आद्य कादंबरीकार हरी नारायण आपटे

“गड आला पण सिंह गेला” ही मी शाळेत शिकत असतांना वाचलेली पहिली कादंबरी. तेंव्हापासून हरी नारायण आपटे यांचे नाव माझ्या मनात तरी एक महान कादंबरीलेखक म्हणूनच कोरून ठेवलेले आहे. ते चतुरस्र साहित्यिक होते, तसेच त्यांनी केशवसुतांसारख्या इतर साहित्यिकांनाही प्रकाशात आणले. श्री माधव विद्वांस यांनी लिहिलेला गौरवपूर्ण लेख खाली संग्रहित केला आहे. त्यांचे आणि फेसबुकाचे मनःपूर्वक आभार

Madhav Vidwans

अर्वाचीन मराठी कादंबरीचे जनक ,लेखककादंबरीकार नाटककार, कवीहरीनारायणआपटे, अर्थात ह.ना. आपटे, यांचे आज पुण्यस्मरण (मार्च ८, इ.स. १८६४ – मार्च ३, इ.स. १९१९)
ते करमणूक व ज्ञानप्रकाश या मासिकांचे काही काळ संपादक, आनंदाश्रम या प्रकाशनसंस्थेचे व्यवस्थापक, आणि करमणूक या मासिकाचे संस्थापक-संपादक होते. अकोला येथे भरलेल्या महाराष्ट्र साहित्य संमेलनाचे ते संमेलनाध्यक्ष होते. त्यांनी अनेक पुस्तकांना प्रस्तावना लिहिल्या आहेत. आठ स्त्रीरत्ने या सदराखाली ह.ना.आपटे यांनी भास्कराचार्यांची लीलावती, राणी दुर्गावती इत्यादी स्त्रियांची बोधप्रद माहिती प्रकाशित केली होती. केशवसुतांची कविता आणि गोविंद बल्लाळ देवल यांचे शारदा हे नाटक हरीभाऊ आपट्यांनीच प्रकाशात आणले.
आपटे अर्वाचीन मराठी कादंबरीचे जनक मानले जातात. त्यांच्या लिखाणावर महादेव गोविंद रानडे, गोपाळ कृष्ण गोखले प्रभृतींचा प्रभाव होता. १२ सामाजिक आणि ११ ऐतिहासिक अशा एकूण २३ कादंबर्‍या लिहिणार्‍या ह.ना. आपटयांची ‘पण लक्षात कोण घेतो?’ ही कादंबरी मराठी साहित्यात मानदंड समजली जाते. सतत २५-३० वर्षे अशाप्रकारचे मराठी साहित्य निर्माण झालेल्या त्या ह.ना.आपट्यांच्या कालखंडाला हरीभाऊ युग म्हणतात, आणि हरीभाऊ आपट्यांना युगप्रवर्तक. हरिभाऊंनी नाटकेसुद्धा लिहिली आहेत. दोन नाटके स्वतंत्र आहेत, त्यांतले ’सती पिंगळा’ हे नाटक त्यांच्या मृत्यूनंतर प्रकाशित झाले. उरलेली तीन नाटके व तीन प्रहसने रूपांतरित आहेत. धूर्तविलसत, मारून मुटकून वैद्यबुवा व जबरीचा विवाह ही फ्रेन्च नाटककार मोलियरच्या प्रहसनांची रूपांतरे आहेत तर, जयध्वज (मूळ व्हिक्टर ह्यूगोचे ‘हेर्नानी’), श्रुतकीर्तचरित (कॉग्रेव्हचे ’द मोर्निंग ब्राइड’) व सुमतिविजय (शेक्सपियरचे ’मेझर फॉर मेझर’) ही रूपांतरित नाटके आहेत. त्यांनी मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालयाच्या तेराव्या वार्षिक सभेपुढे दिलेल्या व्याख्यानांची पुस्तिका ’विदग्धवाङ्‌मय’ या नावाखाली प्रकाशित झाली होती. ’नाट्यकथार्णव’ यामासिकासाठी त्यांनी मेडोज टेलर या इंग्रजी लेखकाच्या दोन कादंबर्‍यांची ’तारा’ व ’पांडुरंग हरी’ ही मराठी भाषांतरे केली होती. बिचारा या टोपणनावाने ह.ना. आपट्यांनी २९ मार्च, इ.स. १८८१च्या केसरीच्या अंकात कालिदास व भवभूती यांच्या संबंधांत लिहिलेल्या पत्रांतून त्यांचा व्यासंग व समीक्षा दृष्टी दिसून येते. निबंधकार चिपळूणकर यांच्या निधनानंतर हरीभाऊ आपट्यांनी शिष्यजनविलाप ही ८८ श्लोकांची विलापिका लिहिली होती. ती विद्वज्जनांनी वाखाणली होती.(विकिपीडिया मधून)
हरीभाऊ आपट्यांची ग्रंथ संपदा
आजच—–उष:काल——घटकाभर करमणूक—–कर्मयोग—–कालकूट—–केवळ स्वराज्यासाठी——गड आला पण सिंह गेला——गणपतराव——-गीतांजली—-चंद्रगुप्त—–चाणाक्षपणाचा कळस——जग हें असें आहे…—–जबरीचा विवाह—–जयध्वज—–तारा—–धूर्त विलसत—–पण लक्षात कोण घेतो?—-पांडुरंग हरी—-भयंकर दिव्य—–भासकवीच्या नाटककथा—–मधली स्थिति(आजकालच्या गोष्टी)—-माध्यान्ह—–मायेचा बाजार——-मारून मुटकून वैद्यबुवा—–मी——म्हैसूरचा वाघ—-यशवंतराव खरे—–रूपनगरची राजकन्या—–वज्राघात——विदग्धवाङ्‌मय——-शिष्यजनविलाप—–श्रुतकीर्तिचरित——संत सखू——सती पिंगळा——सुमतिविजय——सूर्यग्रहण——सूर्योदय—–स्फुट गोष्टी -भाग १ ते ४—-हरीभाऊंचीं पत्रें


लेखक: anandghare

आंजर्जालविश्वात भटकत असतांना वेचलेले शंख, शिंपले आणि गारगोट्या या ठिकाणी गोळा करून ठेवणार आहे. त्यात एकादा मोती किंवा हिरकणी पण सापडेल कदाचित.

One thought on “आद्य कादंबरीकार हरी नारायण आपटे”

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s