”
आणि मग कोण्या मातीच्या ढिगा-याकडे पाहून एखादा गाढा तत्ववेत्ता म्हणेल “अरे, मला तर ह्या मातीत सारी मडकी सामावलेली दिसतात…!!!”
माझ्यासारखा अति सामान्य माणूस हे ऐकून म्हणेल..ह्या तत्ववेत्त्याची दृष्टी काही वेगळीच असावी…!!!
वेगळी..? दिव्य..?
शास्त्रीय दृष्ट्या ……..मी, हे पुस्तक, हे टेबल, ही भिंत, हे झाड, हे सर्व त्या त्या अणू-रेणू ची अभिव्यक्ती आहे..
मग आणखी खोल जा..परमाणू आले..त्याच्याही आत जा..अखेर
म्हणाल..”अरे ही तर मूळ energy ”
आईन्स्टाईन म्हणाले मॅटर आणि शक्ती एकच ..फॉर्मुला दिला त्यांनी E=m*(c*c)
मित्रांनो, भगवान व्यासांची प्रतिभा हेच वेगळ्या शब्दात सांगत होती की काय…? त्यांनाही E=m*(c*c) गवसले होते नाही का..?
हा अकरावा अध्याय सर्वोच्च तत्वज्ञान सांगणारा म्हणून सर्वमान्य आहे.
दहाव्या अध्यायात कृष्ण अर्जुनाला म्हणतो माझ्या अनंत विभूती आहेत..सर्व विश्वात मीच व्यापून आहे…नमुना म्हणून त्याने फक्त काही विभूतींचा उल्लेख केला.
सर्व मडकी माझीच रूपे असे मातीने म्हणावे…
सर्व मॅटर ही energy ची रूपे हे आईन्स्टाईनने म्हणावे …!!!
भगवंतांचे हे विश्व् रूप… कोणी कोणी ह्यापूर्वी हे विश्व् रूप पहिले असावे..?
विष्णू पत्नी लक्ष्मीने ? सनकादि ऋषींनी ? भगवंताचे वाहन गरुड…त्याने ?
ह्या सा-यांना कृष्णाचे मोहक श्यामसुंदर रूपच दिसले ना… ??
त्या दिव्य रूपात सारे विश्व् सामावले आहे असे पहायचे..? काहीतरीच काय..
त्याचे दर्शन व्हावे ही उकंठा अर्जुनाच्या मनात आहे पण कृष्णाला कसे हे सांगावे…?
मनात अर्जुन म्हणतो..
“हे देवा, तुझ्याच मायेपासून हे विश्व् निर्माण होते आणि तुझ्यातच हे लय पावते..हे कसे..समजत नाही बुवा..पण हे तुला कसे विचारू..?”
अर्जुनाचे मन कृष्णाने जाणले..”तुला ह्या डोळ्यांनी (चर्म चक्षु) ते माझे रूप दिसणार नाही..त्यासाठी दिव्य दृष्टी मी तुला काही क्षणापुरती देईन..
“ही पहा माझी विविध रूपाची विश्व् मुखे..(सोबतचे चित्र पाहावे) ..
काही तामस, काही स्नेहपूर्ण, काही पवित्र. काही अगडबंब काही क्षुद्र, काही उदास तर काही दुष्ट …काही कामविकारी, काही कोपिष्ट ..
अर्जुना, एकदा यशोदामाईला कळले मी माती खाल्ली..ती रागावली…म्हणाली, उघड बघू तोंड…अन मी तोंड उघडताच अशी घाबरली…अरे तिला सारी भिन्न भिन्न विश्वे त्यात दिसली…!!! (सोबतचे चित्र पहा).
हे कौरव…सारेच्या सारे माझ्या मुखात अंती जाणार आहेत…तुझे शत्रू ना ? मानवतेचे शत्रू ना..? बघ कसे माझ्या मुखात जातील ते…!!! (सोबतचे चित्र पहा)
हा सारा चमत्कार पाहून अर्जुन भांबावला..घाबरला..
“भगवंता,,हे काय पाहतो आहे रे मी…? हे तुझे विश्व् रूप..काळ रूप आवरून घे बघ..नाही बघवत माझ्याने…
मला ते तुझे चतुर्भुज, सुदर्शन असे कनवाळू रूप पुनः पाहू दे..
भगवन्त हसले. त्यांनी तात्काळ आपल्या विश्व् रूपाचे अमर्याद वस्त्र आवरते घेतले..
अर्जुनापुढे हसतमुख गोपाळ उभा राहिला…त्याचा प्रिय सखा पुनरपि आपल्या मोहक रूपात दिसू लागला…!!!
मधुसूदन थत्ते
१५-०४-२०२०
संदर्भ: The Holy Geeta” by Swami Chinmayanand आणि सुबोध ज्ञानेश्व्री ..य . गो . जोशी .

*****************************

#गीताअध्यायसार
अध्याय १२ भक्तियोग

गीताअध्यायसार १२
आपण पहिले की तत-त्वम-असि ह्या तीन शब्दाचे प्रतिनिधित्व गीतेचे सहा-सहा-सहा असे अठरा अध्याय करतात आणि पहिले सहा “त्वम” साठी योजले आहेत.
सातव्यापासून “तत” सुरु झाले आणि त्यात सांगितले की व्यक्ताची (सगुणाची) उपासना भक्तियोगी करतात तर ज्ञानयोगी हे अव्यक्ताची (निर्गुणाची) उपासना करतात.
अकराव्या अध्यायात अर्जुनाचे डोळे दिपविणारे आपले विश्व् रूप दाखवल्यावर शेवटी कृष्णाने असे सांगितले की हे अलौकिक रूप सहजी कोणीही पाहू शकेल पण त्यासाठी एकाग्र मनाची भक्ती हवी…
अर्जुनातला योद्धा भगवंतांनी आधीच जागा केला होता..त्यात विश्व् रूप-झलक दाखवली आणि अखेर आवाहन केले…”कोणीही हे रूप सहजी पाहू शकेल”
अर्जुनाला ही संधी होती.
त्याने ह्या १२व्या अध्यायाच्या सुरुवातीलाच प्रश्न केला..”मग, देवा, ह्यात श्रेष्ठ कोण…सगुण उपासक की निर्गुण…??”
भक्ती दोन प्रकारची असते…शरणात्मक आणि मननात्मक. एक भक्तियुक्त ज्ञान आणि दुसरे ज्ञानयुक्त भक्ती. पहिला जरासा गौण तर दुसरा श्रेष्ठ..ज्यात सर्वकर्मफलत्याग सुचवला आहे. आणि ह्याच त्यागाने निरंतर शांती मिळते.
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते |
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् || 12||
अर्जुना, एकदा सर्वकर्मफलत्याग सवयीचा झाला की पिकलेली फळे जशी आपोआप झाडावरून खाली पडावी तशी सर्व कर्मफळे आपोआप झडून जातात.
“तुला मर्म न समजता अभ्यास जमेल की निर्गुणाचे ज्ञान झाल्यावर मी समजेन…की ज्ञानयुक्त भक्ती ज्यात सर्वकर्मफलत्याग सुचवला आहे…?
ह्यानंतर कृष्णाने भक्तांचे विविध उच्च असे प्रकार वर्णिले आहेत जे “मला आवडतात” असे वेळोवेळी म्हटले आहे..
“यो मद्भक्त: स मे प्रिय:”…..!!!!!!
मानवी जीवन विकास कसा..?
प्रथम अभ्यास, त्याच्या वरची पायरी ज्ञान, ज्ञानाच्या वर ध्यान, त्यानंतर कर्मफलत्याग आणि सर्वात वरची पायरी शांती…!!!
मित्रांनो, आपल्यापैकी कोण कुठल्या पायरीवर आहे हे ज्याने त्याने ठरवावे.
सोबतच्या चित्रात माणसे तर भक्तीत लीन दिसत आहेत पण पोपट, मांजर आणि कुत्रा पण ज्ञानेश्वरीचे बोल ऐकत कसे शांत-चित्त आहेत ते पाहावे.
मधुसूदन थत्ते
१६-०४-२०२०
संदर्भ: The Holy Geeta by Swami chinmayanand; गीतासागर: शंकर अभ्यंकर आणि सुबोध गीता: य. गो. जोशी.

*****************

अध्याय १३ क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ विभाग योग.

ह्या आधी आपण “परा…अपरा”…”क्षर…अक्षर” असे असे देह आणि आत्मा असे भिन्नत्व पाहिले.
शेतक-याला आपले शेत पवित्र वाटते आणि तो त्याची त्याच भावनेने मशागत करत असतो.
आपला देह हे क्षेत्र (मटेरियल बॉडी) आणि आपल्यात नित्य असणारे चैतन्य (vibrant spark of life ) हे क्षेत्रज्ञ असे मानले तर त्या शेतक-याप्रमाणे आपण देहाचे पावित्र्य राखले पाहिजे, टिकवले पाहिजे, वाढवले पाहिजे हा विचार किती सुंदर आहे पहा..
अनेकांनी एक चित्र पहिले असेल (सोबतचे चित्र पहा) यमदूत काय करताना दिसतायत त्यात..? क्षेत्रापासून क्षेत्रज्ञ काढून नेत आहेत…”हे क्षेत्र आता निःसत्व झाले…दुसरे नवे घ्यायची वेळ आली !!!”
पण यमदूत नकोच…याची देही आत्म्याने परमात्म्याला जाऊन मिळावे… ..कसे..??
हेच ह्या तेराव्या अध्यायात सांगितले आहे…
स्वामी चिन्मयानंद काय म्हणतात पहा
(The Holy Geeta, page 798)
“A careful study of the chapter ( तेराव्या अध्याय) will open up enough secret windows on to the vast amphitheatre of spiritual insight within ourselves”
[ह्या अध्यायाच्या अभ्यासाने आपण आपल्यात अंतर्भूत अशा परमतत्वाला ओळखण्यासाठी जी अनेक गुप्त द्वारे आहेत ती एक एक उघडू शकतो]
otherwise , मी किंवा अन्य सामान्य माणसे काय करतो…? “अमुक हवे म्हणून देवपूजा करतो. नागपंचमीला सर्प पूजा, (सोबत चित्र पहा) गणपती पूजा, नवरात्रीत दुर्गा पूजा …मला हे दे…ते दे…अन ह्यात अध्यात्मविद्येचे वावडे असते…..!!!
पण दागिने अनेक असले तरी सुवर्ण एकच ना…परमात्मा त्या सुवर्णात पाहावा..ओळखावे त्या सुवर्णाला..
तुला, मला, ह्याला, त्याला असे कुणालाही अंतर्भूत अशा परमतत्वाला जाणणे जमणार नाही अन त्यासाठीच सहावा, सातवा असे अध्याय शरीर आणि मन तयार करण्यासाठी भगवंतांनी सांगितले आहेत…
कठीण आहे नाही का…८:५३ ची लोकल पकडायची अन कामावर जायचे की हे सारे करत बसायचे…?
पण लक्षात घ्या भगवदगीतेत .८:५३ ची लोकल पकडायची अन कामावर जायचे आणि अध्यात्म पण आत्मसात करायचे कसे…तेच तर सांगितले आहे..!!!
मधुसूदन थत्ते
१७-०४-२०२०
संदर्भ: The Holy Geeta by स्वामी चिन्मयानंद आणि सुबोध ज्ञानेश्वरी: य. गो. जोशी…

********************************
#गीताअध्यायसार
अध्याय १४…गुणत्रयविभागयोग

गीताअध्यायसार १४
सत्वं रजस्तम इति गुणा: प्रकृतिसम्भवा: |
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् || 5||
ह्या श्लोकात कृष्णाने अर्जुनाला प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले तीन गुण विशद केले.
“तो किती सात्विक दिसला सर्वार्थाने..!!!”
“शी..किती तमोगुणी…”
“हा व्यापारी रजोगुणयुक्त असावा…”
(सोबतचे चित्र पहा)
मित्रांनो काय आहे हे सत्व-रज-तम—?
नियती सत्व रज तम ह्या तीन कवड्यांनी माणसाला म्हणते खेळ…घे दान..
गंमत अशी की ह्या कवड्या कशा पाडाव्या हे ज्ञानही नियती देते…कुणी ते ज्ञान वापरते, कुणी वापरत नाही…अन मी, हा. तो, आणखी पलीकडचा तो…आम्ही खेळतो अन दान मात्र पडते ते घ्यावे लागते…
आजमितीला, ह्या वयात मी स्वतःला सात्विक म्हणू शकत नाही तसं तामसिक पण म्हणत नाही…ह्यापैकी एक निवडायचे तर रजोगुणी निवडीन मी…
मी का आणखी वर जात नाही..? ह्याला कारणही मीच आहे..
शुक-नलिका न्यायातला तो पोपट आहे मी…
पारध्याने एक फिरती नळी टांगली..पोपट बसला तीवर अन नळी फिरली..
“पडेन की काय” असे वाटून पोपटाने अधिक घट्ट नळी धरली, फड फड करू लागला..फिरत राही…..आणि पकड अधिक घट्ट होत गेली…(सोबतचे चित्र पहा)
शेवटी पकडला त्याला पारध्याने..!!!
ही नळी माझ्यासाठी लोभ, मोह,मद, मत्सर इत्यादी भाव विशेष आहेत..धरून ठेवले मी घट्ट…!!!
“अरे पण जरा ती नळी सोडून बघ..सुटशील की आकाशात भरारी मारायला…!!!” हे ज्याचे त्याला लक्षात यावे नाही का…?
मित्रांनो हा तसा लहानच आहे अध्याय पण मार्मिक आहे..
मिळाला कधी वेळ आणि झाली मनीषा वाचायची तर जरूर वाचा आणि मनन करा.
मधुसूदन थत्ते
१८-०४-२०२०
संदर्भ: सुबोध ज्ञानेश्वरी: य. गो. जोशी आणि गीतासागर: शंकर अभ्यंकर
**********************************

अध्याय १५ ..पुरुषोत्तम योग

गीताअध्यायसार १५

“गीता वाचता का कधीकधी”…विचारा कोणालाही…निम्मे तरी म्हणतील..”हो पंधरावा अध्याय पाठ आहे माझा…!!!”
मग सुरु होतो तो…
ऊर्ध्वमूलमध:शाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् |
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् || 1||
त्याच्या मनात नक्की येत असते………..
“हा असा उलटा अश्वत्थ कसा भगवंत सुरुवातीलाच म्हणतात…? आधार तरी काय ह्याला…? मुळे वर आणि अनंत फांद्या खाली अस्ताव्यस्त पसरत चालल्या आहेत..ना फळ ना फूल पण वाढ बघा कशी प्रचंड…!!!”
ह्या पहिल्या श्लोकात अश्वत्थ वृक्षाची उपमा ह्या मायारूपी विश्वाच्या पसा-याला कृष्णाने दिली आहे…
स्वामी चिन्मयानंद म्हणतात:
“आद्य शंकराचार्यानीं फार सुरेख सांगितले आहे: श्व म्हणजे उद्या; स्थ म्हणजे जे टिकून राहावे (शाश्वत) ते …आणि तो सुरुवातीचा अ आहे तो सांगतो हे जे आज आहे ते उद्या नसणार…अश्वत्थ ever changing अशी स्थिती…!!!”
वृक्ष का म्हटले..?
स्वामी चिन्मयानंद म्हणतात: “meaning of the Sanskrit term vruksh is “that which can be cut down”
काय कट डाउन करायचे…? लोभ, मोह, आसक्ती…attachment …हे सारे दृढ निश्चयाने आपापल्या संसारातले छाटून टाका..
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल
मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा || 3|
तसा हा अध्याय सोपाही नाही आणि अर्थाच्या दृष्टीने फार गहन आहे..
एकच श्लोक पहा…आपल्याशी इतका निगडित आहे हे भगवंतांनी सांगितले तेव्हा आपण आपल्या शरीराकडे एक पवित्र मंदिर म्हणून पाहू लागलो…
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रित: |
प्राणापानसमायुक्त: पचाम्यन्नं चतुर्विधम् || 14||
“मी तुझ्यातला वैश्वानर (अग्नी) आहे प्राण-अपान ह्याच्या योगे तू खातोस ते अन्न मी पचवत असतो..”…!!!
मित्रांनो…हा अध्याय पाठ केला नसेल तर करा..त्याचा अर्थ नीट ध्यानी घ्या आणि “असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा”…काय छित्वा..?…आपले सारे attachment लोभ, मोह, आसक्ती.
मधुसूदन थत्ते
१९-०४-२०२०
संदर्भ: The Holy Geeta by Swami Chinmayanand
———————

#गीताअध्यायसार
अध्याय १६…………द्वैवासूरसंपाद्विभागयोग

गीताअध्यायसार १६

चार म्हातारे कोप-यावर बसून गप्पा करत होते.
“अहो, त्या industrialist च्या संपत्तीचा अंदाज त्यालाही नसावा एवढा तो धनिक आहे”
संपत्ती…? कशाला म्हणावे संपत्ती…? धनाला…?
साधी राहणी आणि उच्च विचारसरणी असे जीवन असणा-या एका पुण्यशील व्यक्तीशेजारी मनात अनंत विचार घेऊन बसलो होतो….गोंधळ होता विचारांचा..
जुजबी बोलणे झाले आमचे अन नंतर काही वेळ न बोलता मी त्यांच्याजवळ बसून होतो. तुरटी टाकलेल्या पाण्याने निवळ व्हावे असे मला माझे मन वाटू लागले…
हा असतो पुण्यप्रभाव…हे असते सात्विकतेचे रेडिएशन..आणि ही खरी संपत्ती.
गीतेच्या सोळाव्या अध्यायात असे होण्यासाठी काही “दैवी गुण संपत्ती” वर्णिली आहे.
देव आणि असुर…युगानुयुगे हे द्वैत चालू आहे…आजही चालू आहे…आजचे असुर कोण..??
हो, बरोबर ओळखलंत…
आणि असुर हे उघड उघड असुर म्हणून जसे असतात तसे संभावित असुरही असतात…वरकरणी दैवी वृत्तीचा खोटा वेष घेऊन मनोमन मात्र असुरी विचार ठेवतात (सोबतचे चित्र पहा).
देवांनी दैवी संपत्ती जोपासली तर असुरांनी असुरी संपत्ती कायम ठेवली …
ह्या गुणांची वा दुर्गुणांची यादी जरा मोठीच आहे …
भयाचा अभाव, स्वच्छ अंत:करण, सात्विक असे दान, इंद्रिय निग्रह, यज्ञरूपी उत्तम कर्म करत राहणे, प्रिय भाषण, कोणालाही दु:ख होईल असे भाषण नसणे, “मी कर्ता” ह्या अभिमानाचा त्याग….
you name it and it is there असे हे सत्गुण देवाने ह्या अध्यायात सांगितले..
त्याचबरोबर…
दांभिकता, घमेंड, वृथा अभिमान, क्रोध, कठोर भाषण, अज्ञान…असे असुरी गुण पण देवाने सांगितले आहेत…
कुणी म्हणेल..”अहो हे महाभारत काळी ठीक होतं..आज इतके सात्विक होत राहिले तर हिमालयातच जावे लागेल वास्तव्याला…”
मी म्हणेन
“कशाला हिमालय..? श्रुती स्मृती काय सांगून गेल्या…?
कालसापेक्ष असे गुणिजनांनी बदल करत करत आपल्यापर्यंत ही वेदवचने आणून ठेवली आहेत त्याप्रमाणे आणि तितके सात्विक तर होता येईल..?
मला भेटलेले आणि इथेच वर नमूद केलेलं ते सज्जन नाही का…
‘हा असतो पुण्यप्रभाव…हे असते सात्विकतेचे रेडिएशन..’ असे मी म्हटलेच ना..?”
मधुसूदन थत्ते
२०-०४-२०२०
संदर्भ: गीतासागर: शंकर अभ्यंकर आणि सुबोध गीता: य. गो. जोशी

*****************

#गीताअध्यायसार
अध्याय १७ ……श्रद्धात्रयविभागयोग

आपण १४व्या अध्यायात सत्व-रज-तम हे तीन गुण आणि त्यानुसार मनुष्य-स्वभाव ओझरता पाहिला..
फेसबुक वर काही समूह श्रद्धा ह्या एकमेव उद्दिष्टाला वाहिलेले आहेत (जसा अनुभूती समूह)..
वेद, ब्रह्मसूत्रे इत्यादी शास्त्र वेदकालापासून आपल्यापर्यंत पोहोचली आहेत…
शास्त्रशुद्ध आचरण कसे हे त्यापासून आपण जाणू शकतो.. मोक्षप्राप्तीसाठी हेच तर अवलंबायचे…
कुणी म्हणेल…
“हे सारं ठीक आहे पण आजच्या जगात वेद, ब्रह्मसूत्रे फारसे कुणीच अभ्यासत नाहीत मग काय आज मोक्ष ही संकल्पना विसरायची…?”
काय निव्वळ श्रद्धा असणे मोक्षप्राप्तीला पुरणार नाही ?? काय शास्त्रांचे अध्ययन हे must आहे…?
हाच प्रश्न अर्जुनाने कृष्णाला विचारला (तो इंग्रजी शब्द must सोडून) अन त्याचे उत्तर म्हणजे हा १७वा अध्याय..!!!
पण वर लिहिलेले…. “१४व्या अध्यायात सत्व-रज-तम हे तीन गुण” ………ह्याचा काय संबंध…?
तेच तर सार आहे.
कशी आहे तुमची श्रद्धा..?
तुम्ही सात्विक तर तुमची श्रद्धा सात्विक
तुम्ही राजसिक तर तुमची श्रद्धा राजसिक
तुम्ही तामसिक तर तुमची श्रद्धा तामसिक
तुमचा आहार सात्विक तर तुमची श्रद्धा सात्विक
तुमचा आहार राजसिक तर तुमची श्रद्धा राजसिक
तुमचा आहार तामसिक तर तुमची श्रद्धा तामसिक
तुमचा यज्ञ (तुमचा जीवन धर्म…तुमचे नित्य कर्म); तुमचे तप (साधना)…तुमचे दान
जे आहाराबद्दल वर सांगितले तेच ह्या यज्ञ, तप आणि दानाबद्दल…
……..सात्विक पती देवासमोर श्रद्धेने बसला आहे…त्याने समई तेजविली आहे…त्याची पत्नी ते पहाते अन त्या समईवर स्वतःचा लामण दिवा तेजविते…संबंध घरभर ती सात्विक श्रद्धा ज्योतींचे तेजरूप घेऊन कायम असते…
हे एक रूपक.
…… एखादा पंडित काही वेदतत्वे सांगत आहे … तामसिक ब्राह्मण समोर बसून ऐकण्याचे ढोंग करत आहे…पंडित बघत नाही हे पाहून शेंडी उपटून त्याला वेडावून दाखवत आहे…संबंध घरभर ती तामसिक श्रद्धा जणू त्या ब्राह्मणाला आणि त्याच्या कुटुंबियांना वेडावून दाखवत आहे….
हे एक रूपक.
किती रोखठोक विश्लेषण आहे ह्या भगवद्गीतेत…!!!
श्रद्धा आहे म्हणून मी श्रद्धामूलक समूहावर आहे हे खरे…पण..
कशी आहे “मम श्रद्धा?” सात्विक, राजसिक की तामसिक…?
ह्याचे सोपे उत्तर म्हणजे…
जसा माझा आहार-विहार-चाल-चलन-चरित्र तस्साच मी
…सात्विक…किंवा….राजसिक….किंवा तामसिक…!!!
मधुसूदन थत्ते
२१-०४-२०२०
संदर्भ: सुबोध ज्ञानेश्वरी: य. गो. जोशी.

*****************************
#गीताअध्यायसार
अध्याय १८
मित्रांनो स्वामी चिन्मयानंदांचे हे इंग्रजी वाक्य खूप काही सांगून जाते..
“Geeta is liquid poetry expounding solid philosophy .” (गंगेचा ओघ असलेली आणि हिमालयाप्रमाणे दृढ तत्वज्ञान देणारी गीता ही एक सरिता आहे…!!!)
गेले १७ दिवस आपण ह्या गंगेचे एक एक तीर्थ क्षेत्र अतिशय ओझरते असे पाहण्याचा प्रयत्न केला..पटते का तुम्हाला ह्या वाक्याची सत्यता…??
स्वामीजी पुढे म्हणतात..
“…science describes life while philosophy EXPLAINS life…..if the second chapter is summary of Geeta in anticipation, the 18th one is a report in retrospect…!! “
दुसरा अध्याय येणा-या अध्यायात काय अपेक्षित आहे हे संक्षिप्त रूपात देतो तर १८व्या अध्यायात आधीच्या १७ अध्यायांची summary आहे…सारांश आहे…अखेरचे सिंहावलोकन आहे.
संबंध humanity कृष्णाने तीन प्रकारात दाखवली आहे…
सात्विक, राजसिक आणि तामसिक.
आणि त्यानुसार त्यागयुक्त ज्ञानी, सत्कर्म-प्रवण कर्मी आणि काय-वाचा-मने सुखाचा अनुभव घेणारे विवेकी असे माणसांचे प्रकार दाखवतांना अज्ञानी, आळशी आणि उतावीळ असणारे कायम दु:खीही कसे ह्या भूतलावर संचारत असतात हे ही दाखवले.
संन्यास आणि त्याग …काय श्रेष्ठ…? संन्यास म्हणजे सारे काही सोडून तप करायला निघून जाणे आणि त्याग म्हणजे कर्मफलत्याग..कर्तव्य नक्कीच करत रहायचे पण “मी केले” ही भावना सोडायची आणि त्या त्या कर्तव्याच्या फळाची आशा करायची नाही…
अर्जुनाने हेच तर नेमके विचारले…”संन्यास आणि त्याग …काय श्रेष्ठ…? “
सन्न्यासस्य महाबाहो तत्वमिच्छामि वेदितुम् |
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन || 1||
आणि ह्या १८व्या अध्यायात ह्याचे उत्तर कृष्णाने दिले आहे.
मोटारीत पुष्कळ मीटर्स असतात डॅश बोर्ड वर …ती मला सांगतात..पेट्रोल कमी झाले..इंजिन तापले…बॅटरी संपत आली…
आता असं पहा..आपल्या नित्य-जीवनात अशी काही इंडिकेटर्स असतात का…? शारीरिक आणि मानसिक…!!!
ज्याची त्याला कळत असतात आणि तदनुसार योग्य पाऊल टाकायला हवे हे कळत असते…मग हे जे माणसांचे तीन प्रकार वर सांगितले ते प्रत्येकी ह्या शारीरिक आणि मानसिक इंडिकेटर्स प्रमाणे कृती करणारे पण असतात आणि न करणारे पण असतात..
ह्यात मी कुठे बसतो हे आपले आपण ठरवायला हवे, नाही का…?
कधी काळी मी असे निवांत बसून माझ्या गतायुष्याबद्दल मनन केले आहे का…? (सोबतचे चित्र बघा)
ह्या जीवनाला दिशा देणा-या गीतेला ज्या खांबापाशी बसून रसाळ अशा मराठीत ज्ञानदेव सांगत होते त्या खांबाचे मी दर्शन घेतले आहे का..? (सोबतचे चित्र बघा)
मित्रांनो, गेले १८ दिवस मी माझ्या अल्प समजुतीप्रमाणे मला कळलेले हे प्रत्येक अध्यायाचे सार तुम्हाला देत राहिलो..
चुकलो असेनही कुठे…पण तुम्ही सांभाळून घेतलेत…मी कृतज्ञ आहे…!!!
मधुसूदन थत्ते
२२-०४-२०२०
संदर्भ: The Holy Geeta by Swami Chinmayanand आणि सुबोध ज्ञानेश्वरी: य. गो. जोशी.
ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

२. भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम्

ही सांकेतिक भगवद्गीता पीडीएफ मध्ये आहे. पण त्या स्वरूपात ती ब्लॉगवर देता येत नाही म्हणून त्यातल्या प्रत्येक पानावरला मजकूर वेगवेगळा  कॉपी करून खाली दिला आहे.

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम्
श्रुणु सुश्रोणि वक्ष्यामि गीतासु स्थितिम् आत्मन:
वक्त्राणि पंच जानीहि पंचाध्यायान् अनुक्रमात्
दशाध्यायान् भुजान् चैकं उदरं द्वौ पदाम्बुजे
एवं अष्टादशाध्यायी वाङ्मयी मूर्तिरीश्वरी
पद्म पुराण १७१.२७_२८
: धनन्जय घारे

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa
This line at the end of every Chapter
ॐ तत्सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु : उपनि षत्सु ब्रह्मवि द्यायाम् योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन संवादे – योगो नाम – अध्याय:
tells us a lot about this text.
2

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa
1)उपनि षद् : There are a total of 1180 Upanishads texts (Rugveda : 21 + Shukla Yajurveda and KrushNa Yajurveda 109 + Samaveda 1000 + Atharva_veda 50) which are called as ‘Vedaanta’ conclusions of all the four vedic texts and embedded vedic Knowledge & philosophy.
Similarly, roughly ~200 ‘Geetaa’ texts are included in (18+18+2 = 38) PuraNetihaasic texts as conclusive parts of the same vedic_Knowledge & philosophy explained in enchanting, entertaining, symbolic, memory friendly stories.
भगवद्गीता is one of the roughly 20 geetaa texts found in Mahaabhaarata.
3

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa
2) ब्रह्मवि द्या : (सर्वम् खलु इदम् ब्रह्मम्) : Every thing positively present in this world including all-inclusive ( manifested, semi_manifested and un_manifested) presences is defined as ‘Brahma’. Knowledge about ‘Brahma’, Universal manifestations (e.g.नि ज_स्वरूप & उत्पत्ति_स्थि ति _लय), their nature, their recurring periodicity etc. is called as brahma_vidyaa.
3) योगशास्त्र : Establishing bonding or relationship by any human personality with the universal Mother_nature or ‘Brahma’ is spiritually categorized as ‘Yoga’. Theoretical & technical Knowledge of every possible technique to achieve this goal is “Yoga_shaastra”. Contents of ‘भगवद्गीता’ is a compact compilation of such major techniques, as available in the vedopanishadic literature.
4

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa
The Symbolic Idol representation : The first five chapters represent five heads or headings of basic theoretical concept’s (categories).
The contents of the next 10 chapters (i.e. Ch.6 to 15) represent 10_hands or 10 varieties of Activities.
The next 16th chapter represents the stomach (digestion & acquisition worthy knowledge contents) or the body
The contents of the last two chapters represent the two legs (major Supporting pillars) of this symbolic idol.
5

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_1 : शि र / वक्त्र १ : वि षाद योग : The theoretical ‘Hypothesis’ derivable here is that, A vast majority of the human population remembers
and relies on pleasing & praying to some form of divine & mysterious God to receive some form of divine & mysterious help from that deity,
when he/she is facing a desperately helpless, hopeless situation.
6

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_1 : शि र / वक्त्र १ : वि षाद योग: (continued) This (वि षाद योग Surrender and Pray) activity is adopted as the last resort even by several staunch atheist nonbelievers, when they are
i)trapped & cornered in extremely grievous situations or ii)upset by seemingly incurable health problems of their own or of their near and dear one’s, or
iii)struck by severe natural calamities or iv)terrorized by unruly elements or by the tyrannical ruler’s administration etc.
7

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_2 : शि र / वक्त्र २ : सांख्य योग : The theoretical ‘Hypothesis’ presented here is based on the experience that, “Nothing can be created out of ‘Nothing’”. Consequently, nothing can also be destroyed in Toto, but can only be transformed from it’s present state or form into another state or form.
Even though random occurrences do naturally happen all around us, most of the natural presences in this manifested Universe, look like having planned using super divine intelligence. The egg_hen, seed_tree type dilemma’s suggest or indicate the presence of a supernatural power, starting these cyclic events in some mysterious fashion.
8

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_2 : शि र / वक्त्र २ : सांख्य योग: (continued) Efforts for establishing a link between one’s mortal “Conscious_state_limited”, limited intelligence with the Mother Nature’s omni_time ever_present, unlimited (infinite) divine Super_intelligence is Saankhya_Yoga or Jnyaana_Yoga.
“नान्यत्_अस्ति ” / चतुर्दश_ब्रह्म (अन्न, प्राण, जीव – – -), परब्रह्म, परात्पर_ब्रह्म आत्मा, परमात्मा,
9

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_3 : शि र / वक्त्र ३ : कर्म योग: The theoretical ‘Hypothesis’ presented here is Every thing in this manifested world, (from fundamental
particles like photons and electrons to huge galaxies), is engaged in continuous natural activity, determined by it’s ‘Nature’.
Therefore, for any human personality, it is impossible to remain in totally ‘Inactive_State’. The best choice is to remain active (in one’s conscious_state) performing all one’s responsibilities in tune with nature and even willfully keep engaged in activities which
brings peace and happiness to oneself and to the universe.
10

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_4 : शि र / वक्त्र ४ : ज्ञान कर्म संन्यास योग: :The theoretical ‘Hypothesis’ presented here is that, before undertaking the responsibility of carrying out any major activity, one must study & understand the “what, when, which_one, how, why etc.” about that activity from most_appropriate & reliable resources.
Only morally good and legal activities should be carried out.
Spiritually_Immoral, Unhealthy and administratively_illegal activities should not be carried out.
11

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_4 : शिर / वक्त्र ४ : ज्ञान कर्म संन्यास योग: (continued) Big (large scale) cooperative activities should be carried out in
the best cooperative spirit (like performing a ‘Yajnya’).
Even individual’s own responsibilities should be carried out with a mental posture of “that activity is his/her contribution” to the divine
‘Brahma_Yajnya’ being performed by the Mother_Nature In the form of “This_Manifested_Universe’s” Genesis, evolution, life_span and ultimate dissolution.
संभवामि युगे युगे / कर्म, अकर्म, वि कर्म, कुकर्म, मोह / सम्भ्रम यज्ञ, ब्रह्मयज्ञ, ज्ञानयज्ञ, द्रव्ययज्ञ, यज्ञ_शि ष्ट_भुक्,
12

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_5 : शि र / वक्त्र ५ : कर्म संन्यास योग: Theoretical ‘Hypothesis’ presented here is that every activity (consciously or unconsciously being) carried out by any individual, invariably (certainly) leads to certain results (or fruits).
Activities carried out with selfish motives leads to bondage and habit forming attachments etc. It also leads to idleness (inaction or
half_hearted weak efforts), whenever the chances of success are small.
13

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 5 heads
Chapter_5 : शि र / वक्त्र ५ : कर्म संन्यास योग: (continued) On the other hand, if all of our consciously & willfully done activities are carried out with a
mental posture of a Sincere Scientist, honestly carrying out an ‘experiment’, then the performers would use their best possible expertise & maximized_efforts irrespective of (detached with) the possibility of outcome of the experiment (being +ve or -ve to his/her expectaions
(like the Scientist’s theoretical proposals if any).
कर्म_बन्ध, फलाशा त्याग, नि ष्काम_कर्म, नैष्कर्म्य
14

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.६ भुजा १ : आत्म संयम योग: : Reccommended Activity no.1 is the famous “Raajayoga” or Patanjali_Sutra based “Ashtaanga_Yoga”. It basically involves
a)Mentally highly_disciplined physical daily routine activities, cleanliness of body etc. along with physical postures to ensure flexibility (of all joints and the backbone), strength in muscles and fitness,
15

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.६ भुजा १ : आत्म संयम योग: (continued)
b)Self_controlled emotional aspirations, mental activities,
c)Highly disciplined breathing exercises,
d)Very strictly controlled dieting, and
e)Meditation to relax all mental tensions and try to effortlessly reach deep_mental Peace_&_Happiness.
16

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.७ भुजा २ : ज्ञान_विज्ञान योग: : Next recommended ‘Yoga’ Activity involves intellectual understanding of 8 constituents of Mother_Nature
(अष्टधा_प्रकृति = पन्च महाभूत + मन+बुद्धि +अहंकार ) in the “manifested_Universe” and the self_personality (of any living species / Human body) as well.
पन्च महाभूत = पृथ्वी+आप+तेज+वायु+आकाश
मन + बुद्धि + अहंकार Added to above 5
17

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.७ भुजा २ : ज्ञान_विज्ञान योग: (continued) There are four major categories of human personalities (viz. आर्त in deep_trouble, जि ज्ञासु curious,
अर्थार्थी desiring some benefits and ज्ञानि knowledge thirsty individuals), who are interested in knowing and linking with God_Supreme.
According to one’s own background, study, attitude and experiences, each person understands or believes in a typically individualistic concept of the God & the person receives divine_response matching to that conception.
18

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.८ भुजा ३ : अक्षर ब्रह्म योग: Activity belonging to this ‘Yoga’ practice is intellectual understanding and appreciation of the present (तात्कालिक_क्षर_स्वरूप), as well as, the theoretically_ultimate (मूलाधार_अक्षर_स्वरूप) nature of brahma or Mother_Nature.
‘Energy’ as defined and understood by the Modern Science is an example of vedic concept of ‘अक्षर ब्रह्म’. Therefore, Energy can neither be created nor be destroyed.
However, according to the vedopanishadic philosophy, there are many other forms of divine presences (e.g. Spirit, जीवात्मा) which have similar ever existing characteristics.
19

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.८ भुजा ३ : अक्षर ब्रह्म योग: (continued) Modern Science has also realized that, there are many forms of even nonliving category of manifested presences (e.g. Black_holes and Dark_Matter etc.), which are still not being properly detected and sensed by our present level of latest
sensing technology.
The birth, evolution, life_span, decay and dissolution of the manifestation (today recognized as our_universe) is also only partially detectable and partially perceivable and therefore partially predictable, by our present level of latest sensing technology.
20

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.८ भुजा ३ : अक्षर ब्रह्म योग: (continued)
However, vedic philosophy postulates that, this is a periodic activity with a huge periodic life_span (of the order of roughly द्वय परार्ध = 10ˆ17 years) & recurrence frequency (after a gap of similar period of time).
Further, vedic philosophy also postulates that, it has happened infinite times in the past and will occur infinite times in the future.
Modern cosmology has discovered that the Universe is expanding and that the rate of expansion has not been constant.
21

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.८ भुजा ३ : अक्षर ब्रह्म योग: (continued)
However, vedic philosophy has postulated that, this Universe is periodically expanding and contracting with a periodicity of 2 kalpa (कल्प) period (roughly 8640000000 years).
The expanding half is termed by them as the day_Awakened time of the Brahma and the contracting time is called as the night_sleeping time of the Brahma).
The ‘अक्षर ब्रह्म योग’ activity involves understanding of these vedopanishadic theories and appreciate and adore the ever_present nature of the ‘God_Supreme’, along with the constantly ever_changing ‘क्षर’ forms & their periodicity’s.
22

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.९ भुजा ४ : राजविद्या राजगुह्य योग: The Activity belonging to this ‘Yoga’, involves intellectual understanding and appreciation of the fact that, the infinite expanse of the physical 3D space is fully occupied by the divine un_manifested (नि र्गुण = detectable characteristics_less ) form of the divine God_Supreme. Further, (अत्यति ष्ठत्_दशान्गुलम्) the God_Supreme is also present in several other forms and ‘N’ dimensions (not covered by this physical 3D space).
23

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.९ भुजा ४ : राजविद्या राजगुह्य योग: (continued)
Ignorants (either cannot, or choose to) deny to understand and accept this divine omni presence. The Knowledgeable scholars (sages, saints, pandits etc.) and their disciples or followers, understand and therefore try to spend maximum of their awakened state time period, in saluting, appreciating and praising this divine omni_space, omni_time presence and thus can live in an emotional_mental state linked with the God & free of sorrow, tensions & grievances (seriously upsetting the rest of the population).
24

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ. १० भुजा ५ : विभूति योग: This Activity is perhaps recommended mainly for a)younger children, along with b)All those (fans or) persons who have a tendency (or attitude) to choose & follow (or mimic) their own (hero / heroin) “Role_Models”.
A long list of possible natural & divine “Role_Models” (वि भूति ‘s ) is provided for studying & following by performers of this variety of yoga, who can be in different age groups and/or engaged in different fields of activities.
25

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10_hands
अ.११ भुजा ६ : वि श्वरूप दर्शन योग: : This activity involves practicing the theoretical Knowledge “न_अन्यत्_अस्ति” ‘Nothing else exists’. i.e. Consciously Willfully practicing the awareness that every thing (or object) sensed by our five sense organs (Eyes, Ears, Nose, Tongue and Skin ) is nothing
else but a temporarily_present, transient detectable (स_गुण, व्यक्त ) manifested_form of the ultimate (सगुण + नि र्गुण = व्यक्त + अव्यक्त = क्षर + अक्षर)
“God_Supreme”.
26

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.१२ भुजा ७ : भक्ति योग: This “Devotional_Bonding” advocated by this ‘Yoga’ technique, is basically an “Emotional_Activity”, recommended to be performed by every devotee to get (and remain) emotionally linked with the divine presence (of performer’s own choice and format) for a 24×7
period, throughout his/her lifespan. Since it is most easy to follow (as compared to all other techniques) and is free from both a)high level physical activity, as well as, b) any deep intellectual exercise, it has become most popular all over the world among populations belonging
to all age_groups, sects, faiths, etc.
27

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.१३ भुजा ८ : क्षेत्र क्षेत्रज्ञ वि भाग योग: This is again a combination of highly intellectual and emotional spiritual activity. The self study of self_personality is recommended to be carried out, to understood it’s nature as a combination of a)क्षेत्र Xetra : gross_physical body (e.g. head, hands, legs, bones, skin, lungs etc.), and subtle physical body (e.g. Sensory system, digestive system, blood circulation system, excretion systems etc. ), along with still subtler mind, emotional system, etc. and b)the spirit or Atmaa. (the क्षेत्रज्ञ Xetradnya).
The Xetra is composed of ( वि नाशी, क्षर, व्यक्त ) elements, whereas the Xetradnya is ( अवि नाशी, अक्षर, अव्यक्त) in nature.
28

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.१४ भुजा ९ : गुण त्रय वि भाग योग: This activity can be performed by a combination of intellectual discrimination with mental_resolve and
will_Power. The human natural tendencies (or ‘Moral_character’ determining characteristics) can be broadly divided in three categories.
1)Saintly, spiritually high level and creditable,
2) Worldly, (partially saintly and partially bordering with demonic) spiritually mediocre & averaging to neutral and
3) lazy, selfish, demonic (Spiritually very low).
29

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.१४ भुजा ९ : गुण त्रय विभाग योग: (continued) The Performer willing to raise his ‘Spiritual_Level’ (to get closer to the divine God of his/her choice) using this yoga activity, should watch these own desires and tendencies sprouting in his/her mental, intellectual and emotional planes, like a spectator or audience in a theater, and then allow only saintly desires to get executed, in best possible fashion, like a scientific experiment and without any self_ego and selfish motivated expectations about it’s fruits (being beneficial or otherwise).
30

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 10 hands
अ.१५ भुजा १० : पुरुषोत्तम योग : In this ‘Yoga’ Activity, the performer again uses his/her intelligence and memory to discriminate between
a)the ‘xara_Purusha’ represented by one’s physical body as well as mental, intellectual and emotional personalities which keep on
changing with schooling, aging etc. and
b)The ‘a_xara_Purusha’ (the antaraatmaa अन्तरात्मा ) which has remained unchanged with aging and
c)the ‘Uttama_Purusha’, (परमात्मा) who is also pervading in his body and activating all those body_systems which are not in one’s willful control (e.g. Digestion, blood circulation, etc.). Then keep on thanking and feeling gratefully obliged to this ’Purushottam’ for his divine untiring helpful activities (all lifelong duration).
31

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 1 stomach
अ.१६ उदर १ : दैवासुर संपत् वि भाग योग: Information compacted in this chapter is like consumed food’s churning and digestion process, (leading to absorption & storage of healthy nutrients and excretion of undesirable or excess amounts) being carried out in our stomachs
दैवी सम्पत्ति = Divine Property (prosperity) : spiritually divine earnings.
Their consumption and storage leads to peace, happiness and progress towards spiritual salvation ( दैवी सम्पत्ति वि मोक्षाय ).
On the other hand, आसुरी सम्पत्ति = Demonic Property (prosperity) (= काम क्रोध, मद, मत्सर, दम्भ, दर्प, लोभ, मोह, ईर्षा , दुरहन्कार, दुराभि मान, दुराशा,
आशा, etc.). Consumption and storage of these qualities leads to increased sorrow, grief and bondage. काम क्रोध, लोभ नरकस्य ३ द्वारा:
32

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 2 legs
अ.१७ पद १ : श्रद्धा त्रय वि भाग योग: Information contents in the last two chapters are like providing the supporting pillars like strong legs (which take the load of our body and help us move around to reach our desired destination)
Divine Faith : सात्विक श्रद्धा, अफलाकान्क्षि यज्ञादि क कर्मे, देव पूजन, सुखद, रसाळ, स्नि ग्ध आहार
Humane Faith : राजसि क श्रद्धा , यक्ष, राक्षस पूजन, कटु, आम्ल, लवण, अति ऊष्ण रुक्ष, वि दाहि न आहार
Demonic Faith : तामसि क श्रद्धा भूत, प्रेत, पि शाच्च पूजनम्, उच्छि ष्ट, यातयाम, गतरस, आहार
त्रि वि ध आहार, यज्ञ, तप, दान
33

भगवद्गीताया: सान्केतिक स्वरूपम् Symbolic Idol of Bhagavadgeetaa : 2 legs
अ.१८ पद २ : मोक्ष संन्यास योग: Firm foundation is most necessary in one’s discrimination and adoption of spiritually worthy activities and rejection (or renunciation from) spiritually unworthy activities.
One must acquire spiritually worthy Knowledge, mental resolve, Happiness etc. to reach spiritual status nearer (or closer) to God called as salvation.
कर्म_काम्य_संन्यास, कर्म_संग_त्याग, / यज्ञ, दान, तप अत्याज्य कर्म सात्विक / राजसिक / तामसिक त्रिविध कर्म, ज्ञान, कर्ता , बुद्धि, धृति, सुख, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य शुद्र स्वभाव, स्वभाव_नियत स्वाभाविक कर्मे तत्-सत् ब्रह्मार्पणम् अस्तु भाव, अनन्य_शरणागति_योग
34

भगवद्गीतेमधील तत्वज्ञान – भगवद्गीतासार

भगवद्गीतेमधील अठरा अध्यायांचा सुरस असा सारांश इथे पहा.
https://anandghare.wordpress.com/2020/04/10/%e0%a4%97%e0%a5%80%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%85%e0%a4%a7%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%af%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b0/

नवी भर : अतिशय उत्तम वाचनीय अशी पोस्ट कॉपी पोस्ट आहे। वॉट्सॅपवरून साभार . . दि. ०५-०५-२०२१

श्री. शंकर अभ्यंकर यांनी सांगितलेले घरातल्या जीवनातले गीतासार 🙏🏻🙏🏻🌷🌷

आमच्याकडे ती व्यक्ती जेवायला बसली होती. जेवणाच्या ताटाला नमस्कार करून त्यांनी चार पाच घास घेतले व सर्व पदार्थांना दाद दिली. अगदी कोशिंबिरीत दाण्याच्या कुटाबरोबर आणखी काय घातलंय वगैरेही विचारून घेतलं. मी मुद्दाम वेगळा गोड पदार्थ म्हणून श्रीखंड-बासुंदी ऐवजी मोदक केले होते. त्याचीही छान पावती दिली. मला फार प्रसन्न वाटत होतं कि पाहुणे आवडीने जेवताहेत. त्यांच्या बरोबर माझे सासरे व मुलीही जेवत होत्या. सासरे, मी व पाहुणे त्यांचा हातखंडा विषय “गीतासार ” त्यावरची व्याख्यानं, प्रवास व इतर उपक्रम याबद्दल बोलत होतो. पण मुली मात्र शांतपणे जेवत होत्या.
मधेच पाहुण्यांनी मुलींशी बोलायचा प्रयत्न केला, पण त्या बोलायला बिचकताहेत हे त्यांच्या लक्षात आलं. जेवण झाल्यावर पुन्हा काही तरी विचारल्यावर, माझ्या मुलीने सांगितलं कि काका, तुम्ही गीता या विषयावर बोलत होतात. त्यात मला काय कळणार, म्हणून मी मधे बोलले नाही !!

ह्यावर पाहुणे छान हसले व तिला म्हणाले, “अगं, गीता कळायला खूप सोप्पी आहे. तुला न कळायला काय झालं?
आत्ताचंच उदाहरण घेऊ या. तुझ्या आईने आम्हाला, सास-यांनी जेवायला बोलावलंय हे कळल्यावर, तत्परतेने आणि वेळेवर छान स्वयंपाक केला. हो ना बाळा ?
हाच कर्मयोग !! आपल्या वाट्याला आलेलं काम आनंदाने व वेळच्या वेळी करणे !!

माझ्या मुलीला हे इंटरेस्टिंग वाटलं ! पाहुणे पुढे म्हणाले, तुझ्या आईला स्वयंपाक कसा करावा हे शिकावं लागलं असेल. तिच्या आईकडून,
मैत्रिणींकडून, किंवा पुस्तकं वाचून तिनं हे ज्ञान मिळवलं. ते स्वतः प्रॅक्टिस करून वाढवलं व आज योग्य पद्धतीनं वापरलंय. खरं ना?
मुलीला हे सगळं छान पटत होतं! नवनवीन गोष्टी योग्य गुरूंकडून शिकणं, त्याचा अभ्यास करणं, त्याचा प्रत्यक्षात उत्तम उपयोग करणं. हाच गीतेतला ज्ञानयोग आहे, बरं का बाळा !!

काकांचं बोलणं पटकन कळल्या मुळे मुलीला इंटरेस्ट घेऊन ऐकावसं वाटत होतं. मी ही थक्क झाले.
मग काका म्हणाले, आता आणखी एक गंम्मत सांगतो. तुझ्या आईने किती सुंदर पद्धतीनं केलेले पदार्थ ताटात वाढले होते व प्रेमाने आग्रहाने स्वतः बाजूला उभी राहून ती वाढत होती, आग्रह करीत होती. होय ना बाळा ?
हो, पण त्यात काय नवीन! .. मोकळेपणाने कन्या विचारती झाली.
अगं, यालाच म्हणायचं भक्तियोग !!
समोर जर देण्या योग्य कोणी असेल, तर आपल्याकडे जे असेल ते प्रेमाने, भावपूर्वक, आनंदाने समोरच्याला द्यावे, हेच तर भक्तियोगात सांगितलंय !!

गीतेतील हे कळीचे मुद्दे एवढ्या सोप्या शब्दात, साध्या पद्धतीने सांगणारे हे पाहुणे होते,
विद्यावाचस्पती श्री. शंकर अभ्यंकर !
🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻

नवी भर गीताजयंति दि.२५-१२-२०२०

१८ श्लोक गीता हिंदी

गीता ध्यानम्
ॐ पार्थाय प्रतिबोधितां भगवता नारायणेन स्वयं व्यासेन ग्रथितां पुराणमुनिना मध्ये महाभारतम् ।
अद्वैतामृतवर्षिणीं भगवतीम्- अष्टादशाध्यायिनीम् अम्ब त्वामनुसन्दधामि भगवद्- गीते भवद्वेषिणीम् ॥ १॥
नमोऽस्तु ते व्यास विशालबुद्धे फुल्लारविन्दायतपत्रनेत्र ।
येन त्वया भारततैलपूर्णः प्रज्वालितो ज्ञानमयः प्रदीपः ॥ २॥
प्रपन्नपारिजाताय तोत्रवेत्रैकपाणये ।
ज्ञानमुद्राय कृष्णाय गीतामृतदुहे नमः ॥ ३॥
सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपाल नन्दनः ।
पार्थो वत्सः सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत् ॥ ४॥
वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् ।
देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥ ५॥
भीष्मद्रोणतटा जयद्रथजला गान्धारनीलोत्पला शल्यग्राहवती कृपेण वहनी कर्णेन वेलाकुला ।
अश्वत्थामविकर्णघोरमकरा दुर्योधनावर्तिनी सोत्तीर्णा खलु पाण्डवै रणनदी कैवर्तकः केशवः ॥ ६॥
पाराशर्यवचः सरोजममलं गीतार्थगन्धोत्कटं नानाख्यानककेसरं हरिकथा- सम्बोधनाबोधितम् ।
लोके सज्जनषट्पदैरहरहः पेपीयमानं मुदा भूयाद्भारतपङ्कजं कलिमल- प्रध्वंसिनः श्रेयसे ॥ ७॥
मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिम् ।
यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् ॥ ८॥
यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुतः स्तुन्वन्ति दिव्यैः स्तवैः वेदैः साङ्गपदक्रमोपनिषदैः गायन्ति यं सामगाः ।
ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनः यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणाः देवाय तस्मै नमः ॥ ९॥

नमस्कार ,🙏🙏
गीताजयंती निमित्त आपणा सर्वांना मनापासून शुभेच्छा !!
नित्यनूतन असणारी ही गीता !🌺
प्रत्यक्ष भगवंतांच्या मुखकमलातून
स्रवलेली ही मधुर गीता !!🌺
उपनिषदांचे सार असलेली गीता !!🌺
🌺कर्म, ज्ञान , भक्ती यापैकी कोणताही मार्ग निवडण्याचे स्वातंत्र्य साधकाला देणारी गीता !! 🌺
संभ्रमित मनाला उचित मार्ग दाखवणारी गीता !!🌺
मुक्याला बोलका करणारी गीता !!🌺
कर्मफळावरील नजर तिथून हटवून उत्तम कर्म करायला शिकवणारीअशी नित्य पठनीय गीता !! 🌺
अशा गीतेला आपण सारेजण सुगीता करु या … म्हणजेच ती आचरणात आणू या …
त्यासाठी गीतामातेचेच आशीर्वाद मागूया …स्वत:ला घडवूया …🌺
उद्धरेदात्मनात्मानम् !!🙏🙏

गीताअध्यायसार ही वाचनीय अशी लेखमाला अवश्य वाचावी.
https://anandghare.wordpress.com/2020/04/10/%e0%a4%97%e0%a5%80%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%85%e0%a4%a7%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%af%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b0/

नवी भर  दि.०८-१२-२०१९

श्रीमद्भगवद्गीतेमधील प्रत्येक अध्यायाचा संस्कृतमध्ये सारांश

🌹🌹श्वः ‘गीताजयन्ती’दिवसो वर्तते । तं पवित्रं दिवसं लक्ष्यीकृत्य गीतायाः अष्टादशाध्यायानां प्रत्येकम् अध्यायस्य सारांशः यथाज्ञानम् अत्र प्रस्तूयते–

१ अ. – किं कर्तव्यम्, किं वा न इति द्विविधभावः मनुष्येषु सांसारिकमोहकारणतः भवति । अतः सः मोहः त्यक्तव्यः ।
२ अ.- शरीरं नाशवत् परन्तु आत्मा अविनाशी इति ज्ञातव्यम् ।
३ अ.- निष्कामभावेन परहितार्थं कार्यं कर्तव्यम् ।
४ अ.- कर्मबन्धनात् मुक्तिं लब्धुम् उपायद्वयम् अस्ति– निःस्वार्थतया कर्मणः सम्पादनम्, तत्त्वज्ञानस्य अनुभूतिः चेति ।
५ अ. अनुकूल-प्रतिकूलस्थित्यादिषु समचित्तता दिव्यानन्दायै भवति ।
६ अ.- मनुष्यस्य अन्तःकरणे समता न भवेच्चेत् निर्विकारता दुर्लभा ।
७ अ.- सर्वमपि भगवतः एव रूपम् इति स्वीकरणमेव सर्वश्रेष्ठसाधनं स्यात् ।
८ अ.- अन्तकालीन-चिन्तनानुगुणं मनुष्यस्य गतिर्भवति । अतः सर्वदा कर्तव्यस्य पालनेन सह भगवतः स्मृतिः आवश्यकी ।
९ अ.- सर्वः अपि मनुष्यः भगवत्प्राप्तेः अधिकारी वर्तते । अत्र वर्णः, जातिः, सम्प्रदायः, देशः, वेशः इत्यादयः नापेक्ष्यन्ते ।
१० अ.- जगति यत्र यत्र विलक्षणता, सुन्दरता, महत्ता इत्यादिकं दृश्यते तत्सर्वं भगवतः एव इति मन्तव्यम् ।
११ अ.- इदं जगत् भगवतः एव स्वरूपं इति मत्वा मनुष्यः विश्वरूपस्य दर्शनं कर्तुं शक्नुयात् ।
१२ अ.- यः भक्तः देह-इन्द्रिय-मनोबुद्धिभिः सह स्वयम् आत्मानं भगवते अर्पयति सः भगवतः प्रियतमः भवति ।
१३ अ.- जगति एकमात्रं भगवान् हि ज्ञातुं योग्यः अस्ति । सः ज्ञातव्यः चेत् साधकस्य अमरता सिद्ध्येत ।
१४ अ.- ईश्वरस्य अनन्यभक्त्या मनुष्यः सत्त्वरजोतमोगुणेभ्यः अतीतो भवितुमर्हेत् ।
१५ अ.- एतज्जगतः एकमात्रं मूलाधारः परमपुरुषो वर्तते, सः एव परमात्मा, यश्च सर्वदा भजनीयः इति ।
१६ अ.- नाना पापकारणतः मनुष्यः नरकं याति, जन्ममरणचक्रे च पतति । ततः मोक्तुं दुर्गुणदुराचारादयः त्यक्तव्याः ।
१७ अ.- मनुष्यः सश्रद्धं यत् शुभकार्यं करोति ततः पूर्वं भगवन्नाम्नः स्मरणं कुर्यात् ।
१९ अ.- यः अनन्यभावेन भगवतः शरणं याति तस्य सम्पूर्णं पापं नाशयित्वा, भगवान् तस्मै मुक्तिं दास्यति इति ।

🌹ॐ श्रीमद्भगवद्गीतायै नमः ! ॐ शुभसन्ध्या !
— नारदः, ०७/१२/१९.

Essence of Gita in simple language chapterwise is given below:
1. What is to be done, what should not he done – this confusion of duality arises owing to delusion caused by mundane objects. That delusion should be abandoned.
2. Body (including mind, intellect) is subject to destruction. But Atma is indestructible. This should be firmly known.
3. Action should be performed for the good of others with selfless attitude.
4. There are two means of attaining liberation from the bondage of Karma- performing actions selflessly, and realising the Truth through knowledge (discrimination).
5. Equanimity in favourable and unfavourable circumstances leads to divine bliss.
6. If equanimity in one’s mind is absent, steadiness and changelessness of mind are difficult to attain.
7. Realising that everything is indeed the form of Bhagavan alone is the best means of Liberation.
8. The last thought at the time of death determines the course ahead of man. Hence in addition to performance of one’s duty, continuous remembrance of Bhagavan is essential.
9. All men are equally qualified in attaining Bhagavan, irrespective of Varna, Jati, tradition, country, appearance etc.
10. Wherever unique beauty and splendour are visible in the world, know it all to be of Bhagavan only.
11. By looking at everything in the world as the form of Bhagavan, it is possible to have the vision of the universal form, Visvarupa of Bhagavan.
12. One, who dedicates his entire being including body, senses, mind and intellect to Bhagavan, becomes indeed most dear to him.
13. It is only Bhagavan that is to be known in the world. Once he is known, man becomes immortal.
14. Through unwavering devotion to Bhagavan , man can transcend the attributes of Satva (tranquillity), Rajas (agitation) and Tamas (slughishness).
15. The only foundation, substratum of this world is Paramatma; he should always be worshipped.
16. Man attains to Naraka and falls into the cycle of birth and death, by committing various sins. Hence evil qualities and conduct should be eschewed.
17. Sraddha, faith is essential in any auspicious act; at the beginning of any such act, the name of Bhagavan should be chanted and meditated upon.
18. To one, who takes refuge in Bhagavan as the sole resort, Bhagavan grants Liberation.

Gita Jayanti was celebrated on 8th December 2019.
P R Kannan.

श्री.कण्णन यांच्या सौजन्याने …. वॉट्सअॅपवरून साभार

——————-

महाभारत युद्धामध्ये पांडव आणि कौरव यांच्या सेनांमध्ये अठरा दिवस महाभयंकर युद्ध झाले आणि त्या युद्धाच्या पहिल्याच दिवशी कुरुक्षेत्राच्या रणांगणाच्या मधोमध उभ्या केलेल्या रथामध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला भगवद्गीता सांगितली असे आपण लहानपणापासून ऐकत आणि वाचत आलो आहे. जिला हिंदू धर्माचे सार समजले जाते आणि गेल्या हजारो वर्षांमध्ये असंख्य विद्वानांनी जिच्या अठरा अध्यायांचा अर्थ लावण्याचे असंख्य प्रयत्न केले आहेत, अशी ही महान गीता अशा ठिकाणी आणि थोड्याशा वेळात कशी काय सांगितली गेली असेल हेच आपल्याला अद्भुत वाटते. कोणा एका पंडिताने या घटनेचा असाही अर्थ काढला आहे की खरे तर हे कुरुक्षेत्र मानवाच्या मनातच असते आणि तिथे हे युद्ध आयुष्यभर चाललेले असते. या पंडिताचे नाव मलाही माहीत नाही, पण मी हे इंटरप्रिटेशन तीस चाळीस वर्षांपूर्वी माझ्या भावाकडून ऐकले आहे. यावरील एक पोस्ट आजकाल वॉट्सॅपवर फिरते आहे. ती खाली दिली आहे.

संजय प्रत्यक्ष कुरुक्षेत्रावर पोहोचला, तेच कुरुक्षेत्र, जेथे महाभारतातील निर्णायक युद्ध संपले होते; आपल्याला प्राप्त झालेल्या दिव्यदृष्टीने ज्याचे वर्णन त्याने धृतराष्ट्राला केले होते. प्रचंड विध्वंस झालेल्या त्या रणभूमीवर त्याला एकदा यावंच लागणार होतं.

‘का झाले हे युद्ध ? हे खरंच अटळ नव्हते का ? एवढा प्रचंड नरसंहार एवढ्या कमी दिवसांत का केला गेला ?

मी जे पाहत होतो ते खरंच घडलंय का ?’

याची शहानिशा करायला त्याला युद्धभूमीवर येणं भाग होतं.

त्याने चहूदिशांना पाहिले, ‘खरंच एवढं मोठं युद्ध झालं? हीच ती रणभूमी ज्यावर रक्तामांसाचा खच पडला होता ? फक्त अठरा दिवसांत भरतखंडातील 80 टक्के पुरुष वंश नामशेष? हीच ती भूमी जिथे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनासह उभे ठाकले होते?’

“यामागील सत्य तुला कधीच समजणार नाही, मला माहित आहे, तू इथे का आला आहेस, परंतु हे युद्ध कळण्यासाठी खरं युद्ध कोणाशी असतं ते तुला समजून घ्यावे लागेल!”

एक आवाज ऐकू आला। एक वृद्ध योगी गूढपणे प्रकट झाला आणि म्हणाला:

“काय आहे खऱ्या युद्धाचा अर्थ?”

संजयाने तात्काळ विचारता झाला. त्याच्या लक्षात आले कि तो एका महान, ज्ञानी माणसाच्या सहवासात आहे.

” महाभारत ही एक अतिभव्य, अभूतपूर्व वस्तुस्थिती असेलही, पण त्यामागे एक तत्वज्ञान आहेच आहे. “

वृद्ध योग्याच्या उद्गारांनी संजय अधिक प्रश्न विचारायला प्रवृत्त झाला.
“महाराज, आपण मला सांगू शकाल का काय आहे हे तत्वज्ञान?”
“नक्कीच, ऐक तर,”
वृद्ध योग्याने सांगायला सुरुवात केली.

“पाच पांडव म्हणजे आपली पंचेंद्रिये, ‘नयन जे पाहतात, नाक ज्याने वास येतो, जीभ जी चव घेते, कान जे ऐकतात व त्वचा जी स्पर्श जाणते. आणि आता सांग बरं कौरव म्हणजे काय?” वृद्ध योग्याने डोळे किलकिले करत विचारले.

संजयाने मानेने नकार दर्शवला.

“कौरव हे शेकडो विकार व दुर्गुण आहेत जे तुमच्या पंचेंद्रियांवर रोज हल्ला करत असतात, पण तुम्ही त्यांचा प्रतिकार करू शकता, कसा माहित आहे? “

संजयाने पुन्हा नकारार्थी मान हलवली.

“तेंव्हाच जेंव्हा भगवान श्रीकृष्ण तुमचा रथ हाकत असतात!”

वृद्ध योग्याच्या डोळे लकाकले आणि संजय या रूपकाने अवाक झाला!

” भगवान श्रीकृष्ण म्हणजे दुसरं कोणी नाही तर हा आहे तुमचा आतील आवाज, तुमचा आत्मा, तुमचा मार्गदर्शक आणि जर तुम्ही स्वतःला त्याचा हाती सोपवलं तर तुम्हाला काहीही काळजी करायचे कारण नाही. “

संजय बावचळून गेला पण त्याने लगेच प्रतिप्रश्न केला, “महाराज, जर कौरव हे दुर्गुण वा विकारांचे प्रतीक आहेत तर मग द्रोणाचार्य आणि भीष्म हे कौरवांच्या बाजूने का बरं लढत होते?”

वृद्ध योग्याने दुःखी स्वरात सांगितले,

” याचा अर्थ हाच की जसे तुमचे वय वाढते तसा तुमचा वडील माणसांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो.

तुमच्यापेक्षा वडील माणसं, जी लहानपणी तुम्हाला परिपूर्ण वाटत असतात ती परिपूर्ण असतीलच असे नाही, ते काही बाबतीत कमकुवत असू शकतात. आणि एक दिवस तुम्हाला निर्णय घ्यावा लागतो की ती तुमच्या हिताची आहेत का नाहीत? आणि मग एके दिवशी तुम्हाला लक्षात येते की तुम्हाला स्वतःच्या अस्तित्वासाठी त्यांच्याबरोबर झगडावे लागणार आहे!

मोठं होण्यातला हा सर्वात कठीण व अपरिहार्य भाग आहे आणि म्हणूनच भगवद्गीता अतिशय महत्वाची आहे.”

संजय पूर्णत: लीन झाला, ज्ञानाच्या या पैलूने, पण लगेच हळुवार स्वरात विचारता झाला, “मग कर्णाबद्दल काय?”

“वा!”

वृद्ध योगी उद्गारला, “वा! अप्रतिम प्रश्न, शेवटी राखून ठेवलास तर!”

“कर्ण आहे तुमच्या पंचेद्रियांचाच बांधव, तो आहे आसक्ती, तो तुमचाच एक भाग आहे पण वावरतो मात्र तुमच्या दुर्गुणी विकारांसह. त्याला कळत असतं की आपण चुकतोय, परंतु सबबी सांगत रहातो सर्वकाळ विकारांची सोबत करण्यासाठी..!’

संजयनं सहमतीदर्शक स्मितहास्य करत नजर खाली झुकवली, डोक्यात हजारो विचारांचा कल्लोळ उठला होता.

पुन्हा एकदा वाऱ्याची वावटळ उठली. थोड्या वेळाने स्वतःला सावरत त्याने वर पहिले तर तो वृद्ध योगी अंतर्धान पावला होता, जीवनाचे तत्वज्ञान थोडक्या शब्दांत मांडून…!
🙏🙏

वॉट्सॅपवरून साभार


नवी भर : दि.२६-०७-२०१९

भगवद्गीतासार

Bhagavadgeeta Sar

भगवद्गीता प्रत्येक अध्याय एका वाक्यात
अध्याय १ चुकीचा विचार ही जीवनातली एकमेव समस्या आहे.
अध्याय २ योग्य ज्ञान हा सर्व समस्यांवरील उपाय आहे.
अध्याय ३ निस्वार्थ वृत्ती हा प्रगति आणि समृद्धीकडे नेणारा मार्ग आहे.
अध्याय ४ प्रत्येक क्रियेमध्ये प्रार्थना असते.
अध्याय ५ आपला अहम् सोड आणि अनंताच्या आनंदाचा अनुभव घे.
अध्याय ६ दर रोज स्वतःला परब्रह्माशी जोडून घे.
अध्याय ७ जे शिकलास तसा जग.
अध्याय ८ स्वतःला सोडून देऊ नकोस.
अध्याय ९ तुला मिळालेल्या वरदानाची किंमत ठेव.
अध्याय १० सगळीकडे ईश्वरतत्व पहा.
अध्याय ११ शरण जाऊन सत्य काय आहे ते पहा.
अध्याय १२ तुझ्या मनाला परब्रह्माशी एकरूप कर.
अध्याय १३ मायेपासून मुक्त होऊन ईश्वराशी जवळीक कर.
अध्याय १४ तुझ्या दृष्टीनुसार जीवनशैली ठेव.
अध्याय १५ देवत्वाला प्राथमिकता दे.
अध्याय १६ चांगले असणे हे स्वतःच बक्षिस असते.
अध्याय १७ सुखकराऐवजी योग्य त्याची निवड करणे ही सामर्थ्याची खूण आहे.
अध्याय १८ जा, ईश्वराशी एकरूप हो.

वर दिलेल्या इंग्रजी फलकाचा मी माझ्या मतीनुसार अनुवाद केला आहे. श्रीमद्भगवद्गीतेत प्रत्यक्षात काय लिहिले आहे याचा मी अभ्यास केलेला नाही.

हे ही पहा : भगवद् गीता का पूरा सार 10 मिनट में
https://www.youtube.com/watch?v=GGCbT3XpQp4
—————–
BHAGAVAD GITA SUMMARY IN HINDI (गीता सार)

३६९ gita_saar

क्यों व्यर्थ की चिंता करते हो? किससे व्यर्थ डरते हो? कौन तुम्हें मार सक्ता है? आत्मा ना पैदा होती है, न मरती है।
जो हुआ वह अच्छा हुआ, जो हो रहा है, वह अच्छा हो रहा है, जो होगा, वह भी अच्छा ही होगा। तुम भूत का पश्चाताप न करो। भविष्य की चिन्ता न करो। वर्तमान चल रहा है।

तुम्हारा क्या गया, जो तुम रोते हो? तुम क्या लाए थे, जो तुमने खो दिया? तुमने क्या पैदा किया था, जो नाश हो गया? न तुम कुछ लेकर आए, जो लिया यहीं से लिया। जो दिया, यहीं पर दिया। जो लिया, इसी (भगवान) से लिया। जो दिया, इसी को दिया।
खाली हाथ आए और खाली हाथ चले। जो आज तुम्हारा है, कल और किसी का था, परसों किसी और का होगा। तुम इसे अपना समझ कर मग्न हो रहे हो। बस यही प्रसन्नता तुम्हारे दु:खों का कारण है।
परिवर्तन संसार का नियम है। जिसे तुम मृत्यु समझते हो, वही तो जीवन है। एक क्षण में तुम करोड़ों के स्वामी बन जाते हो, दूसरे ही क्षण में तुम दरिद्र हो जाते हो। मेरा-तेरा, छोटा-बड़ा, अपना-पराया, मन से मिटा दो, फिर सब तुम्हारा है, तुम सबके हो।
न यह शरीर तुम्हारा है, न तुम शरीर के हो। यह अग्नि, जल, वायु, पृथ्वी, आकाश से बना है और इसी में मिल जायेगा। परन्तु आत्मा स्थिर है – फिर तुम क्या हो?
तुम अपने आपको भगवान के अर्पित करो। यही सबसे उत्तम सहारा है। जो इसके सहारे को जानता है वह भय, चिन्ता, शोक से सर्वदा मुक्त है।
जो कुछ भी तू करता है, उसे भगवान के अर्पण करता चल। ऐसा करने से सदा जीवन-मुक्त का आनंन्द अनुभव करेगा।

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

नवी भर दि. १०-०३-२०२१

माझे मुक्तचिंतन……….

गीता : श्री.राज कुलकर्णी
रामायण ,महाभारत आणि गीता या प्रमुख ग्रंथांबरोबरच वेद आणि उपनिषदे, वेदांत सूत्रे आदी प्राचीन भारतीय ग्रंथांचा एकूणच भारतीय मनावर प्रचंड प्रभाव आहे. अध्यात्मिक आणि धर्मश्रद्ध हिंदू मन या ग्रंथातील अनेक वचनांनी व विचारांनी भारलेले आहे. पण गीतेचा प्रभाव सर्वाधिक आहे. खरेतर गीता ही एक स्वतंत्र निर्मिती असली तरीही ती, महाभारतातील एक उपकथानक म्हणून समोर येते. अर्थात विद्वानांत याबाबत मतभिन्नता असेल, परंतु मी गीतेकडे कसे पाहतो हा माझ्या लेखनाचा मुख्य विषय आहे, त्यामुळे ऐतिहासिक तथ्यांपेक्षा जनमानसात असणारा गीतेचा प्रभाव मला अधिक महत्वाचा वाटतो.

देशातील अनेकविध भाष्यकार, तत्त्ववेत्ते, विद्वान आणि विशिष्ट संप्रदायाचे संस्थापक यांचा गीतेकडे पाहण्याचा स्वतंत्र दृष्टीकोन आहे. प्राचीन भारतीय गौडपादाचार्य, शंकराचार्य, शतकिर्ती, अभिनवगुप्त, रामानुज, मध्वाचार्य, निंबार्काचार्य, निवृत्तीनाथ, मध्ययुगीन काळातील ज्ञानेश्वर, चक्रधर, तुकाराम, चैतन्य महाप्रभू यांच्यापासून ते आधुनिक काळातील दयान्नाद सरस्वती, स्वामी विवेकानंद, योगी अरविंद, जे. कृष्णमुर्ती ते अगदी ओशो राजीनिश यांनीही गीतेचे स्वतःचे स्वतंत्र आकलन मांडले आहे. भक्ती संप्रदायाचा प्रमुख आधार असणाऱ्या या ग्रंथास कांहींनी श्रीकृष्ण स्मृती म्हटले आहे तर काहंनी गीतोपनिषद देखील म्हटले आहे. म्हणजे परंपरेने गीतेस श्रुती आणि स्मृती अशी दोन्ही मान्यता आहे.
प्राचीन ग्रंथांचा अभ्यास करताना सातत्याने असे जाणवते की, गीता म्हणजे उपदेश आहे, मार्गदर्शन आहे, आणि तत्वचिंतन देखील आहे. अर्थात या मार्गदर्शनाला आणि तत्वचिंतनाला काळाच्या मर्यादा आहेतच. गीता म्हणजे महाभारताच्या युद्धाच्या वेळी श्रीकृष्णाने युद्धभूमीवर निर्णय घेण्याच्या मनस्थिती नसलेल्या अर्जूनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करण्यासाठी केलेला तत्वचिंतनपर उपदेश म्हणून सर्वत्र प्रचलित आहे! मात्र प्राचीन भारतीय ग्रंथात केवळ एवढी एकाच गीता नसून अनेक गीता आहेत. श्रीकृष्णाने सांगितलेल्या गीतेप्रमाणेच धतराष्ट्र विदुर संवादावर आधारलेली विदुर गीता, संजय आणि धृतराष्ट्र यांची संजय गीता, युधिष्ठाराला धृतराष्ट्र मार्गदर्शन करतो ती धृतराष्ट्र गीता, यक्ष व युधिष्ठीर संवादाची युधिष्ठीर गीता, युधिष्ठीर व भीष्म संवादाची भीष्म गीता शिवाय कर्णगीता,पराशरगीताही आहेत. या सर्व गीतेपासून ते गुरुगीता, विनोबाजींची गीताई, साने गुर्जींचे कर्मयोगावरील लेखन आणि राष्ट्रसंत तुकोडोजी महाराजांची ग्रामगीता देखील आहे.

प्रत्येक गीतेचे महत्व आणि त्यातील संदेश हा त्या त्या काळातील समाज धुरिणांना मार्गदर्शक ठरलेला आहे. त्यामुळे कोणत्याही गीतेचा कसलाच प्रभाव ज्यावर नाही असा भारतीय व्यक्ती सापडणे दुर्मिळच ! हिंदू धर्मियांसोबतच राहुल सांकृत्यायन या बौद्धमहा पंडितास देखील गीतेवर लिहावे वाटले तर शेख महंमद आणि सिद्धांतबोध लिहिणारे महानुभावी शहाबाबा या मुस्लीम संतांनाही भाष्य करावे वाटले हे खूप सुचक आहे. मुघल सम्राट अकबर यांने भगवदगीतेचे फारशी भाषांतर करून घेतले होते आणि त्याने त्याच्या ‘दिन- ए- ईलाही’ या धर्मात तीच्यातील तत्वचिंतनास स्थान दिले होते. दारा शुकोह हा शहाजहानपुत्रही गीतेने प्रभावित होता. तर आधुनिक काळातील अल्डस हक्सले, जे.ओपनहायमर, डेव्हीड थोरो, एॅनी बेझंट अगदी ब्रिटीश व्हाईसरॉय वॉरन हेस्टींग्ज देखील गीतेने प्रभावित झालेले होते. यावरूनच गीतेची महानता आणि सर्वस्विकृती स्पष्ट होते!

ब्रिटीशांच्या पारतंत्र्यात असताना , साम्राज्यवादाच्या विरोधात लढताना गीतेने अनेकांना प्रेरणा दिली हे वास्तव आहे. गीता हातात घेवून खुदिराम बोस सारखा सशस्त्र क्रांतिकारक फासांवर गेला , त्याच गीतेने टिळकांसारख्या जहाल राष्ट्रवादी विचारांच्या नेत्याला कर्मयोग शिकवला , तीच गीता नेहरू सारख्या अज्ञेयवादी व्यक्तीला पारलौकिक बाबींवर अवलंबून न राहता मानवी प्रयत्न महत्वाचे आहेत याचे शिक्षण देते , तीच गीता महात्मा गांधींना अहिंसा शिकवते आणि तीच गीता विनोबा भावे यांना सर्वोदयाची प्रेरणा देते ! तर त्याच गीतेतून प्ररणा घेवून योगी अरविंदांनी स्वातंत्र्य लढा सोडून गीतेतील ज्ञानयोगाची कास धरली आणि त्यांनी योगदर्शनास जगभर पोचवले. म्हणूनच गीता ही खऱ्या अर्थाने भारतीयत्वाचे प्रतिक आहे, कारण ती अगदी गंगेसारखी सारखी आहे. सर्व प्रवाह तिच्यात मिसळतात आणि सर्व कांही तिच्यात तिने स्वत: सामावून घेतले आहे.

गीतेकडे माझ्यासारखा व्यक्ती प्रयत्नवादाचे आणि चिकित्सक वृत्तीचे प्रतिक म्हणून पाहतो. गीता मानवी कर्तृत्वाला महत्व देणारी आहे , अलौकीक शक्तीचा प्रभाव किंवा परिणाम कांही प्रमाणात उदासीन असल्याचेही स्पष्ट करणारी आहे. मी गीता मानसशास्त्रीय दृष्टीकोनातून पाहतो आणि गीता सर्वांना प्रेरणा का देते ,याचा विचार करतो , तेंव्हा लक्षात येते की, आयुष्य जगात असताना प्रत्येक व्यक्तीच्या समोर अनेक प्रश्न असतात, आणि कांही निर्णय कठोरपणे घ्यावे लागतात. असे निर्णय घेताना मानवी मनात यशापयशाच्या भीतीने किंवा संदिग्ध्तेने मनात सतत द्वंद्व चालू असते!

गीता वाचताना माझ्या मनात नेहमी अशीच भावना निर्माण होते. कारण मानवी मन द्वंद्व, संभ्रम, किंतु-परंतु आणि विचार कलह यांनी व्यापलेले आहे, मानवी मनाची ही अवस्था गीतेचा मूळ गाभा आहे. म्हणून गीता सर्वांना आपल्या मनाचे प्रतिक वाटते आणि सर्वांना ती जवळची वाटत असावी. द्वंद्व मनात घेवून आयुष्याकडे आशाळभूत नजरेने राहणारा मानव किंवा प्रत्येक व्यक्ती आयुष्यभर अर्जुन असतो आणि तोच व्यक्ती कोणासाठी तर कृष्ण देखील असतो. तो कधी अर्जुन होवून कोणाला प्रश्न विचारतो तर कधी कृष्ण होवून कोणाला तरी उत्तर देतो , शंकाच निरसन करतो ,कधी मार्गदर्शन देखील करतो. मानव असे विविध रूपे घेवून वेगवेगळ्या भूमिका वठवून आयुष्य आनंदमय करत असतो. कधी कधी एकाच व्यक्तीच्या मनात अर्जुन आणि कृष्ण दोघेही विराजमान असतात आणि आयुष्याच्या कुरुक्षेत्रावर त्याच्या विचाराचा रथ कोणत्या दिशेने मार्गक्रमित करावा याचे द्वंद्व चालू असते!

मानवी मन हळवे आहे तेवढेच ते कठोर देखील आहे. हृदय हे अर्जुनासारखे हळवे आहे तर मन अथवा मेंदू हा कृष्णाप्रमाणे कठोर आहे आणि धूर्त आहे. पण या मनातील कृष्ण अर्जुनाचा संवाद सतत चालत राहतो आणि मग एक अवस्था अशी येते की, आपल्यातीलच अर्जुनाला आपल्यातील कृष्ण एक विराट रूप दाखवतो,आणि मार्ग दर्शन करतो. आपल्यातील कृष्णाचे विराट रूप पाहून अर्जुनाचे डोळे दिपून जातात ,तेंव्हा खरे म्हणजे आपणच आपली नव्याने भेट घेतलेली असते. हा आत्मसाक्षात्कार आपल्या मनातील द्वंद्व संपवतो ,कोणी यालाच दिव्याज्ञानाची प्राप्ती असे म्हटले आहे. याच पद्धतीने सिद्धार्थाच्या मनातील द्वंद्व संपवून त्यांना अहिंसेचा आणि सम्यक क्रांतीचा मार्ग सापडला असावा , हाच क्षण भागवान महावीर ,मोझेस ,येशू , महंम्मद या सर्वांनी अनुभवला नसेल कशावरून? आणि मग याच अनुभवातून नवनिर्मिती त्यांनी केलेली आहे, असेही म्हणता येईल!

मानवी मनातील द्वंद्व हा गीतेच्या तत्वविवेचनाचा मुख्य आधार आहे. त्यामुळे अनेक ठिकाणी तीत परस्पर विरोधी मतेदेखील आढळतात. यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ आणि योगापेक्षा भक्तियोग अशी सुटसुटीत मांडणी देखील तीच्यात आहे. राजनितिज्ञ आणि तत्वचिंतक श्रीकृष्णाचे चरित्र हा खरेतर एक स्वतंत्र विषय आहे. मात्र गीतेत श्रीकृष्णाने भक्ती आणि कर्म यांचा एकत्रित असा जो व्यापक विचार मांडला ज्यातून अंधतेने धर्माचे पालन केले तर धर्माची हानी होते हे सांगून, धर्म आणि सत्य यांचा उद्देश मानवाचे कल्याण असल्याचा महत्वपुर्ण संदेश गीता देते. हाच विचार गांधीजींनी अंगीकृत केला होता. नितीकेंद्रित धर्मकल्पना हेच श्रीकृष्णाच्या विचारांचे सार होते. गीता वैदिक संस्कृतीतील अनेक विषमतावादी भूमिकेचे समर्थन करते, कारण वैदिक संस्कृतीच्या चौकटीत समाजाचे सांस्कृतिक एकीकरण हाच श्रीकृष्णाच्या मांडणीचा हेतू असल्याचे मत सदानंद मोरे यांनी त्यांच्या श्रीकृष्णावरील इंग्रजी ग्रंथात व्यक्त केले आहे.

संवेदनशील मनातील द्वंद्व मानवी जीवनाचे महत्व समजून उमजून संपणे म्हणजेच नवनिर्मितीची चाहूल असते. त्यामुळे मनातील द्वंद्व संपण्यासाठी गीता प्रत्येकाच्या आयुष्यात घडणे गरजेचे आहे! म्हणूनच गीता प्रत्येक भारतीयाच्या प्रयत्न वादाचा चिरंतन स्रोत म्हणून समाजात प्रचलित आहे. संभ्रम ,अज्ञान संपावे आणि सदसदविवेकाच्या आधारावर निर्णय घेण्याची क्षमता निर्माण झाली तर स्वतःला स्वतःचे विराटरूप प्रत्येक व्यक्तीला पाहता येतील.

उपनिषदांनी सांगितलेला ‘आत्मोदिपोभव्’ आणि त्रीपिटकांतील ‘ ‘अत्त दिप भव’ हा संदेश म्हणजे जणू स्वत:चेच विराटरूप स्वतःच पहा आणि स्वतः स्वतःचे मार्दर्शक व्हा ‘ हात गीतेचा प्रमुख संदेश असून तो आज समस्त मानवजातीसाठी खूप महत्वाचा असल्याचे माझे चिंतन आहे!

© राज कुलकर्णी
(‘माझे मुक्त चिंतन’ या वर्षीच्या सदरातील हा पहिला भाग आहे )

श्री.राज कुलकर्णी यांचे मनःपूर्वक आभार आणि हा लेख या ठिकाणी संग्रहित करायला अनुमति द्यावी अशी नम्र विनंति