अक्षरब्रह्म

“माझा मऱ्हाटाचि बोलू कौतुके, तरी अमृताते पैजा जिंके, ऐसी अक्षरे रसिके, मेळवीन” असे संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिले आहे. मराठी भाषा तर गोड आहेच, पण तिच्या लिपीमधली अक्षरेसुद्धा किती सुरेख आणि डौलदार आहेत हे अरुंधती दीक्षित यांनी खाली दिलेल्या लेखात छान उदाहरणांसह सांगितले आहे. माझ्याकडे योग्य असा मराठी काँप्यूटर फाँट नसल्यामुळे त्यातली ल या अक्षरासारखी काही सौंदर्यस्थळे इथे दिसू शकत नाहीत. याबद्दल क्षमस्व. माझे अमेरिकानिवासी आप्त श्री.अमोल पालेकर यांनी केलेल्या दोन हस्तलिखित सुलेखनाचे नमूने खाली दिले आहेत.

या ब्लॉगवरील ‘अक्षरे’ या विषयावरील पूर्वी दिलेल्या लेखांचे संकलनही मी या पोस्टमध्ये केले आहे. सर्व मूळ लेखकांचे मनःपूर्वक आभार.
१. “अक्षर” ओळख – अरुंधती दीक्षित
२. सुलेखनाचे नमूने
३. अक्षरे … रेतीवरली आणि खडकावरली
४. अक्षरांची वेगळी जुळवाजुळव
५. अक्षर गणेश
६. अक्षरांची पौराणिक कथा
७. क,ख,ग काय सांगतात ?
·. . . . . . . . .


१.“अक्षर” ओळख

  • Arundhati Dixit
    प्रवीण ड्युक विद्यापीठात Masters in International Development Policy करत होता. मलाही त्यांच्या स्कूल मधे जायला परवानगी होती. एकदिवस तेथील कॉम्प्युटरवर मी आपले वृत्तपत्र वाचत असतांना आलाबामाची एक मैत्रिण माझ्या मागे येऊन उभी राहिली.
    “तू हे काय वाचतीएस? ही कुठली भाषा आहे?”
    “ही आमची भाषा आहे. मराठी!”– मी
    “ही तुमची भाषा आहे? तुम्ही रेघेच्या खाली लिहीता?” ती त्या कॉम्प्युटरकडे बारकाईनी पहात होती.
    “हो!” – मी
    “ही अक्षरं किती सुंदर आणि कमनीय आहेत. एखाद्या चित्रकारानी काढल्यासारखी वाटताएत.” – ती
    बाऽऽबे!! सदान्कदा कसली गं गात राहते!----- आणि त्या सोबत नाचरेपणा सोड तुझा.’’ नेहमी अशी घरची मुक्ताफळं ऐकणारी मुलगी टिव्हीवरच्या सारेगम च्या चुरशीत पहिली आली तर तिच्या घरच्यांना जसं वाटेल तसं माझं उर अभिमानानी भरून आलं. तिच्या कौतुकाने माझीही पहायची दृष्टी बदलून गेली. आपल्याच भाषेतील अक्षरांच्या कमनीयतेकडे आपण कसं बरं इतक्या वर्षात पाहिलं नाही? अक्षरांकडे पाहता पाहता मला दुसरीचा वर्ग स्पष्टपणे डोळ्यासमोर दिसू लागला. ज्यांचं अक्षर चांगलं असेल त्या मुलींना शाळा भरायच्या आधी किंवा सुटल्यावर अर्धा तास काटदरे बाई सुलेखन शिकवायच्या. शाळा भरायच्या आधी बाई जेंव्हा फळा लिहीत असत तेंव्हा, त्यांच्या एका एका अक्षराच्या जादूकडे बघत मागे 10- 20 तरी मुली उभ्या असत. साधन म्हणून वापरलेल्या शरीरालाही एखाद्या निर्लेप योग्याने तुच्छतेनी टाकून द्यावे त्याप्रमाणे लिहिता लिहीता खडू संपत आला की बाईंची खडू टाकून द्यायची ढब मला आजही आठवते. अक्षरांचे कित्ते पुण्याच्या सुप्रसिद्ध ABC म्हणजे आप्पा बळवंत चौक ते बुधवार चौक जोडणार्‍या रस्त्यावरील बालाजी मंदिरासमोरील सामक ब्रदर्स कडून आणायचे. त्यांच्याकडेच राणी निब मिळायचं. बाकीची निब्स पिवळी बसकी छोटी असत. राणी निब मात्र चंदेरी लांब असायचं. पिवळं निब पाच पैशाला असलं तर राणी निब 10 किंवा 15 पैशाला येई. ते टाकावर खोचून शाईच्या दौतीत बुडवून एक एक अक्षर डौलदार काढावं लागे. एअरमेल किंवा काळेज पेन, चेलपार्कची रॉयल ब्ल्यू किंवा जेट ब्लॅक शाईची दौत आणि पेनात शाई भरायचा ड्रॉपर मिळाल्याचं पाचवीत काय अप्रूप असे. पण त्या आधी चार वर्ष सुलेखनाचे कित्ते पहिल्यांदा पेन्सिलीने आणि नंतर बोरूने लिहावे लागत. तिरका छेद दिलेल्या बोरूच्या टोकाने लिहितांना - ल चे दोन्ही गाल सारखेच गोबरे असले तरी नदीत एक पाय सोडून बसलेल्या तरुणी प्रमाणे उजवा पाय खाली सोडून बसलेला आकर्षकल‘’
    हातात लामणदिवा घेऊन उभा असलेला “ज”
    रथात डावा पाय खंबीर रोवून छाती पुढे काढून उभ्या राहिलेल्या पार्थाप्रमाणे असलेला “र”
    गणपतीच्या सोंडेप्रमाणे सरळ खाली येऊन गोलाकार वळलेला “ग”
    कमळ पाकळी सारखा “क”
    क्षत्रियाने धनुष्याला दोरी ताणून बसवत बाण लावल्याप्रमाणे “क्ष”
    अगदी नळाच्या तोटी प्रमाणे “न”
    बाळकृष्णाच्या कपाळावर रेखलेल्या गंधाप्रमाणे “ण”
    एका पायावर टॅप डान्स करणारा “ह”
    वेलीला लोंबणार्‍या गोलमटोल टरबुज बाळाप्रमाणे “ट” आणि “ठ” हृदयाचा ठाव घेऊन गेली पाहिजेत.
    प्रत्येक अक्षराचा खाली टेकलेला पाय रशियन बॅले करणार्‍या नर्तिकेनी तिच्या पायाच्या बोटांवर उभं रहावं तसा अक्षराला सावरून धरत मोठ्या नजाकतीने उभा असला पाहिजे. गुढीच्या काठीसारखा नाही. सगळं वाक्य कसं गजगामिनी सारखं तोर्‍यात झुलत पुढे गेल्यासारखं वाटायला पाहिजे. हत्ती चालतांना फक्त त्याच्या बोटांवर चालत असतो. म्हणून त्याची गजगामिनी चाल वहाव्वा म्हणायला लावते. तसच अक्षरांचंही. लिहितांना शब्द कसे बॅले करत कागदाच्या रंगमंचावर उतरायला पाहिजेत. लिहिणं ही कार्यपद्धती असायची. टक टक टक टक बोटं कीपॅडवर दाबतांना पूर्वी अक्षरं जिवंत व्हायची हे आपण विसरूनच गेल्यासारखं वाटलं
    शब्दांवर दिली जाणारी रेघ शब्दाच्या थोडी आधी सुरू होऊन शब्द संपेपर्यंत न तुटता सलग ओढली गेली पाहिजे आाणि शब्द संपल्यावर घराच्या शेड सारखी थोडी पुढे आली पाहिजे. शब्दामधे ताठ शिस्तीच्या सैनिकाप्रमाणे “भ” उभा असेल तर वरून येणारी रेष त्याच्या अभिमानानी उंचावलेल्या मस्तकाला जराही बाध न आणता किंचित थांबून पुढे गेली पाहिजे “ध” ची धनुकली मोडता कामा नये. थ च्या थव्याला उडायला आडकाठी नको. छ ची छकुली अबाधित रहायला हवी. लहान बाळाच्या जावळावरून फुंकर मारल्यारखी वरची रेघ अक्षरांना न दुखावता शब्दांना सुखावत गेली पाहिजे. रेष काढतांना सुरवातीचा कोन 20 ते 30 अंशाच्या चढावर चढल्याप्रमाणे तर शेवट रँपवरून उतरल्यासारख्या नजाकतीचा यायला पाहिजे. पाहणार्‍याची नजर हलकेच रेघेवर चढत गेली पाहिजे आणि शब्दासोबत हलकेच उतरून पुढच्या शब्दावर गेली पाहिजे. अक्षरांची डोकी छेदत जाणारी रेषा मनालाही जखमी करत जाते.
    बोरुनी लिहितांना अक्षराच्या वळणाप्रमाणे कुठे बारीक कुठे जाड दिसलं पाहिजे हे काटदरे बाईंनी इतकं घोटून घेतलं होतं. की आजही चित्रातल्या नर्तकींप्रमाणे कमनीय देहाची ती अक्षरं माझ्या डोळ्यासमोर उभी राहिली.
    अरुंधती लिहीतांना “अ” चा खालचा गोल लामणदिव्याच्या “ज” सारखा थोडा वरपर्यंत आणायला मला आवडायचा. मग रथात उभ्या असलेल्या मर्दानी योद्ध्यासारखा “र” रेखल्यानंतर “ध” ची धनुकली रेखता रेखता कधी मी अक्षरांच्या प्रेमात पडले हे मलाच कळलं नाही.
    हुजुरपागेच्या आमच्या काटदरे बाईंनी 18 फेब्रुवारीला वयाची 102 वर्षे पूर्ण करून 103 व्या वर्षात पदार्पण केलं. बाई आजही त्यांची सर्व कामं स्वतः करतात. साडीला फॉल लावण्यापासून सर्व!
    त्यांच्या वाढदिवसाच्या निमित्तानी परत सर्व अक्षरं माझ्या मनात माझ्यासोबत उठून उभी राहली. कधी “ब” नी माझ्या कमरेभोवती हात घातला आणि अगं म्हणत कधी “ग” च्या खांद्यावर मी अलगद हात ठेऊन “ह” सारखा tap dance च्या स्टेप्स घेत तर कधी “क” ला दिलेल्या कान्या प्रमाणे Toe वर उभी राहून मनानी बॅले करायला लागले हे मलाच कळलं नाही.

अक्षरांमधे प्राण ओतून त्यांना सजीव करणार्‍या काटदरे बाईंना आज मातृभाषेदिनी शतशः नमन🙏 बाईंना जीवतु शरदः शतम् । ह्या पलिकडच्या उत्तमोत्तम शुभेच्छा शोधाव्या लागत आहेत ह्याचा मनाला होणारा आनंद विलक्षण आहे. आज मातृभाषा दिनी एक छोटासा लेख लिहून त्यांच्याप्रति कृतज्ञता व्यक्त करत आहे.

लेखणी अरुंधतीची –

फेसबुकावरून साभार

. . . . . . . . . . . .

२.सुलेखनाचे नमूने

३.अक्षरे … रेतीवरली आणि खडकावरली

दोन मित्र एका वाळवंटातून जात होते. त्यांच्यात थोडा वाद झाला आणि त्यातल्या ताकतवान मित्राने दुसऱ्याच्या मुस्कटात ठेऊन दिली. त्याने कांही न बोलता वाळूवर लिहिले, “आज माझ्या जिवलग मित्राने मला थोबाडीत मारली.”
दोघे चालत चालत एका ओअॅसिसपाशी पोचले आणि आंघोळ करण्यासाठी पाण्यात उतरले. दुसरा मित्र पाण्यात बुडायला लागला होता, पण पहिल्याने त्याला वाचवले. भानावर आल्यानंतर त्याने एका दगडावर एक वाक्य कोरले, “आज माझ्या जिवलग मित्राने माझे प्राण वाचवले.”
त्याने असा फरक का केला हे विचारल्यावर तो मित्र उद्गारला, “जर तुम्हाला कोणी दुखवलं तर ते वाळूवर लिहून ठेवा. क्षमेच्या एका झुळुकेसरशी ते पुसले जाईल, पण जर कोणी तुमच्यासाठी कांही चांगले केले तर ते दगडावर कोरून ठेवलेत तर कोणत्याही वाऱ्याने ते पुसले जाणार नाही.”

तुमचे नकारात्मक अनुभव मनातल्या वाळूवर आणि सकारात्मक अनुभव स्मरणाच्या दगडावर कोरायला शिका.

मूळ इंग्रजी लेख
A story tells that two friends were walking through the desert During some point of the Journey they had an Argument, and one friend Slapped the other one In the face. The one who got slapped was hurt, but without saying anything, wrote in the sand:
TODAY MY BEST FRIEND SLAPPED ME IN THE FACE .
They kept on walking until they found an oasis, where they decided to take a bath. The one who had been slapped got stuck in the mire and started drowning, but the friend saved him. After he recovered from the near drowning, he wrote on a stone:
TODAY MY BEST FRIEND SAVED MY LIFE.
The friend who had slapped and saved his best friend asked him, “After I hurt you, you wrote in the sand and now, you write on a stone, why?”
The other friend replied “When someone hurts us we should write it down in sand where winds of forgiveness can erase it away. But, when someone does something good for us, we must engrave it in stone where no wind can ever erase it.”

LEARN TO WRITE YOUR HURTS IN THE SAND AND TO CARVE YOUR BENEFITS IN STONE!!!

Forget the things that made you sad,
Remember things that made you glad,
Forget the trouble that passed away,

Remember the blessings that come each day.

४.अक्षरांची वेगळी जुळवाजुळव

Word Scrabble

ही इंग्रजी भाषेतली अक्षरे असल्यामुळे त्याचे मराठीकरण करता येत नाही. ती मुळातूनच वाचून पहा आणि त्याची मजा घ्या.

” DILIP VENGSARKAR ”
When you rearrange the letters:
” SPARKLING DRIVE ”
———————————————————-
PRINCESS DIANA
When you rearrange the letters:
END IS A CAR SPIN
———————————————————
MONICA LEWINSKY
When you rearrange the letters:
NICE SILKY WOMAN
————————————————————
DORMITORY:
When you rearrange the letters:
DIRTY ROOM
———————————————————-
ASTRONOMER:
When you rearrange the letters:
MOON STARER
———————————————————-
DESPERATION
When you rearrange the letters:
A ROPE ENDS IT
———————————————————–
THE EYES:
When you rearrange the letters:
THEY SEE
———————————————————-
A DECIMAL POINT:
When you rearrange the letters:
I M A DOT IN PLACE
———————————————————-
AND FOR THE GRAND FINALE:
” MOTHER – IN – LAW ”
When you rearrange this letters:

Guess……………………….
Can u find it or think ……………..
Apply your mind …………………………….
Imagine……
What can you find it out or can guess or imagine or think…..
No answer……..

Leave it….
I will tell you…

Here it is :
———————————————————-
WOMAN HITLER
———————————————————-

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

५.अक्षर गणेश

उद्या गणेशजयंती आहे आणि या महिन्यात मराठी भाषा दिवस येतो. या निमित्याने काही अक्षरगणेशांचे दर्शन.

अक्षरगणेशाची ही चित्रे मी गेल्या दोन तीन वर्षांपासून निरनिराळ्या ठिकाणी पाहिली आहेत तसेच मला ईमेलमधूनही मिळाली आहेत. या अनुपम चित्रांच्या चित्रकाराचे नांव त्याच्या उंदराच्या पायात लपलेले आहे, (असे कोणीतरी म्हणाले) पण मला तरी ते स्पष्टपणे दिसत नाही. त्या अज्ञात चित्रकाराचे आभार मानून आणि त्याची क्षमा मागून या गणेशोत्सवाच्या निमित्याने ती या ठिकाणी चिकटवत आहे. यात कोणाचाही कोणत्याही प्रकारे हक्कभंग करण्याचा माझा विचार नाही. याला कोणाचा विरोध असल्यास ती लगेच काढून टाकली जातील.

या लेखाचे संपादन केले दि. १७ सप्टेंबर २०१८

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

६.अक्षरांची पौराणिक कथा


आज गणेश जयंती त्यानिमित्ताने 🌹

एक प्रसिद्ध आख्यायिका आहे की, व्यासांनी श्रीगणेशाला महाभारत लिहिण्यासाठी लेखनिक होण्याची विनंती केली. लिहिताना मला थांबावे लागू नये अशा प्रकारे सलग मजकूर सांगण्याची अट श्रीगणेशाने घातली. सलग मजकूर सांगताना थोडी सवड मिळावी म्हणून व्यासांनी श्रीगणेशाला प्रतिअट घातली की, त्याने महाभारत लिहिताना नव्या आणि परिपूर्ण अक्षरसंचासह आणि नव्या परिपूर्ण लेखन पद्धतीने लिहिले पाहिजे.

श्रीगणेशाने ही अट पाळताना व्यासांच्या उच्चारांचे नीट अवलोकन केले. उच्चारांशी सुसंगत अक्षरचिन्हे निवडली. लेखन वेगाने होण्यासाठी श्रीगणेशाने जोडाक्षर पद्धती विकसित केली. श्रीगणेशाने तेव्हा विकसित केलेल्या लेखन पद्धतीत काही बदल होत होत आजची मराठी देवनागरी लिपी उपलब्ध झाली आहे. ही उपलब्ध लिपी अतिशय शास्त्रीय आहे. जगातील सर्व मानवांना तेहेतीस मणके असतात. या तेहेतीस मणक्यांशी या देवनागरी लिपीतील तेहेतीस चिन्हे एकास एक संगतीने जुळलेली आढळतात, त्यांना सध्या मराठी देवनागरी लिपीतील तेहेतीस व्यंजनचिन्हे म्हणून ओळखले जाते. मणक्यांच्या वरील भागातील मुखाशी संबंधित सोळा उच्चारांशी सोळा अक्षरचिन्हे जुळलेली आहेत त्यांना मराठी देवनागरी स्वरचिन्हे म्हणून सध्या ओळखले जाते. या चिन्हांच्या सहाय्याने श्रीगणेशाने जोडाक्षर पद्धतीही विकसित केली. यासह तीन संयुक्त व्यंजनचिन्हेही श्रीगणेशाने निर्माण केली. श्रीगणेशाने ही सर्व बावन्न चिन्हे ॐ या बीजाक्षराच्या विविध अवयवांपासून निर्माण केली होती. या बावन्न चिन्हांचा उपयोग करून २०७३७ दोन अक्षरी जोडाक्षरे, ७४६४९६ तीन अक्षरी जोडाक्षरे, २६८७३८५६ चार अक्षरी जोडाक्षरे, ९६७४५८८१६ पाच अक्षरी जोडाक्षरे निर्माण होतात. श्रीगणेश या देवाने हा अक्षरसंच व लेखन पद्धती निर्माण केली आणि ती नागरिकांच्या वापरासाठी खूपच सोयीची ठरली
म्हणून कोणीतरी विद्वानाने या व्यवस्थेला देवनागरी लिपी हे नाव दिले. या लिपीतील , , ही तीन अक्षरचिन्हे या लिपीतील इतर चिन्हांपेक्षा वेगळी आहेत. या तीन चिन्हांच्या बाराखडीतील पहिल्या स्थानी सुट्टा काना आहे. ग,ण,श या तीन अक्षरांचे हे वेगळेपण, ही स्वर व्यंजन व्यवस्था गणेश या देवतेनेच निर्माण केल्याचे सूचक मानून श्रद्धाळू गणेशभक्त देवनागरी लिपीला गणेशविद्या म्हणतात.

गणेशविद्या या चिन्ह व्यवस्थेत स्थळ, काळानुरूप बदल होत होत सध्या वापरात असलेल्या मराठी, हिंदी, तमिळ, कन्नड, बांग्ला, उडिया, मल्याळी, तेलुगू, गुजराती, पंजाबी, शारदा लिप्या विकसित झाल्या आहेत. श्रीगणेशाने मानवाला दिलेल्या या वैज्ञानिक लेखन व्यवस्थेची माहिती गणेश जयंती निमित्त सर्व जगापर्यंत पोचवावी हे आवाहन!

सर्वांना गणेश जयंतीच्या हार्दीक शुभेच्छा. तुमच्या मनातील सर्व मनोकामना पूर्ण होवोत , सर्वांना सुख, समृध्दी, ऎश्वर्य, शांती, आरोग्य लाभो हीच बाप्पाच्या चरणी प्रार्थना.
(नाथ संप्रदाय फेसबुक वरून ५ डिसेंबर २०१६)

फेसबुकवरून साभार

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

मूळ लेख दि.२३-०२-२०१६

७.क, ख, ग आपल्याला काय सांगतात?

जरा विचार करून बघा.
क – क्लेश करू नका.
ख – खंत करू नका.
ग – गर्व करू नका.
घ – घाण करू नका.
च – चिंता करू नका.
छ – छळ करू नका.
ज – जबाबदारी स्वीकारा.
झ – झाडे लावा.
ट – टिप्पणी करु नका.
ठ – ठगू नका.
ड – डाग लागू देऊ नका.
ढ – ढ राहू नका.
त – तत्पर राहा.
थं – थुंकू नका.
द- दिलदार बना.
ध – धोका देऊ नका.
न – नम्र बना.
प – पाप करु नका.
फ – फ़ालतू काम करू नका.
ब – बिघडू नका.
भ – भावुक बना.
म – मधुर बना.
य – यशस्वी बना
र – रडू नका.
ल – लोभ करू नका.
व – वैर करू नका.
श – शत्रुत्व करू नका.
ष – षट्कोनासारखे स्थिर राहा.
स – सेवा करा.
ह – हसतमुख राहा.
क्ष – क्षमा करा.
त्र – त्रास देऊ नका.
ज्ञ – ज्ञानी बना.

लेखक: anandghare

आंजर्जालविश्वात भटकत असतांना वेचलेले शंख, शिंपले आणि गारगोट्या या ठिकाणी गोळा करून ठेवणार आहे. त्यात एकादा मोती किंवा हिरकणी पण सापडेल कदाचित.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s