हेलन केलरची गोष्ट

तीस चाळीस वर्षांपूर्वी मी ‘किमयागार’ नावाचे एक वेगळ्या प्रकारचे नाटक पाहिले होते. त्यात भक्ती बर्वे यांनी प्रमुख भूमिका केली होती. त्यातली लहानपणची हेलन कमालीची दंगेखोर होती. तिला दिसतही नव्हते आणि ऐकायलाही येत नव्हते. तिला अक्षर, शब्द, वाक्य हे काहीच समजत नव्हते, भाषा ही संकल्पनाच माहीत नव्हती तर ती व्यक्त कशी होणार? ती चित्रविचित्र किंचाळ्या मारायची आणि सतत हातपाय झाडत रहायची. जो कोणी तिच्याजवळपास येईल त्याला किंवा तिला त्याचा जबर तडाखा मिळत असे. तिला कसे सांभाळायचे हेच तिच्या आईवडिलांना समजत नव्हते. अशा मुलीला शिकवायला एनी किंवा अने अशा एकाद्या नावाची एक तरुण शिक्षिका येऊन रहाते. ती तरी या मुलीला काय शिकवणार? असे विचारल्यावर ती सांगते “भाषा आणि फक्त भाषा”. प्रत्येक वस्तूला एक नाव असते हेच हेलनला कळायला खूप वेळ लागला. अने तिच्या हातात एक वस्तू देत असे आणि बोटाने तिच्या हातावर त्या वस्तूचे नाव लिहित असे. असे पुन्हा पुन्हा केल्यानंतर एक दिवस हेलनला वॉटर हा शब्द आणि पाणी यांचा संबंध समजला. हेलनला अत्यंत तल्लख बुद्धी असल्यामुळे ती भराभर शब्द शिकत गेली. ऐकायला येत नसले तरीही तोंडाने त्यांचे उच्चार करणेही शिकली. एक दिवस तिने आईला “मम्मा” असी हाक मारली. हे सगळे नाटककार वि.वा.शिरवाडकरांनी अत्यंत खुबीने रंगवले होते. हे नाटक मार्क ट्वेन यांच्या एका इंग्रजी पुस्तकावर आधारलेले होते. त्यांनी ते उलगडून सांगितले असेलच. पुढे जाऊन हेलन केलर जगप्रसिद्ध झाली आणि जगभर फिरून आली. माझे मित्र आणि सहकारी श्री.शरद पांडुरंग काळे यांनी लिहिलेली या हेलन केलरची गोष्ट त्यांचे आभार मानून इथे देत आहे. . . . . . आनंद घारे

हेलन केलर १९२०

हेलन केलरची गोष्ट

लेखक : श्री. शरद पांडुरंग काळे
निवृत्त वैज्ञानिक, भाभा अणुसंशोधन केंद्र

शाळेत असतांना आठवीच्या पुस्तकात हेलन केलर नावाचा धडा, मराठीच्या “मंगल वाचन” या क्रमिक पुस्तकात होता. त्या आंधळ्या आणि बहिऱ्या मुलीची कथा अविस्मरणीय अशीच होती. वयाच्या एकोणिसाव्या महिन्यात या छोट्या बालिकेला कोणत्यातरी अज्ञात रोगाने ग्रासले होते. कदाचित तो मेंदूचा आजार मेनिंजायटीस असावा. त्यामुळे तिची दृष्टी गेली आणि ती बहिरी देखील झाली. हेलन केलर यांच्या शब्दात, त्यांचे आयुष्य धुक्याने गच्च भरलेल्या समुद्रावर जसे वाटेल, तसे गेले. आठवते तेंव्हापासून डोळे आणि कान, ही पंचेंद्रियांपैकी दोन इंद्रिये कायमची निकामी झालेली असतांना, ही मुलगी तिचे जीवन कसे जगली असेल? या विचारानेच जीव कासावीस होतो. उतारवयात बहिरेपणा आल्यावर असहाय्य झालेल्या वृद्धांचे जीवन केविलवाणे असते. इथे तर जन्मजात म्हणावे असे बहिरेपण आणि आंधळेपण तिच्या वाट्याला आले होते.

२७ जून १८८८ रोजी हेलनचा जन्म केलर कुटुंबात, अमेरिकेतील अलाबामा राज्यातील टुसुकांबा या शहरवजा खेड्यात झाला होता. टुसुकांबा गावातील आयव्ही ग्रीन नावाचे केलर कुटुंबाचे पारंपरिक घर आता संग्रहालय म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. तिचे वडील आर्थर हेनले केलर हे त्या गावातील एका वृत्तपत्राचे संपादक होते. अमेरिकन स्वातंत्र्य युद्धानंतर स्वतंत्र अमेरिकेविरुद्ध, गुलामगिरी कायम राहावी यासाठी सात राज्ये एकत्र आली होती. त्या राज्यांच्या बाजूने लढणाऱ्या सैन्यात कॅप्टन म्हणून हेलनच्या वडिलांनी काही वर्षे आपली सेवा दिली होती. सन १८६५ मध्ये युद्ध जिंकल्यावर अमेरिकन संसदेने या सैन्यावर कायमची बंदी घातली. हेलन केलरचे पूर्वज स्वित्झर्लंडचे रहिवासी होते. त्यांच्यापैकी एक जण बहिऱ्या मुलांसाठी असलेल्या शाळेत शिक्षक होते! हेलनने आपल्या आत्मचरित्रात ह्या योगायोगाचा आवर्जून उल्लेख केला आहे.

अतिशय लहान वयात हे अपंगपण आल्यामुळे हेलन लढायला शिकली. तिने वयाच्या सातव्या वर्षापर्यंत कुटुंबतील सदस्यांशी “मन की बात” सांगण्यासाठी साठ संकेत विकसित केले होते! पदरवावरून कोणता सदस्य आसपास आहे, हे ती सांगू शकत होती. सन १८८६ मध्ये हेलनच्या आईच्या वाचनात चार्ल्स डिकन या प्रसिद्ध अमेरिकन लेखकाचे “अमेरिकन नोटस” हे स्फूर्तिदायक लिखाण आले. त्यात त्यांनी लॉरा ब्रिजमन नावाच्या अंध आणि बहिऱ्या स्त्रीची कहाणी सांगितली होती. त्यामुळे तिच्या आईने हेलनला तिच्या वडिलांबरोबर बाल्टिमोर येथील नाक, कान, घसा व नेत्रतज्ञ डॉ. ज्युलियन चिस्लो यांच्याकडे पाठविले. त्या डॉक्टरांनी तिच्यावर काही उपचार करून अलेक्झांडर ग्रॅहम बेल यांच्याकडे पाठविले. ग्रॅहम बेल त्यावेळी बहिऱ्या मुलांसोबत काम करीत होते. बेल यांनी हेलन आणि तिच्या वडिलांशी चर्चा झाल्यावर, त्यांना अंधांसाठी स्थापन झालेल्या बोस्टन येथील पर्किन्स संस्थेत पाठविले. याच संस्थेत लॉरा ब्रिजमन यांचे शिक्षण झाले होते. त्या संस्थेचे निर्देशक त्यावेळी मायकेल अनाग्नोस हे होते. त्यांनी त्यांच्या संस्थेतून शिक्षण झालेल्या वीस वर्षीय अने सलिव्हन या युवतीवर हेलनची जबाबदारी सोपविली. ही युवती पुढील ५० वर्षे हेलन बरोबर आया आणि आई होऊन राहिली!

३ मार्च १८८७ रोजी अने सलिव्हन हेलन केलरच्या अलाबामा येथील घरी राहावयास गेली. तिने लगेचच कामाला सुरुवात केली. त्यावेळी हेलन सहा वर्षांची होती. अने सलिव्हनने हेलनला, बोटांवर शब्दांचे स्पेलिंग शिकवायला सुरुवात केली. पहिला शब्द तिने डॉल निवडला! सहा वर्षाच्या बालिकेला खरतर बाहुला बाहुली मध्ये किती मजा वाटत असते! पण हेलनने बाहुली कधी पाहिलीच नव्हती. अनेने हेलन साठी बाहुली भेट म्हणून आणली होती. हेलन बाहुली किंवा डॉल शिकतांना उत्सुक होती. पण ते अवघड वाटले असेल म्हणून, किंवा त्यात स्वारस्य वाटले नसेल म्हणून, तिने शिकण्यासाठी असहकार पुकारला. अनेच्या लक्षात आले की, हेलनला शब्द आणि वस्तू यातील परस्परसंबंध समजत नसल्यामुळे, तिला ते शिक्षण नीरस वाटत होते!

अनेने आपली चिकाटी सोडली नाही. पण हेलनने देखील न शिकण्यासाठी उच्छाद मांडला. अनेने हेलनच्या आई वडिलांना सांगून त्यांच्यासाठी वेगळ्या खोलीची व्यवस्था करवून घेतली. केलरचे वडिलोपार्जित घर प्रचंड मोठे असल्यामुळे, त्यासाठी अडचण भासली नाही. अने बरोबर लढाई सुरू असतांना, हेलनला एका सुंदर क्षणी वॉटर म्हणजे पाणी समजले. अनेने बाथरूम हेलनला नेऊन तिथे थंड पाण्याचा नळ तिच्या हातावर सोडला, आणि दुसऱ्या हातावर बोटाने w a t e r असे लिहीले! एकीकडे एका हातावर पाणी पडत असतांना, अनेने तिच्या दुसऱ्या हातावर लिहिलेले स्पेलिंग हेलनला समजले! हेलनने आपल्या हाताने अनेच्या हातावर पुन्हा बोटाने w a t e r असे लिहून दाखविले! त्या क्षणाबद्दल तिला काय वाटले हे हेलनने आपल्या आत्मचरित्रात लिहिले आहे. हेलन म्हणते “त्या सुवर्णक्षणी माझ्या आत्म्याचा जन्म झाला!” बिचारीला आपल्या भावना व्यक्त सुद्धा करता येत नव्हत्या. पण त्या क्षणी झालेला आनंद तिने मनाच्या कप्प्यात साठवून ठेवला होता. त्या दिवशी अने कडून ती ३० शब्द शिकली, आणि त्या शब्दांचा व त्या वस्तूंचा परस्परांशी असलेला संबंध तिला समजला.

सन १९०५ मध्ये अने सलिव्हनने हार्वर्ड विद्यापीठातील जॉन मेसी नावाच्या एका तरुणाशी लग्न केले. काही वर्षे अने आणि जॉन दोघेही हेलन कडे पूर्ण वेळ लक्ष देत होते. पण नंतर जॉन आणि अने मध्ये दुरावा निर्माण झाला, व दोघे ही वेगळे राहू लागले! त्या दोघांनी घटस्फोट मात्र घेतला नव्हता. अनेची हेलन वर कमालीची निष्ठा होती. अने मुळेच हेलन घडत होती. त्या बहिऱ्या आणि अंध दगडातून एक सुंदर शिल्प कोरले जात होते. अने हे काम पूर्ण श्रद्धेने करीत होती. सन १८९० मध्ये हेलनने बोस्टन येथील बधिर मुलांसाठी असलेल्या हॉरेस मान पाठशाळेत बोलण्याचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. जवळजवळ २५ वर्षे झगडल्यानंतर तिला, दुसऱ्याला समजेल असे, बोलता येऊ लागले!

तिच्यासाठी जीवनातील प्रत्येक क्षण संघर्ष होता! सर्व सुविधा उपलब्ध असूनही न शिकणाऱ्या मुलांसाठी हेलनचा आदर्श फार मोठा आहे. अशा विद्यार्थ्यांना आपल्याला ते उदाहरण सातत्याने द्यायला हवे. सन १८९४ ते १८९६ दरम्यान तिने न्यूयॉर्क मधील बधिरांसाठी असलेल्या राईट ह्युमसन शाळेत जाऊन सांकेतिक स्वरूपात संवाद साधण्याचे धडे घेतले. इतर विषय देखील त्या शाळेत ती शिकली. सन १८९६ मध्ये तिने तरुण मुलींसाठी असलेल्या केम्ब्रिज शाळेत काही महिने व्यतीत केले. तिच्या संघर्षाच्या गोष्टी आता लोकांना थोड्या फार प्रमाणात समजू लागल्या होत्या.

मार्क ट्वेन या प्रसिद्ध लेखकाने तिची मुद्दाम भेट घेतली. तिने आपल्या बुद्धिमतेची त्यांच्यावर चांगलीच छाप पाडली होती. त्यांनी तिची ओळख आपला मित्र हेनरी रॉजर्स बरोबर करून दिली होती. हे रॉजर्स महोदय तेल कंपनीत उच्च पदावर काम करीत होते. तिच्या बुद्धिमतेची आणि जिद्दीची चांगलीच छाप त्यांच्यावर देखील पडली. हेलनला रॅडक्लिफ महाविद्यालयात दाखल करवून त्यांनी तिच्या शिक्षणाचा सर्व खर्च उचलला. अने अर्थातच सावली सारखी हेलन बरोबर असायची. वर्गात तिच्याबरोबर बसून प्रत्येक लेक्चर ती हेलनला समजावून सांगायची! ब्रेल, ओष्ठ स्पर्श भाषा, टायपिंग आणि बोटांवर स्पेलिंग अशा अनेक संवाद शैली हेलनने आत्मसात केल्या होत्या. वयाच्या २४ व्या वर्षी सन १९०४ मध्ये या महाविद्यालयातून हेलन पदवी परीक्षा उत्तीर्ण झाली! सन १९०५ मध्ये हेलनने अने आणि जॉन मेसी यांच्या मदतीने द स्टोरी ऑफ माय लाईफ हे पहिले पुस्तक लिहून प्रसिद्ध केले! अंध आणि बहिरेपणा आयुष्यभराच्या सोबतीला असतांनाही, हतबल न होता, हेलनने ज्या हिंमतीने येथपर्यंत मजल मारली होती, ती अतिशय कौतुकास्पद होती. अने आणि जॉन या दोघांनी तिला चांगली साथ दिली होती हे खरे असले तरी, मनाची उमेद राखण्याची तिची जिद्द खरोखरच जगावेगळी म्हंटली पाहिजे. त्या नंतर पुढे त्यांनी १२ पुस्तके लिहिली होती.

विसाव्या शतकातील पहिली ५० वर्षे हेलन केलरने अनेक सामाजिक आणि राजकीय विषय हाताळले. संततीनियमन, स्त्रियांच्या वेदना, स्त्रियांचे समाजातील स्थान, स्त्रियांचे हक्क ह्या विषयांवर त्यांनी भरपूर काम केले. महाविद्यालयीन शिक्षण संपल्यावर त्यांनी विविध समस्यांना तोंड देणाऱ्या लोकांचे जीवन कसे सुधारता येईल, याकडे लक्ष केंद्रित केले. त्यांच्या संघर्षमय जीवनाची कहाणी अमेरिकेत आणि बाह्य जगतात देखील पोहोचत होती. आपले अनुभव विविध ठिकाणी त्या सांगू लागल्या. शारीरिक दृष्ट्या अपंग असलेल्या रुग्णाच्या व्यथा त्यांनी अमेरिकन काँग्रेस समोर मांडायला सुरुवात केली त्यांच्यासाठी काय करायला हवे, ह्यावर विचार करून, त्यांची मांडणी उत्तमप्रकारे त्यांनी वेळोवेळी केली. त्यामुळे अमेरिकेत शारीरिक अपंगांसाठी सुविधा निर्माण होऊ लागल्या. हेलन केलर यांची ही मानवतेसाठी फार मोठी देणगी होती.

सन १९१५ मध्ये त्यांनी शहर विकासक जॉर्ज केसलर यांच्या सोबत हेलन केलर आंतरराष्ट्रीय प्रतिष्ठानची स्थापना केली. अंधपणाची कारणे आणि परिणाम, पोषण मूल्यांची कमतरता यावर अभ्यास करण्यासाठी या प्रतिष्ठानमध्ये अग्रक्रम देण्यात आला होता. सन १९२१ मध्ये अमेरिकन फेडरेशन फॉर ब्लाइन्डस या संस्थेची स्थापना झाली आणि हेलन केलर यांच्या प्रयत्नांना आकार येऊ लागला. सन १९२४ मध्ये त्या या संस्थेच्या सदस्य झाल्या. जनतेत अंध, मूक आणि बधिर लोकांच्या प्रश्नांविषयी जनजागृती करण्यासाठी त्यांनी खूप प्रयत्न केले. सन १९४६ मध्ये त्यांची नेमणूक अमेरिकन फाऊंडेशन ऑफ ओव्हरसीज ब्लाइंड या संस्थेच्या कौन्सिलर म्हणून झाली. सन १९४६ ते १९५७ दरम्यान त्यांनी जगभरातील ३५ देशांमध्ये प्रवास करून अंधांचे प्रश्न त्यांच्यासमोर मांडले. सन १९५५ मध्ये वयाच्या ७५ व्या वर्षी त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी आणि खडतर अशी ६४००० किलोमीटरची आशिया खंडाची सफर पाच महिन्यात पूर्ण केली. त्यांच्या या सफरीमुळे आशियात एक नवचैतन्य सळसळू लागले होते. एक अंध आणि बधिर बाई ७५ व्या वर्षी हे प्रयत्न करीत आहे, हे दृश्यच देवदुर्लभ होते!

त्यांना त्यांच्या आयुष्यात अनेक मानसन्मान मिळाले. सन १९३६ मध्ये अमेरिकेतील प्रतिष्ठेचे समजले जाणारे थिओडर रुझवेल्ट विशिष्ट सेवा पदक देण्यात आले होते. सन १९६४ मध्ये अध्यक्षीय स्वातंत्र्य पदक देण्यात आले होते. सन १९६५ मध्ये त्यांची निवड वुमेन्स हॉल ऑफ फेम मध्ये झाली होती. त्यांना जगातील विविध नामवंत विद्यापीठांनी सन्माननीय डॉक्टरेट बहाल केली होती. त्यात दिल्ली विद्यापीठाच्या डॉक्टरेटचा देखील समावेश होता.
हेलन केलर यांचे निधन १ जून १९६८ रोजी झोपेतच झाले. एका संघर्षमय जीवनाचा लौकिक दृष्ट्या अंत झाला होता, पण अंध असूनही अतिशय डोळसपणे जगलेले त्यांचे अलौकिक जीवन मात्र जगाच्या इतिहासात अजरामर झालेले आहे.
……/////////……./////////……. शरद काळे
1 Comment
Anand Ghare
अभ्यासपूर्ण लेख. हेलन केअर तर अद्वितीय होतीच, एका अंध आणि मुक्याबहिऱ्या मुलीशी संवाद कसा करायचा हे एक खूप मोठे आव्हान पेलणाऱ्या अनेचेही कौतुक करावे तेवढे थोडे आहे. तिच्या गोष्टीवर एक सुंदर मराठी नाटक आले होते त्यात भक्ती बर्वेची प्रमुख भूमिका होती.

लेखक: anandghare

आंजर्जालविश्वात भटकत असतांना वेचलेले शंख, शिंपले आणि गारगोट्या या ठिकाणी गोळा करून ठेवणार आहे. त्यात एकादा मोती किंवा हिरकणी पण सापडेल कदाचित.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s