भगवद्गीतेमधील तत्वज्ञान – भगवद्गीतासार

भगवद्गीतेमधील अठरा अध्यायांचा सुरस असा सारांश इथे पहा.
https://anandghare.wordpress.com/2020/04/10/%e0%a4%97%e0%a5%80%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%85%e0%a4%a7%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%af%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b0/

नवी भर : अतिशय उत्तम वाचनीय अशी पोस्ट कॉपी पोस्ट आहे। वॉट्सॅपवरून साभार . . दि. ०५-०५-२०२१

श्री. शंकर अभ्यंकर यांनी सांगितलेले घरातल्या जीवनातले गीतासार 🙏🏻🙏🏻🌷🌷

आमच्याकडे ती व्यक्ती जेवायला बसली होती. जेवणाच्या ताटाला नमस्कार करून त्यांनी चार पाच घास घेतले व सर्व पदार्थांना दाद दिली. अगदी कोशिंबिरीत दाण्याच्या कुटाबरोबर आणखी काय घातलंय वगैरेही विचारून घेतलं. मी मुद्दाम वेगळा गोड पदार्थ म्हणून श्रीखंड-बासुंदी ऐवजी मोदक केले होते. त्याचीही छान पावती दिली. मला फार प्रसन्न वाटत होतं कि पाहुणे आवडीने जेवताहेत. त्यांच्या बरोबर माझे सासरे व मुलीही जेवत होत्या. सासरे, मी व पाहुणे त्यांचा हातखंडा विषय “गीतासार ” त्यावरची व्याख्यानं, प्रवास व इतर उपक्रम याबद्दल बोलत होतो. पण मुली मात्र शांतपणे जेवत होत्या.
मधेच पाहुण्यांनी मुलींशी बोलायचा प्रयत्न केला, पण त्या बोलायला बिचकताहेत हे त्यांच्या लक्षात आलं. जेवण झाल्यावर पुन्हा काही तरी विचारल्यावर, माझ्या मुलीने सांगितलं कि काका, तुम्ही गीता या विषयावर बोलत होतात. त्यात मला काय कळणार, म्हणून मी मधे बोलले नाही !!

ह्यावर पाहुणे छान हसले व तिला म्हणाले, “अगं, गीता कळायला खूप सोप्पी आहे. तुला न कळायला काय झालं?
आत्ताचंच उदाहरण घेऊ या. तुझ्या आईने आम्हाला, सास-यांनी जेवायला बोलावलंय हे कळल्यावर, तत्परतेने आणि वेळेवर छान स्वयंपाक केला. हो ना बाळा ?
हाच कर्मयोग !! आपल्या वाट्याला आलेलं काम आनंदाने व वेळच्या वेळी करणे !!

माझ्या मुलीला हे इंटरेस्टिंग वाटलं ! पाहुणे पुढे म्हणाले, तुझ्या आईला स्वयंपाक कसा करावा हे शिकावं लागलं असेल. तिच्या आईकडून,
मैत्रिणींकडून, किंवा पुस्तकं वाचून तिनं हे ज्ञान मिळवलं. ते स्वतः प्रॅक्टिस करून वाढवलं व आज योग्य पद्धतीनं वापरलंय. खरं ना?
मुलीला हे सगळं छान पटत होतं! नवनवीन गोष्टी योग्य गुरूंकडून शिकणं, त्याचा अभ्यास करणं, त्याचा प्रत्यक्षात उत्तम उपयोग करणं. हाच गीतेतला ज्ञानयोग आहे, बरं का बाळा !!

काकांचं बोलणं पटकन कळल्या मुळे मुलीला इंटरेस्ट घेऊन ऐकावसं वाटत होतं. मी ही थक्क झाले.
मग काका म्हणाले, आता आणखी एक गंम्मत सांगतो. तुझ्या आईने किती सुंदर पद्धतीनं केलेले पदार्थ ताटात वाढले होते व प्रेमाने आग्रहाने स्वतः बाजूला उभी राहून ती वाढत होती, आग्रह करीत होती. होय ना बाळा ?
हो, पण त्यात काय नवीन! .. मोकळेपणाने कन्या विचारती झाली.
अगं, यालाच म्हणायचं भक्तियोग !!
समोर जर देण्या योग्य कोणी असेल, तर आपल्याकडे जे असेल ते प्रेमाने, भावपूर्वक, आनंदाने समोरच्याला द्यावे, हेच तर भक्तियोगात सांगितलंय !!

गीतेतील हे कळीचे मुद्दे एवढ्या सोप्या शब्दात, साध्या पद्धतीने सांगणारे हे पाहुणे होते,
विद्यावाचस्पती श्री. शंकर अभ्यंकर !
🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻🙏🏻

नवी भर गीताजयंति दि.२५-१२-२०२०

१८ श्लोक गीता हिंदी

गीता ध्यानम्
ॐ पार्थाय प्रतिबोधितां भगवता नारायणेन स्वयं व्यासेन ग्रथितां पुराणमुनिना मध्ये महाभारतम् ।
अद्वैतामृतवर्षिणीं भगवतीम्- अष्टादशाध्यायिनीम् अम्ब त्वामनुसन्दधामि भगवद्- गीते भवद्वेषिणीम् ॥ १॥
नमोऽस्तु ते व्यास विशालबुद्धे फुल्लारविन्दायतपत्रनेत्र ।
येन त्वया भारततैलपूर्णः प्रज्वालितो ज्ञानमयः प्रदीपः ॥ २॥
प्रपन्नपारिजाताय तोत्रवेत्रैकपाणये ।
ज्ञानमुद्राय कृष्णाय गीतामृतदुहे नमः ॥ ३॥
सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपाल नन्दनः ।
पार्थो वत्सः सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत् ॥ ४॥
वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् ।
देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥ ५॥
भीष्मद्रोणतटा जयद्रथजला गान्धारनीलोत्पला शल्यग्राहवती कृपेण वहनी कर्णेन वेलाकुला ।
अश्वत्थामविकर्णघोरमकरा दुर्योधनावर्तिनी सोत्तीर्णा खलु पाण्डवै रणनदी कैवर्तकः केशवः ॥ ६॥
पाराशर्यवचः सरोजममलं गीतार्थगन्धोत्कटं नानाख्यानककेसरं हरिकथा- सम्बोधनाबोधितम् ।
लोके सज्जनषट्पदैरहरहः पेपीयमानं मुदा भूयाद्भारतपङ्कजं कलिमल- प्रध्वंसिनः श्रेयसे ॥ ७॥
मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिम् ।
यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् ॥ ८॥
यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुतः स्तुन्वन्ति दिव्यैः स्तवैः वेदैः साङ्गपदक्रमोपनिषदैः गायन्ति यं सामगाः ।
ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनः यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणाः देवाय तस्मै नमः ॥ ९॥

नमस्कार ,🙏🙏
गीताजयंती निमित्त आपणा सर्वांना मनापासून शुभेच्छा !!
नित्यनूतन असणारी ही गीता !🌺
प्रत्यक्ष भगवंतांच्या मुखकमलातून
स्रवलेली ही मधुर गीता !!🌺
उपनिषदांचे सार असलेली गीता !!🌺
🌺कर्म, ज्ञान , भक्ती यापैकी कोणताही मार्ग निवडण्याचे स्वातंत्र्य साधकाला देणारी गीता !! 🌺
संभ्रमित मनाला उचित मार्ग दाखवणारी गीता !!🌺
मुक्याला बोलका करणारी गीता !!🌺
कर्मफळावरील नजर तिथून हटवून उत्तम कर्म करायला शिकवणारीअशी नित्य पठनीय गीता !! 🌺
अशा गीतेला आपण सारेजण सुगीता करु या … म्हणजेच ती आचरणात आणू या …
त्यासाठी गीतामातेचेच आशीर्वाद मागूया …स्वत:ला घडवूया …🌺
उद्धरेदात्मनात्मानम् !!🙏🙏

गीताअध्यायसार ही वाचनीय अशी लेखमाला अवश्य वाचावी.
https://anandghare.wordpress.com/2020/04/10/%e0%a4%97%e0%a5%80%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%85%e0%a4%a7%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%af%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b0/

नवी भर  दि.०८-१२-२०१९

श्रीमद्भगवद्गीतेमधील प्रत्येक अध्यायाचा संस्कृतमध्ये सारांश

🌹🌹श्वः ‘गीताजयन्ती’दिवसो वर्तते । तं पवित्रं दिवसं लक्ष्यीकृत्य गीतायाः अष्टादशाध्यायानां प्रत्येकम् अध्यायस्य सारांशः यथाज्ञानम् अत्र प्रस्तूयते–

१ अ. – किं कर्तव्यम्, किं वा न इति द्विविधभावः मनुष्येषु सांसारिकमोहकारणतः भवति । अतः सः मोहः त्यक्तव्यः ।
२ अ.- शरीरं नाशवत् परन्तु आत्मा अविनाशी इति ज्ञातव्यम् ।
३ अ.- निष्कामभावेन परहितार्थं कार्यं कर्तव्यम् ।
४ अ.- कर्मबन्धनात् मुक्तिं लब्धुम् उपायद्वयम् अस्ति– निःस्वार्थतया कर्मणः सम्पादनम्, तत्त्वज्ञानस्य अनुभूतिः चेति ।
५ अ. अनुकूल-प्रतिकूलस्थित्यादिषु समचित्तता दिव्यानन्दायै भवति ।
६ अ.- मनुष्यस्य अन्तःकरणे समता न भवेच्चेत् निर्विकारता दुर्लभा ।
७ अ.- सर्वमपि भगवतः एव रूपम् इति स्वीकरणमेव सर्वश्रेष्ठसाधनं स्यात् ।
८ अ.- अन्तकालीन-चिन्तनानुगुणं मनुष्यस्य गतिर्भवति । अतः सर्वदा कर्तव्यस्य पालनेन सह भगवतः स्मृतिः आवश्यकी ।
९ अ.- सर्वः अपि मनुष्यः भगवत्प्राप्तेः अधिकारी वर्तते । अत्र वर्णः, जातिः, सम्प्रदायः, देशः, वेशः इत्यादयः नापेक्ष्यन्ते ।
१० अ.- जगति यत्र यत्र विलक्षणता, सुन्दरता, महत्ता इत्यादिकं दृश्यते तत्सर्वं भगवतः एव इति मन्तव्यम् ।
११ अ.- इदं जगत् भगवतः एव स्वरूपं इति मत्वा मनुष्यः विश्वरूपस्य दर्शनं कर्तुं शक्नुयात् ।
१२ अ.- यः भक्तः देह-इन्द्रिय-मनोबुद्धिभिः सह स्वयम् आत्मानं भगवते अर्पयति सः भगवतः प्रियतमः भवति ।
१३ अ.- जगति एकमात्रं भगवान् हि ज्ञातुं योग्यः अस्ति । सः ज्ञातव्यः चेत् साधकस्य अमरता सिद्ध्येत ।
१४ अ.- ईश्वरस्य अनन्यभक्त्या मनुष्यः सत्त्वरजोतमोगुणेभ्यः अतीतो भवितुमर्हेत् ।
१५ अ.- एतज्जगतः एकमात्रं मूलाधारः परमपुरुषो वर्तते, सः एव परमात्मा, यश्च सर्वदा भजनीयः इति ।
१६ अ.- नाना पापकारणतः मनुष्यः नरकं याति, जन्ममरणचक्रे च पतति । ततः मोक्तुं दुर्गुणदुराचारादयः त्यक्तव्याः ।
१७ अ.- मनुष्यः सश्रद्धं यत् शुभकार्यं करोति ततः पूर्वं भगवन्नाम्नः स्मरणं कुर्यात् ।
१९ अ.- यः अनन्यभावेन भगवतः शरणं याति तस्य सम्पूर्णं पापं नाशयित्वा, भगवान् तस्मै मुक्तिं दास्यति इति ।

🌹ॐ श्रीमद्भगवद्गीतायै नमः ! ॐ शुभसन्ध्या !
— नारदः, ०७/१२/१९.

Essence of Gita in simple language chapterwise is given below:
1. What is to be done, what should not he done – this confusion of duality arises owing to delusion caused by mundane objects. That delusion should be abandoned.
2. Body (including mind, intellect) is subject to destruction. But Atma is indestructible. This should be firmly known.
3. Action should be performed for the good of others with selfless attitude.
4. There are two means of attaining liberation from the bondage of Karma- performing actions selflessly, and realising the Truth through knowledge (discrimination).
5. Equanimity in favourable and unfavourable circumstances leads to divine bliss.
6. If equanimity in one’s mind is absent, steadiness and changelessness of mind are difficult to attain.
7. Realising that everything is indeed the form of Bhagavan alone is the best means of Liberation.
8. The last thought at the time of death determines the course ahead of man. Hence in addition to performance of one’s duty, continuous remembrance of Bhagavan is essential.
9. All men are equally qualified in attaining Bhagavan, irrespective of Varna, Jati, tradition, country, appearance etc.
10. Wherever unique beauty and splendour are visible in the world, know it all to be of Bhagavan only.
11. By looking at everything in the world as the form of Bhagavan, it is possible to have the vision of the universal form, Visvarupa of Bhagavan.
12. One, who dedicates his entire being including body, senses, mind and intellect to Bhagavan, becomes indeed most dear to him.
13. It is only Bhagavan that is to be known in the world. Once he is known, man becomes immortal.
14. Through unwavering devotion to Bhagavan , man can transcend the attributes of Satva (tranquillity), Rajas (agitation) and Tamas (slughishness).
15. The only foundation, substratum of this world is Paramatma; he should always be worshipped.
16. Man attains to Naraka and falls into the cycle of birth and death, by committing various sins. Hence evil qualities and conduct should be eschewed.
17. Sraddha, faith is essential in any auspicious act; at the beginning of any such act, the name of Bhagavan should be chanted and meditated upon.
18. To one, who takes refuge in Bhagavan as the sole resort, Bhagavan grants Liberation.

Gita Jayanti was celebrated on 8th December 2019.
P R Kannan.

श्री.कण्णन यांच्या सौजन्याने …. वॉट्सअॅपवरून साभार

——————-

महाभारत युद्धामध्ये पांडव आणि कौरव यांच्या सेनांमध्ये अठरा दिवस महाभयंकर युद्ध झाले आणि त्या युद्धाच्या पहिल्याच दिवशी कुरुक्षेत्राच्या रणांगणाच्या मधोमध उभ्या केलेल्या रथामध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला भगवद्गीता सांगितली असे आपण लहानपणापासून ऐकत आणि वाचत आलो आहे. जिला हिंदू धर्माचे सार समजले जाते आणि गेल्या हजारो वर्षांमध्ये असंख्य विद्वानांनी जिच्या अठरा अध्यायांचा अर्थ लावण्याचे असंख्य प्रयत्न केले आहेत, अशी ही महान गीता अशा ठिकाणी आणि थोड्याशा वेळात कशी काय सांगितली गेली असेल हेच आपल्याला अद्भुत वाटते. कोणा एका पंडिताने या घटनेचा असाही अर्थ काढला आहे की खरे तर हे कुरुक्षेत्र मानवाच्या मनातच असते आणि तिथे हे युद्ध आयुष्यभर चाललेले असते. या पंडिताचे नाव मलाही माहीत नाही, पण मी हे इंटरप्रिटेशन तीस चाळीस वर्षांपूर्वी माझ्या भावाकडून ऐकले आहे. यावरील एक पोस्ट आजकाल वॉट्सॅपवर फिरते आहे. ती खाली दिली आहे.

संजय प्रत्यक्ष कुरुक्षेत्रावर पोहोचला, तेच कुरुक्षेत्र, जेथे महाभारतातील निर्णायक युद्ध संपले होते; आपल्याला प्राप्त झालेल्या दिव्यदृष्टीने ज्याचे वर्णन त्याने धृतराष्ट्राला केले होते. प्रचंड विध्वंस झालेल्या त्या रणभूमीवर त्याला एकदा यावंच लागणार होतं.

‘का झाले हे युद्ध ? हे खरंच अटळ नव्हते का ? एवढा प्रचंड नरसंहार एवढ्या कमी दिवसांत का केला गेला ?

मी जे पाहत होतो ते खरंच घडलंय का ?’

याची शहानिशा करायला त्याला युद्धभूमीवर येणं भाग होतं.

त्याने चहूदिशांना पाहिले, ‘खरंच एवढं मोठं युद्ध झालं? हीच ती रणभूमी ज्यावर रक्तामांसाचा खच पडला होता ? फक्त अठरा दिवसांत भरतखंडातील 80 टक्के पुरुष वंश नामशेष? हीच ती भूमी जिथे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनासह उभे ठाकले होते?’

“यामागील सत्य तुला कधीच समजणार नाही, मला माहित आहे, तू इथे का आला आहेस, परंतु हे युद्ध कळण्यासाठी खरं युद्ध कोणाशी असतं ते तुला समजून घ्यावे लागेल!”

एक आवाज ऐकू आला। एक वृद्ध योगी गूढपणे प्रकट झाला आणि म्हणाला:

“काय आहे खऱ्या युद्धाचा अर्थ?”

संजयाने तात्काळ विचारता झाला. त्याच्या लक्षात आले कि तो एका महान, ज्ञानी माणसाच्या सहवासात आहे.

” महाभारत ही एक अतिभव्य, अभूतपूर्व वस्तुस्थिती असेलही, पण त्यामागे एक तत्वज्ञान आहेच आहे. “

वृद्ध योग्याच्या उद्गारांनी संजय अधिक प्रश्न विचारायला प्रवृत्त झाला.
“महाराज, आपण मला सांगू शकाल का काय आहे हे तत्वज्ञान?”
“नक्कीच, ऐक तर,”
वृद्ध योग्याने सांगायला सुरुवात केली.

“पाच पांडव म्हणजे आपली पंचेंद्रिये, ‘नयन जे पाहतात, नाक ज्याने वास येतो, जीभ जी चव घेते, कान जे ऐकतात व त्वचा जी स्पर्श जाणते. आणि आता सांग बरं कौरव म्हणजे काय?” वृद्ध योग्याने डोळे किलकिले करत विचारले.

संजयाने मानेने नकार दर्शवला.

“कौरव हे शेकडो विकार व दुर्गुण आहेत जे तुमच्या पंचेंद्रियांवर रोज हल्ला करत असतात, पण तुम्ही त्यांचा प्रतिकार करू शकता, कसा माहित आहे? “

संजयाने पुन्हा नकारार्थी मान हलवली.

“तेंव्हाच जेंव्हा भगवान श्रीकृष्ण तुमचा रथ हाकत असतात!”

वृद्ध योग्याच्या डोळे लकाकले आणि संजय या रूपकाने अवाक झाला!

” भगवान श्रीकृष्ण म्हणजे दुसरं कोणी नाही तर हा आहे तुमचा आतील आवाज, तुमचा आत्मा, तुमचा मार्गदर्शक आणि जर तुम्ही स्वतःला त्याचा हाती सोपवलं तर तुम्हाला काहीही काळजी करायचे कारण नाही. “

संजय बावचळून गेला पण त्याने लगेच प्रतिप्रश्न केला, “महाराज, जर कौरव हे दुर्गुण वा विकारांचे प्रतीक आहेत तर मग द्रोणाचार्य आणि भीष्म हे कौरवांच्या बाजूने का बरं लढत होते?”

वृद्ध योग्याने दुःखी स्वरात सांगितले,

” याचा अर्थ हाच की जसे तुमचे वय वाढते तसा तुमचा वडील माणसांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो.

तुमच्यापेक्षा वडील माणसं, जी लहानपणी तुम्हाला परिपूर्ण वाटत असतात ती परिपूर्ण असतीलच असे नाही, ते काही बाबतीत कमकुवत असू शकतात. आणि एक दिवस तुम्हाला निर्णय घ्यावा लागतो की ती तुमच्या हिताची आहेत का नाहीत? आणि मग एके दिवशी तुम्हाला लक्षात येते की तुम्हाला स्वतःच्या अस्तित्वासाठी त्यांच्याबरोबर झगडावे लागणार आहे!

मोठं होण्यातला हा सर्वात कठीण व अपरिहार्य भाग आहे आणि म्हणूनच भगवद्गीता अतिशय महत्वाची आहे.”

संजय पूर्णत: लीन झाला, ज्ञानाच्या या पैलूने, पण लगेच हळुवार स्वरात विचारता झाला, “मग कर्णाबद्दल काय?”

“वा!”

वृद्ध योगी उद्गारला, “वा! अप्रतिम प्रश्न, शेवटी राखून ठेवलास तर!”

“कर्ण आहे तुमच्या पंचेद्रियांचाच बांधव, तो आहे आसक्ती, तो तुमचाच एक भाग आहे पण वावरतो मात्र तुमच्या दुर्गुणी विकारांसह. त्याला कळत असतं की आपण चुकतोय, परंतु सबबी सांगत रहातो सर्वकाळ विकारांची सोबत करण्यासाठी..!’

संजयनं सहमतीदर्शक स्मितहास्य करत नजर खाली झुकवली, डोक्यात हजारो विचारांचा कल्लोळ उठला होता.

पुन्हा एकदा वाऱ्याची वावटळ उठली. थोड्या वेळाने स्वतःला सावरत त्याने वर पहिले तर तो वृद्ध योगी अंतर्धान पावला होता, जीवनाचे तत्वज्ञान थोडक्या शब्दांत मांडून…!
🙏🙏

वॉट्सॅपवरून साभार


नवी भर : दि.२६-०७-२०१९

भगवद्गीतासार

Bhagavadgeeta Sar

भगवद्गीता प्रत्येक अध्याय एका वाक्यात
अध्याय १ चुकीचा विचार ही जीवनातली एकमेव समस्या आहे.
अध्याय २ योग्य ज्ञान हा सर्व समस्यांवरील उपाय आहे.
अध्याय ३ निस्वार्थ वृत्ती हा प्रगति आणि समृद्धीकडे नेणारा मार्ग आहे.
अध्याय ४ प्रत्येक क्रियेमध्ये प्रार्थना असते.
अध्याय ५ आपला अहम् सोड आणि अनंताच्या आनंदाचा अनुभव घे.
अध्याय ६ दर रोज स्वतःला परब्रह्माशी जोडून घे.
अध्याय ७ जे शिकलास तसा जग.
अध्याय ८ स्वतःला सोडून देऊ नकोस.
अध्याय ९ तुला मिळालेल्या वरदानाची किंमत ठेव.
अध्याय १० सगळीकडे ईश्वरतत्व पहा.
अध्याय ११ शरण जाऊन सत्य काय आहे ते पहा.
अध्याय १२ तुझ्या मनाला परब्रह्माशी एकरूप कर.
अध्याय १३ मायेपासून मुक्त होऊन ईश्वराशी जवळीक कर.
अध्याय १४ तुझ्या दृष्टीनुसार जीवनशैली ठेव.
अध्याय १५ देवत्वाला प्राथमिकता दे.
अध्याय १६ चांगले असणे हे स्वतःच बक्षिस असते.
अध्याय १७ सुखकराऐवजी योग्य त्याची निवड करणे ही सामर्थ्याची खूण आहे.
अध्याय १८ जा, ईश्वराशी एकरूप हो.

वर दिलेल्या इंग्रजी फलकाचा मी माझ्या मतीनुसार अनुवाद केला आहे. श्रीमद्भगवद्गीतेत प्रत्यक्षात काय लिहिले आहे याचा मी अभ्यास केलेला नाही.

हे ही पहा : भगवद् गीता का पूरा सार 10 मिनट में
https://www.youtube.com/watch?v=GGCbT3XpQp4
—————–
BHAGAVAD GITA SUMMARY IN HINDI (गीता सार)

३६९ gita_saar

क्यों व्यर्थ की चिंता करते हो? किससे व्यर्थ डरते हो? कौन तुम्हें मार सक्ता है? आत्मा ना पैदा होती है, न मरती है।
जो हुआ वह अच्छा हुआ, जो हो रहा है, वह अच्छा हो रहा है, जो होगा, वह भी अच्छा ही होगा। तुम भूत का पश्चाताप न करो। भविष्य की चिन्ता न करो। वर्तमान चल रहा है।

तुम्हारा क्या गया, जो तुम रोते हो? तुम क्या लाए थे, जो तुमने खो दिया? तुमने क्या पैदा किया था, जो नाश हो गया? न तुम कुछ लेकर आए, जो लिया यहीं से लिया। जो दिया, यहीं पर दिया। जो लिया, इसी (भगवान) से लिया। जो दिया, इसी को दिया।
खाली हाथ आए और खाली हाथ चले। जो आज तुम्हारा है, कल और किसी का था, परसों किसी और का होगा। तुम इसे अपना समझ कर मग्न हो रहे हो। बस यही प्रसन्नता तुम्हारे दु:खों का कारण है।
परिवर्तन संसार का नियम है। जिसे तुम मृत्यु समझते हो, वही तो जीवन है। एक क्षण में तुम करोड़ों के स्वामी बन जाते हो, दूसरे ही क्षण में तुम दरिद्र हो जाते हो। मेरा-तेरा, छोटा-बड़ा, अपना-पराया, मन से मिटा दो, फिर सब तुम्हारा है, तुम सबके हो।
न यह शरीर तुम्हारा है, न तुम शरीर के हो। यह अग्नि, जल, वायु, पृथ्वी, आकाश से बना है और इसी में मिल जायेगा। परन्तु आत्मा स्थिर है – फिर तुम क्या हो?
तुम अपने आपको भगवान के अर्पित करो। यही सबसे उत्तम सहारा है। जो इसके सहारे को जानता है वह भय, चिन्ता, शोक से सर्वदा मुक्त है।
जो कुछ भी तू करता है, उसे भगवान के अर्पण करता चल। ऐसा करने से सदा जीवन-मुक्त का आनंन्द अनुभव करेगा।

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

नवी भर दि. १०-०३-२०२१

माझे मुक्तचिंतन……….

गीता : श्री.राज कुलकर्णी
रामायण ,महाभारत आणि गीता या प्रमुख ग्रंथांबरोबरच वेद आणि उपनिषदे, वेदांत सूत्रे आदी प्राचीन भारतीय ग्रंथांचा एकूणच भारतीय मनावर प्रचंड प्रभाव आहे. अध्यात्मिक आणि धर्मश्रद्ध हिंदू मन या ग्रंथातील अनेक वचनांनी व विचारांनी भारलेले आहे. पण गीतेचा प्रभाव सर्वाधिक आहे. खरेतर गीता ही एक स्वतंत्र निर्मिती असली तरीही ती, महाभारतातील एक उपकथानक म्हणून समोर येते. अर्थात विद्वानांत याबाबत मतभिन्नता असेल, परंतु मी गीतेकडे कसे पाहतो हा माझ्या लेखनाचा मुख्य विषय आहे, त्यामुळे ऐतिहासिक तथ्यांपेक्षा जनमानसात असणारा गीतेचा प्रभाव मला अधिक महत्वाचा वाटतो.

देशातील अनेकविध भाष्यकार, तत्त्ववेत्ते, विद्वान आणि विशिष्ट संप्रदायाचे संस्थापक यांचा गीतेकडे पाहण्याचा स्वतंत्र दृष्टीकोन आहे. प्राचीन भारतीय गौडपादाचार्य, शंकराचार्य, शतकिर्ती, अभिनवगुप्त, रामानुज, मध्वाचार्य, निंबार्काचार्य, निवृत्तीनाथ, मध्ययुगीन काळातील ज्ञानेश्वर, चक्रधर, तुकाराम, चैतन्य महाप्रभू यांच्यापासून ते आधुनिक काळातील दयान्नाद सरस्वती, स्वामी विवेकानंद, योगी अरविंद, जे. कृष्णमुर्ती ते अगदी ओशो राजीनिश यांनीही गीतेचे स्वतःचे स्वतंत्र आकलन मांडले आहे. भक्ती संप्रदायाचा प्रमुख आधार असणाऱ्या या ग्रंथास कांहींनी श्रीकृष्ण स्मृती म्हटले आहे तर काहंनी गीतोपनिषद देखील म्हटले आहे. म्हणजे परंपरेने गीतेस श्रुती आणि स्मृती अशी दोन्ही मान्यता आहे.
प्राचीन ग्रंथांचा अभ्यास करताना सातत्याने असे जाणवते की, गीता म्हणजे उपदेश आहे, मार्गदर्शन आहे, आणि तत्वचिंतन देखील आहे. अर्थात या मार्गदर्शनाला आणि तत्वचिंतनाला काळाच्या मर्यादा आहेतच. गीता म्हणजे महाभारताच्या युद्धाच्या वेळी श्रीकृष्णाने युद्धभूमीवर निर्णय घेण्याच्या मनस्थिती नसलेल्या अर्जूनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करण्यासाठी केलेला तत्वचिंतनपर उपदेश म्हणून सर्वत्र प्रचलित आहे! मात्र प्राचीन भारतीय ग्रंथात केवळ एवढी एकाच गीता नसून अनेक गीता आहेत. श्रीकृष्णाने सांगितलेल्या गीतेप्रमाणेच धतराष्ट्र विदुर संवादावर आधारलेली विदुर गीता, संजय आणि धृतराष्ट्र यांची संजय गीता, युधिष्ठाराला धृतराष्ट्र मार्गदर्शन करतो ती धृतराष्ट्र गीता, यक्ष व युधिष्ठीर संवादाची युधिष्ठीर गीता, युधिष्ठीर व भीष्म संवादाची भीष्म गीता शिवाय कर्णगीता,पराशरगीताही आहेत. या सर्व गीतेपासून ते गुरुगीता, विनोबाजींची गीताई, साने गुर्जींचे कर्मयोगावरील लेखन आणि राष्ट्रसंत तुकोडोजी महाराजांची ग्रामगीता देखील आहे.

प्रत्येक गीतेचे महत्व आणि त्यातील संदेश हा त्या त्या काळातील समाज धुरिणांना मार्गदर्शक ठरलेला आहे. त्यामुळे कोणत्याही गीतेचा कसलाच प्रभाव ज्यावर नाही असा भारतीय व्यक्ती सापडणे दुर्मिळच ! हिंदू धर्मियांसोबतच राहुल सांकृत्यायन या बौद्धमहा पंडितास देखील गीतेवर लिहावे वाटले तर शेख महंमद आणि सिद्धांतबोध लिहिणारे महानुभावी शहाबाबा या मुस्लीम संतांनाही भाष्य करावे वाटले हे खूप सुचक आहे. मुघल सम्राट अकबर यांने भगवदगीतेचे फारशी भाषांतर करून घेतले होते आणि त्याने त्याच्या ‘दिन- ए- ईलाही’ या धर्मात तीच्यातील तत्वचिंतनास स्थान दिले होते. दारा शुकोह हा शहाजहानपुत्रही गीतेने प्रभावित होता. तर आधुनिक काळातील अल्डस हक्सले, जे.ओपनहायमर, डेव्हीड थोरो, एॅनी बेझंट अगदी ब्रिटीश व्हाईसरॉय वॉरन हेस्टींग्ज देखील गीतेने प्रभावित झालेले होते. यावरूनच गीतेची महानता आणि सर्वस्विकृती स्पष्ट होते!

ब्रिटीशांच्या पारतंत्र्यात असताना , साम्राज्यवादाच्या विरोधात लढताना गीतेने अनेकांना प्रेरणा दिली हे वास्तव आहे. गीता हातात घेवून खुदिराम बोस सारखा सशस्त्र क्रांतिकारक फासांवर गेला , त्याच गीतेने टिळकांसारख्या जहाल राष्ट्रवादी विचारांच्या नेत्याला कर्मयोग शिकवला , तीच गीता नेहरू सारख्या अज्ञेयवादी व्यक्तीला पारलौकिक बाबींवर अवलंबून न राहता मानवी प्रयत्न महत्वाचे आहेत याचे शिक्षण देते , तीच गीता महात्मा गांधींना अहिंसा शिकवते आणि तीच गीता विनोबा भावे यांना सर्वोदयाची प्रेरणा देते ! तर त्याच गीतेतून प्ररणा घेवून योगी अरविंदांनी स्वातंत्र्य लढा सोडून गीतेतील ज्ञानयोगाची कास धरली आणि त्यांनी योगदर्शनास जगभर पोचवले. म्हणूनच गीता ही खऱ्या अर्थाने भारतीयत्वाचे प्रतिक आहे, कारण ती अगदी गंगेसारखी सारखी आहे. सर्व प्रवाह तिच्यात मिसळतात आणि सर्व कांही तिच्यात तिने स्वत: सामावून घेतले आहे.

गीतेकडे माझ्यासारखा व्यक्ती प्रयत्नवादाचे आणि चिकित्सक वृत्तीचे प्रतिक म्हणून पाहतो. गीता मानवी कर्तृत्वाला महत्व देणारी आहे , अलौकीक शक्तीचा प्रभाव किंवा परिणाम कांही प्रमाणात उदासीन असल्याचेही स्पष्ट करणारी आहे. मी गीता मानसशास्त्रीय दृष्टीकोनातून पाहतो आणि गीता सर्वांना प्रेरणा का देते ,याचा विचार करतो , तेंव्हा लक्षात येते की, आयुष्य जगात असताना प्रत्येक व्यक्तीच्या समोर अनेक प्रश्न असतात, आणि कांही निर्णय कठोरपणे घ्यावे लागतात. असे निर्णय घेताना मानवी मनात यशापयशाच्या भीतीने किंवा संदिग्ध्तेने मनात सतत द्वंद्व चालू असते!

गीता वाचताना माझ्या मनात नेहमी अशीच भावना निर्माण होते. कारण मानवी मन द्वंद्व, संभ्रम, किंतु-परंतु आणि विचार कलह यांनी व्यापलेले आहे, मानवी मनाची ही अवस्था गीतेचा मूळ गाभा आहे. म्हणून गीता सर्वांना आपल्या मनाचे प्रतिक वाटते आणि सर्वांना ती जवळची वाटत असावी. द्वंद्व मनात घेवून आयुष्याकडे आशाळभूत नजरेने राहणारा मानव किंवा प्रत्येक व्यक्ती आयुष्यभर अर्जुन असतो आणि तोच व्यक्ती कोणासाठी तर कृष्ण देखील असतो. तो कधी अर्जुन होवून कोणाला प्रश्न विचारतो तर कधी कृष्ण होवून कोणाला तरी उत्तर देतो , शंकाच निरसन करतो ,कधी मार्गदर्शन देखील करतो. मानव असे विविध रूपे घेवून वेगवेगळ्या भूमिका वठवून आयुष्य आनंदमय करत असतो. कधी कधी एकाच व्यक्तीच्या मनात अर्जुन आणि कृष्ण दोघेही विराजमान असतात आणि आयुष्याच्या कुरुक्षेत्रावर त्याच्या विचाराचा रथ कोणत्या दिशेने मार्गक्रमित करावा याचे द्वंद्व चालू असते!

मानवी मन हळवे आहे तेवढेच ते कठोर देखील आहे. हृदय हे अर्जुनासारखे हळवे आहे तर मन अथवा मेंदू हा कृष्णाप्रमाणे कठोर आहे आणि धूर्त आहे. पण या मनातील कृष्ण अर्जुनाचा संवाद सतत चालत राहतो आणि मग एक अवस्था अशी येते की, आपल्यातीलच अर्जुनाला आपल्यातील कृष्ण एक विराट रूप दाखवतो,आणि मार्ग दर्शन करतो. आपल्यातील कृष्णाचे विराट रूप पाहून अर्जुनाचे डोळे दिपून जातात ,तेंव्हा खरे म्हणजे आपणच आपली नव्याने भेट घेतलेली असते. हा आत्मसाक्षात्कार आपल्या मनातील द्वंद्व संपवतो ,कोणी यालाच दिव्याज्ञानाची प्राप्ती असे म्हटले आहे. याच पद्धतीने सिद्धार्थाच्या मनातील द्वंद्व संपवून त्यांना अहिंसेचा आणि सम्यक क्रांतीचा मार्ग सापडला असावा , हाच क्षण भागवान महावीर ,मोझेस ,येशू , महंम्मद या सर्वांनी अनुभवला नसेल कशावरून? आणि मग याच अनुभवातून नवनिर्मिती त्यांनी केलेली आहे, असेही म्हणता येईल!

मानवी मनातील द्वंद्व हा गीतेच्या तत्वविवेचनाचा मुख्य आधार आहे. त्यामुळे अनेक ठिकाणी तीत परस्पर विरोधी मतेदेखील आढळतात. यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ आणि योगापेक्षा भक्तियोग अशी सुटसुटीत मांडणी देखील तीच्यात आहे. राजनितिज्ञ आणि तत्वचिंतक श्रीकृष्णाचे चरित्र हा खरेतर एक स्वतंत्र विषय आहे. मात्र गीतेत श्रीकृष्णाने भक्ती आणि कर्म यांचा एकत्रित असा जो व्यापक विचार मांडला ज्यातून अंधतेने धर्माचे पालन केले तर धर्माची हानी होते हे सांगून, धर्म आणि सत्य यांचा उद्देश मानवाचे कल्याण असल्याचा महत्वपुर्ण संदेश गीता देते. हाच विचार गांधीजींनी अंगीकृत केला होता. नितीकेंद्रित धर्मकल्पना हेच श्रीकृष्णाच्या विचारांचे सार होते. गीता वैदिक संस्कृतीतील अनेक विषमतावादी भूमिकेचे समर्थन करते, कारण वैदिक संस्कृतीच्या चौकटीत समाजाचे सांस्कृतिक एकीकरण हाच श्रीकृष्णाच्या मांडणीचा हेतू असल्याचे मत सदानंद मोरे यांनी त्यांच्या श्रीकृष्णावरील इंग्रजी ग्रंथात व्यक्त केले आहे.

संवेदनशील मनातील द्वंद्व मानवी जीवनाचे महत्व समजून उमजून संपणे म्हणजेच नवनिर्मितीची चाहूल असते. त्यामुळे मनातील द्वंद्व संपण्यासाठी गीता प्रत्येकाच्या आयुष्यात घडणे गरजेचे आहे! म्हणूनच गीता प्रत्येक भारतीयाच्या प्रयत्न वादाचा चिरंतन स्रोत म्हणून समाजात प्रचलित आहे. संभ्रम ,अज्ञान संपावे आणि सदसदविवेकाच्या आधारावर निर्णय घेण्याची क्षमता निर्माण झाली तर स्वतःला स्वतःचे विराटरूप प्रत्येक व्यक्तीला पाहता येतील.

उपनिषदांनी सांगितलेला ‘आत्मोदिपोभव्’ आणि त्रीपिटकांतील ‘ ‘अत्त दिप भव’ हा संदेश म्हणजे जणू स्वत:चेच विराटरूप स्वतःच पहा आणि स्वतः स्वतःचे मार्दर्शक व्हा ‘ हात गीतेचा प्रमुख संदेश असून तो आज समस्त मानवजातीसाठी खूप महत्वाचा असल्याचे माझे चिंतन आहे!

© राज कुलकर्णी
(‘माझे मुक्त चिंतन’ या वर्षीच्या सदरातील हा पहिला भाग आहे )

श्री.राज कुलकर्णी यांचे मनःपूर्वक आभार आणि हा लेख या ठिकाणी संग्रहित करायला अनुमति द्यावी अशी नम्र विनंति

लेखक: anandghare

आंजर्जालविश्वात भटकत असतांना वेचलेले शंख, शिंपले आणि गारगोट्या या ठिकाणी गोळा करून ठेवणार आहे. त्यात एकादा मोती किंवा हिरकणी पण सापडेल कदाचित.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s