शास्त्रज्ञ शंकर आबाजी भिसे

शंभर वर्षांपूर्वी होऊन गेलेल्या या महान भारतीय आणि मराठी शास्त्रज्ञाचे नाव फारसे ऐकले जात नाही. विज्ञान तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात हे नाव असे उपेक्षित का राहिले माहीत नाही. विेजेच्या दिव्यासारख्या क्रांतिकारक शोधाने थॉमस आल्वा एडिसनचे नाव अजरामर झाले, पण कदाचित असे सर्व जनतेच्या उपयोगाचे शोध न लावल्यामुळे या ”हिंदुस्थानच्या एडिसन” ला मात्र अंधारात रहावे लागले असे दिसते.


“हिंदुस्थानचे एडिसन “असे ज्यांना संबोधिले होते. दोनशेच्यावर निरनिराळे शोध लावणारे, चाळीसहून अधिक शोधांचे एकस्व (पेटंट) संपादन करणारे आणि शतकापूर्वी भारतीयांच्या नावानं नाक मुरडणाऱ्या अमेरिकेन लोकांमध्येच मानाचं स्थान मिळवणाऱ्या डॉ.शंकर आबाजी भिसे यांचे आज पुण्यस्मरण (जन्म २९ एप्रिल १८६७ -मृत्यू ७ एप्रिल १९३५).

भारतीय अनुप्रयुक्त संशोधक. त्यांचा जन्म मुंबई येथे झाला. त्यांचे शालेय कल्याण, जळगाव, धुळे व पुणे येथे मॅट्रिकपर्यंतच झाले; लहानपणापासून त्यांचा कल शास्त्रीय विषयांकडे होता. १८८८-९७ या काळात त्यांनी महालेखापालांच्या कार्यालयात नोकरी केली. नोकरीत असतानाही ते शास्त्रीय ज्ञानावर आधारित चमत्कृतिजनक व मनोरंजक उपक्रम करीत. १८९३ मध्ये शास्त्रीय ज्ञानाचा प्रसार करण्यासाठी ‘द सायंटिफिक क्लब’ ही संस्था त्यानी स्थापन केली व संस्थेतर्फे त्यांनी १८९४ मध्ये ‘विविध कलासंग्रह’ हे मासिक सुरू केले. तसेच १८९०-९७ या काळात ते आग्रा लेदर वर्क्स या कारखान्याच्या संचालक मंडळावर होते. १८९९ मध्ये ते इंग्‍लंडला गेले. तेथील वास्तव्यात दादाभाई नवरोजी यांनी यांना सहाय्य केले. भिसे यांनी तेथे जाहिराती दाखविणारे यंत्र, स्वयंचलित मालवाहक, स्वयंचलित वजन वितरण व नोंदणी करणारे यंत्र इ. यंत्रांविषयी संशोधन केले.
लंडन येथील सोसायटी ऑफ सायन्स, लेटर्स अँड आर्ट्‌स या संस्थेने १८९७ मध्ये जाहीर केलेल्या ‘स्वयंमापक यंत्र निर्मिती’ स्पर्धेत त्यांनी भाग घेतला व तीत यशस्वी होऊन बक्षीस मिळविले. यामुळे त्यांना त्या संस्थेचे सन्माननीय सभासद करून घेण्यात आले.

यानंतर १९०० मध्ये भिसे यांचे लक्ष मुद्रण व्यवसायातील यंत्रसामग्रीकडे लागले व त्या काळी प्रचलित असलेल्या लायनो, मोनो इ. यंत्रांच्या रचना व कार्यमर्यादा यांचा अभ्यास करून त्यांनी ‘भिसोटाइप’ या यंत्राचा शोध लावला व त्याचे प्रथम इंग्‍लंडमध्ये व पुढे अमेरिका, जर्मनी, फ्रान्स इ. देशांत एकस्व (पेटंट) घेतले. या यंत्राच्या उत्पादनासाठी सर रतनजी टाटा यांचे सहकार्य मिळवून द टाटा-भिसे इन्‌व्हेन्शन सिंडिकेट ही कंपनी लंडन येथे १९१० मध्ये स्थापन केली; पण १९१५ मध्ये ती बंद पडली. त्याच सुमारास दर मिनिटास सु. १,२०० विविध प्रकारचे छपाईचे खिळे पाडणारे ‘गुणित मातृका’ हे यंत्र आणि १९१४ मध्ये खिळे पाडणारे आणखी एक असेच नवे यंत्र शोधून काढले व १९१६ मध्ये ते विक्रीस आणले. १९१६ साली ते अमेरिकेस गेले. तेथे त्यांनी युनिव्हर्सल टाइप मशिन या कंपनीच्या विनंतीनुसार ‘आयडियल टाइप कास्टर’ हे यंत्र शोधून काढले व अमेरिकेत त्याचे एकस्व घेतले आणि यंत्राच्या उत्पादनासाठी भिसे आयडियल टाइप कास्टर कॉर्पोरेशन ही कंपनी स्थापन करून १९२१ मध्ये पहिले यंत्र विक्रीस आणले. याशिवाय मुद्रण व्यवसायातील आणखी अशीच यंत्रे त्यांनी शोधून काढली.

इ. स. १९१७ मध्ये त्यांनी कपडे धुण्यासाठी वापरता येईल असे एक संयुग तयार केले, त्यास ‘शेला’ हे नाव देऊन त्याच्या निर्मितीचे हक्क एका इंग्लिश कंपनीला विकले. १९१० मध्ये ते आजारी असताना त्यांच्यावर करण्यात आलेल्या औषधी उपचारातील एक भारतीय औषध फार गुणकारी ठरले. त्याचे रासायनिक पृथःकरण त्यांनी करवून त्याचा गुणकारीपणा आयोडिनामुळे आहे हे त्यांनी जाणले व १९१४ मध्ये स्वतःच एक नवीन औषध बनवून त्यास ‘बेसलीन’ हे नाव दिले. हे औषध बाह्योपचारासाठी उपयुक्त ठरले व पहिल्या महायुद्धात त्याचा अमेरिकन लष्कराने मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. त्यावर आणखी संशोधन करून आयोडीन घटक असलेले पोटात घेता येईल असे एक ओषध त्यानंतर त्यांनी तयार केले व त्याच्या उत्पादनासाठी १९२३ मध्ये न्यूयॉर्क येथे कंपनी स्थापन केली. १९२७ मध्ये त्याचे उत्पादन व वितरण यांचे हक्क त्यांनी शेफलीन कंपनीला विकले. या औषधास त्यांनी ‘आटोमिडीन’ (आणवीय आयोडीन) हे नाव दिले. हे औषध बऱ्याच रोगांवर उपयुक्त ठरले.

भिसे यांनी विद्युत् शास्त्रातही बरेच प्रयोगात्मक संशोधन केले. त्यांनी विविध क्षेत्रांत सुमारे २०० शोध लावले व सुमारे ४०च्या वर एकस्वे घेतली.
भिसे यांना भारतातील तत्कालीन राजकारणाविषयी आस्था होती. शेवटी ते अध्यात्माकडे वळले आणि एकी, शांतता व जाणीव या तत्त्वांवर आधारलेल्या जागतिक धर्माचा पुरस्कार करण्यासाठी त्यांनी अमेरिकेत लोटस फिलॉसाफी सेंटरची स्थापना केली.
माउंट व्हर्नान येथील चेंबर ऑफ कॉमर्सचे ते सदस्य होते. अमेरिकन हूज हू मध्ये समाविष्ट झालेले ते पहिलेच भारतीय होत. इंग्‍लंड व अमेरिका येथील यंत्रतज्ञांनी त्यांना “हिंदुस्थानचे एडिसन” असे संबोधिले होते. अमेरिका व इंग्‍लंड येथील निय़तकालिकांतून तत्त्वज्ञान, विज्ञान, तंत्रविद्या इ. विषयांवर त्यांचे अनेक लेख प्रसिद्ध झाले. ते न्यूयॉर्क येथे हृदयविकाराच्या झटक्याने मरण पावले.””
भिसे यांनी आविष्कार केलेली यंत्रे
स्वयंचलित वस्तूंचे वजन करणारे यंत्र. स्पर्धेसाठी बनविलेले यंत्र. यासाठी त्यांना पहिले बक्षिस मिळाले.
स्वयंचलित आगामी स्थानदर्शक यंत्र – त्यांच्या या यंत्रामुळे रेल्वे प्रवाशांना पुढच्या स्टेशनचे नाव आधीच कळणार होते. पण एका भारतीयाने शोध लावल्याने ब्रिटिश रेल्वे कंपनीने हे यंत्र वापरण्यास नकार दिला.
भिसे मुद्रण यंत्र – हे मुद्रणशास्त्रात मैलाचा दगड ठरले. या यंत्राचे पहिले ’गुणित मातृका’ नावाचे मॉडेल मिनिटाला १२०० अक्षरे छापी. हे यंत्र १९१६मध्ये विक्रीला आले.
मिनिटाला २४०० टाइप (खिळे) पाडणारे आणखी एक यंत्र भिसे यांनी बनवले होते.
समुद्राच्या तळाशी भरपूर प्रकाश देणारा दिवा.
वातावरणातील विविध वायू वेगळे करणारे यंत्र.
एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी विजेच्या साहाय्याने छायाचित्रे पाठविणारे यंत्र.
धुण्यासाठी ‘ रोला ‘ नावाचा रासायनिक पदार्थ.
जखमांवर लावण्यासाठी ’बेसलीन’ आणि पाण्यात विरघळणारे पोटात घेण्यासाठी ’ॲटोमिडीन’ (आण्विक आयोडीन) – या आविष्काराने भिसे यांना जगभर कीर्ती मिळवून दिली.

  • श्री.माधव विद्वांस (फेसबुक) आणि मराठी विश्वकोशावरून साभार

विकिपीडिया: https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%86%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%87
हिंदीमधून माहिती:
https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%85%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%87

शंभर वर्षांपूर्वी होऊन गेलेल्या या महान भारतीय आणि मराठी शास्त्रज्ञाचे नाव फारसे ऐकले जात नाही. विज्ञान तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात हे नाव असे उपेक्षित का राहिले माहीत नाही. विेजेच्या दिव्यासारख्या क्रांतिकारक शोधाने थॉमस आल्वा एडिसनचे नाव अजरामर झाले, पण कदाचित असे सर्व जनतेच्या उपयोगाचे शोध न लावल्यामुळे या ”हिंदुस्थानच्या एडिसन” ला मात्र अंधारात रहावे लागले असे दिसते.


“हिंदुस्थानचे एडिसन “असे ज्यांना संबोधिले होते. दोनशेच्यावर निरनिराळे शोध लावणारे, चाळीसहून अधिक शोधांचे एकस्व (पेटंट) संपादन करणारे आणि शतकापूर्वी भारतीयांच्या नावानं नाक मुरडणाऱ्या अमेरिकेन लोकांमध्येच मानाचं स्थान मिळवणाऱ्या डॉ.शंकर आबाजी भिसे यांचे आज पुण्यस्मरण (जन्म २९ एप्रिल १८६७ -मृत्यू ७ एप्रिल १९३५).

भारतीय अनुप्रयुक्त संशोधक. त्यांचा जन्म मुंबई येथे झाला. त्यांचे शालेय कल्याण, जळगाव, धुळे व पुणे येथे मॅट्रिकपर्यंतच झाले; लहानपणापासून त्यांचा कल शास्त्रीय विषयांकडे होता. १८८८-९७ या काळात त्यांनी महालेखापालांच्या कार्यालयात नोकरी केली. नोकरीत असतानाही ते शास्त्रीय ज्ञानावर आधारित चमत्कृतिजनक व मनोरंजक उपक्रम करीत. १८९३ मध्ये शास्त्रीय ज्ञानाचा प्रसार करण्यासाठी ‘द सायंटिफिक क्लब’ ही संस्था त्यानी स्थापन केली व संस्थेतर्फे त्यांनी १८९४ मध्ये ‘विविध कलासंग्रह’ हे मासिक सुरू केले. तसेच १८९०-९७ या काळात ते आग्रा लेदर वर्क्स या कारखान्याच्या संचालक मंडळावर होते. १८९९ मध्ये ते इंग्‍लंडला गेले. तेथील वास्तव्यात दादाभाई नवरोजी यांनी यांना सहाय्य केले. भिसे यांनी तेथे जाहिराती दाखविणारे यंत्र, स्वयंचलित मालवाहक, स्वयंचलित वजन वितरण व नोंदणी करणारे यंत्र इ. यंत्रांविषयी संशोधन केले.
लंडन येथील सोसायटी ऑफ सायन्स, लेटर्स अँड आर्ट्‌स या संस्थेने १८९७ मध्ये जाहीर केलेल्या ‘स्वयंमापक यंत्र निर्मिती’ स्पर्धेत त्यांनी भाग घेतला व तीत यशस्वी होऊन बक्षीस मिळविले. यामुळे त्यांना त्या संस्थेचे सन्माननीय सभासद करून घेण्यात आले.

यानंतर १९०० मध्ये भिसे यांचे लक्ष मुद्रण व्यवसायातील यंत्रसामग्रीकडे लागले व त्या काळी प्रचलित असलेल्या लायनो, मोनो इ. यंत्रांच्या रचना व कार्यमर्यादा यांचा अभ्यास करून त्यांनी ‘भिसोटाइप’ या यंत्राचा शोध लावला व त्याचे प्रथम इंग्‍लंडमध्ये व पुढे अमेरिका, जर्मनी, फ्रान्स इ. देशांत एकस्व (पेटंट) घेतले. या यंत्राच्या उत्पादनासाठी सर रतनजी टाटा यांचे सहकार्य मिळवून द टाटा-भिसे इन्‌व्हेन्शन सिंडिकेट ही कंपनी लंडन येथे १९१० मध्ये स्थापन केली; पण १९१५ मध्ये ती बंद पडली. त्याच सुमारास दर मिनिटास सु. १,२०० विविध प्रकारचे छपाईचे खिळे पाडणारे ‘गुणित मातृका’ हे यंत्र आणि १९१४ मध्ये खिळे पाडणारे आणखी एक असेच नवे यंत्र शोधून काढले व १९१६ मध्ये ते विक्रीस आणले. १९१६ साली ते अमेरिकेस गेले. तेथे त्यांनी युनिव्हर्सल टाइप मशिन या कंपनीच्या विनंतीनुसार ‘आयडियल टाइप कास्टर’ हे यंत्र शोधून काढले व अमेरिकेत त्याचे एकस्व घेतले आणि यंत्राच्या उत्पादनासाठी भिसे आयडियल टाइप कास्टर कॉर्पोरेशन ही कंपनी स्थापन करून १९२१ मध्ये पहिले यंत्र विक्रीस आणले. याशिवाय मुद्रण व्यवसायातील आणखी अशीच यंत्रे त्यांनी शोधून काढली.

इ. स. १९१७ मध्ये त्यांनी कपडे धुण्यासाठी वापरता येईल असे एक संयुग तयार केले, त्यास ‘शेला’ हे नाव देऊन त्याच्या निर्मितीचे हक्क एका इंग्लिश कंपनीला विकले. १९१० मध्ये ते आजारी असताना त्यांच्यावर करण्यात आलेल्या औषधी उपचारातील एक भारतीय औषध फार गुणकारी ठरले. त्याचे रासायनिक पृथःकरण त्यांनी करवून त्याचा गुणकारीपणा आयोडिनामुळे आहे हे त्यांनी जाणले व १९१४ मध्ये स्वतःच एक नवीन औषध बनवून त्यास ‘बेसलीन’ हे नाव दिले. हे औषध बाह्योपचारासाठी उपयुक्त ठरले व पहिल्या महायुद्धात त्याचा अमेरिकन लष्कराने मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. त्यावर आणखी संशोधन करून आयोडीन घटक असलेले पोटात घेता येईल असे एक ओषध त्यानंतर त्यांनी तयार केले व त्याच्या उत्पादनासाठी १९२३ मध्ये न्यूयॉर्क येथे कंपनी स्थापन केली. १९२७ मध्ये त्याचे उत्पादन व वितरण यांचे हक्क त्यांनी शेफलीन कंपनीला विकले. या औषधास त्यांनी ‘आटोमिडीन’ (आणवीय आयोडीन) हे नाव दिले. हे औषध बऱ्याच रोगांवर उपयुक्त ठरले.

भिसे यांनी विद्युत् शास्त्रातही बरेच प्रयोगात्मक संशोधन केले. त्यांनी विविध क्षेत्रांत सुमारे २०० शोध लावले व सुमारे ४०च्या वर एकस्वे घेतली.
भिसे यांना भारतातील तत्कालीन राजकारणाविषयी आस्था होती. शेवटी ते अध्यात्माकडे वळले आणि एकी, शांतता व जाणीव या तत्त्वांवर आधारलेल्या जागतिक धर्माचा पुरस्कार करण्यासाठी त्यांनी अमेरिकेत लोटस फिलॉसाफी सेंटरची स्थापना केली.
माउंट व्हर्नान येथील चेंबर ऑफ कॉमर्सचे ते सदस्य होते. अमेरिकन हूज हू मध्ये समाविष्ट झालेले ते पहिलेच भारतीय होत. इंग्‍लंड व अमेरिका येथील यंत्रतज्ञांनी त्यांना “हिंदुस्थानचे एडिसन” असे संबोधिले होते. अमेरिका व इंग्‍लंड येथील निय़तकालिकांतून तत्त्वज्ञान, विज्ञान, तंत्रविद्या इ. विषयांवर त्यांचे अनेक लेख प्रसिद्ध झाले. ते न्यूयॉर्क येथे हृदयविकाराच्या झटक्याने मरण पावले.””
भिसे यांनी आविष्कार केलेली यंत्रे
स्वयंचलित वस्तूंचे वजन करणारे यंत्र. स्पर्धेसाठी बनविलेले यंत्र. यासाठी त्यांना पहिले बक्षिस मिळाले.
स्वयंचलित आगामी स्थानदर्शक यंत्र – त्यांच्या या यंत्रामुळे रेल्वे प्रवाशांना पुढच्या स्टेशनचे नाव आधीच कळणार होते. पण एका भारतीयाने शोध लावल्याने ब्रिटिश रेल्वे कंपनीने हे यंत्र वापरण्यास नकार दिला.
भिसे मुद्रण यंत्र – हे मुद्रणशास्त्रात मैलाचा दगड ठरले. या यंत्राचे पहिले ’गुणित मातृका’ नावाचे मॉडेल मिनिटाला १२०० अक्षरे छापी. हे यंत्र १९१६मध्ये विक्रीला आले.
मिनिटाला २४०० टाइप (खिळे) पाडणारे आणखी एक यंत्र भिसे यांनी बनवले होते.
समुद्राच्या तळाशी भरपूर प्रकाश देणारा दिवा.
वातावरणातील विविध वायू वेगळे करणारे यंत्र.
एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी विजेच्या साहाय्याने छायाचित्रे पाठविणारे यंत्र.
धुण्यासाठी ‘ रोला ‘ नावाचा रासायनिक पदार्थ.
जखमांवर लावण्यासाठी ’बेसलीन’ आणि पाण्यात विरघळणारे पोटात घेण्यासाठी ’ॲटोमिडीन’ (आण्विक आयोडीन) – या आविष्काराने भिसे यांना जगभर कीर्ती मिळवून दिली.

  • श्री.माधव विद्वांस (फेसबुक) आणि मराठी विश्वकोशावरून साभार

विकिपीडिया: https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%86%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%87
हिंदीमधून माहिती:
https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%85%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%87


लेखक: anandghare

आंजर्जालविश्वात भटकत असतांना वेचलेले शंख, शिंपले आणि गारगोट्या या ठिकाणी गोळा करून ठेवणार आहे. त्यात एकादा मोती किंवा हिरकणी पण सापडेल कदाचित.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s