संस्कृत सुभाषिते – भाग ११

आधीचे भाग :
संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १ते १०) Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1-10)
यांची यादी ‘ही पृष्ठे पहा’ या सदरात दिली आहे. तिथे हव्या असलेल्या भागावर क्लिक करून कुठलाही भाग पाहता येईल.

Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -11)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग ११

या भागातील सुभाषिते

१००१ — १३-०६-२०२१
सत्याsनृता च परुषा प्रियवादिनी च
हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या ।
नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च
वेश्याङ्गनेव नृपनीतिर् अनेकरूपा ॥
भर्तृहरी नीतिशतक ४७

नृपनीतिः वेश्याङ्गना इव सत्या, अनृता, च परुषा, प्रियवादिनी च हिंस्रा, दयालुः अपि च अर्थपरा, वदान्या, नित्यव्यया, प्रचुर-नित्य-धन-आगमा च अनेकरूपा (भवति)

The policy of a ruler is like a prostitute woman, multifaceted (and unpredictable) sometimes truthful and sometimes deceptive, at time rude and at times sweet-talking, at times cruel and at times full of compassion, sometimes greedy for money sometimes generous, at times spendthrift at time constantly after collection of plentiful wealth.

नृपनीतिः- policy of a ruler- नृप- पु. लिं- king, नीतिः- स्त्री. लिं.- policy, scheme, political wisdom, सत्या- truthful, honest, अनृता- false, deceptive, परुषा- harsh, abusive, rugged, प्रियवादिनी- sweet-talking- प्रिय- adjctv- pleasant, desirable- प्रियम् वदति इति- प्रियवादिन्- उपपद तत्पुरुष स, हिंस्रा- cruel, hurtful, दयालुः- compassionate, kind, अर्थपरा- one who is after the money- अर्थ- wealth, money, पर- absorbed or engrossed in, solely devoted to- अर्थस्य पर- अर्थपर- ष. तत्पुरुष स., वदान्या- generous, liberal, bountiful, नित्यव्यया- नित्य- adjctv- constant, perpetual & व्यय- adjctv- spending, giving out- नित्यम् व्ययम्- नित्यव्ययम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., प्रचुरनित्यधनागमा- constantly after collection of plentiful wealth- प्रचुर- adjctv- plenty, ample, नित्य- see above- धन-money, wealth, आगम- acquisition, appearance, प्रचुरम् च नित्यम् च- प्रचुरनित्यम्- द्वंद्व स.- प्रचुरनित्यम् धनम्- प्रचुरनित्यधनम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & प्रचुरनित्यधनस्य आगमः- प्रचुरनित्यधनागमः- ष. तत्पुरुष स., वेश्याङ्गना- prostitute woman- वेश्या- prostitute, courtesan, अङ्गना- woman, female- वेश्या अङ्गना- वेश्याङ्गना- समा. प्रादितत्पुरुष स., अनेकरूपा- multifaceted- एक-one, single- अन् एक- अनेक- नञ् तत्पुरुष स. & अनेकः रूपः- अनेकरूपः – विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.,च- and, इव- like, similar to, अपि-also, even- all अव्ययs

राजनीति (राजाचे धोरण) एकाद्या वेश्येप्रमाणे निरनिराळ्या रूपांमध्ये आणि चंचल असते. कधी तिच्यात खरेपणा असतो, तर कधी खोटेपणा (फसवणूक) असतो, कधी ती कठोर बोलते तर कधी गोड बोलते, कधी हिंसक तर कधी दयाळू असते, कधी तिला पैशाचा हव्यास असतो, तर कधी ती उदार होते, कधी कंजूस असते तर कधी खूप धन साठवत असते.

नरेंद्र गोळे
नृपनीति
खोटी, खरी, मृदु, कठोर कधी असे ती
हत्या करे कधि, दयाळु असे कधी ती ।
खर्चीकही, विपुल वित्तवती कधी ती

वेश्येपरी बहुरुपा नृपनीति रे ती ॥ – वसंततिलका

१००२ — १४-०६-२०२१
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः।
दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ॥
.. मनुस्मृति ७०.२२
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्जनः।
दण्डस्य हि भयात् भीतो भोगायैव प्रवर्तते॥
.. महाभारत. आदिपर्व १५.३४
सर्वः लोकः दण्डजितः (वर्तते)। शुचिः नरः (जनः) दुर्लभः हि (भवति)। सर्वम् जगत् दण्डस्य भयात् (भीतः) हि भोगाय कल्पते (एव प्रवर्तते)।

Entire world is controlled (regulated) by the fear of punishment. Intrinsically honest (pure) man is very rare. Under ever-existing fear of punishment only, a person (entire world) goes about enjoying pleasures of daily life.

सर्वः- all, entire, दण्डजितः- won over by fear of punishment- दण्ड- punishment, stick, mace, जितः- won, controlled- जित- क. भू. धा. वि. of जि- जयति १ ग. प. प. to win, conquer, defeat- दण्डेन जितः- दण्डजितः- तृ. तत्पुरुष स., लोकः- world, people, शुचिः- adjctv- pure, honest, straight forward, clean, नरः- man, जनः- people, दुर्लभः- rare, difficult to get- दुःखेन लभते इति- दुर्लभः- उपपद तत्पुरुष स. & भीतः- scared, afraid of- भीत- क. भू. धा. वि. of भी- बिभेति ३ ग. प. प. to fear, be afraid of- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सर्वम्- entire, all & जगत्- world- both in -न. लिं. प्र. वि. ए. व., दण्डस्य- ष. वि. ए. व. of दण्ड- see above, भयात्- पं. वि. ए. व. of भय- fear, dread, भोगाय- च. वि. ए. व. of भोग- enjoyment, suffering, utility, कल्पते & प्रवर्तते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of क्लृप्- कल्पते १ ग. प. प. to manage, become, accomplish & प्र+ वृत्- to go about, proceed, arise- (वृत्- वर्तते १ ग. to be, exist, become), हि- indeed, surely & एव- only, alone, just- both अव्ययs

हे सगळे जग शिक्षेच्या भयावर चालते. मनापासून शुद्ध असी माणसे क्वचितच असतात. शिक्षेची भीती बाळगूनच सगळे जीवनाचा उपभोग घेत असतात.

१००३ — १५-०६-२०२१
स्त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिताः।
पुरुषाणां तु पाण्डित्यं शास्त्रैरेवोपदिश्यते ॥
-महाकवि शूद्रक कृत- मृच्छकटिक ४.१९

एताः स्त्रियः हि खलु नाम निसर्गात् एव पण्डिताः (भवन्ति), पुरुषाणाम् तु पाण्डित्यम् शास्त्रैः एव उपदिश्यते।

These folks called women are indeed naturally born experts, whereas in the case of men, the expertise is acquired only by study of scientific texts or sacred scriptures (Shastras)

एताः, स्त्रियः & पण्डिताः- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, स्त्री- woman, female & पण्डिता- (पण्डित)- scholar, expert, learned, knowledgeable, निसर्गात्- पं. वि. ए. व. of निसर्ग- by nature, presenting, bestowing, granting, पुरुषाणाम्- in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पुरुष- man, male, पाण्डित्यम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of पाण्डित्य- expertise, intelligence, scholarship, शास्त्रैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of शास्त्रम्- scientific texts or sacred scriptures (Shastras), उपदिश्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of उप+ दिश्- to instruct, teach, advise, point out- (दिश्- दिशति- ते ६ ग. उ. प. to show, point out, give, grant), हि- indeed, for instance, surely, खलु- certainly, indeed, नाम- named, called, truly, तु- but, on the other hand & एव- just, only, alone- all अव्ययs

या सगळ्या स्त्रिया खरोखर जात्याच हुषार असतात. पुरुषांना मात्र पांडित्य संपादन करण्यासाठी शास्त्रांचे उपदेश घ्यावे लागतात.

१००४ — १६-०६-२०२१
जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः।
केनापि देवेन हृदि स्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि ॥

  • पाण्डवगीता- ५७
    (अहम्) धर्मम् जानामि, (परंतु तद्) च न मे प्रवृत्तिः (अस्ति)। (अहम्) अधर्मम् जानामि (परंतु तद्) च न मे निवृत्तिः (अस्ति)। (अहम्) केन अपि हृदि स्थितेन देवेन यथा नियुक्तः अस्मि तथा करोमि।
    (Said by Duryodhan to Shrikrishana)
    I know well what is Dharma (right thing to do), but that is not my natural choice. I am aware of what is Adharma (wrong thing to do), but I am not able to escape from that. I will act according to the commands dictated by some unknown divine power residing within my heart.
    धर्मम्- essence of proper codes of conduct & न धर्मम्- अधर्मम्- improper ways of conduct- नञ् तत्पुरुष स.- both in- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., जानामि, अस्मि & करोमि- all in वर्त. प्र. पु. ए. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. प. प. to know understand, अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist & कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, मे (मम)- my, mine- ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, प्रवृत्तिः- inclination, tendency, chosen way of conduct- (प्र+ वृत्- to follow, incline to) & निवृत्तिः- liberation from, escape, avoidance- (नि+ वृत्- to flee from, retreat)- both in- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., केन- by whom, स्थितेन- staying, residing & देवेन- by the God- all in- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of किम्- who, which, स्थित- क. भू. धा. वि. of स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay & देव- god, lord, master, हृदि- न. लिं. स. वि. ए. व. of हृद्- heart, mind, नियुक्तः- appointed, assigned- नियुक्त- क. भू. धा. वि. of नि+ युज्- to appoint, select- (युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to join, unite), च-and, न- no, not, अपि -also, even, यथा- in which way, like what & तथा- like that, in that manner- all अव्ययs

दुर्योधन श्रीकृष्णाला सांगतो, “मी धर्म जाणतो, पण ती माझी प्रवृत्ती नाही. मला अधर्मही माहीत आहे, पण मी त्याला सोडू शकत नाही. माझ्या हृदयात जो कोणता देव वास करत आहे तो मला सांगेल तसे मी करतो.”

१००५ — १७-०६-२०२१
दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान्पूरयितुं समर्थः।
अन्यैर्नृपैर्यद् परिदीयमानं शाकाय वा स्याल्लवणाय वा स्यात् ॥
..पण्डितराज जगन्नाथ
पाठभेद: अन्यैर्नृपैर्यद् = अन्यैर्नृपालैः

दिल्लीश्वरः वा जगदीश्वरः वा (एव) (मम) मनोरथान् पूरयितुम् समर्थः (अस्ति)। यद् अन्यैः नृपैः परिदीयमानम् (तद्) शाकाय वा स्यात्, लवणाय वा स्यात्।

(These were the boasting of the Poet after he gets established in court of Delhi Badashah Akbar)
Either Lord of Delhi or God Almighty alone are capable of fulfilling all my ambitions. What other kings are cable of providing is adequate for buying either vegetable or salt.

दिल्लीश्वरः- Lord of Delhi- दिल्लिः- capital city, ईश्वरः-lord, master- दिल्ल्याः ईश्वरः- दिल्लीश्वरः, जगदीश्वरः- Lord Almighty- जगत्- न. लिं.- world- जगतः ईश्वरः- जगदीश्वरः- both ष. तत्पुरुष स. & समर्थः- adjctv- capable, competent, having means- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मनोरथान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of मनोरथः- wish, desire, ambition- मनस्- न. लिं.- mind, heart, रथः- chariot, car- मनः एव रथः- मनोरथः- उपमानपूर्वपद कर्मधारय स., पूरयितुम्- to fulfill, satisfy- पू. का. वा. तुमन्त हेत्वार्थक धा. सा. अव्यय of पूर्- पूरयति- ते १० ग. उ. प. to fulfill, satisfy, यद्- which, what & परिदीयमानम्- being given out- परिदीयमान- कर्मणि वर्त. वा. धा. सा. वि. of परि+ दा- परिदीयते- (दा- ददाति- दत्ते-३ ग. उ. प. to give, grant)- both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., अन्यैः & नृपैः – both in- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of अन्य- other, another & नृप- king- नृ- a man, person- नॄन् पाति इति- नृप- उपपद तत्पुरुष स., शाकाय & लवणाय- पु/न. लिं. च. वि. ए. व. of शाक- vegetable & लवण- salt, स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be,to exist, वा- or-अव्यय

“दिल्लीचा अधिपति किंवा जगदीश परमेश्वर हे माझे मनोरथ पूर्ण करण्यास समर्थ आहेत. अशा वेळी इतर राजे भाजी किंवा मीठ पुरवणाऱ्यांसारखे (क्षुद्र) आहेत.”

जेव्हा जगन्नाथ पंडितांना दिल्लीच्या बादशहाने आश्रय दिला होता त्यांनी असे उद्गार काढले होते.

१००६ — १८-०६-२०२१
धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः।
तस्माद् धर्मं न त्यजामि मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ॥
मनुस्मृति ८. १५
धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ॥
महाभारत ३.११४.१३१

धर्मः हतः एव हन्ति, धर्मः रक्षितः रक्षति। तस्मात् धर्मम् न त्यजामि (तस्मात् धर्मः न हन्तव्यः)। मा नः धर्मः हतः अवधीत्।

If one destroy the ‘Dharma’, it will eventually destroy him. If protected it will provide protection. Therefore I will not deviate from my ‘Dharma’ (Therefore ‘Dharma’ should not be destroyed). Lest destruction of our ‘Dharma’ destroy us.

धर्मः- prescribed codes of conduct, religion, हतः- dead, destroyed- क. भू. धा. वि. of हन्- हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike, destroy, रक्षितः- protected, saved- क. भू. धा. वि. of रक्ष्- १ ग. प. प. to protect, guard & हन्तव्यः -to be destroyed, killed- हन्तव्य-also हननीय, घात्य- क. वि. धा. सा. वि. of हन्- see above- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., हन्ति & रक्षति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्- & रक्ष्- see above, तस्मात्- therefore, for that reason- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of तद्- that, it, धर्मम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धर्म- see above, त्यजामि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of त्यज्- त्यजति- १ ग. प. प. to discard, give up, abandon, नः (अस्माकम्)- ours- ष. वि. ब. व. of अस्मद्- I, we, अवधीत्- तृ. भूत. तृ. पु. ए. व. of वध्- वधति १ ग. प. प. to kill- (generally used as आज्ञार्थ) एव- just, alone, only, मा- particle of prohibition: lest, that not, न- no, not

(ज्याचा) धर्म नष्ट झाला (तोही) संपून जाईल, जो धर्माचे रक्षण करतो त्याचे धर्म रक्षण करतो. म्हणून मी धर्माचा त्याग करणार नाही किंवा धर्माला नष्ट करणार नाही, कुणीही नष्ट करू नये. तसे केले तर मीच नष्ट होईन, तोच नष्ट होईल.

१००७ — १९-०६-२०२१
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति संहितानि च।
धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥
महाभारत विदुरनीति ५.३६.६०

धृतराष्ट्र, भरतर्षभ, उल्मुकानि व्यपेतानि धूमायन्ते, संहितानि च ज्वलन्ति, (तथा) इव ज्ञातयः (व्यपेताः ते धूमायन्ते, संहिताः च ज्वलन्ति),

Oh the best among the princes born in Bharat- dynasty, Dhrutarastra, burning wood, when separated, keeps smoking and when put together they burn brightly, in the same manner kinsmen when separated (kept away from each other) remain discontented (unhappy) but collectively they all rejoice (closely knit family members prosper).

धृतराष्ट्र- name & भरतर्षभ- the best among the princes born in Bharat- dynasty, भरत- the great king after whom the dynasty was named, ऋर्षभ- the best, excellent, bull- भरतेषु ऋर्षभः- भरतर्षभः-स. तत्पुरुष स.- both in पु. लिं. सं. वि. ए. व., ज्ञातयः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of ज्ञातिः- kinsman, relative, a paternal relation, व्यपेतानि, संहितानि & उल्मुकानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of व्यपेत- separated, severed- क. भू. धा. वि. of व्यप+ इ- to deviate or depart from, separate- (इ- एति २ ग. प. प. to go, to come to), संहित- united, put together- क. भू. धा. वि. of सं+ हि- to unite, put together- (हि- हिनोति ५ ग. प. प. to cast, promote) & उल्मुक- burning log, torch, धूमायन्ते-आ. प. & ज्वलन्ति- प. प.- वर्त. तृ. पु. ब. व. of धूम्- धूमायति -ते १० ग. उ. प. to smoke-(नाम सा. धा. of धूम- smoke) & ज्वल्- ज्वलति- १ ग. प. प. to burn, च- and & इव- like, in the same way- both अव्ययs

हे भरतकुलातील श्रेष्ठ राजपुत्र अशा धृतराष्ट्रा, लाकडे वेगळी वेगळी केली तर ती धुमसत राहतात, पण एकत्र ठेवली तर पेट घेऊन जाळ करतात, हे समजून घेऊन आपल्या कुटुंबातल्या लोकांना एकत्र ठेव. असा सल्ला विदुराने दिला होता, पण धृतराष्ट्राने तो मानला नाही आणि महाभारत घडले.

१००८ — २०-०६-२०२१
न भीतो मरणादस्मि केवलं दूषितं यशः।
विशुद्धस्य हि मे मृत्युः पुत्रजन्मसमः किल॥
मृच्छकटिक

(अहम्) मरणात् भीतः न अस्मि। (ईदृक् मरणात् मम) यशः केवलम् दूषितम् ( इति परितपामि)। मे विशुद्धस्य मृत्युः हि पुत्रजन्मसमः किल (भवति)।

(Said by Charudatta while being awarded death sentence for murder of Vasantasena.)
I am not at all scared of the death. But dying with disgrace (like this) worries me the most. For me, a death without any blemish is surely like celebrating a birth of a son indeed.

भीतः- one who is afraid, frightened- भीत- क. भू. धा. वि. of भी- बिभेति ३ ग. प. प. to fear, be afraid of, मृत्युः- death, dying & पुत्रजन्मसमः- like celebrating a birth of a son- पुत्रः- पु. लिं.- son, a male child, जन्मन्- न. लिं.- birth, सम- adjctv- like, similar to, equal- पुत्रस्य जन्म- पुत्रजन्म & पुत्रजन्मस्य समः- पुत्रजन्मसमः- both- ष. तत्पुरुष स.- all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., मरणात्- न. लि. पं. वि. ए. व. of मरणम्- death, dying, अस्मि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. प. to be, to exist, केवलम्- adjctv- mere, sole, alone, दूषितम्- tarnished, spoiled, defiled- दूषित- प्रयोजक क. भू. धा. वि. of दुष्- दूषयति- (दुष्- दुष्यति- ४ ग. प. प. to spoil, suffer) & यशः (यशस्)- fame, renown, reputation- all in- न. लि. प्र. वि. ए. व., विशुद्धस्य & मे (मम- to me)- both in पु. लि. ष. वि. ए. व. of विशुद्ध- very pure, clean, unblemished- क. भू. धा. वि. of वि+ शुध्- शुध्यति- ४ ग. प. प. to become pure, be purified, clean & अस्मद्- I, we, किल- indeed, certainly, हि- surely, truly, न- no, not-all अव्ययs

मृच्छकटिक या नाटकाचा नायक चारुदत्त याला खुनाच्या खोट्या आरोपावरून मृत्युदंडाची शिक्षा फर्मावली जाते तेंव्हा तो असे उद्गार काढतो, “मला मरणाचे भय वाटत नाही, अपकीर्तीची भीती वाटते. कलंकहीन असा मृत्यू मुलाच्या जन्मासारखा (आनंददायी) असतो.”

१००९ — २१-०६-२०२१
नमस्कृत्य वदामि त्वां यदि पुण्यं मया कृतम् ।
अन्यस्यामपि जात्यां मे त्वमेव जननी भव ॥
ऊरुभङ्गनाटकम् भासकवि- श्लोक. ५०

(अम्ब अहम्), त्वाम् नमस्कृत्य वदामि, यदि मया पुण्यम् कृतम्, अन्यस्याम् जात्याम् अपि त्वम् एव मे जननी भव।

(Said by Duryodhana to his mother Gandhari, when she visits him lying mortally wounded on the battle ground)
(Oh Mother), I bow to you and tell you (honestly), if at all I have done any good deeds (in this birth), in my next (another) birth also you alone be my mother.

नमस्कृत्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of नमस्कृ- to bow, salute, prostrate- (नमस्- अव्यय- a bow, salutation, कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make), वदामि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of वद्- वदति १ ग. प. प. to tell speak, त्वाम्- to you- द्वि. वि. ए. व. & त्वम्- you- प्र. वि. ए. व. of युष्मद्- you, पुण्यम् & कृतम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पुण्य- virtuous or meritorious act & कृत- done, committed- क. भू. धा. वि. of कृ- see above, अन्यस्याम् & जात्याम्- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of अन्यत्- another, different, other & जातिः- birth, form of existence, मे- (मम)- mine, of my- ष. वि. ए. व. & मया- by me- तृ. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, जननी- mother- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., भव- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, become, exist, यदि-if, in case, एव- only, alone, just, अपि- also, even- all अव्ययs

दुर्योधन रणांगणावर पडलेल्या अवस्थेत असतांना त्याला भेटायला आलेल्या आपल्या आईला म्हणाला, “हे माते, मी तुला नमस्कार करून सांगतो, मी जर या जन्मात काही पुण्य केले असेल तर पुढच्या जन्मातसुद्धा फक्त तूच माझी आई हो.”

१०१० — २२-०६-२०२१
परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुनः।
यद्वाऽप्यधिकमेताभ्यां न तु सत्यं कथंचन ॥
महाभारत आदिपर्व अ.११२ श्लोक १५

(अहम्) त्रैलोक्यम् राज्यम् वा देवेषु (राज्यम्) यद् वा पुनः एताभ्याम् अधिकम् अपि परित्यजेयम्, सत्यम् न तु कथंचन (परित्यजेयम्)।

(Said by Bhishma, when stepmother, Satyavati, requested him to abandon his vow of celibacy for the sake of having a successor to throne after death of both her sons)
I will forego the kingdom of three worlds or again the kingdom of God or even whichever is valued much greater than these two, but I will never deviate from the truth (from my solemn vow)

त्रैलोक्यम्- three worlds taken collectively – त्रि- number three, लोकम्- world- त्रयाणाम् लोकानाम् समाहारः- न. लिं. ए. व. द्विगु स., राज्यम्- kingdom & सत्यम्- truth, fact- all in -न. लिं. द्वि. वि. ए. व., देवेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of देव- God, यद्- which, what & अधिकम्- greater, bigger- both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., एताभ्याम्- न. लिं. पं. वि. द्वि. व. of एतद्- this, परित्यजेयम्- विध्यर्थ प्र. पु. ए. व. of परि +त्यज्- abandon, leave, dessert- (त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to leave, give up), कथम्- अव्यय- how, what way, which manner- कथम्+ चन- कथंचन- in some manner- न कथंचन- never, in no way, वा-or, and अपि- even, also, पुनः (पुनर्)- again, तु- but, on the other hand- all अव्ययs

सत्यवतीने जेंव्हा भीष्माला आपली ब्रह्मचर्याची प्रतिज्ञा मोडायला सांगितले तेंव्हा भीष्माने असे उत्तर दिले, “मी एकवेळ त्र्यैलोक्याचे किंवा देवांचे राज्य किंवा त्याहूनही अधिक काहीही असले तरी त्याचा त्याग करेन, पण माझे खरेपण (माझी प्रतिज्ञा) सोडणार नाही.”

१०११ — २३-०६-२०२१
यो हि दत्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः।
रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम्॥
रामायण अयोध्याकाण्ड स. ३७ श्लो.३

यः द्विपश्रेष्ठम् दत्वा कक्ष्यायाम् हि मनः कुरुते, कुञ्जरोत्तमम् त्यजतः तस्य, रज्जुस्नेहेन किम् (प्रयोजनम् अस्ति)?

(Said by Rama, when he went to take leave of his father, before proceeding to Vanavasa and Dasharatha orders big army, servants and rich people with provisions to go with him)
One, who has given away an excellent elephant itself, but is desirous of keeping the rope that was used to tie it, for such a person, after losing that best among the elephants, what use is that rope?

यः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, द्विपश्रेष्ठम् & कुञ्जरोत्तमम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of द्विपश्रेष्ठः & कुञ्जरोत्तमः- both meaning ‘the best among the elephants- द्विपः & कुञ्जरः- elephant, श्रेष्ठ & उत्तम- the best- द्विपेषु श्रेष्ठः- द्विपश्रेष्ठः & कुञ्जरेषु उत्तमः- कुञ्जरोत्तमः- both स. तत्पुरुष स., दत्वा- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of दा- यच्छति १ ग. प. प. & ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, कक्ष्यायाम्- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of कक्ष्या- girth of an elephant or horse, मनः- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मनस्- mind, heart, कुरुते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, त्यजतः & तस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of त्यजत्- one who is foregoing, abandoning- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to leave, abandon & तद्- he, रज्जुस्नेहेन- तृ. वि. ए. व. of रज्जुस्नेह- love of a rope- रज्जुः- स्त्री. लिं.- rope, cord, स्नेहः- affection, love, friendship- रज्जोः स्नेहः- रज्जुस्नेहः- ष. तत्पुरुष स., किम्- a particle of interrogation- what, what use & हि-indeed, just, surely- both अव्ययs

राम वनवासाला जायला निघतो तेंव्हा राजा दशरथ त्याच्याबरोबर मोठे सैन्य, दासदासी आणि लोकांना पाठवायची आज्ञा देतो. तेंव्हा रामाने दशरथाला सांगितले, “ज्याने श्रेष्ठ हत्तीला सोडून दिल्यानंतर त्याच्या गळ्यातल्या दोरीचा मोह धरला आहे अशा माणसाला त्या दोरीचा काय उपयोग आहे?”

१०१२ — २४-०६-२०२१
अतिक्रान्तं हि यत्कार्यं पश्चाच्चिन्तयते नरः।
तच्चास्य न भवेत्कार्यं चिन्तया च विनश्यति ॥
महाभारत कर्णपर्व २२.२४

नरः, यद् कार्यम् हि अतिक्रान्तम् (तद्) पश्चात् चिन्तयते, अस्य तद् कार्यम् च न भवेत् (परन्तु सः) चिन्तया च विनश्यति।

A man, who starts worrying about a work (opportunity) which had indeed occurred in the past, that work of his will not be accomplished now but he will be ruined by worrying over it.

नरः- a man, person- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., यद्- which, कार्यम्- work, project, act- (also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make & अतिक्रान्तम्- one already occurred, gone by, a thing of the past- अतिक्रान्त- क. भू. धा. वि. of अति+ क्रम्- to cross, go over, pass- (क्रम्- १ ग. उ. प -क्रामति- क्रमते & ४ ग. प. प. क्रम्यति- to go, walk, pass)- all in- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., तद्- that, it & कार्यम्- work-see above- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., चिन्तयते & विनश्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of चिन्त्- चिन्तयति-ते १० ग. उ. प. to think, ponder over & वि+ नश्- to get ruined, destroyed- (नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to be lost, disappear), अस्य- his- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of इदम्- he, भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to happen, चिन्तया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of चिन्ता- anxiety, worry, thought, पश्चात्- afterwards, behind, from the back, हि- indeed, surely, च-and & न- no, not- all अव्ययs

जर माणसाने आधीच निघून गेलेल्या कामाच्या संधीबद्दल नंतर विचार केला तर ते काम तर होणार नाहीच, पण त्या विचाराचा त्याला त्रास मात्र होईल. उतू गेलेल्या दुधासाठी रडू नकोस अशा अर्थाचे एक इंग्रजी सुभाषित आहे.

१०१३ — २५-०६-२०२१
अलब्धज्ञानदृष्टीनां क्रिया पुत्र परायणम् ।
यस्य नास्त्यम्बरं पट्टं कम्बलं किं त्यजत्यसौ ॥
योगवासिष्ठ प्र. ६, सर्ग ८७

पुत्र, अलब्ध-ज्ञान-दृष्टीनाम् क्रिया परायणम् (भवति)। यस्य अम्बरम् पट्टम् न अस्ति, असौ, किम् कम्बलम् त्यजति?

(Said by Lord Bramha to Kumbha)
My son, those who have not achieved an enlightened vision, for them worldly activity of daily life is only the best or last resort. One, who does not have fine silk garments, will he discard his coarse blanket?

पुत्र- son, child- in- पु. लिं. सं. वि. ए. व., अलब्धज्ञानदृष्टीनाम्- पु. लिं. ष वि. ब. व. of अलब्धज्ञानदृष्टिः- one who has not achieved an enlightened vision- लब्ध- got, obtained- क. भू. धा. वि. of लभ्-लभते १ ग. आ. प. to get- न लब्ध- अलब्ध- नञ् तत्पुरुष स., ज्ञान- knowledge, understanding, दृष्टिः- स्त्री. लिं- sight, vision- ज्ञानम् इव दृष्टिः- ज्ञानदृष्टिः- उपमानपूर्वपदकर्मधारय स., अलब्धा ज्ञानदृष्टिः यस्य सः – अलब्धज्ञानदृष्टिः- बहुव्रीही स., क्रिया- action, performance, accomplishment- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., यस्य- to whom- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, परायणम्- best or last resort, highest objective- पर- adjctv- highest, ultimate, pre-eminent, अयनम्- path, destination, goal- परम् अयनम्- परायणम्- समा. प्रादितत्पुरुष स., अम्बरम्- garment, dress, पट्टम्- fine or coloured cloth- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., कम्बलम्- a cheap coarse blanket- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., असौ- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अदस्- he, अस्ति & त्यजति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist & त्यज्- १ ग. प. प. to leave, forego, abandon, न- no, not, किम्- a particle of interrogation- what- both अव्ययs

बेटा, ज्यांना ज्ञानदृष्टी प्राप्त झालेली नाही त्यांना या जगातल्या क्रिया हेच त्यांचे सर्वस्व असेल. ज्यांच्याकडे रेशमी वस्त्रे नसतील (किंवा आकाश हेच ज्यांचे वस्त्र नसेल) त्यांनी कांबळे टाकून द्यावे का?

१०१४ — २६-०६-२०२१
अफलानि दुरन्तानि समव्ययफलानि च ।
अशक्यानि च कार्याणि नारभेत विचक्षणः ॥
सुभाषितरत्नभाण्डागार

विचक्षणः अफलानि, दुरन्तानि, समव्ययफलानि, च (तथा) अशक्यानि च कार्याणि न आरभेत।

A wise person should not take up works that are not going to yield any result, those which are endless or yielding bad result, those which are are likely to result in equal expenditure and income and those which are impossible to accomplish.

विचक्षणः- a wise, learned or clever person- पु. लि. प्र. वि. ए. व., अफलानि, दुरन्तानि, समव्ययफलानि, अशक्यानि & कार्याणि- न. लि. द्वि. वि. ब. व. of अफलम्- useless, unsuccessful, result less- फलम्- fruit, result- न फलम्- अफलम्- नञ् तत्पुरुष स., दुरन्तम्- endless, infinite, one whose end is difficult to reach- अन्त- end, conclusion, दुर्- अव्यय- prefix implies: bad, difficult, hard- दुरितम् अन्तम्- दुरन्तम्- समा. प्रादितत्पुरुष स., समव्ययफलम्- one which will result in no gain, one with matching expenditure and income- सम- adjctv- equal, matching, व्यय- expenditure & फल- gain- व्ययम् च फलम् च- व्ययफलम्- द्वंद्व स. & समम् व्ययफलम्- समव्ययफलम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., अशक्यम्- impossible, unachievable- शक्यम्- possible- शक्य also शकनीय & शक्तव्य- क. वि. धा. सा. वि. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able- न शक्यम्- अशक्यम्- नञ् तत्पुरुष स., & कार्यम्- work, project, act- (also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ग. उ. प. to do, make, आरभेत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of आ+ रभ्- to commence, take up, begin- (रभ्- रभते १ ग. आ. प. to begin) च-and न- no, not

ज्या कामांमधून काहीच फलनिष्पत्ती होणर नसेल, ज्यांना खूप उशीर लागणार असेल, ज्यातून जेमतेम केलेल्या खर्चाइतकेच उत्पन्न निघत असेल आणि जी पूर्ण होणे अशक्यच असेल अशी कामे शहाण्या माणसाने सुरू करू नयेत. एक व्यावहारिक सल्ला.

१०१५ — २७-०६-२०२१
इदमेव हि पाण्डित्यं चातुर्यमिदमेव हि।
इदमेव सुबुद्धित्वमायादल्पतरो व्ययः ॥अ॥
पाठभेद:
इदमेव हि पाण्डित्यं इयमेव विदग्धता।
अयमेव परो धर्मः यदायान्नाधिको व्ययः ॥ ब॥

अ) व्ययः आयात् अल्पतरः, इदम् एव हि पाण्डित्यम्, इदम् एव हि चातुर्यम् (तथा) इदम् एव सुबुद्धित्वम् (अस्ति)।
ब) व्ययः यद् आयात् न अधिकः, इदम् एव हि पाण्डित्यम्, इयम् एव विदग्धता, अयम् एव परः धर्मः (अस्ति)।

A) The expenditure is less than the income that alone surely is the wisdom, that alone indeed is shrewdness and that alone is good intelligence.
B) One in which expenditure is not greater than the income that alone surely, is the wisdom, that alone is indeed good matured thinking and that alone is the most correct way to follow.

आयात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of आयः- gain, income, receipt, अल्पतरः- one which is lesser than- अल्प- adjctv- small, less, तर- suffix implies comparative degree, व्ययः- expenditure, spending, अधिकः- adjctv- more, greater, excess, अयम् (इदम्)- this, he, परः- adjctv- ultimate, supreme, final, धर्मः- codes of conduct, right way to follow- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., इदम्- this, it पाण्डित्यम्- wisdom, intelligence, चातुर्यम्- cleverness, skill- (चतुर- adjctv- clever, ingenious, sharp-witted), सुबुद्धित्वम्- way of good thinking- सु- अव्यय- good, auspicious, बुद्धि- स्त्री. लिं.- thinking, knowledge, त्व- suffix implies quality- सुभगा बुद्धिः- सुबुद्धिः- intelligent thinking, यद्- which, what- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., इयम् (इदम्)- this, she & विदग्धता- maturity, shrewdness, wisdom- विदग्ध- क. भू. धा. वि. of वि+ दह्- to be well burnt, digested, matured- (दह्- दहति- १ ग. प. प. to burn), ता- suffix implies quality- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., एव-alone, just, only, हि- indeed, surely, न- no, not- all अव्ययs

उत्पन्नापेक्षा खर्च कमीच असावा, जास्त असू नये हाच शहाणपणा आहे, हाच चतुरपणा आहे, हीच बुद्धीमत्ता आहे, हाच सूज्ञ विचार आहे आणि हाच योग्य मार्ग आहे..

१०१६ — २८-०६-२०२१
आश्रमांस्तुलया सर्वान् धृतानाहुर्मनीषिणः।
एकतश्च त्रयो राजन् गृहस्थाश्रम एकतः॥
महाभारत शान्तिपर्व.१२.१२

राजन्, मनीषिणः सर्वान् आश्रमान् तुलया धृतान्, एकतः त्रयः (आश्रमाः) गृहस्थाश्रमः च एकतः आहुः।

Oh King, the Wisemen say, all (four) stages of human life (Education and training- ब्रह्मचर्य, married householder duties- गृहस्थ, retirement from active householder’s life- वानप्रस्थ & complete renunciation -संन्यास), when weighed by a balance, out of these, three put together on one side balances the fourth one, that of householder’s life, on the other side.

राजन्- Oh King- पु. लिं. सं. वि. ए. व., मनीषिणः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मनीषिन्- wise, learned, intelligent, thoughtful person, सर्वान्, आश्रमान् & धृतान्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of सर्व- adjctv- all entire, आश्रम- stages of life specified for an individual in the Society & धृत- held, borne, supported- क. भू. धा. वि. of धृ- धरति १ ग. प. प.& धारयति- ते १० ग. उ. प. to hold, bear, support, तुलया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of तुला- a balance, weighing scale, त्रयः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of त्रि- three, गृहस्थाश्रमः- householder’s life- in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- गृह- home, house- गृहे तिष्ठति इति- गृहस्थः- householder -उपपद तत्पुरुष स. & गृहस्थस्य आश्रमः- गृहस्थाश्रमः- ष. तत्पुरुष स., आहुः (ब्रुवन्ति)- वर्त. तृ. पु. ब. व. of ब्रू- ब्रवीति (आह)- ब्रूते २ ग. उ. प. to say, speak, एकतः (एकतस्)- on one side, singly, च- and- both अव्ययs

हे राजा, तराजूमध्ये एका पारड्यात गृहस्थाश्रम आणि दुसऱ्या पारड्यात इतर तीन्ही आश्रम ठेवले तर ते बरोबर तोलले जातील. अर्थातच गृहस्थाश्रमाला सर्वात जास्त महत्व असते.

१०१७ — २९-०६-२०२१
नात्यर्थमर्थार्थितया लब्धमुद्वेजयेज्जनम् ।
अब्धिः दत्त्वा अश्वरत्नं स्त्रीः मथ्यमानोsसृजद्विषम् ॥

अर्थार्थितया लब्धम् जनम् अत्यर्थम् न उद्वेजयेत्। मथ्यमानः अब्धिः अश्वरत्नम् स्त्रीः दत्त्वा, विषम् असृजत् ।

In a greed to get objects or get one’s wish fulfilled the available people should not be troubled excessively. The ocean, having granted a jewel among the horses and Divine damsels while being churned (by Gods and Demons for getting valuables, further being churned) produced (deadly) poison.

अर्थार्थितया- स्त्री. लिं. तृ. पु. ए. व. of अर्थार्थिता- desire for wealth, greed for objects, wealth- अर्थ- object, purpose, wealth money- अर्थिता- begging, soliciting, desire, wish- (अर्थित- क. भू. धा. वि. of अर्थ्- अर्थयते १० ग. आ. प. to beg, request, ask)- अर्थस्य अर्थिता- अर्थार्थिता- ष. तत्पुरुष स., लब्धम्, जनम् & अत्यर्थम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of लब्ध- available, obtained, got- क. भू. धा. वि. of लभ्- लभते १ ग. आ. प. to get, obtain, जन- person, people & अत्यर्थ- adjctv- excessive, great, very much- अति- अव्यय- अर्थम् अतिकृत्य- अत्यर्थ- अव्ययीभाव स., उद्वेजयेत्- प्रयोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of उद्+ विज्- to afflict, trouble- (विज्- विजते ६ ग. आ. प. & ७ ग. प. प. विनक्ति -to shake, to be agitated), अब्धिः- ocean, sea & मथ्यमानः- being churned, stirred round- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of मथ्- (मंथ्)- मथति, मंथति- १ ग. प. प. & मध्नाति- ९ ग. प. प. -to churn)- both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अश्वरत्नम् & विषम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अश्वरत्नः- a jewel among the horses- अश्वः- पु. लिं. – horse, रत्नम्- न. लिं- a jewel- अश्ववेषु रत्नः- अश्वरत्नः- स. तत्पुरुष स. & विष- poison, स्त्रीः (स्त्रियः) – स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्त्री- woman, female, दत्त्वा- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of दा- ददाति- दत्ते- ३ ग. उ. प. to give, grant, असृजत्- अनद्यतन भू. तृ. पु. ए. व. of सृज्- सृजति- ६ ग. प. प. to produce, make, beget, न- no, not

अधिक संपत्तीच्या प्राप्तीच्या लोभातून आपल्या लोकांना फार छळू नये. समुद्रमंथनाच्या वेळी समुद्राने घोड्यांमधले रत्न (सर्वोत्कृष्ट घोडा उच्चैश्रवा) आणि अप्सरा दिल्यानंतरही त्याला घुसळत राहिल्यानंतर त्याने जालिम विष दिले.

नरेंद्र गोळे
मागणे लाभताही ना, लोकांना त्रासवू उगा ।

लक्ष्मी उच्चैश्रवा देता, मंथिला अब्धि दे विष ॥ – अनुष्टुप्‌

१०१८ — ३०-०६-२०२१
चित्ते भ्रान्तिर्जायते मद्यपानात् भ्रान्ते चित्ते पापचर्यामुपैति।
पापं कृत्वा दुर्गतिं यान्ति मूढास्तस्मान् मद्यं नैव पेयं न पेयम् ॥

मद्यपानात् चित्ते भ्रान्तिः जायते, (मनुष्यः) भ्रान्ते चित्ते पापचर्याम् उपैति, मूढाः पापम् कृत्वा दुर्गतिम् यान्ति, तस्मात् मद्यम् न पेयम्, न एव पेयम्।

By drinking intoxicating beverage the mind gets unsteady. With an unsteady mind a man tends to commit evil deeds. These stupid people, having committed evil deeds finally meet their downfall. Therefore one should not, not at all, consume intoxicating drinks.

मद्यपानात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of मद्यपानम्- drinking of spirituous liquor- मद्य- spirituous liquor, पानम्- drinking, a drink- मद्यस्य पानम्- मद्यपानम्- ष. तत्पुरुष स., चित्ते & भ्रान्ते- न. लिं. स. वि. ए. व. of चित्तम्- mind, thinking, attention & भ्रान्त- wandered, got unsteady- क. भू. धा. वि. of भ्रम्- भ्रमति, भ्रम्यति- भ्राम्यति १ & ४ ग. प. प. to to roam, wander, भ्रान्तिः- unsteadiness, wandering- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., जायते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of जन्- ४ ग. आ. प. to be born, produced, to rise, happen, पापचर्याम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पापचर्या- sinful act- पापम्- sin, evil, चर्या- behaviour, action, conduct- पापयुक्ता चर्या- पापचर्या- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., उपैति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+ इ- to reach, draw near, approach- (इ- एति २ ग. प. प. to go, go to), मूढाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मूढ- stupefied, perplexed, dull- क. भू. धा. वि. of मुह्- मुह्यति ४ ग. प. प. to become senseless, faint, पापम्- sin, evil, दुर्गतिम्- downfall, deplorable state- गतिः- स्त्री. लिं- state, condition, way- दुर् (दुस्)- अव्यय- prefix implies bad, evil- दुरिता गतिः- दुर्गतिः- समा. प्रादितत्पुरुष स.- in- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व., मद्यम्- spirituous liquor & पेयम्- to be drunk- पेय (also पानीय &पातव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of पा- पिबति १ ग. प. प. to drink- both in- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., कृत्वा- having done, committed- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, यान्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of या- याति २ ग. प. प. to go, तस्मात्- therefore- पं. वि. ए. व. of तद्- that, न- no, not, एव- just, only, mere- both अव्ययs

दारू प्याल्यामुळे चित्त भरकटते, मन थाऱ्यावर नसल्यामुळे माणूस पाप करण्याला उद्युक्त होतो आणि पापे केल्यामुळे त्याची वाईट अवस्था होते. म्हणून कधीही दारू पिऊ नये, पिऊच नये.

नरेंद्र गोळे
दारूने ना राहते चित्त जागे
पीता होतो सिद्ध पापास वेगे ।
त्या मूर्खाला दुर्गती ये तयाने

प्यावी ना, प्यावी न ती, मानवाने ॥ – शालिनी

१०१९ — ०१-०७-२०२१
कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को न पीडितः।
व्यसनं केन न प्राप्तं कस्य सौख्यं निरन्तरम् ॥
चाणक्यनीतिदर्पण ३.१& गरुडपुराणम्
पाठभेद: कस्य सौख्यं निरन्तरम्= श्रियः कस्य निरन्तराः

कस्य कुले दोषः न अस्ति? कः व्याधिना न पीडितः (अस्ति)? केन व्यसनम् न प्राप्तम् (अस्ति)? कस्य निरन्तरम् सौख्यम् (श्रियः कस्य निरन्तराः) (अस्ति)?

Whose family or race is without any blemish whatsoever? Who has not been troubled by the disease anytime? Who has not ever faced any misfortune? Who has enjoyed perpetual happiness? (wealth or prosperity)

कः, केन & कस्य- प्र. वि., तृ. वि. & ष. वि.- ए. व. of किम्- पु. लिं.- who, कुले- न. लिं. स. वि. ए. व. of कुलम्- family, race, दोषः- fault, blemish, defect & पीडितः- one who suffered, troubled- पीडित- क. भू. धा. वि of पीड्- पीडयति- ते १० ग. उ. प. to torment, harm, trouble- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. – to be, to exist, व्याधिना- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of व्याधि- sickness, disease, ailment, व्यसनम्- misfortune, calamity, bad time & प्राप्तम्- got, received- प्राप्त- क. भू. धा. वि of प्र+ आप्- to get, receive- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to obtain)- both in- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., निरन्तरम्- निर्- अव्यय- prefix implies without, away from, free from, अन्तरम्- interval, term period- अन्तरम् निराकृत्य- निरन्तरम्- अव्ययीभाव स. & सौख्यम्- happiness, well-being- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not (श्रियः & निरन्तराः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of श्री- wealth, prosperity & निरन्तर- see above)

कुणाच्या घराण्यात काहीच दोष नाही? ज्याला कुठलाच रोग नाही असा कोण आहे? कुणावर कुठलेही संकट नाही? नेहमीच सुखी किंवा यशस्वी असा कोण आहे? संत रामदासस्वामींनीही मनाच्या श्लोकात लिहिले आहे, “जगी सर्व सुखी असा कोण आहे? विचारी मना तूच शोधून पाहे।” सर्वांमध्ये काही ना काही उणीवा असतातच. सर्वांना कसला ना कसला त्रास असतोच.

नरेंद्र गोळे
कोणते कुळ निर्दोष, कोण न व्याधि पीडित ।
निर्वेध जगतो कोण, सुखी कोण असे सदा ॥

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०७०१

१०२० — ०२-०७-२०२१
गते शोको न कर्तव्यो भविष्यं नैव चिन्तयेत् ।
वर्तमानेन कालेन वर्तयन्ति विचक्षणाः॥

(मनुष्येण) गते (वृत्तांते, प्रसंगे) शोकः न कर्तव्यः (अस्ति)। (सः) भविष्यम् (प्रसंगम्) न एव चिन्तयेत्। विचक्षणाः वर्तमानेन कालेन वर्तयन्ति।

One should not lament (feel distressed) about thing that has happened in the past neither he should worry about the thing that is going to happen in the future. Wise men focus on the things that are happening in the present

गते- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of गत- past, bygone- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, शोकः- grief, sorrow, lamentation & कर्तव्यः-a thing to be done, a duty- कर्तव्य- (also करणीय, कार्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., भविष्यम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भविष्य- future, that which is going to happen in the future, impending, चिन्तयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of चिन्त्- चिन्तयति- ते १० ग. उ. प. to think, consider, mind, विचक्षणाः- in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of विचक्षण- knowledgeable, learned, wise, वर्तमानेन & कालेन- in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of वर्तमान- present, on going- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, happen & काल- time, period, वर्तयन्ति- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ब. व. of वृत्- see above, न एव- never, just not- अव्यय

गेलेल्याचा (भूतकाळामधील घटनांचा) शोक करू नये आणि भविष्याची चिंता करू नये. शहाणे लोक वर्तमानकालात राहतात, तिकडेच लक्ष देतात.

१०२१ — ०३-०७-२०२१
महानप्येकजो वृक्षो बलवान् सुप्रतिष्ठितः।
प्रसह्य एव वातेन सस्कन्धो मर्दितुं क्षणात् ॥अ॥
अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः।
ते हि शीघ्रतमान् वातान् सहन्तेऽन्योन्यसंश्रयात्॥ब॥
महाभारत. उद्योगपर्व ३६-श्लो.६२&६३

महान् वृक्षः बलवान् सुप्रतिष्ठितः अपि एकजः एव, सस्कन्धः वातेन क्षणात् प्रसह्य मर्दितुम् (शक्यः भवति)। अथ ये वृक्षाः सहिताः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः, ते हि शीघ्रतमान् वातान् अन्योन्यसंश्रयात् सहन्ते।

A mighty tree, well established (anchored) and also strong but standing alone, is possible to get completely (violently) crushed by a storm in a moment. But those trees which are well anchored and which are in cluster together would indeed be able to resist (survive) even the strongest of the storms.

महान् (महत्)- great, big, huge, वृक्षः- tree, बलवान् (बलवत्)- strong, mighty- बल- strength, might- वत्- suffix implies quality, possession, सुप्रतिष्ठितः- well anchored, well established- सु- अव्यय- a prefix implies: good, well, प्रतिष्ठित- established, standing- क. भू. धा. वि. of प्र+ स्था- to stand firmly, establish- (स्था- तिष्ठति १ ग..प. प. to stand, stay), एकजः- starring alone, born alone- एक- one, single, एकः जातः इति एकजः- उपपद तत्पुरुष स. & सस्कन्धः- one with all branches- स्कन्धः- shoulder, branch- स्कन्धैः सह- सस्कन्धः- सह. बहुव्रीही स.- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., वातेन- in- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of वात- storm, wind -(क. भू. धा. वि. of वा- वाति २ ग. प. to to blow, strike), प्रसह्य- अव्यय- violently, forcibly, exceedingly, क्षणात् & अन्योन्यसंश्रयात्- पं. वि. ए. व. of क्षण- a moment, short time & अन्योन्यसंश्रय- each other’s company, co-existance- संश्रय- seeking protection or shelter, refuge, habitation, अन्य- adjctv- other, another- अन्योन्य- अव्यय- one another, each other, mutual (treated as a pronoun often in compound- e.g. अन्योन्यकलहः, अन्योन्यसंश्रयः), मर्दितुम्- पू. का. वा. धा. सा. अव्यय of मृद्- मृद्नाति ९ ग. प. प. to trample upon, crush to pieces, destroy, ये, ते, वृक्षाः सहिताः & सुप्रतिष्ठिताः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्- who, तद्- that, he, वृक्ष- tree, सहित- adjctv- together, in company of, associated with & सुप्रतिष्ठित- see above, सङ्घशः (सङ्घशस्)- अव्यय- in group, collectively, शीघ्रतमान् & वातान्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of शीघ्रतम- speediest, fastest- शीघ्र- adjctv- speedy, rapid, तम- suffix implies superlative degree & वात- storm- see above, सहन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of सह्-सहते- १ ग. आ। प. to bear, tolerate, resist, endure, हि- , अथ- then, but, अपि-also, even, एव- just, only, alone- all अव्ययs

एकटाच उभा असलेला मोठा आणि भक्कम वृक्षसुद्धा झंझावाताने उन्मळून पडू शकतो आणि अनेक झाडांचा समूह एकमेकांच्या आधाराने वादळालासुद्धा सहन करत टिकून राहतो.

१०२२ — ०४-०७-२०२१
उत्तमे च क्षणं कोपो मध्यमे घटिकाद्वयम्।
अधमे स्यादहोरात्रं पापिष्ठे मरणान्तकः॥

उत्तमे च क्षणम् कोपः (वर्तते), मध्यमे (कोपः) घटिकाद्वयम् (वर्तते), अधमे (कोपः) अहोरात्रम् स्यात्। पापिष्ठे (कोपः) मरणान्तकः (भवति)।

For noble (excellent) person an anger lasts just for a moment. For an average person an anger lasts for an hour or so (two Ghatikas). For a mean person an anger lasts for a day long (full day). But a wicked person an anger ends only after his death (it is nurtured life long)

उत्तमे, मध्यमे अधमे & पापिष्ठे- all in पु. लिं. स. वि. ए. व. of उत्तम- the best, exemplary, मध्यम- moderate, middle category, अधम- the lowest, meanest & पापिष्ठ- most sinful, very wicked – पापम्- न. लिं.- a sin, evil deed- पापे तिष्ठति इति- पापिष्ठ- उपपद तत्पुरुष स., कोपः- anger, wrath & मरणान्तकः- one which ends only after death- मरण- death, end of life, अन्तकः- destroying, one causing death- अन्त- adjctv- last, end- अन्तम् करोति इति- अन्तकः- उपपद तत्पुरुष स. & मरणः अन्तकः- मरणान्तकः- विशेषणोत्तरपदकर्मधारय- both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षणम्- a moment, instant, घटिकाद्वयम्- a period of two Ghatika- घटिका- स्त्री. लिं- a period of 24 minutes- द्वि- two- घटिके द्वे- घटिकाद्वयम्- विशेषणोत्तरपदकर्मधारय & अहोरात्रम्- a period of whole day, a day and night- अहन्- न. लिं- & रात्रिः- स्त्री. लिं- अहंच रात्रिश्च एतयोः समाहारः- अहोरात्रम्- समाहारद्वन्द्वसमासः- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, remain, च- and

सर्वात चांगल्या (उत्तम) माणसांना आलेला राग क्षणभरापुरताच असतो, सामान्य (मध्यम) लोकांचा राग दोन घटका असतो, नीच अधम लोकांचा राग दिवसरात्र टिकून राहतो आणि दुष्ट पापी लोक आपल्या मनातला राग मरेपर्यंत शिल्लक ठेवतात.

१०२३ — ०५-०७-२०२१
तप्ताङ्गारसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान्।
तस्माद्वह्निं घृतं चैव नैकत्र स्थापयेद्बुधः ॥

नारी तप्ताङ्गारसमा (भवति), पुमान् घृतकुम्भसमः (भवति), तस्मात् बुधः वह्निम् घृतम् च एव न एकत्र स्थापयेत् ।

A woman is like a hot burning coal and a man is like pot full of ghee. Therefore a wise person should not keep the fire and ghee together (unattended).

नारी- a woman, female & तप्ताङ्गारसमा- like a burning coal- तप्त- red-hot, burning-क. भू. धा. वि. of तप्- तपति १ ग. प. प. to blaze, to be hot, अङ्गारम्- coal, सम- adjctv- same, identical, equal- तप्तम् अङ्गारम्- तप्ताङ्गारम्- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स. & तप्ताङ्गारस्य समः- तप्ताङ्गारसमः- ष. तत्पुरुष स.- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पुमान् (पुंस्)- man, male, घृतकुम्भसमः- like a pot full of Ghee- घृत- Ghee, clarified butter, कुम्भ- pot, घृतस्य कुम्भः -घृतकुम्भः & घृतकुम्भस्य समः- घृतकुम्भसमः- both ष. तत्पुरुष स. & बुधः- wise man, learned person- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तस्मात्- therefore- पं. वि. ए. व. of तद्- that, it, वह्निम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वह्निः- fire, घृतम्- ghee- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., स्थापयेत्- should keep- प्रयोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of स्था- तिष्ठति- १ ग. प. प. to stand, stay, च-and, एव- just, only, alone, न- no not, एकत्र- in one place, together- all अव्ययs

स्त्री जळत्या निखाऱ्यासारखी (गरम) असते आणि पुरुष तुपाने भरलेल्या घड्यासारखा (ज्वलनशील) असतो. म्हणून आग आणि तूप यांना शहाण्या लोकानी एकत्र ठेऊ नये.

१०२४ — ०६-०७-२०२१
तावद् भयस्य भेतव्यं यावद् भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद् यथोचितम् ॥
हितोपदेश मित्रलाभः ५७

( नरः) भयस्य तावद् भेतव्यम्, यावद् भयम् अनागतम् (अस्ति)। नरः भयम् आगतम् तु वीक्ष्य, यथोचितम् (कार्यम्) कुर्याद्।

A man should be afraid of hazard (danger) till such time that hazard is not encountered. On realising that hazard has arrived (faced with the danger), he should act in most suitable way to ward it off.

भयस्य- ष. वि. ए. व. of भयम्- fear, dread, hazard, danger, भयम्, अनागतम्- not come- आगतम्- arrived, present- आगत- क. भू. धा. वि. of आ+ गम्- to arrive, come- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go)- अन् आगतम्- अनागतम्- नञ् तत्पुरुष स. & भेतव्यम्- to be afraid of- भेतव्य- क. वि. धा. सा. वि. of भी- बिभेति ३ ग. प. प. to be afraid of, to fear-all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., भयम्, आगतम् & यथोचितम्- one which is proper, suitable- यथा- अव्यय- like which, in which manner, उचितम्- proper, suitable- उचित- क. भू. धा. वि. of उच्- उच्यति ४ ग. प. प. to be proper- उचितम् अनुसृत्य- यथोचितम्- अव्ययीभाव स.- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., नरः- man, person- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., वीक्ष्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि +ईक्ष्- to behold, observe- (ईक्ष्- ईक्षते- १ ग. आ. प. to see, perceive, कुर्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, act, तावद्-till that time, until, यावद्- till which time, so long as, तु- but, on the other hand- all अव्ययs

भयंकर परिस्थिति जोपर्यंत येत नाही तोपर्यंतच त्याला (संकटाला) भिऊन रहावे आणि ती समोर आलेली दिसल्यावर तिला योग्य (यथोचित) प्रकाराने तोंड द्यावे.

१०२५ — ०७-०७-२०२१
धनिकः पण्डितो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ.१ श्लो. ९
पाठभेद: पण्डितो- श्रोतियो

धनिकः, पण्डितः (श्रोतियः), राजा, नदी (तथा) पञ्चमः तु वैद्यः (एते) पञ्च यत्र न विद्यन्ते, तत्र (मनुष्यः) दिवसम् न वसेत्।

A wealthy person, a scholar or learned person, a King, a river and the fifth one is a Physician, a place where these five do not exist, one should not stay there even for a day.

धनिकः- a wealthy person, पण्डितः- a scholar, learned, expert, (श्रोतियः -one who is proficient in Vedas), राजा -(राजन्)- King, Ruler, पञ्चमः- adjctv- a fifth one, वैद्यः- a physician, doctor- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., नदी- a river- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पञ्च- पु/स्त्री/न. लिं. प्र. वि. ब. व. of पञ्चन्- five, विद्यन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of विद्- विद्यते ४ ग. आ. प. to exist, to be, दिवसम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दिवस- a day, वसेत्- shall stay- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वस्- वसति १ ग. प. प. to dwell, live, stay, यत्र- where, in which place, तत्र- there, in that place, न- no, not, तु- but, on the other hand, and- all अव्ययs

ज्या गावात विद्वान, धनवान, राजा, नदी आणि वैद्य हे पाच नसतील तर अशा गावात माणसाने एक दिवससुद्धा राहू नये

१०२६ — ०८-०७-२०२१
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः ।
जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ॥
सन्यासोपनिषद् द्वितीयोsध्ययः

मेधावी अपृष्टः कस्यचित् न ब्रूयात् (तथा) अन्यायेन पृच्छतः च न (ब्रूयात्)। (सः) जानन् अपि हि लोके जडवत् आचरेत्।

A real wise man should not talk to anyone unless he is asked. He should not also reply to unjust questioning. (In such situation) Being knowledgeable also he should indeed behave like a dull person.

मेधावी, अपृष्टः, पृच्छतः & जानन् – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मेधाविन्- learned or intelligent person, अपृष्ट- one who is not been asked or questioned- न पृष्टः- अपृष्ट- नञ् तत्पुरुष स. -पृष्ट- क. भू. धा. वि. of प्रच्छ्- पृच्छति ६ ग. प. प. to ask, question, पृच्छत्- one who is being asked or questioned- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of प्रच्छ्- to ask, question & जानन्- one who is knowing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to understand, know, कस्यचित्- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of कः +चित् (कश्चित्)- someone, anyone, ब्रूयात् & आचरेत्- both विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of ब्रू- ब्रुवति- ब्रूते- २ ग. उ. प. to speak, talk & आ+ चर्- to behave, observe- (चर्- चरति- १ ग. प. प. to move, to walk, go about), अन्यायेन- तृ. वि. ए. व. of अन्याय- adjctv- unjust, improper- न्याय- just, proper- न न्याय- अन्याय- नञ् तत्पुरुष स., लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, जडवत्- like a जड- dull, stupid, frigid, वत्- suffix implies quality, च-and, न- no, not, अपि- even, also, हि- surely, indeed- all अव्ययs

बुद्धीमान माणसाने विचारल्याशिवाय कुणालाही काही सांगू नये, अयोग्य प्रश्न विचारल्यास त्याला उत्तर देऊ नये, माहिती असूनसुद्धा शुंभासारखे वागावे.

नरेंद्र गोळे
विचारल्याविना नाही, अनुचिता न बोलती ।

हेतुतः जाणुनीही ते, जाणते मौन राहती ॥

१०२७ — ०९-०७-२०२१
धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते।
असंवृतं तद्भवति ततोऽन्यदवदीर्यते ॥
महाभारत. उद्योगपर्व ५. ३५. ७०

अधर्मलब्धेन धनेन यद् छिद्रम् अपिधीयते, तद् असंवृतम् भवति ततः अन्यत् (छिद्रम्) अवदीर्यते।

When one tries to cover up his shortcomings (fault) by use of money earned by evil means, that gets eventually revealed and thereupon another fault of his also gets revealed.

अधर्मलब्धेन & धनेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of अधर्मलब्धम्- acquired by evil means- धर्म- prescribed codes of conduct, right means- न धर्मः- अधर्मः – नञ् तत्पुरुष स., लब्धम्- acquired, got- लब्ध- क. भू. धा. वि. of लभ्- लभते १ आ. प. to obtain, get- अधर्मेण लब्धम्- अधर्मलब्धम्- तृ. तत्पुरुष स. & धनम्- wealth, money, यद्- which, तद्-that, it, छिद्रम्- hole, flaw, blemish, imperfection, defect, असंवृतम्- uncovered, revealed- संवृतम्- covered, concealed- संवृत- क. भू. धा. वि. of सं+ वृ- to hide, cover – (वृ- वरति- ते, वृणोति- वृणुते & वृणाति- वृणीते- १, ५ & ९ ग. उ. प. to choose, select) & अन्यत्- other, another- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अपिधीयते & अवदीर्यते-both कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of अपि+धा- to hide, shut – (धा- दधाति- धत्ते ३ ग. उ. प. to hold) & अव+ दृ (दीर्घ)- to get split, break open, burst- (दृ (दीर्घ)- दीर्यति & दृणाति- ४ & ९ ग. प. प. to split, break open, भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प। प. to be, become, happen, ततः (ततस्)- thus, after that, thereupon- अव्यय

लबाडीने कमावलेल्या पैशांमधून कुणी आपल्यातल्या उणीवा झाकायचा प्रयत्न केला तर ते केंव्हा तरी उघडकीला येते आणि शिवाय दुसरा एकादा दोष दिसून येतो.

१०२८ — १०-०७-२०२१
कवीश्वराणां वचसां निनादैर्नदन्ति विद्यानिधयो न चान्ये।
चन्द्रोपला एव करैर्हिमांशोर्मध्ये शिलानां सरसा भवन्ति ॥

हिमांशोः करैः शिलानाम् मध्ये चन्द्रोपलाः एव सरसाः भवन्ति, (तथा) कवीश्वराणाम् वचसाम् निनादैः विद्यानिधयः नदन्ति, न च अन्ये (वचसाम् निनादैः नदन्ति)।

Just like among the pile of stone, only the moon-rock oozes under the moonlight, only well learned people respond to (enjoy) the talks of the greatest among the scholars (poets) and the others are not (able to appreciate them).

हिमांशोः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of हिमांशु- the moon- हिमम्- ice, snow, अंशुः- ray, beam of light- हिमवत् अंशवः यस्य सः-हिमांशुः- बहुव्रीही स., करैः & निनादैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of करः- ray, beam of light & निनादः- sound, buzzing, humming, शिलानाम्- स्त्री. लिं. तृ. वि. ब. व. of शिला- stone, rock, मध्ये & अन्ये- स. वि. ए. व. of मध्य- adjctv- middle, among, center & अन्य- adjctv- other, another, चन्द्रोपलाः विद्यानिधयः & सरसाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of चन्द्रोपलः (चन्द्रकान्तः)- moon-stone (suppose to ooze under moonlight)- चन्द्रः- the moon, उपलः- stone, rock- चन्द्रस्य उपलः- चन्द्रोपलः, विद्यानिधिः – treasure of knowledge, learned person- विद्या- knowledge, education, निधिः- treasure- विद्यायाः निधिः- विद्यानिधिः- both – ष. तत्पुरुष स. & सरस- adjctv- juicy, succulent- रसः- juice, sap- रसेण सह- सरसः- सहबहुव्रीही स., भवन्ति & नदन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, become, exist & नद्- नदति १ ग. प. प. to respond, sound, speak, कवीश्वराणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of कवीश्वरः- best of the poets or learned- कवि- a poet, wise man, thinker, ईश्वरः- lord, master- कवीनाम् ईश्वरः- कवीश्वरः- ष. तत्पुरुष स. वचसाम्- न. लिं. ष. वि. ब. व. of वचस्- speech, talk, न-no, not, च- and, एव- just, alone, only, mere,-all अव्ययs

ज्याप्रमाणे दगडांमधला फक्त चंद्रकांत मणीच चंद्राला पाहून द्रवतो (अशी कविकल्पना आहे), तसेच श्रेष्ठ कवींच्या रचना ऐकून विद्यावंत (रसिक) लोकच त्यांना आनंदाने दाद देतात.

१०२९ —- ११-०७-२०२१
मृदुं वै मन्यते पापो भाषमाणमशक्तिकम् ।
जितमर्थं विजानीयात्बुधो मार्दवे सति ॥

पापः, (बुधस्य) मृदुम् भाषमाणम् अशक्तिकम् वै मन्यते। बुधः मार्दवे सति, (सः पापः) जितम् अर्थम् विजानीयात्।

A wicked person considers a soft-speaking nature of a (decent) person as weakness indeed. If a mild course is adapted by a knowledgeable (decent) person, the other person would think that he has won (over his opponent)

पापः- a sinner, wicked, cruel person & बुधः- learned, knowledgeable person- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मृदुम् भाषमाणम्, अशक्तिकम्, जितम् अर्थम्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मृदु- adjctv- soft, mild, भाषमाण- speaking, talking- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of & भाष्- भाषते १ ग. आ. प. to speak, say, अशक्तिक- weak, gutless- शक्तिः- स्त्री. लिं.- power, strength, capability- न शक्तिः- अशक्तिः- नञ् तत्पुरुष स., जित- won, conquered- क. भू. धा. वि. of जि- जयति ४ ग. प. प. to win, conquer, अर्थ- meaning, purpose, मन्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of मन्- ४ ग. आ. प. to consider, think, understand, believe, मार्दवे & सति- पु. लिं. स. वि. ए. व. of मार्दव- mildness, softness & सत्- being- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, विजानीयात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वि+ ज्ञा- to be aware of- (ज्ञा- जानाति- जानीते- ९ ग. उ. प. to know, understand), वै- अव्यय- a particle of affirmation (truly, indeed)

चांगल्या माणसाचे मृदुभाषण हा त्याचा दुबळेपणा आहे असे दुष्ट माणसाला वाटते. दुसरा शहाणा माणूस हळू बोलतो म्हणजे “मी जिंकलो” असे त्याला वाटते.

१०३० —- १२-०७-२०२१
नदीनां शस्त्रपाणिनां नखीनां शृङ्गीणां तथा।
विश्वासो नैव कर्तव्य: स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ. १,श्लो.१५

नदीनाम् शस्त्रपाणिनाम् नखीनाम् शृङ्गीणाम् तथा स्त्रीषु राजकुलेषु च विश्वासः न एव कर्तव्य: (अस्ति)

One should never be sure about behaviour of a river, one who is armed with a weapon, one which bears nails or claws, one which is having horns. Like wise one should not blindly be confident about women or royal households.

नदीनाम्, शस्त्रपाणिनाम्, नखीनाम् & शृङ्गीणाम्- all in ष. वि. ब.व. of नदी- स्त्री. लिं.- river, शस्त्रपाणिन्- पु. लिं.- an armed person, one who has a weapon in hand- शस्त्रम्- न. लिं.- a weapon, पाणिः -स्त्री. लिं.- hand- शस्त्रम् पाणौ (पाण्याम्) यस्य सः- शस्त्रपाणिन्- बहुव्रीही स., नखिन्- पु. लि. -one who has nails, claws- नखः, नखम्- a nail of a finger or toe, claw- नखाः (नखानि) यस्य वर्तन्ते सः (तद्)- नखिन्- बहुव्रीही स., शृङ्गिन्- पु. लि. -one who has horns, स्त्रीषु & राजकुलेषु- with in स. वि. ब. व. of स्त्री- स्त्री. लिं.- a woman, female & राजकुलम्- न. लिं.- royal household, members of royal family- राजन्- पु. लिं.- king & कुलम्- न. लिं. race, family, house- राज्ञः कुलम्- राजकुलम्- ष. तत्पुरुष स., विश्वासः- trust, faith confidence & कर्तव्य: -to be done- कर्तव्य (also करणीय कार्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तथा- like wise, also, and, न- no, not, एव- just, mere, only नैव- never, not at all- all अव्ययs

नदीचा प्रवाह, हातात शस्त्र घेतलेला माणूस, तीक्ष्ण नखे किंवा शिंगे असलेले प्राणी, स्त्रिया आणि राजघराण्यातले लोक यांचा काही भरंवसा बाळगू नये, त्यांच्यापासून सावध राहिलेले बरे.

१०३१ — १३-०७-२०२१
नष्टं द्रव्यं लभ्यते कष्टसाध्यं नष्टा विद्या लभ्यतेऽभ्यासयुक्ता
नष्टारोग्यं सूपचारैः सुसाध्यं नष्टा वेला या गता सा गतैव ॥

(मनुष्येण) नष्टम् द्रव्यम् कष्टसाध्यम् लभ्यते, नष्टा विद्या अभ्यासयुक्ता लभ्यते, (मनुष्यस्य) नष्टारोग्यम् सूपचारैः सुसाध्यम् (भवति, परन्तु) या वेला नष्टा (तथा) गता, सा गता एव ((भवति, तस्याः पनर्प्राप्तिः अशक्या/ पनरावर्तनं अशक्यं अस्ति)।

Lost wealth can be got back by strenuous efforts, lost skill or training can be regained with steady practice, lost health can be recovered with good treatment but the time or opportunity which is once lost is as good as lost for ever.

नष्टम्-lost, destroyed- नष्ट- क. भू. धा. वि. of नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to be lost, perish, destroyed, द्रव्यम्- wealth, treasure, कष्टसाध्यम्- possible to get after efforts, struggle- कष्ट- adjctv- difficulty, hard to get, साध्यम्- adjctv- achievable, feasible, to be accomplished- साध्य- (साधनीय, साधितव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of साध्- साध्नोति५ ग. प. प. & साध्यति ४ ग. प. प. to accomplish, to bring about- कष्टेण साध्यम्- कष्टसाध्यम्- तृ. तत्पुरुष स., नष्टारोग्यम्- lost health, नष्टम्- see above, आरोग्यम्- good health- नष्टम् आरोग्यम्- नष्टारोग्यम्- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स. & सुसाध्यम् -possible easily- सु-अव्यय- prefix implies easy, good, well- सुखेन साध्यम् -तृ. तत्पुरुष स- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., नष्टा- see above, विद्या- knowledge, skill, learning, अभ्यासयुक्ता- accompanied by constant practice, अभ्यास- constant practice, study, exercise- युक्त- accompanied by, endowed with- क. भू. धा. वि. of युज्- युनक्ति युंक्ते ७ ग. उ. प. to harness, prepare, arrange- अभ्यासेण युक्तः- तृ. तत्पुरुष स., या (यद्)- who, वेला- time, opportunity, occasion, सा (तद्)- she, गता- passed, gone- गत- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., लभ्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of लभ्- लभते १ ग. आ. प. to get, सूपचारैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of सूपचार- सु-see above, उपचार- treatment, service- शोभनः उपचारः- सूपचार- समा. प्रादितत्पुरुष स., एव- mere, only, just- अव्यय

नष्ट झालेले द्रव्य कष्ट करून मिळवता येते, नाहीशी झालेली (विसरून गेलेली) विद्या अभ्यास करून पुन्हा शिकून (प्राप्त करून) घेता येते, बिघडलेले आरोग्य औषधोपचार करून सुधारता येते, पण गेलेली वेळ (आणि संधी) मात्र एकदा गेली की गेलीच. ती काही केले तरी परत येत नाही.

१०३२ — १४-०७-२०२१
श्रियो बलममात्यांश्च बलवानिह विन्दति।
यो ह्यनाढ्यः स पतितस्तदुच्छिष्टं यदल्पकम् ॥
महाभारत. शान्तिपर्व

इह बलवान् श्रियः बलम् आमात्यान् च विन्दति। यः हि अनाढ्यः सः पतितः, यद् अल्पकम् तद् उच्छिष्टम् (अस्ति)।

In this world, one who is strong and powerful tends to get all prosperity, power and good councillors. One who is poor, he is indeed a degraded person. Such a condition is demeaning. It is like satisfying on leftover

बलवान् (बलवत्)- one who is strong, mighty- (बल- strength, might, वत्- prefix implies possession, quality), यः (यद्)- who, अनाढ्यः- poor, one without any means- आढ्य- adjctv- rich, wealthy- अन् आढ्य- अनाढ्यः- नञ् तत्पुरुष स., सः (तद्)- he, पतितः- fallen, outcast, degraded- क. भू. धा. वि. of पत्- पतति १ ग. प. प. to fall, cast down- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., श्रियः- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ब. व. of श्री- wealth, prosperity, dignity, बलम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of बल- strength, आमात्यान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of आमात्य- councillor, minister, advisor, विन्दति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of विद्- विन्दति- ते ६ ग. उ. प. to get obtain, acquire, यद्- which, अल्पकम्- small, contemptible, little, तद्- that it & उच्छिष्टम्- leftover, rejected, stale- उच्छिष्ट- क. भू. धा. वि. of उद्+ शिष्- to leave as remainder, leftover- (शिष्- शेषति १ ग. प. प., ७ ग. प. प. शिनष्टि & १० ग. उ. प. शेषयति- ते- to leave as remainder)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., इह- here, in this world, च- and, हि- indeed, surely- all अव्ययs

इथे बलिष्ठ लोकांना शक्ती, संपत्ती आणि चांगले सल्लागारही मिळतात. दुबळे लोक तुच्छ हिणकस ठरतात आणि उष्ट्यावर भागवतात.

१०३३ — १५-०७-२०२१
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ।
न पावनतमं किञ्चित्सत्यादभ्यधिकं क्वचित् ॥

पारावारस्य नौः इव, स्वर्गस्य सत्यम् सोपानम् (अस्ति)। सत्यात् अभ्यधिकम् (तथा) पावनतमम् न किञ्चित् क्वचित् (अस्ति)।

Just like ship is used for crossing an ocean, the truth or virtue is the ladder to reach out to heaven. There is nothing anywhere much greater and most purifying than the truth or virtue

पारावारस्य & स्वर्गस्य- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of पारावार- across a ocean or river- पारः/रं- opposite/other bank (of a ocean or river), अवारः/रं- this side (of a ocean or river)- अवारस्य पारम् यद् तद्- पारावारम्- बहुव्रीही स. & स्वर्ग- heaven, paradise नौः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of नौ- boat, ship, सत्यम्- truth, honesty, virtue, सोपानम्- ladder, staircase, अभ्यधिकम्- more than, exceeding- अभि- अव्यय- prefix implies more, over, excessively, अधिकम्- more, greater- अधिकम् अभिकृत्य- अभ्यधिकम्- अव्ययीभाव स., पावनतमम्- holiest, पावन- adjctv- purifying, sanctifying, तम- suffix indicates superlative degree & किञ्चित्- किम्+ चित्- something, little, न किञ्चित्- nothing- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., सत्यात्- in न. लिं. पं. वि. ए. व. of सत्यम्, क्व- अव्यय- where, क्व+ चित्- क्वचित्- in some place, in some case, rarely, इव- like, similar to, न-no, not -all अव्ययs

नदी ओलांडण्यासाठी जशी नाव असते त्याप्रमाणे सत्य ही स्वर्गाची शिडी असते. सत्याहून श्रेष्ठ आणि पवित्र असे काहीही नाही.

१०३४ — १६-०७-२०२१
नष्टं नष्टमुपेक्षेत प्राप्तं प्राप्तमुपाहरेत्।
निर्विकारतयैतद्धि परमार्चनमात्मनः ॥
योगवासिष्ठः ६.३९.४४

(मनुष्यः) नष्टम् नष्टम् उपेक्षेत। (सः) प्राप्तम् प्राप्तम् निर्विकारतया उपाहरेत्।एतत् हि आत्मनः परम् अर्चनम् (भवति)

One should ignore the things he has lost or missed out in life. He should enjoy the things that are available to him or things that he is able to achieve, without attachment. This alone is the greatest worship (honouring) of the soul (आत्मन्- oneself)

नष्टम् & प्राप्तम्- both प्र. वि. & द्वि. वि.- ए. व. of नष्ट- lost, destroyed- क. भू. धा. वि. of नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to get destroyed, to be lost & प्राप्त- received, obtained- क. भू. धा. वि. of प्र+ आप्- to get, receive- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, obtain), उपेक्षेत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of उप+ ईक्ष्- to neglect, ignore (ईक्ष्- ईक्षते १ ग. आ. प. to see, observe), उपाहरेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of उपा+ हृ- to fetch about, bring about- ( हृ- हरति १ ग. प. प. to take, carry, lead) निर्विकारतया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of निर्विकारता- detachment- विकार- change of form, effect, निर् (निस्)- अव्यय- prefix implies absence, void- विकारम् निराकृत्य- निर्विकारम्- without effect, detachment- अव्ययीभाव स.- ता- suffix implies quality, possession, अर्चनम्- worship, reverence- (अर्च्- अर्चति- ते १ ग. उ. प. to worship, adore)- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., आत्मनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, soul, oneself, परम्- the supreme, highest, ultimate & हि- indeed, surely- both अव्ययs

जे नष्ट झाले आहे त्याची उपेक्षा करावी (ते विसरून जावे), जे मिळत आहे ते प्राप्त करून पण त्यात गुंतून न पडता त्याचा आनंद घ्यावा ही आत्म्याची सर्वोच्च उपासना आहे. असे केल्याने तुझा आत्मा आनंदात राहील.

१०३५ — १७-०७-२०२१
पठतो नास्ति मूर्खत्वं जपतो नास्ति पातकम्।
मौनिनः कलहो नास्ति न भयं चास्ति जाग्रतः ॥

पठतः मूर्खत्वम् न अस्ति, जपतः पातकम् न अस्ति, मौनिनः कलहः न अस्ति (तथा) जाग्रतः भयम् च न अस्ति।

A studious (reading) person does not have stupidity. A chanting (religious) person is free from any sin (crime). A person observing silence does not get involved in a fight and an attentive person does not face any danger.

पठतः, जपतः, जाग्रतः & मौनिनः- all in ष. वि. ए. व. of पठत्- reading, studying, जपत्- chanting, praying, जाग्रत्- attentive, awake- all three वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of पठ्- पठति १ ग. प. प. to read, study, learn from, जप्- जपति १ ग. प. प. to chant, mutter prayers & जागृ- जागर्ति २. ग. प. प. to be awake, be watchful, attentive & मौनिन्- a person observing a vow silence- मौनम्- silence- मौनम् आचरति इति -मौनिन्- तत्पुरुष स., मूर्खत्वम्- a stupidity- मूर्खः- a stupid, ignorant- त्व- suffix implies: quality, possession, पातकम्- a sin, crime & भयम्- fear, danger, threat- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., कलहः- a fight, quarrel- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist,च-and, न- no, not

वाचन करणारा मूर्ख रहात नाही, जप करणाऱ्याला (देवभक्ताला) पाप लागत नाही, गप्प बसणाऱ्याचे भांडण होत नाही आणि जागृत (सावध) राहणाऱ्याला भीती असत नाही.

१०३६ — १८-०७-२०२१
परिश्रमो मिताहारो भूगतावश्विनीसुतौ ।
तावनादृत्य नैवाहं वैद्यमन्यं समाश्रये ॥

परिश्रमः (तथा) मिताहारः (च) भूगतौ अश्विनीसुतौ (स्तः) । अहम्, तौ अनादृत्य, अन्यम् वैद्यम् न एव समाश्रये।

Regular exercise and controlled diet, these two are like Ashwini-twins (supposed to be celestial twin-physicians) on this earth. Disregarding these two, I will just not take recourse to any other physician.

परिश्रमः- continuous efforts, exercise- परि- अव्यय- prefix implies: excessively, successively, about- श्रमः- toil, labour, exertion- श्रमम् परिकृत्य- परिश्रमम्-अव्ययीभाव स., मिताहारः- controlled diet, food- मित- measured, controlled- क. भू. धा. वि. of मा- माति २ ग. प. प. to measure, limit & आहारः- food, diet- मितः आहारः- मिताहारः- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स., भूगतौ, अश्विनीसुतौ & तौ- पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of भूगत- भूः- स्त्री. लिं.- the earth, land, गत- situated, located, resting on- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, to set forth- भुवम् (भुवि) गतः इति- भूगतः- उपपद तत्पुरुष स., अश्विनीसुत:- अश्विनी- a nymph considered as wife of the Sun and mother of twins- Aswins, सुत- son- अश्विन्याः सुतः- अश्विनीसुत:- ष. तत्पुरुष स. & तद्- he, that, अनादृत्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अन्+ आ+ दृ- to disrespect, disregard- (दृ- द्रियते ६ ग. आ. प. to respect, honour), अहम्- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, अन्यम् & वैद्यम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अन्यः- other, another & वैद्यः- physician, doctor, समाश्रये- वर्त. प्र. पु. ए. व. of समा+ श्रि- to seek refuge with, to have recourse to- (श्रि- श्रयति-ते १ ग. उ. प. to go to, approach), न- no, not, एव- just, mere, alone- न + एव= नैव- just not- अव्ययs

मेहनत (परिश्रम) करणे आणि मर्यादित आहार (मिताहार) घेणे हे या जगातले अश्विनीकुमार (देवांचे वैद्य) आहेत. या दोघांना सोडून मी इतर कुठल्याही डॉक्टरकडे किंवा वैद्याकडे जात नाही. या दोन गोष्टी पाळल्या तर त्याची गरज पडणार नाही.

१०३७ —- १९-०७-२०२१
शब्दशास्त्रमनधीत्य य​: पुमान् वक्तुमिच्छति वच​: सभान्तरे
बन्द्धुमिच्छति वने मदोत्कटं हस्तिनं कमलनालतन्तुना ॥

य: पुमान् शब्दशास्त्रम् अनधीत्य सभान्तरे वच​: वक्तुम् इच्छति, (सः) वने मदोत्कटम् हस्तिनम् कमल-नाल- तन्तुना बन्द्धुम् इच्छति (इव स्यात्)।

One who, without studying intricacies language (systematic study of the speech) desires to open his mouth (speak) in an assembly (of learned), is like one who wants to tie down an elephant, fully in rut, by a rope made out of (delicate) lotus stems.

य​: (यद्)- who & पुमान् (पुंस्)- man, human, person-both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., शब्दशास्त्रम्- intricacies language, systematic study of speech) शब्दः- पु. लिं.- word, sound, शास्त्रम्- न. लिं.- any department of knowledge, science, systematic study- शब्दाणाम् शास्त्रम्- शब्दशास्त्रम्- ष. तत्पुरुष स.- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., वक्तुम् & बन्द्धुम्- पू. का. वा. तुमन्त हेत्वार्थक धा. सा. अव्यय of वच्- वक्ति २ ग. प. प. to say, speak & बन्ध्- बध्नाति ९ ग. प. प. to fasten, tie, bind, अनधीत्य- without studying, अधीत्य- after studying- अन् अधीत्य- अनधीत्य- नञ् तत्पुरुष स.-अधीत्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अधि+ इ- to study, learn- (इ-एति २ ग. प. प. to go), सभान्तरे & वने- न. लिं. स. वि. ए. व. of सभान्तरम्- amidst an assembly, meeting- सभा- स्त्री. लिं.- an assembly, council, अन्तर- adjctv- in the middle, inside- सभायाः अन्तरम्

  • सभान्तरम्- ष. तत्पुरुष स. & वनम्- forest, वच​: (वचस्)- speech, command- न. लिं. प्र. वि. ए. व., इच्छति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इष्- ६ ग. प. प. to desire, wish, want, मदोत्कटम् & हस्तिनम्- -both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मदोत्कट- full with rut- मद- rut, ichor or juice that exudes from the temples of an elephant, उत्कट- adjctv- excessive, overflowing -मदेन उत्कटः- मदोत्कटः- तृ. तत्पुरुष स & हस्तिन्- an elephant, कमलनालतन्तुना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of कमलनालतन्तु- कमल- न. लिं.- lotus, water lily, नाल- न..लिं.- a hollow stalk, tubular stem, तन्तु- पु. लिं.- cord, thread- कमलस्य नालम्- कमलनालम् & कमलनालानाम् तन्तुः- कमलनालतन्तुः – both ष. तत्पुरुष स.

जो माणूस शब्दांच्या शास्त्राचा अभ्यास न करताच (विद्वानांच्या) सभांमध्ये भाषण करायची इच्छा धरतो तो रानातल्या मदोन्मत्त हत्तीला कमळाच्या (नाजुक) तंतूंनी बांधण्याचा (निष्फळ) प्रयत्न करणाऱ्यासारखा आहे. भाषेवर चांगले प्रभुत्व असणे हे उत्कृष्ट भाषण करण्याची पहिली पायरी असते.

१०३८ — २०-०७-२०२१
आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृतं संनियच्छता।
दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान् ॥
महाभारत शान्तिपर्व १२.२७३.२९

(राज्ञा/प्रशासकेण) दुष्कृतम् संनियच्छता, आत्मा एव आदौ नियन्तव्यः (भवति)। (सः अपराधिनः) बन्धून् अनन्तरान् च अपि महादण्डैः दण्डयेत् ।

One (a king or an administrator), who wants control the wrong doings of others, he should first just control his own self (from doing any wrong things). He should also impose stiff punishments (to erring) relatives and close companions.

दुष्कृतम्- wrong doing, bad thing, wicked thing- दुरितम् कृतम्- दुष्कृतम्- समा. प्रादितत्पुरुष स. in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. (दुर् /दुस्-अव्यय- implies bad, evil & कृत- doing, done, committed- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make), संनियच्छता- पु. लि. तृ. वि. ए. व. of संनियच्छत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of संनि+ यम्- to curb, restrain, control- (यम्- यच्छति १ ग. प. प. to curb, control), आत्मा & नियन्तव्यः- पु. लि. प्र. वि. ए. व. of आत्मन्- oneself, one’s own & नियन्तव्य- (also नियम्य & नियमनीय) – to be controlled, restrained- क. वि. धा. वि. of नि+ यम्- to control, curb – see above), बन्धून् & अनन्तरान्- both in- पु. लि. द्वि. वि. ब. व. of बन्धु- brother, relative & अनन्तर- immediate, close, neighbouring- (अन्तर-adjctv- situated outside, other- अन् अन्तर- अनन्तर- close, one’s own- नञ् तत्पुरुष स.), महादण्डैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of महादण्ड- heavy fine, stiff punishment- महत्- big, great, दण्ड- punishment- महत् दण्डम्- महादण्डम्- समा. प्रादितत्पुरुष स., दण्डयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of दण्ड्- दण्डयति- ते १० ग. उ. प. to punish, fine, एव- just, mere, alone, च- and, अपि- also, even-all अव्ययs

इतरांनी दुष्कृत्ये करू नयेत असे ज्या राजाला (किंवा प्रशासकाला) वाटत असेल, त्याने आधी स्वतःवर नियंत्रण ठेवावे, तसेच आपल्या आप्तेष्टांनी केलेल्या गुन्ह्यांसाठी त्यांना कठोर शासन करावे.

१०३९ — २१-०७-२०२१
सुशीलो मातृपुण्येन पितृपुण्येन पण्डितः।
दातृत्वं वंशपुण्येन आत्मपुण्येन सभाग्यतः ॥

(मनुष्यः) मातृपुण्येन सुशीलः (भवति), पितृपुण्येन पण्डितः (भवति), दातृत्वम् वंशपुण्येन (प्राप्नोति तथा) आत्मपुण्येन सभाग्यतः (भवति)।

A man inherits good character from his mother. He inherits intelligence from his father. Philanthropic nature comes with the family tradition but prosperity comes due to one’s own meritorious deeds.

मातृपुण्येन, पितृपुण्येन, वंशपुण्येन & आत्मपुण्येन- al in न. लिं. तृ. वि. ए. व. of मातृपुण्यम्- mother’s meritorious deeds- मातृ- mother, पुण्यम्- meritorious deed- मातुः पुण्यम्- मातृपुण्यम्, पितृपुण्यम्- father’s meritorious deeds, पितृ- father- पितुः पुण्यम्- पितृपुण्यम्, वंशपुण्यम्- meritorious deeds of the family- वंशम्- family, forefathers- वंशस्य पुण्यम्- वंशपुण्यम् & आत्मपुण्यम्- meritorious deeds of himself- आत्मन्- oneself, one’s own- आत्मनः पुण्यम्- आत्मपुण्यम्- all ष. तत्पुरुष स., सुशीलः- well mannered, one having good character- शीलम्- character, nature- सु- अव्यय- a particle prefixed implies: good, noble- सुभगम् शीलम् यस्य सः- सुशीलः- बहुव्रीही स., पण्डितः- knowledgeable, expert, intelligent & सभाग्यतः- one with fortune, prosperity- भाग्यम्- good fortune, prosperity- भाग्येन सह- सभाग्यम्- सहबहुव्रीही स.- तः(तस्)- suffix implies possession, having- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दातृत्वम्- generosity, philanthropic nature- दातृ- giver, donor, त्व- suffix implies quality, possession- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व.

आईच्या पुण्याने माणूस सुशील होतो, पित्याच्या पुण्यामुळे विद्वान होतो, घराण्याच्या पुण्यामुळे दानशूर होतो आणि स्वतःच्या पुण्याने भाग्यवान होतो

१०४० —- २२-०७-२०२१
क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम्।
क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृद्ध्यते ॥
महाभारत-अनुशासन पर्व १३.९.१०

पुरुषकारः क्षेत्रम् (इति) उदाहृतम्, दैवम् तु बीजम् (इति उदाहृतम्), ततः क्षेत्रबीजसमायोगात् सस्यम् समृद्ध्यते।

It is said that (sincere) efforts of a man is like a furtile soil, on the other hand, the destiny (fate) is like a seed. By proper union of these two soil and the seed, a produce of any plant flourishes.

पुरुषकारः- efforts of a man पुरुषः- man, person, कार- adjctv- effort, exertion- पुरुषस्य कारः- पुरुषकारः- ष तत्पुरुष स.- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षेत्रम्- field, area, soil, ground, उदाहृतम्- said, illustrated, narrated- उदाहृत- क. भू. धा. वि. of उद्+ आ + हृ- to declare, say- (हृ- हरति-ते १ ग. उ. प. to take, carry, convey), बीजम्- seed, सस्यम्- produce of any plant, corn, plant & दैवम्- fate, destiny, fortune- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षेत्रबीजसमायोगात्- पं वि. ए. व. of क्षेत्रबीजसमायोग- union of field and seed- क्षेत्रम्- field, बीजम्-seed, समायोग- union, combination, meeting- क्षेत्रम् च बीजम् च- क्षेत्रबीजम्- द्वंद्व स., क्षेत्रबीजयोः समायोगः- क्षेत्रबीजसमायोगः- ष. तत्पुरुष स., समृद्ध्यते- कर्मणि प्रयोग सं+ ऋध् to thrive, prosper- (ऋध्- ऋध्यति, ऋध्नोति- ४ & ५ ग. प. प. to flourish, prosper), तु- but, on the other hand, ततः (ततस्)- then, from that, thereupon- both अव्ययs

माणसाचे प्रयत्न हे सुपीक शेतासारखे असतात, त्यात नशीबाचे बियाणे पडले तर त्या दोघांच्या संयोगाने भरघोस पीक येते.

१०४१ —- २३-०७-२०२१
यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्।
स्वजनो श्वजनो माऽभूत्सकलं शकलं सकृत्शकृत् ॥

पुत्र, यदि अपि बहु न अधीषे, तथा अपि व्याकरणम् पठ, (यथा) स्वजनः श्वजनः मा अभूत्, सकलम् शकलम् (मा अभूत्,) सकृत् शकृत् (मा अभूत्)

My son, even if you do not study much, even then do study grammar, so that you do not commit blunders like ‘fragment’ instead of ‘entire’, ‘excrement’ instead of ‘once’ and ‘dogs’ instead of one’s own people.

पुत्र- son, child- पु. लिं. सं. वि. ए. व., अधीषे- आ. प. सामान्य भविष्य. द्वि. पु. ए. व. of अधि+ इ- (अधीते) to study, learn- (इ-एति २ ग. प. प. to go), व्याकरणम्- grammar, decomposition, analysis- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., पठ- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of पठ्- पठति- १ ग. प. प. to read, study, स्वजनः- relation, own people- स्व- pronominal adjctv- one’s own, belonging to oneself, जन- a creature, people, man- स्वस्य जनः- स्वजनः-ष. तत्पुरुष स., श्वजनः- group of dogs- श्वन्- पु. लिं.-a dog- श्वा जनः- श्वजनः- समा. प्रादितत्पुरुष स.- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सकलम्-adjctv- entire, all, whole, शकलम्- fragment, bit, piece, शकृत्- excrement, ordure- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अभूत्- सामान्य भूत. तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प., सकृत्- once, at one time, formerly, यदि- in case, if, तथा- that way, like that, thus, अपि- even, also, बहु- much, large, huge, न- no, not, मा- a particle of prohibition- that not, lest- all अव्ययs

अरे बाळा, तू जरी फार काही शिकला नाहीस तरी व्याकरणाचा अभ्यास कर. मग आपली माणसे (स्वजन) आणि कुत्र्यांचा घोळका (श्वजन), सर्व (सकल) आणि तुकडा (शकल), चांगले काम (सकृत) आणि विष्ठा (शकृत) यात गोंधळ करणार नाहीस.

१०४२ —– २४-०७-२०२१
माधुर्यमक्षरव्यक्ति: पदच्छेदस्तु सुस्वर​:।
धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठके गुणा: ॥

पाठके तु, माधुर्यम्, अक्षरव्यक्ति:, पदच्छेदः, सुस्वर​:, धैर्यम् (तथा) लयसमर्थम् च एते षड् गुणा: (भवन्ति)

Pleasing nature, clear pronunciation, proper pausing while narrating, good voice, steadiness and ability to have deep concentration, these six are really the qualities required in a good public speaker (teacher, preacher).

पाठके- पु. लिं. स. वि. ए. व. of पाठक- teacher, public reader, scholar, माधुर्यम्- exquisite beauty, pleasantness, धैर्यम्- boldness, composure, steadiness & लयसमर्थम्- ability to have deep concentration- लय- exclusive devotion, deep concentration, a pause, समर्थम्- strength, power, force- लये समर्थम्- लयसमर्थम्- स. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अक्षरव्यक्ति:- clear pronunciation- अक्षर- alphabet, word, syllable, व्यक्तिः- clarity, perception, distinctness- अक्षराणाम् व्यक्तिः- अक्षरव्यक्ति:- ष. तत्पुरुष स.- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पदच्छेदः- separation of words- पदः- step, position, tread, छेदः- dividing, cutting, separation- पदानाम् छेदः- पदच्छेदः-ष. तत्पुरुष स. & सुस्वर​: – melodious voice- स्वर​: – voice, tone, सु- अव्यय- prefix implies good, beautiful- सुभगः स्वर​: – सुस्वर​: -समा. प्रादितत्पुरुष स.- both in -पु. लिं. प्र. वि. ए. व., एते, षड् & गुणाः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, it, षड् (षट्)- six & गुण- quality, virtue, तु- but, on the other hand, च-and- both अव्ययs

गोड स्वभाव, स्पष्ट उच्चार, मध्ये मध्ये थोडे थांबत सावकाश बोलणे, गोड आवाज, धीर धरणे आणि एकाग्रता हे चांगल्या शिक्षकाचे व व्याख्यात्याचे सहा गुण आहेत.

१०४३ — २५-०७-२०२१
प्रवारणं तु बालानां पूर्वं कार्यमिति श्रुतिः।
तस्मात् प्रवारणं पूर्वमर्हः पार्थो धनंजयः ॥
महाभारत. उद्योगपर्व अ.७ श्लो. १७

प्रवारणम् तु बालानाम् पूर्वम् कार्यम् इति श्रुतिः (अस्ति)। तस्मात् पार्थः, धनंजयः प्रवारणम् पूर्वम् अर्हः (भवति)।

(Said by Shrikrishna to Duryodhana when he and Arjuna had gone to him to seek his help during forthcoming Mahabharat War)
A time-honored saying is that desire of a younger person is to be attended to on priority (first). Therefore Dhananjay- Partha (Arjuna) deserves to be satisfied beforehand (first).

प्रवारणम्- न. लिं. प्र. & द्वि. वि. ए. व. of प्रवारण- satisfying, priority of choice, prohibition, बालानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of बल- young person, child, कार्यम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of कार्य- (also करणीय, कर्तव्य, कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ-करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make), श्रुतिः- a Vedic or sacred text, dictate, practice- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., तस्मात्- therefore, hence- पु/न. पं वि. ए. व. of तद्-that, it, पार्थः- a metronymic of Arjuna, धनंजयः- Arjuna -(सर्वाञ्जनपदाञ्जित्वा वित्तमादाय केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनंजयं), अर्हः- adjctv- worthy, deserving, having a claim to- all in – पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पूर्वम्- before, first, beforehand, तु- but, on the other hand, इति- this, in this manner-all अव्ययs,

लहानांचे समाधान आधी करावे असे सांगितले (ऐकले) जाते. म्हणून मी आधी अर्जुनाला काय पाहिजे ते ऐकणार आहे. असे श्रीकृष्णाने दुर्योधनाला सांगितले.

१०४४ — २६-०७-२०२१
प्रियं वा यदि वा द्वेष्यं शुभं वा यदि वाशुभम् ।
अपृष्टोऽपि हितं ब्रूयाद् यस्य नेच्छेत् पराभवम् ॥

(मनुष्यः) यस्य न इच्छेत् पराभवम् (तस्य), यदि वा प्रियम् वा द्वेष्यम्, यदि वा शुभम् वा अशुभम्, अपृष्टः अपि, हितम् ब्रूयात्।

One should speak out without any hesitation sound and proper advice to a person, whose failure or defeat he would not desire to see, even if it is liked by him or disliked (hated) by him and even if it is pleasant one or unpleasant one.

यस्य- whose- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्, इच्छेत् & ब्रूयात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of इष्- इच्छति ६. ग. प. प. to desire, want & ब्रू- ब्रवीति- ब्रूते २ ग. उ. प. to speak, talk, पराभवम् & हितम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पराभव- defeat, failure & हित- proper, beneficial, sound, advantageous- क. भू. धा. वि. of हि- हिनोति- ५ ग. प. प. to promote, gratify, incite, please, प्रियम्- pleasing, desirable, liked- (प्री- प्रीणाति प्रीणीते ९ ग. उ. प. to please, delight), द्वेष्यम्- hated, disliked- द्वेष्य- (द्विषितव्य & द्विषनीय)- to be hated, disagreeable- क. वि. धा. सा. वि. of द्विष्- द्वेष्टि द्विष्टे २ ग. उ. प. to hate, dislike, शुभम्- auspicious, lucky, bright- न शुभम्- अशुभम्- नञ् तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अपृष्टः- without being asked- न पृष्टः- अपृष्टः- नञ् तत्पुरुष स.- पृष्ट- क. भू. धा. वि. of प्रच्छ्- पृच्छति- ६ ग. प. प. to ask, , question- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न -no, not, यदि- in case, if, वा- or, if, अपि- even, also, and- all अव्ययs

शुभ असो किंवा अशुभ असो, आवडेल अशी असो किंवा आवडणार नाही अशी असो, पण ती गोष्ट ज्या माणसाचा पराभव होऊ नये अशी इच्छा असेल त्याच्या हिताची असेल तर त्याने विचारले नाही तरी ती त्याला सांगावी.

१०४५ — २७-०७-२०२१
यत्कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात्परितोषोऽन्तरात्मनः ।
तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत् ॥
मनुस्मृतिः ४/१६१

(मनुष्यः) यद् कर्म कुर्वतः अस्य अन्तरात्मनः परितोषः स्यात्, (सः) तद् (कर्म) प्रयत्नेन कुर्वीत, (सः) विपरीतम् (कर्म) तु वर्जयेत्।

A work, which while doing, one gets perfect satisfaction of his heart (soul), he should strive hard to do that work. On the other hand, the work he dislikes should be given up (avoided).

यद्- which, कर्म (कर्मन्)- work, project, doing, तद्- that, it & विपरीतम्- adjctv- contrary, opposite, reverse, inverse -(वि- अव्यय- prefix to noun implies- reverse, opposite- परीत- surrounded, seized- क. भू. धा. वि. of परि+ इ- to surround, encompass- इ- एति २ ग. प. प. to go)- all in न. लिं. द्वि. वि. ए..व., कुर्वतः, अस्य & अन्तरात्मनः- all in पु. लिं. ष. वि. ए..व. of- कुर्वत्- doing, engaged in- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, इदम्- he & अन्तरात्मन्- the inmost spirit or soul, mind, heart- अन्तर्- अव्यय- prefix to noun implies: inside, within, interior & आत्मन्- पु. लिं.- soul, oneself, one’s own, परितोषः- supreme satisfaction- परि- अव्यय- prefix to noun implies: very much, excessively, complete, तोषः- satisfaction, pleasure, joy- (तुष्- तुष्यति ४ ग. प. प. to be pleased), स्यात्, कुर्वीत & वर्जयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, कृ- आ. प.- to do- (see above) & वृज्- वर्जति-१ ग. प. प. & वर्जयति- ते १० ग. उ. प. to avoid, shun, प्रयत्नेन- तृ. वि. ए. व. of प्रयत्न- effort, exertion, endeavour, तु- but, on the other hand- अव्यय

जे काम करत असतांना माणसाच्या अंतरात्म्याला संतोष होतो असे काम त्याने प्रयत्नपूर्वक करावे. संतोष होत नसेल तर ते काम वर्ज्य करावे.

१०४६ — २८-०७-२०२१
द्वेष्यो न साधुर्भवति मेधावी न पंडितः।
प्रिये शुभानि कार्याणि द्वेष्ये पापानि चैव हि ॥
महाभारत – विदुरनीति अ. ३९ श्लो.
पाठभेद : द्वेष्यो न साधुर्भवति मेधावी न पण्डितः ।
प्रिये शुभानि कर्माणि द्वेष्ये पापानि भारत ॥

द्वेष्यः साधुः न भवति, मेधावी न (भवति), पंडितः (न भवति)। प्रिये कार्याणि शुभानि (भवति), द्वेष्ये (कार्याणि) पापानि च एव हि (भवति)।

One who is disliked or hateful, he is not considered a noble person, he is not considered as an intelligent person, nor he is considered as a scholar. Acts of a beloved person are judged as very virtuous deeds while those of a disliked person are indeed sinful or wicked only.

द्वेष्यः- hateful, disagreeable, to be disliked- द्वेष्य- (द्विषनीय & द्विषितव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of द्विष्- द्विष्टि द्विष्टे २ ग. उ. प. to hate, dislike, साधुः- a noble, saintly person, मेधावी (मेधावीन्)- learned or intelligent person, scholar & पंडितः- an expert, a knowledgeable person, wise man- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist, to happen, प्रिये & द्वेष्ये- both in पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of प्रिय- adjctv- pleasing, likeable & द्वेष्य- hateful- (see above), कार्याणि, शुभानि & पापानि- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of कार्यम्- work, doing, act- कार्य- (also कर्तव्य, करणीय & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, शुभम्- auspicious, lucky, good & पापम्- sinful, evil, wicked, न- no, not, च- and, एव- just, mere, only, हि- surely, indeed- all अव्ययs

ज्याचा द्वेष केला जातो असा माणूस सज्जन नसतो, बुद्धिमान किंवा विद्वानही नसतो (असे वाटते), प्रेमपूर्वक कामे शुभ असतात, द्वेषामधून पापे होतात.

१०४७ — २९-०७-२०२१
यस्मिन् देशे न सम्मानो न वृत्तिर्न च बान्धवाः।
न च विद्यागमोSप्यस्त्ति वासस्तत्र न कारयेत् ॥
पाठभेद:. न च विद्यागमः कश्चिद् न तत्र दिवसं वसेत्।
चाणक्य नीतिदर्पण अ. १, श्लो ८

यस्मिन् देशे न सम्मानः (अस्ति), न वृत्तिः (अस्ति), न च बान्धवाः (सन्ति), न च विद्यागमः अपि अस्त्ति तत्र (कोsपि) वासः न कारयेत्। पाभे:(न च कश्चित् विद्यागमः (अस्ति), तत्र (कोsपि) दिवसम् न वसेत्)।

In a place or a country where there is no respect for an individual, where there is no worthwhile occupation available, where there no relatives living and not even facility for acquisition of little bit of knowledge is available, one should not stay in such a place (not stay there even for a day)

यस्मिन्- in which & देशे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of यद्- which & देशः- country, region place, वृत्तिः- occupation, business, means of existence- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., बान्धवाः- in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of बान्धव- relation, kinsman, अस्त्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be,to exist, कारयेत्- प्रयोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, सम्मानः- dignity, honour, वासः- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वासस्- lodging for the night stay , कश्चित्- some, little bit, विद्यागमः- facility of learning, possibility of gaining knowledge- विद्या- स्त्री. लिं.- knowledge, education, learning- आगमः- acquisition, course, arrival, coming- विद्यायाः आगमः- विद्यागमः- ष. तत्पुरुष स.-all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दिवसम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दिवस-day, वसेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वस्- वसति १ ग. प. प. to live, stay, dwell, अपि-even, also, तत्र- there, in that place, न- no, not, च- and- all अव्ययs

ज्या देशात सन्मान मिळत नाही, कामधंदा नसतो, नातेवाईक नसतात, शिक्षण घेण्याचीही सोय नसते अशा ठिकाणी माणसाने एक दिवसदेखील राहू नये.

नरेंद्र गोळे
जये देशी न सन्मान, नाही कार्य न बांधव ।

विद्यार्जनही ना शक्य, राहू तेथ मुळी नये ॥ – अनुष्टुप्‌

१०४८ —— ३०-०७-२०२१
यावदस्खलितं तावत् सुखं याति सभे पथि l
सकृच्च स्खलितं किञ्चिद् विषमं च पदे पदे ॥

यावत् सभे पथि अस्खलितम् (याति), तावत् सुखम् याति। सकृत् च किञ्चिद् स्खलितम् (याति), विषमम् च पदे पदे (याति)।

As long as one travels on a smooth road, he moves on happily. But, when he stumbles just once, he faces troubles very often (at every step)
(Here the author stresses need to hold on to strict discipline. Even accidentally if one stumbles just once, he is likely to repeat the mistake/ bad habit again and again)

स्खलितम्- stumbled, fallen, slipped- स्खलित- क. भू. धा. वि. of स्खल्- स्खलति-१. ग. प. प. to stumble, fall, slip, न स्खलितम्- अस्खलितम्- नञ् तत्पुरुष स.- steady, firm, unhurt, सुखम्- happily, joyfully, किञ्चित्- (किम्+ चित्)- little, some, विषमम्- rough, odd, rugged, troublesome- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of या- २ ग. प. प. to go, move, proceed, सभे & पथि- पु. लिं. स. वि. ए. व. of सभ- proper, leveled, refined & पथिन्- road, path, पदे- न. लिं. स. वि. ए. व. of पदम्- step, foot, पदे पदे- at every step, यावत्- till which time, until, as long as, तावत्- till that time, till such time, सकृत्- just once, one occasion- all अव्ययs

एकादा माणूस चांगल्या मार्गावरून जोपर्यंत व्यवस्थितपणे चालत आहे तोपर्यंत तो सुखी आहे, पण त्याला एकदा का ठेच लागली (किंवा पाय घसरला) की तो पुन्हा पुन्हा अडखळत किंवा पडत राहतो. म्हणून माणसाने नेहमीच काळजीपूर्वक रहावे आणि आपली वागणूक चांगली ठेवावी..


१०४९ — ३१-०७-२०२१
वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः।
स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति॥
महाभारत- विदुरनीतिः

यः (मनुष्यः) वनस्पतेः अपक्वानि फलानि प्रचिनोति, सः तेभ्यः (फलेभ्यः) रसम् न आप्नोति (तथा) अस्य बीजम् च विनश्यति।

One who plucks fruits from the trees, that are not properly matured, that person will not get the juice from out of those fruits and the seed/seeds of that fruit also gets/get destroyed.

यः & सः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who & तद्- he, वनस्पतेः- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of वनस्पति- fruit bearing tree, tree in general & तेभ्यः- न. लिं. पं. वि. ब. व. of तद्- it, he, अपक्वानि & फलानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of अपक्वम्- unripened, raw- पक्व- adjctv- ripe, cooked, mature- न पक्व- अपक्व- नञ् तत्पुरुष स. & फल- fruit, प्रचिनोति, विनश्यति & आप्नोति- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ चि- to gather, collect- (चि- चिनोति- चिनुते ५ ग. उ. प. to pick, collect), वि+ नश्- to get destroyed, perished- (नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to be lost, vanish) & आप्- ५ ग. प. प. to get, obtain, रसम्- juice, essence- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., अस्य- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of इदम्- he, it, बीजम्- seed- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not & च- and- both अव्ययs

जो माणूस न पिकलेले फळ झाडावरून तोडतो त्याला त्या फळाचा गोड रस तर मिळत नाहीच, त्या फलातले बीजसुद्धा नष्ट होते. म्हणून असे म्हंटले आहे, “धीर धरी रे धीरापोटी. फळे रसाळ गोमटी।”

१०५० — ०१-०८-२०२१
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा ।
यश्च क्रुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः ॥
महाभारत. विदुरनीतिः

यः स्वयम् तथा वर्तमानः (अपि), परम् दोषेण क्षिपति, अनीशानः च क्रुध्यति, सः नरः मूढतमः (भवति)।

Even while having shortcomings or defects in his own person, one who blames other person for those shortcomings, one who not having any power or authority shows his anger on others, that man is indeed a greatest fool (stupidest person)

यः(यद्)- who, वर्तमानः- being, वर्तमान- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist, अनीशानः- not being having any authority or power, powerless -(ईश्- ईष्टे २ ग. प. प. to rule, to be master of- ईश- adjctv- master, powerful)- ईशानः- ruler, master, lord- अन् ईशानः- नञ् तत्पुरुष स., सः (तद्)- he, that, नरः- man, person & मूढतमः- a greatest fool, stupidest- मूढः- stupid, fool, intoxicated- मूढ- क. भू. धा. वि. of मुह्- मुह्यति ४ ग. प. प. to be senseless, stupid & तम- suffix indicates superlative degree- all in पु. लिं. प्र. वि. ए..व., परम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पर- another person, stranger, दोषेण- तृ. वि. ए. व. of दोष- fault, defect, blame, shortcoming, क्षिपति & क्रुध्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of क्षिप्- क्षिपति- ते- ६ ग. उ. प. to cast, to fix on, to abuse & क्रुध्- ४ ग. प. प. to be angry, च- and, स्वयम्- oneself, one’s own, तथा- like that, in that way-all अव्ययs

जो माणूस स्वतःमध्ये दोष असतांना ते दुसऱ्यावर ढकलतो आणि हातात काही बळ नसतांना उगाच त्रागा करतो तो सर्वात मोठा मूर्ख ठरतो.

१०५१ —- ०२-०८-२०२१
लक्ष्मीर्वसति जिह्वाग्रे जिह्वाग्रे मित्रबान्धवाः।
जिह्वाग्रे बन्धनं प्राप्तं जिह्वाग्रे मरणं ध्रुवम् ॥
सुभाषितरत्नभाण्डरगार

जिह्वाग्रे लक्ष्मीः वसति, जिह्वाग्रे मित्रबान्धवाः (सन्ति)। जिह्वाग्रे बन्धनम् प्राप्तम् (भवति)। जिह्वाग्रे मरणम् ध्रुवम् (अस्ति)।

(A manner in which one speaks enables him to achieve great success or bring upon him worst calamity) On one’s tip of the tongue lies Goddess of Wealth (Lakshmi). On the tip of tongue depends success in getting friends and kinsmen. By speaking one will get involved in bondage or in certain cases sure to get himself ruined (face death)

जिह्वाग्रे- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of जिह्वाग्र- tip of the tongue- जिह्वा- स्त्री. लिं. -tongue, अग्र- adjctv- tip, foremost point- जिह्वायाः अग्रम्- जिह्वाग्रम्- ष. तत्पुरुष स, लक्ष्मीः- Goddess of wealth, wealth, prosperity- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., वसति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वस्- १ ग. प. प. to stay, dwell, live, मित्रबान्धवाः- – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मित्रबान्धवः- friends and kinsmen- मित्रम्- न. लिं.- friend, बान्धवः- relative, kinsman- मित्रम् च बान्धवः च- मित्रबान्धवः- द्वंद्व स., बन्धनम्- bondage, act of binding, a bond, प्राप्तम्- obtained, achieved- प्राप्त- क. भू. धा. वि. of प्र+ आप्- to get, receive- (आप्- आप्नोति- ५ ग. प. प. to get, obtain), मरणम्- death, destruction, ध्रुवम्- adjctv- certain, surly, eternal- all in -न. लिं. प्र. वि. ए. व.

जिभेच्या अग्रावर लक्ष्मीचा वास असतो, जिभेच्या अग्रावर मित्र आणि आप्त सतात, जिभेच्या अग्रावर बंधन पडते आणि जिभेच्या अग्रावर नक्की मगणही येते.

बोलण्यामधूचच संपत्ती मिळते किंवा आप्तेष्ट जुळतात किंवा बांधले जातो किंवा मरणही ओढवते, त्यामुळे माणसाने विचार करून बोलावे.

१०५२ — ०३-०८-२०२१
न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते सूक्ष्मो धर्मस्तरसा सेवितव्यः।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्रीः मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥.
महाभारत विदुरनीति ३६.७१

बलम् यद् मृदुना विरुध्यते तद् न (बलम् अस्ति), धर्मः सूक्ष्मः (तथा) तरसा सेवितव्यः (भवति)। क्रूरसमाहिता श्रीः
प्रध्वंसिनी (भवति)। मृदुप्रौढा (श्रीः) पुत्रपौत्रान् गच्छति ।

Power or strength that is without touch of tenderness (gentleness) is no strength at all. Prescribed codes of conduct (Dharma) are precise (delicate) and need to be followed with vigour. The wealth that has been accumulated by cruel means is terribly destructive. The wealth or prosperity that has grown by gentle means reaches even to children and grandchildren.

बलम्- power, strength, might, यद्- which, तद्- that, it- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., मृदुना & तरसा- पु/न. तृ. वि. ए. व. of मृदु- adjctv- soft, tender, mild, gentle & तरस्- न. लिं.- vigour, strength, speed, विरुध्यते- कर्मणि प्रयोग आ. प. तृ. पु. ए. व. of वि+ रुध्- to oppose, obstruct- (रुध्- रुणद्धि रुंद्धे ७ ग. उ. प. to obstruct, hinder), धर्मः- prescribed codes of conduct, religion, सूक्ष्मः- adjctv- subtle, delicate, exquisite, precise & सेवितव्यः- to be attended to, to be followed- सेवितव्य- (also- सेवनीय & सेव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of सेव्- सेवते १ ग. आ. प. to attend to, serve- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., क्रूरसमाहिता- accumulated by cruel means -क्रूर- cruel, wicked, समाहित- collected, accumulated- क. भू. धा. वि. of सम्+ आ+हि- to collect, gather – (हि- हिनोति ५ ग. प. प. to cast, discharge), श्रीः- wealth, prosperity, प्रध्वंसिनी- (प्रध्वंसिन्)- destructive, ruinous- (ध्वंस्- ध्वंसते १ ग..आ. प. to ruin, perish) & मृदुप्रौढा- grown by gentle means- (मृदु- tender soft, प्रौढ- full-grown, matured, grown- मृदुना प्रौढः- मृदुप्रौढः- तृ. तत्पुरुष. स.)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पुत्रपौत्रान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of पुत्रपौत्रः- child & grandchild- पुत्र- child, पौत्रः- grandchild- पुत्रः च. पौत्रः च – पुत्रपौत्रः- द्वंद्व स., गच्छति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of गम्- १ ग. प. प. to go, reach, न- no, not

जी शक्ती कोमलतेच्या विरुद्ध वापरली जात असेल ती खरी शक्तीच नाही. धर्माचे पालन बारकाईने आणि सशक्तपणे केले पाहिजे. क्रूरपणाने मिळवलेली संपत्ती विध्वंसक होते आणि सहृदयपणे (कोमलतेने) कमावलेले धन मुलांनातवंडांपर्यंत पोचते.

१०५३ — ०४-०८-२०२१
दु:खेन श्लिष्यते भिन्नं श्लिष्टं दु:खेन भिद्यते।
भिन्ना श्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥
महाभारत शान्तिपर्व १११.८५

भिन्नम् दु:खेन श्लिष्यते, श्लिष्टम् दु:खेन भिद्यते। या प्रीतिः तु भिन्ना श्लिष्टा, सा स्नेहेन न वर्तते।

Relationship that has been broken gets united in the times of sorrow or trouble and the closeness that normally exists gets broken away when calamities occur. But the relationship that gets broken once and gets closer again does not get back easily to true friendliness.

श्लिष्यते & भिद्यते- both in कर्मणि तृ. पु. ए. व. of श्लिष्- श्लिष्यति- ४ ग. प. प. to come together, embrace, stick, join & भिद्- भिनत्ति- भिंत्ते ७ ग. उ. प. to divide, cut into parts break, भिन्नम्- separated, divided, broken- भिन्न- क. भू. धा. वि. of भिद्- see above & श्लिष्टम्- united, joined- श्लिष्ट- क. भू. धा. वि. of -श्लिष्- see above- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., दु:खेन & स्नेहेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of दु:ख- sorrow, difficult time, misery & स्नेह- friendship, intimacy, या- (यद्)- which, प्रीतिः -love, affection, delight, भिन्ना- separated, divided, broken, श्लिष्टा- united, joined & सा- (तद्)- she- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., वर्तते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृत्- १ ग. आ. प. to behave, to remain, take place, तु -but, on the other hand, न-no, not- both अव्ययs

काही तुटलेली नाती दुःखामुळे जोडली जातात, काही जुळलेली नाती दुःखामुळे (संकटामुळे) भंग पावतात पण एकदा तुटलेली नाती पुन्हा जुळली तरी ती तितकी स्नेहाची रहात नाहीत.

१०५४ — ०५-०८-२०२१
प्रेरकः सूचकश्चैव वाचको दर्शकस्तथा।
शिक्षको बोधकश्चैव षडेते गुरवः स्मृताः ॥

प्रेरकः, सूचकः च एव वाचकः दर्शकः तथा, शिक्षकः बोधकः च एव एते षड् गुरवः स्मृताः (भवन्ति)।

An impeller, an indicator, a reader (reciter), a demonstrator, a teacher and a councillor, these six are said to be preceptors (Gurus).

प्रेरकः-an impeller, sender- (प्र + ईर- to propel, send forth- ईर्- ईर्ते- २ ग. आ. प. to go, shake, rise), सूचकः- an indicator, the reader, informer- (सूच्- सूचयति- ते १० ग. उ. प. to point out, show) वाचकः- speaker, reader, reciter- (वच्- वक्ति २ ग. प. प. to speak, talk- वाचयति-ते- recites, reads), दर्शकः- demonstrator, exhibitor- (दृश्- दर्शयति-ते १० ग. उ. प. to demonstrate, prove, show), शिक्षकः- teacher, instructor- (शिक्ष्- शिक्षते १ ग. आ. प. to learn, study) & बोधकः – councillor, advisor- (बुध्- १ ग. उ. प. बोधति-ते & ४ ग. आ. प. बुध्यते- to understand, comprehend- बोधयति-ते- advices, acquaints)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., एते- (these), षड्, गुरवः & स्मृताः – all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, षष्- six, गुरु- teacher, preceptor, elder, respectable person & स्मृत- remembered, said to be, borne, – क. भू. धा. वि. of स्मृ- स्मरति १ ग. प. प. to keep in mind, remember, च- and, एव- just, only, mere & तथा- like that, and- all अव्ययs

जो (परमार्थाची) प्रेरणा देतो, जो सुचवतो, जो (धार्मिक ग्रंथ) वाचून दाखवतो, जो मार्ग दाखवतो, जो शिक्षण देतो आणि जो प्रबोधन करतो हे सहा गुरु आहेत असे सांगितले जाते.

१०५५ — ०६-०८-२०२१
अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति ।
दुर्लभान्यपि कार्याणि सिध्यन्ति प्रोद्यमेन वै ॥

(मनुष्यः) तिलेभ्यः तैलानि अनुद्योगेन न आप्तुम् अर्हति। प्रोद्यमेन दुर्लभानि अपि कार्याणि वै सिध्यन्ति।

One will never get oil from sesame seeds without doing any efforts. Even the most difficult tasks get accomplished with strenuous effort, indeed.

तिलेभ्यः- न. लि. पं. वि. ब. व. of तिलम्- sesame seed, तैलानि- न. लि. द्वि. वि. ब. व. of तैलम्- oil, अनुद्योगेन & प्रोद्यमेन- both पु. लि. तृ. वि. ए. व. of अनुद्योग- non- activity, without exertion, effort- उद्योग- business, work, diligence- अन् उद्योगः- अनुद्योगः- नञ् तत्पुरुष स. & प्रोद्यम (प्र+ उद्यम) – strenuous or assiduous exertion, effort- उद्यम- effort, industry- प्र- अव्यय- prefix implies intensity, power, force, आप्तुम्- to get, receive- पू. का. वा. हेत्वार्थक तुमन्त धा. सा. अव्यय of आप्- आप्नोति- ५ ग. प. प. to get, receive, अर्हति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अर्ह्- १ ग. प. प. to deserve, to have a right, to be entitled to, दुर्लभानि & कार्याणि- न. लि. प्र. वि. ब. व. of दुर्लभ- difficult to get, rare- दुःखेन लभ्यते इति- दुर्लभः- उपपद तत्पुरुष स. & कार्य- work, project, job कार्य- (also करणीय, कर्तव्य कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, सिध्यन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of सिध्- सिध्यति ४ ग. प. प. to materialise, to be accomplished, न- no, not, वै- a particle of affirmation or certainly- surely indeed, अपि- also, even- all अव्ययs

काही उद्योग न करता तिळामधले तेलसुद्धा मिळत नाही, पण कठोर प्रयत्न केले तर दुर्लभ अशी कामेसुद्धा साध्य होतात.

१०५६ —- ०७-०८-२०२१
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।
कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ॥
महाभारत- विदुरनीति

(यः) अमित्रम् मित्रम् कुरुते, मित्रम् च द्वेष्टि, हिनस्ति (तथा तेषाम् प्रति) दुष्टम् कर्म च आरभते, तम् (बुधाः) मूढचेतसम् आहुः।

One who makes friendship with an unfriendly person (an enemy) and hates and hurts his real friend and starts behaving in evil manner with them, he is called a stupid person.

मित्रम्- friend, न मित्रम्- अमित्रम्- नञ् तत्पुरुष स.- an unfriendly person, enemy, दुष्टम्- wicked, evil, cruel- दुष्ट- क. भू. धा. वि. of दुष्- दुष्यति- ४ ग. प. प. to be bad, to damage & कर्म (कर्मन्)- work, act, doing- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., तम् & मूढचेतसम्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तद्- he & मूढचेतस- a stupid person- मूढ- stupefied, foolish, confounded- क. भू. धा. वि. of मुह्- मुह्यति ४ ग. प. प. to be stupid, foolish, चेतस्- न. लिं.- mind, sense, consciousness- मूढम् चेतः यस्य सः- मूढचेतसः- बहुव्रीही स., कुरुते, द्वेष्टि, हिनस्ति & आरभते- all-in वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, द्विष्- द्वेष्टि- द्विष्टे-२ ग. उ. प. to hate, dislike, हिंस्- ७ ग. प. प. to strike, harm, trouble & आ+ रभ्- to start, attempt- (रभ्- रभते १ ग. आ. प. to begin), आहुः- in वर्त. तृ. पु. ब. व. of ब्रू- ब्रवीति (आह)- ब्रूते- २ ग. उ. प. to say, speak, च- and- अव्यय

जो वैऱ्याशी मैत्री करतो, मित्राचा द्वेष करतो, त्याला त्रास देतो आणि जो दुष्टपणे वागायला लागतो अशा माणसाला मूर्ख म्हंटले जाते.

१०५७ — ०८-०८-२०२१
यदि न स्युर्मानुषेषु क्षमिणः पृथिवीसमाः।
न स्यात्सन्धिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥
महाभारत आरण्यकपर्व ३.२९.२८

यदि मानुषेषु पृथिवीसमाः क्षमिणः न स्युः, मनुष्याणाम् सन्धिः न स्यात्। विग्रहः क्रोधमूलः हि (भवति)।
(Said by युधिष्ठिर to द्रौपदी)

If there were no tolerant (forgiving) men, like the mother earth, among the people, there would not have been any peaceful co-existence of people on the earth. All quarrels originate from anger (resulting out of intolerance)

मानुषेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of मानुष- a man, human being, पृथिवीसमाः & क्षमिणः- both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पृथिवीसम- पृथिवी- स्त्री. लिं.- earth, सम- adjctv- like, same, equal- पृथिव्याः समः- पृथिवीसमः- ष. तत्पुरुष स. & क्षमिन्- adjctv- patient, forbearing, forgiving- स्युः- विध्यर्थ तृ. पु. ब. व. & स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प.- to be, to exist, मनुष्याणाम्- in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of मनुष्य- a man, human being, सन्धिः- treaty of peace, agreement, friendship- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विग्रहः- quarrel, strife, fight & क्रोधमूलः- based on anger, having origin in anger- क्रोध- anger, wrath, मूल- root, basis, origin- क्रोधस्य मूलः- क्रोधमूलः- ष. तत्पुरुष स.- both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., हि- surely, indeed, यदि- if, in case, in which case, न-no, not -all अव्ययs

जर या जगातल्या लोकांमध्ये पृथ्वीसमान क्षमाशील माणसे नसती तर इथली माणसे गुण्यागोविंदाने राहिली नसती. क्रोधामधून भांडणे निर्माण होतात.

१०५८ —- ०९-०८-२०२१
आजगाम यदा लक्ष्मीर्नारिकेलफलाम्बुवत्।
निर्जगाम यदा लक्ष्मीर्गजभुक्तकपित्थवत् ॥
महासुभषितसंग्रह

यदा लक्ष्मीः आजगाम (सा) नारिकेल- फलाम्बुवत् (आजगाम)। यदा लक्ष्मीः निर्जगाम (सा) गजभुक्त- कपित्थवत् (निर्जगाम)।

When one accumulates wealth or achieves prosperity, it is like water getting collected inside a tender coconut on the tree (steady, slow & sweet). But while departing it goes out like a wood-apple (‘Kapitha’) tree, devastated by an elephant while feeding on it (sudden and unmanageable).

लक्ष्मीः- wealth, prosperity, goddess of wealth, नारिकेलफलाम्बुवत्- like water getting collected inside the tender coconut- नारिकेलः (रः)- पु. लिं- coconut, फलम्- न. लिं- fruit, अम्बु न. लिं- water, वत्- अव्यय- an affix to noun or adjctv implies likeness, similarity- नारिकेलस्य फलम्- नारिकेलफलम् & नारिकेलफलस्य अम्बु- नारिकेलफलाम्बु- both ष. तत्पुरुष स., गजभुक्तकपित्थवत्- like an elephant devoured wood- apple (‘Kapitha’) tree- गज- elephant, भुक्त- eaten- क. भू. धा. वि. of भुज्- भुनक्ति- भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, devour, consume, कपित्थ- a wood- apple tree, वत्- see above, गजेन भुक्तम्- गजभुक्तम्- तृ. तत्पुरुष स. & गजभुक्तः कपित्थः- गजभुक्तकपित्थः- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स., आजगाम & निर्जगाम- both in परोक्ष भूत. तृ. पु. ए. व. of आ+ गम्- to become available, arrive & निर् (निस्)- गम्- depart, go away- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, leave), यदा-when, at which time- अव्यय

झाडावरील नारळाच्या फळात ज्याप्रमाणे हळूहळू मधुर पाणी जमा होते त्याप्रमाणे लक्ष्मी सावकाशपणे येते, पण हत्तीच्या धडकेने झाड उन्मळून पडावे तशी क्षणात नाहीशी होते.

१०५९ —- १०-०८-२०२१
विदितं वै यथा सर्वं लोके वृत्तमिदं नृप।
विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः॥
महाभारत विराटपर्व ४. ५. ८
पाठभेद:
विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः
एष धर्मश्च कामश्च अर्थश्चैव सनातनः॥

नृप, सुहृद्भिः इदम् सर्वम् वृत्तम् लोके विदिते च अपि, अनुरागतः वै, (तेभ्यः) यथा विदितम् वक्तव्यम् (कर्तव्यं भवति)। पाभे: एषः सनातनः धर्मः च, अर्थः च कामः एव च (भवति)

Oh King, close friends, may know all this well, even then, due to love and affection for them, it is the duty of to keep giving them proper counsel (correct advice).
पाभे: This is indeed age-old perpetual dictum of proscribed codes of conduct (Dharma), acquisition of wealth and also means of fulfilment of sensual worldly desires.

नृप- Oh, King- पु. लिं. सं. वि. ए. व., सुहृद्भिः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of सुहृद्- friend, well-wisher, अनुरागतः- with affection, love- अनुराग- love, affection, devotion, तः (तस्)- suffix implies quality, nature, इदम्- this, it, सर्वम्- all, entire, whole, वृत्तम्- behaviour, conduct, act, action- वृत्त- क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to behave, to be, to abide, विदितम्- adjctv- known, understood- विदित- क. भू. धा. वि. of विद्- वेत्ति २ ग. प. प. to know, understand- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., वक्तव्यम् – to be told, said- वक्तव्य- (also वचनीय & वाच्य)- क. वि. धा. सा. वि. of वच्- वक्ति २ ग. प. प. to speak, say- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., एषः- (एतद्)- this, it, सनातनः- perpetual, eternal, in practice for a lon long period, धर्मः- prescribed codes of conduct, कामः- desire, sensual enjoyment, carnal gratification & अर्थः- wealth, earnings, purpose- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., लोके & विदिते- both in स. वि. ए. व. of लोक- पु/न. लिं.-world & विदित-adjctv- known- (see above), अपि- also, even, and, यथा- like, in which case, वै- a particle of affirmation- indeed, surely, truly, च- and, एव- only, just, mere

हे राजा, आप्तेष्टांना (सुहृदांना) सगळे काही चांगले ठाऊक असले तरीही त्यांना प्रेमापोटी उपदेश करणे हे कर्तव्य आहे. यातच धर्म, अर्थ आणि काम हे तीन्ही पुरुषार्थ आहेत.


१०६० — ११-०८-०२१
ह्रीर्हता बाधते धर्मं धर्मो हन्ति हतः श्रियम् ।
श्रीर्हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्याधनं वधः॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.७१.२७

ह्रीः हता, धर्मम् बाधते, धर्मः हतः, श्रियम् हन्ति, श्रीः हता पुरुषम् हन्ति (तथा) पुरुषस्य अधनम् वधः (इव भवति)।

When a sense of shame is lost, resolve to follow prescribed codes of conduct (Dharma) gets weakened and the destruction of this resolve to follow prescribed codes of conduct causes the decline of wealth or prosperity. The loss of wealth virtually kills the person, because poverty is as good as death to a man .

ह्रीः- shame, modesty, श्रीः- wealth, prosperity & हता- lost, destroyed, killed- हत- क. भू. धा. वि. of हन्- हन्ति २ ग. प. प. to strike, destroy, kill- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., धर्मः- prescribed codes of conduct, virtue (Dharma), हतः- see above & वधः- murder, slaughter, killing – (वध्-वधति- १ ग. प. प. to kill, slay)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., हन्ति & बाधते- both- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्- see above & बाध्- १ ग. आ. प. to disturb, trouble, oppose, hurt, thwart, पुरुषस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पुरुष- a man, a male, person, अधनम्- state of poverty, being without money, wealth- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- धन- money, wealth- न धन- अधन- नञ् तत्पुरुष स., धर्मम्, श्रियम् & पुरुषम्- all in द्वि. वि. ए. व. of धर्म- श्री- & पुरुष- see above.

लाजशरम किंवा नम्रता सोडली तर धर्माचे पालन करणे बंद होते, धर्म नाहीसा झाला तर संपत्तीचा नाश होतो आणि संपत्ती नसलेला दरिद्री माणूस मेलेल्यातच जमा होतो, तो असून नसून सारखाच असतो.

१०६१ — १२-०८-२०२१
क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति विज्ञाय चार्थ भजते न कामात्।
नासम्पृष्टो व्युपयुङ्क्ते परार्थे तत् प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥
महाभारत. विदुरनीतिः

(ज्ञानी विषयम्) क्षिप्रम् विजानाति, चिरम् शृणोति, अर्थः विज्ञाय च भजते न कामात् (भजते)। परार्थे असम्पृष्टः न व्युपयुङ्क्ते । तद् पण्डितस्य प्रथमम् प्रज्ञानम् (भवति)

A knowledgeable person comprehends anything very quickly, but listens to it patiently for a long time. Any work he does, he takes it up as his assigned goal and not just because he loves it. In other’s business he does not get involved unless specifically requested to do so. That is the basic intelligence of a knowledgeable person.

विजानाति, शृणोति, भजते & व्युपयुङ्क्ते- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ज्ञा- to understand, know well- (ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand), श्रु- ५ ग. प. प. to listen, hear, भज्- भजति- ते १ ग. उ. प. to serve, attend to, enjoy & व्युप (वि+ उप) + युज्- to indulge in, get involved or engaged- (युज्- युनक्ति- युङ्क्ते- ७ ग. उ. प. -deploy, use, connect, put to), अर्थः- purpose, duty, meaning & असम्पृष्टः- not particularly asked, not specifically questioned, -सम्पृष्ट -particularly asked, specifically questioned- क. भू. धा. वि. of सं+ प्रच्छ्- to question, interrogate- (प्रच्छ्- पृच्छति- ६ ग. प. प. to ask)- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विज्ञाय- after understanding, knowing- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि+ज्ञा- see above, कामात्- पं. वि. ए. व. of काम- desire, wish, परार्थे- स. वि. ए. व. of परार्थ- other’s business, purpose, case, पण्डितस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पण्डित- a knowledgeable person, expert, scholar, तद्- that, it, प्रज्ञानम्- intelligence, wisdom, प्रथमम्- first, primary- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षिप्रम्- quickly, immediately, speedily, चिरम्- for a long time, च- and, न- no, not- all अव्ययs

ज्ञानी माणसाला कुठलीही गोष्ट लगेच समजते, पण तो शांतपणे पूर्ण ऐकून घेतो. तो कुठलेही काम आपले ध्येय समजून करतो, उगीच एक गंमत म्हणून करत नाही. कोणी मुद्दाम सांगितले नसेल तर दुसऱ्याच्या उद्योगात ढवळाढवळ करत नाही. ही ज्ञानी माणसाची आद्य हुषारी असते.

१०६२ —- १३-०८-२०२१
जले तैलं खले गुह्यं पात्रे दानं मनागपि ।
प्राज्ञे शास्त्रं स्वयं याति विस्तारं वस्तुशक्तितः ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ. १४ श्लो. ५

जले तैलम्, खले गुह्यम्, पात्रे दानम् (तथा) प्राज्ञे शास्त्रम् मनाक् अपि (कृतम्) वस्तुशक्तितः, स्वयम् विस्तारम् याति।

Oil put on water surface, secret revealed to a mischievous person, benevolence done to a deserving person and knowledge given to an intelligent person, even in a small measures, due to their respective inherent characteristics gets expanded (wide spread) of its own.

जले, खले, पात्रे & प्राज्ञे- all in स. वि. ए. व. of जलम्- न. लिं.- water, खलः- पु. लिं.- wicked or mischievous person, पात्र- पु/न. लिं.-fit, worthy, deserving, receptacle of any kind & प्राज्ञः- पु. लिं.- wise, intelligent, clever, तैलम्- oil, गुह्यम्- secret, to be hidden- गुह्य- (also गुहनीय & गुहितव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of गुह्- गूहति-ते १ ग. उ. प. to hide, cover, keep secret, दानम्- a thing given in charity, donation & शास्त्रम्- science, scripture- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., वस्तुशक्तितः- by virtue of its inherent characteristics- वस्तु- material, object, matter, शक्ति- strength, power, prowess- वस्तुना शक्तिः- वस्तुशक्तिः- तृ. तत्पुरुष स. & तः (तस्)- suffix implies quality, nature, विस्तारम्- द्वि. वि. ए. व. of याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of या- to go, to come to, विस्तार- spread, expansion, extension, vastness- (वि+ स्तृ- to spread, diffuse, expand- स्तृ- स्तृणाति- स्तृणुते- ५ ग. उ. प. to spread, cover, strew), मनाक्- little, small quantity, slightly, अपि- even, also & स्वयम्- by oneself, of its own- all अव्ययs

पाण्यावर पडलेले तेल, दुष्टाला सांगितलेले गुपित, सत्पात्री केलेले दान आणि बुद्धीमान माणसाला दिलेले ज्ञान थोडे असले तरी ते आपल्याआपच पसरत जाते.

नरेंद्र गोळे
जला तेल, खला गुह्य, सत्पात्री दान अल्पही ।

हुशारास दिले ज्ञान, आपोआप प्रसारते ॥ – अनुष्टुप्‌

१०६३ — १४-०८-२०२१
आत्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दया ।
स्वगुणैरेव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात् ॥
महाभारत- १२.२८७.२५
(मनुष्यः) परेषाम् परिनिन्दया आत्मोत्कर्षम् न मार्गेत, पृथग्जनात् स्वगुणैः एव विप्रकर्षम् मार्गेत।

One should not strive to elevate oneself by resorting to criticising or blaming others. Among the people, one should seek to rise up on the strength of his own qualities (merits).

परेषाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पर- other (person), परिनिन्दया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of परिनिन्दा- परि- अव्यय- excessive, very much, निन्दा- abuse, censure, blame, criticism, reproach- निन्दाम् परिकृत्य- परिनिन्दा- अव्ययीभाव स., आत्मोत्कर्षम् & विप्रकर्षम्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आत्मोत्कर्षः – self elevation, rise, excellence, superiority of one’s own- उत्कर्षम्- excellence, superiority -(उद्+ कृष्- to enhance, increase- कृष्- कर्षति १ ग. प. प. to draw, pull) & विप्रकर्षः- rise, progress, elevation, prosperity- (वि+ प्र+ कृष्- to rise, elevate), मार्गेत- आ. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of मार्ग्- मार्गति- १ ग. प. प. to seek, strive to attain, ask for, पृथग्जनात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of पृथग्जन- different people, others- पृथक्- अव्यय- severally, different, separate- जन- people person- जनान् पृथग्कृत्य- पृथग्जन- अव्ययीभाव स., स्वगुणैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of स्वगुण- virtue or quality of one’s own- स्व- one’s own, self & गुण- virtue, quality, merit- स्वस्य गुणः- स्वगुणः- ष. तत्पुरुष स., एव- just, only, mere & न-no, not- both अव्ययs

दुसऱ्याची निंदा करून आपला उत्कर्ष साधण्याचा प्रयत्न करू नये. आपल्या स्वतःच्या गुणांनी सामान्य लोकांमधून वर यावे.

१०६४ —- १५-०८-२०२१
सकृज्जल्पन्ति राजानः सकृज्जल्पन्ति पण्डिताः ।
सकृत्कन्याः प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ.४, श्लो.११

राजानः सकृत् जल्पन्ति, पण्डिताः सकृत् जल्पन्ति, कन्याः सकृत् प्रदीयन्ते। एतानि त्रीणि सकृत् सकृत् (भवन्ति)।

Kings order (instruct) only once. The scholars (learned people) speak out only once. Daughters are given away in marriage only once. All these three things happen only once.

राजानः & पण्डिताः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of राजन्- King & पण्डित- learned, scholar, expert, कन्याः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of कन्या- daughter, girl, एतानि & त्रीणि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, it & त्रि- three, जल्पन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of जल्प्- जल्पति १ ग..प. प. to speak, talk, utter, प्रदीयन्ते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of प्र+ दा- to give away, offer- (ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant), सकृत्- अव्यय- only once, at one time, occasion

राजा त्याचा हुकूम एकदाच सांगतो, पुन्हा नाही. पंडित त्याला जे काही सांगायचे आहे ते एकदाच सांगतो, पुन्हापुन्हा नाही. कन्यादान एकदाच केले जाते. या तीन गोष्टी एकदाच केल्या जातात, पुन्हा पुन्हा केल्या जात नाहीत.

१०६५ — १६-०८-२०२१
काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये।
सद्यः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे॥
मम्मटाचार्यस्य काव्यप्रकाशः

काव्यम् यशसे, अर्थकृते, व्यवहारविदे, शिवेतरक्षतये, सद्यः परनिर्वृतये, कान्तासम्मिततया उपदेशयुजे (भवति)।

A poetical composition is meant to be for achieving fame, for gaining monetary benefits, for understanding the practical aspects, for elimination of inauspicious things, for instant and complete satisfaction or joy and for advising like a beloved loving woman.

काव्यम्- a poem, poetical composition- न. लिं. प्र. वि. ए. व., यशसे, अर्थकृते, व्यवहारविदे, शिवेतरक्षतये, परनिर्वृतये & उपदेशयुजे- all in च. वि. ए. व. of यशस्- न. लिं- fame, glory, renown, अर्थकृत्- for monetary benefit, earning money- अर्थ- money, wealth, purpose, कृत्- adjctv- generally at the end of composition implies- doer, maker- (कृत- done, accomplished- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, maker- अर्थम् कारयति इति- अर्थकृत्- उपपद तत्पुरुष स.), व्यवहारविद्- knower practical aspect, business- व्यवहार- business, established rule or practice, practical aspect, विद्- adjctv- generally at the end of composition implies- knowing, conversant with- विद्- वेत्ति २ ग. प. प. to know, understand- व्यवहारम् वेत्ति इति- व्यवहारविद्- उपपद तत्पुरुष स.), शिवेतरक्षति- destruction of things that inauspicious – शिव- auspicious, good, इतर- other, opposite of, क्षतिः- destruction, loss, reduction- शिवात् इतरम्- शिवेतरम्- पं. तत्पुरुष स. & शिवेतरस्य क्षतिः- शिवेतरक्षतिः- ष. तत्पुरुष स., परनिर्वृतिः- greatest satisfaction, joy- पर- adjctv- highest, greatest- निर्वृतिः- satisfaction, happiness- परा निर्वृतिः- परनिर्वृतिः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & उपदेशयुज्- उपदेश- teaching, advice- युज्- adjctv- generally at the end of composition implies- application, use, join, direct- (युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to employ, use- उपदेशे योजयति इति- उपदेशयुज्- उपपद तत्पुरुष स.), कान्तासम्मिततया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of कान्तासम्मितता- like that of beloved, lovely woman- कान्ता- beloved, lovely woman- सम्मित- of equal measure, like, similar to- क. भू. धा. वि. of सं+मा- to be equal to- मा- माति- २ ग. प. प. to to measure, ता (तस्) suffix implies quality, सद्यः (सद्यस्)- instantly immediately, forthwith- अव्यय

काव्यामधून प्रसिद्धी मिळते, पैसे मिळतात, व्यवहार समजतात, अमंगल गोष्टींपासून रक्षण होते, लगेच आनंद मिळतो आणि प्रि व्यक्तीने दिल्यासारखा उपदेश मिळतो. इथे काव्य या शब्दातून एकंदरच साहित्य असा अर्थ अभिप्रेत असावा असे वाटते.

१०६६ —- १७-०८-२०२१
वचस्तत्रैव वक्तव्यं यत्रौक्तं सफलं भवेत्।
स्थायीभवति चात्यन्तं रङ्गः शुक्लपटे यथा॥
पञ्चतन्त्रम्

Just like on a clean white sheet or cloth, application of colour sets out very well, one should give his advice only in such cases where it is going to be accepted (successful)

यथा शुक्लपटे रङ्गः अत्यन्तम् च स्थायीभवति, (तथा) वचः तत्र एव वक्तव्यम् यत्र उक्तम् सफलम् भवेत्।

शुक्लपटे- in पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of शुक्लपट- शुक्ल- white, pure, bright, पट- piece of cloth, screen, plate- शुक्लः पटः- शुक्लपटः- समा. प्रादितत्पुरुष स., रङ्गः- colour, dye, paint- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., वचः (वचस्)- speech word, advice, counsel, अत्यन्तम्- adjctv- very much, excessive, complete, perfect, वक्तव्यम्- to be said, advised- (also वचनीय & वाच्य)- क. वि. धा. सा. वि. of वच्- वक्ति २ ग. प. प. to speak, say, उक्तम्- said, uttered- उक्त- क. भू. धा. वि. of वच्- to say, सफलम्- fruitful, successful- फलम्- fruit, result, effect- फलेन सहितम्- सफलम्- सहबहुव्रीही स. -all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू- भवति- १ ग. प. प. to be, to exist, become, स्थायीभवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्थायी-भू- to be lasting, enduring, permanent- (स्थायिन्- adjctv- lasting, enduring, permanent & भू- see above), यत्र- where, in which place, तत्र- there, in that place, एव- only, just, mere, यथा- like which, similar to, च , and- all अव्ययs

ज्याप्रमाणे पांढऱ्या शुभ्र कापडावर लावलेला रंग टिकून राहतो त्याप्रमाणे जिथे आपल्या बोलण्याचा काही उपयोग होईल तिथेच बोलावे.

नरेंद्र गोळे
बोलावे त्यापुढे जेथे, होई सफल बोलणे।

वस्त्रावरी टिके शुभ्र, जैसा लिंपित रंगही॥ – अनुष्टुप्‌…

१०६७ — १८-०८-२०२१
विधातृविहितं मार्गं न कश्चिदतिवर्तते।
कालमूलमिदं सर्वं भावाभावौ सुखासुखे॥
महाभारत आदिपर्व.१/२४७

(जगति) न कश्चित् विधातृविहितम् मार्गम् अतिवर्तते। इदम् सर्वम् भावाभावौ सुखासुखे कालमूलम् (एव भवति)।

No one has been ever able to deviate from the path marked out for him by his destiny. All this (our) existence and non-existence and being happy and unhappy entirely depends on the ‘Time’ (destiny)

कश्चित् (कः +चित्)- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्+ चित्- someone, anyone, न कश्चित्- none, no one, विधातृविहितम्- decided by the creator- विधातृ- destiny, creator, fate, विहितम्- fixed, decided, arranged- विहित- क. भू. धा. वि. of वि+ हि- to decide, arrange, fix- (हि- हिनोति १ ग. प. प. to send forth, cast)- विधात्रा विहितम्- विधातृविहितम्- तृ. तत्पुरुष स. & मार्गम्- path, road- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., अतिवर्तते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अति+ वृत्- to deviate, go beyond, transgress- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist), इदम्-this, it, सर्वम्- all, entire, whole & कालमूलम्- originate in destiny- कालः- ‘Time’, the supreme spirit controlling the universe- मूलम्- root, base, instrumental- कालस्य मूलम्- कालमूलम्- ष. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., भावाभावौ & सुखासुखे- द्वि. वि. ए. व. of भावाभावः- पु. लिं- existence and non-existence- (भावः- being, existing, occurring- न भावः- अभावः- non-existing, non-occurring- भावः च अभावः च- भावाभावः- द्वंद्व स.) & सुखासुखम्- न. लिं.- happiness and unhappiness- सुखम्- joy, happiness- न सुखम्- असुखम्- unhappiness नञ् तत्पुरुष स.- सुखम् च असुखम् च- सुखासुखम्- द्वंद्व स., न-no, not

विधात्याने ठरवलेल्या मार्गापासून कोणीही दूर जाऊ शकत नाही. इथे असणे किंवा नसणे, सुख किंवा दुःख हे सगळे काळामुळे घडते.

महाभारतातल्या या भागात काळाचा महिमा सांगितला आहे.

१०६८ ——- १९-०८-२०२१
गृहस्थस्त्वेष धर्माणां सर्वेषां मूलमुच्यते।
यत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति॥
महाभारत शान्तिपर्व १२.२४०.६

एषः गृहस्थः (आश्रमः), तु सर्वेषाम् धर्माणाम् मूलम् उच्यते, यत्र (सः) पक्वकषायः दान्तः सर्वत्र हि सिध्यति।

This householders life is said to be foundation of all types of living options. While fulfilling the householder’s duties, enjoying worldly pleasures in a matured and controlled manner, he accomplishes success in every sphere of life.

एषः (एतद्)- this, he, गृहस्थः- householder, family man- गृहे तिष्ठति इति- गृहस्थः- उपपद तत्पुरुष स., पक्वकषायः -one who is matured and having control over worldly pleasures- पक्व- adjctv- ripe, mature, perfect, experienced, shrewd, कषायः- astringent flavour, worldly pleasures, passion- पक्वः कषायः यस्य सः- पक्वकषायः -बहुव्रीही स., दान्तः- liberal, generous, subdued, a donor- दान्त- क. भू. धा. वि. of दम्- दाम्यति ४ ग. प. प. to pacify, conquer, tame- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सिध्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सिध्- ४ ग. प. प. to accomplish, achieve, सर्वेषाम् & धर्माणाम्- पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्व- all, entire, whole & धर्म- prescribed codes of conduct, ‘Dharma’, मूलम्- basis, root origin- न. लिं. प्र. वि. ए. व., उच्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वच्-वक्ति (उवाच)- to say, speak, यत्र- where, in which place, case, सर्वत्र- everywhere, at all places, तु- but, on the other hand, हि- indeed, surely-all अव्ययs

जिथे परिपक्व आणि विपुल असे (जीवन) सर्व बाजूंनी साध्य होते असा गृहस्थाश्रम हे सर्व धर्मांचे मूळ आहे. महाभारताच्या या भागात गृहस्थाश्रमाचे महत्व सांगितले आहे.

१०६९ —- २०-०८-२०२१
श्रियः प्रदुग्धे विपदो रुणद्धि यशांसि सूते मलिनं प्रमार्ष्टि
संस्कारशौचेन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धि: किल कामधेनुः ॥
सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

शुद्धा बुद्धि: हि किल कामधेनुः (अस्ति), (सा) श्रियः प्रदुग्धे, विपदः रुणद्धि, यशांसि सूते, मलिनम् प्रमार्ष्टि (तथा) संस्कारशौचेन परम् पुनीते।

Uncorrupted pure knowledge is indeed certainly proverbial wish-fulfilling cow. It generates prosperity, prevents any mishaps, produces fame and success, cleanses away all dirt and by means of educating and counseling makes others worthy (refined).

श्रियः & विपदः- both- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ब. व. of -श्री- wealth, money, prosperity & विपद्- calamity, distress, trouble, मलिनम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मलिन- adjctv- dirty, polluted, unclean, impure, परम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of परः- other person, यशांसि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of यशस्- fame, success, प्रदुग्धे, रुणद्धि, सूते, प्रमार्ष्टि & पुनीते- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ दुह्- well provide, yield well- (दुह्- दोग्धि- दुग्धे- २ ग. उ. प. प. to milk, yield, grant), रुध्- रुणद्धि- रुंद्धे ७ ग. उ. प. to stop, obstruct, check, सू- २ ग. आ. प. to produce, beget, yield, प्र+ मृज्- to wash off well, cleanse fully- (मृज्- मार्ष्टि २ ग. प. प. to clean, wash) & पू- पुनाति- पुनीते ९ ग. उ. प. to purify, cleanse, संस्कारशौेचेन- न- तृ. वि. ए. व. of संस्कारशौच- संस्कार- refinement, education, making perfect & शौेच- purification, cleansing- संस्कारस्य शौचम्- संस्कारशौचम्- ष. तत्पुरुष स., शुद्धा- pure, refined, uncorrupted- शुद्ध- क. भू. धा. वि. of शुध्- शुध्यति ४ ग. प. प. to become pure, to be eligible, cleared, बुद्धि:- knowledge, intelligence & कामधेनुः- proverbial wish- fulfilling cow- काम- desire, wish, धेनुः- cow- कामितम् ददाति या धेनुः सा- कामधेनुः-बहुव्रीही स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., हि- surely, indeed, किल- indeed, certainly- both अव्ययs

शुद्ध बुद्धीमुळे समृद्धी होते, संकटे थांबतात, नावलौकिक होतो, मलिनता नाहीशी होते, संस्काराने ती दुसऱ्यालाही पवित्र करते अशा प्रकारे शुद्ध बुद्धी ही खरोखर कामधेनू असते.

१०७० — २१-०८-२०२१
ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् ।
कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर ॥
-महाभारत उद्योगपर्व ५.३९.१६

राजेन्द्र, ये आत्मनः शुभम् इच्छन्ति तैः ज्ञातयः वर्धनीयाः (भवन्ति)। तस्मात् (त्वम्) कुलवृद्धिम् च साधु समाचर।

Those who want good life for themselves, they should first help their relatives to prosper. Therefore, Oh King, you make every effort to bring prosperity to your entire (extended) family.

राजेन्द्र- oh, King- in पु. लिं. सं. वि. ए. व.,- राजन्- King, इन्द्र- lord, master, राजसु इन्द्रः- राजेन्द्रः- स. तत्पुरुष स., ये, ज्ञातयः & वर्धनीयाः- all in- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्- who, ज्ञातिः- kinsman, relative & वर्धनीय- (also वर्धितव्य & वृध्य) to be developed, prospered- क. वि. धा. सा. वि. of वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, आत्मनः- in- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one’s own, soul, शुभम् & कुलवृद्धिम् – both in पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शुभ- good, auspicious, wellfare & कुलवृद्धि- prosperity of the family- कुलम्- family, race & वृद्धिः- growth, development- (वृध्- वर्धते see above), इच्छन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to desire, want तैः- by them- in पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of तद्- he, तस्मात्- therefore, from that- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of तद्- that, it, समाचर- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of सं+ आ+ चर्- to behave, conduct- (चर्- चरति १ ग. प. प. to walk, move), साधु- well, proper way & च -and- both अव्ययs

“हे राजेन्द्रा, जे लोक स्वतःचे मंगल व्हावे अशी इच्छा धरतात त्यांच्या नातेवाइकांचीही भरभराट होते. म्हणून आपल्या कुलाच्या उत्कर्षासाठी तू चांगले आचरण ठेव”. असा उपदेश विदुराने युधिष्ठिराला केला.

१०७१ — २२-०८-२०२१
धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम्।
लाभानां श्रेष्ठमारोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा॥
पाठभेद: श्रेष्ठमारोग्यं- श्रेय आरोग्यम्
यक्षयुधिष्ठिरसंवादः, वनपर्व, महाभारत.

धन्यानाम् दाक्ष्यम् उत्तमम् (अस्ति), धनानाम् श्रुतम् उत्तमम् (अस्ति), लाभानाम् आरोग्यम् श्रेष्ठम् (श्रेयः) (अस्ति), सुखानाम् तुष्टिः उत्तमा (अस्ति)।

Among the wealthy people, those who are clever and attentive are the best. Among the types of wealth, knowledge of science or scriptures is the best. Among the types of gains, having good health is the best and among all types of happiness, satisfaction or contentment is the best.

धन्यानाम्, धनानाम्, लाभानाम् & सुखानाम्- पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of धन्य- adjctv- wealthy, rich, fortunate, like, blessed, happy, धन- money, wealth, लाभ- gain, profit, benefit & सुख- joy, happiness, satisfaction, दाक्ष्यम्- cleverness, dexterity, ability- (दक्ष- able, clever, attentive), उत्तमम्- the best, preferred, श्रुतम्- knowledge of science or scripture, learning, आरोग्यम्- health, well-being, श्रेष्ठम्- adjctv- superior, the best, श्रेयः (श्रेयस्)- preferred, better- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., तुष्टिः- contentment, satisfaction- (तुष्ट- contented, satisfied- क. भू. धा. वि. of तुष्- तुष्यति ४ ग. प. प. to be contented, satisfied) & उत्तमा- the best, preferred- both in- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.

सधन लोकांमध्ये सावध लोक उत्तम असतात, संपत्तीमध्ये ज्ञान उत्तम असते, लाभांमध्ये आरोग्य उत्तम असते आणि सुखांमध्ये समाधान उत्तम असते. अशी उत्तरे युधिष्ठिराने यक्षाच्या प्रश्नांना दिली.

१०७२ — २३-०८-२०२१
निश्चित्वा यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः ।
अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥
महाभारत उद्योगपर्व विदुरनीति अ. ३३

यः (कर्म) निश्चित्वा प्रक्रमते, कर्मणः न अन्तर्वसति, अवन्ध्यकालः, (तथा) वश्यात्मा, सः वै पण्डितः उच्यते।

One who sets his goal (work) with determination, does not stop the work till it is completed, who does not waste his time and one who has full control over himself, that person is indeed called a knowledgeable person.

यः (यद्)- who, अवन्ध्यकालः- one who does not waste time- अवन्ध्य- adject- productive, fruitful- (वन्ध्य/बन्ध्य- to be bound, confined, un productive- क. वि. धा. सा. वि. of बंध्- बध्नाति ९ ग. प. प. to check, stop, tie- न वन्ध्य/बन्ध्य- अवन्ध्य/बन्ध्य- नञ् तत्पुरुष स.), अवन्ध्यः कालः यस्य सः- अवन्ध्यकालः -बहुव्रीही स., वश्यात्मा- one who has control over himself- वश्य- adjctv- capable of being subdued, controllable, आत्मन्- oneself, soul- वश्यः आत्मा यस्य सः- वश्यात्मान्- बहुव्रीही स., सः (तद्)- he & पण्डितः- learned, scholar, expert, knowledgeable- all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., निश्चित्वा- with determination, resolve- पू. का. वा. धा. सा. अव्यय of निस्+ चि to resolve, determine- (चि- चिनोति- चिनुते- ५ ग. उ. प. to collect, to pile up, प्रक्रमते & अन्तर्वसति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ क्रम्- to commence, begin- (क्रम्- क्रामति- क्रमते- १ ग. उ. प. to walk, go) & अन्तर् +वस्- to stop or rest midway- (अन्तर्- अव्यय- in between, in the middle- वस्- वसति १ ग. प. प. to stay, reside), कर्मणः- न. लि. ष. वि. ए. व. of कर्मन्- work, job, duty, उच्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वच्- वक्ति-आह- २ ग. प. प. to say, talk, न- no, not & वै- surely, indeed- both अव्ययs

जो माणूस आपले लक्ष्य निश्चित करतो, ते पूर्ण केल्याशिवाय काम थांबवत नाही, वेळ वाया घालवत नाही आणि स्वतःवर नियंत्रण ठेवतो त्याला शहाणा (पंडित) म्हणतात.

१०७३ —- २४-०८-२०२१
परनेयोऽग्रणीर्यस्य स मार्गान्प्रतिमुह्यति।
पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः ॥
महाभारत- सभापर्व- ०२.०८१

यस्य अग्रणीः परनेयः (अस्ति), (यदि) सः मार्गान् प्रतिमुह्यति, कथम् तस्य पदानुगाः पन्थानम् अनुगच्छेयुः?

For a person whose leader himself is guided by someone else and that person loses his way then, how his followers following his footsteps find the correct way?

परनेयः- परः- other person & नेयः- to be lead, guided- नेय- (also नेतव्य & नयनीय)- क. वि. धा. सा. वि. of नी- नयति- ते १ ग. उ. प. to lead, guide, अग्रणीः – a foremost leader- (अग्र- foremost, chief, principal- अग्रे नयति इति- अग्रणी- पु. लिं.- उपपद तत्पुरुष स.), सः (तद्)- he- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., यस्य- whose & तस्य- his- both- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who & तद्- he, मार्गान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of मार्ग- path, course, road, प्रतिमुह्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्रति+ मुह्- to go wrong way -(मुह्- मुह्यति- ४ ग. प. प. to err, mistake, to be perplexed), पदानुगाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पदानुग- one who follows the footstep, follower- पदम्- foot, अनुगः- follower, companion- अनु- अव्यय- after, along with, following- पदानि अनु गच्छति इति- पदानुगः- उपपद तत्पुरुष स., पन्थानम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पथिन्- path, course, road, अनुगच्छेयुः- विध्यर्थ तृ. पु. ब. व. of अनु+ गम्- to follow, go after- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go) कथम्- अव्यय- how, which way, manner

ज्यांचा नेता परक्यांच्या सांगण्यावरून वाट चुकलेला आहे अशा नेत्याच्या मार्गावरून चालणाऱ्या अनुयायांना योग्य रस्ता कसा मिळेल ? असे दुर्योधनाने ध्रुतराष्ट्राला विचारले.

१०७४ — २५-०८-२०२१
बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे समुपस्थिते।
अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ॥
महाभारत सभापर्व २.१०३.९, उद्योगपर्व ५.३.४०.७९

बुद्धौ कलुषभूतायाम्, विनाशे समुपस्थिते, नयसङ्काशः अनयः हृदयात् न अपसर्पति।

When the destruction or ruin becomes eminent, mind gets corrupted (blurred) and wrong course of action appears as the correct one and does not get out of mind.

बुद्धौ & कलुषभूतायाम्- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of बुद्धिः- intellect, perception, talent, mind & कलुषभूता- one who got dirty, corrupted- कलुष- adjctv- turbid, muddy, dirty, भूता- happened, occurred, became- भूत- क. भू. धा. वि. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist, become- कलुषा भूता- कलुषभूता- विशेषणपूर्वपद- कर्मधारय स., विनाशे & समुपस्थिते- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of विनाश- destruction, ruin, utter loss & समुपस्थित- approached, arrived, about to happen- क. भू. धा. वि. of सं+ उप+ स्था- to be present, to attend- (स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay), नयसङ्काशः- one which appears to be proper or just- नयः- right or just thing, a proper course or system, सङ्काशः- adcjtv- like, similar to, resembling- सङ्काशः नयः- नयसङ्काशः- विशेषणोत्तरपद- कर्मधारय स. & अनयः- an improper or unjust thing- न नयः- अनयः- नञ् तत्पुरुष स.- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व., हृदयात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of हृदयम्- heart, mind, अपसर्पति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अप+ सृप्- to go away, disappear- (सृप्- सर्पति १ ग. प. प. to creep, crawl, glide gently) न-no, not- अव्यय

जेंव्हा लवकरच विनाश होणार असतो तेंव्हा माणसाची बुद्धी भ्रष्ट होते. त्यामुळे त्याला चुकीची कामे बरोबर वाटतात आणि तो आपल्या मनातून योग्य विचार काढून टाकतो. विनाशकाले विपरीतबुद्धी !

१०७५ — २६-०८-२०२१
वरं प्राणपरित्यागो मानभङ्गेन जीवनात्।
प्राणत्यागे क्षणं दुःखं मानभङ्गे दिने दिने ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ.१६, श्लो.१५
पाठभेद:
वरं प्राणपरित्यागो मा मानपरिखण्डनम्।
प्राणत्यागः क्षणं चैव मानभङ्गो दिने दिने ॥

मानभङ्गेन जीवनात् प्राणपरित्यागः वरम् (भवति)। प्राणत्यागे क्षणम् दुःखम् (भवति)। मानभङ्गे (दुःखम्) दिने दिने (भवति)।

Rather than living a life of continuous humiliation it is better to give up the life all together. Giving up one’s life is painful for a moment but one suffers pain every day while facing the humiliation.

प्राणत्यागे & मानभङ्गे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of प्राणत्याग- giving up life- प्राणः- life, breath of life, त्याग- forsaking, giviup, abandoning- (त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to leave, abandon- प्राणानाम् त्यागः- प्राणत्यागः- ष. तत्पुरुष स. & मानभङ्ग- humiliation- मानः- respect honour- भङ्ग- breaking, shattering, tearing down- (भङ्ज्- भनक्ति -७ ग. प. प. to break, tear down)- मानस्य भङ्गः- मानभङ्गः- ष. तत्पुरुष स., मानभङ्गेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of मानभङ्ग- see above, जीवनात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of जीवन- life, to be able to live, surviving, प्राणपरित्यागः- giving up life all together- परि- अव्यय- prefix to verb & noun implies- excessively, all together- त्यागः परिकृत्य- परित्यागः- अव्ययीभाव स. & प्राणानाम् परित्यागः- प्राणपरित्यागः- ष. तत्पुरुष स. -in -पु. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षणम्- a moment, an instant & दुःखम्- sorrow, pain- both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., दिने- न. लिं. स. वि. ए. व. of दिनम्- a day- दिने दिने- every day, वरम्- better than, preferable to, rather than, -अव्यय

अपमानस्पद जिणे नको, असे जगण्यापेक्षा जीव दिलेला बरा. जीव देतांना एकदाच दुःख होईल, अपमान सहन करून जगतांना ते रोज होते.

१०७६ — २७-०८-२०२१
मृदुरित्यवजानन्ति तीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति च।
तीक्ष्णकाले भवेत्तीक्ष्णो मृदुकाले मृदुर्भवेत ॥
महाभारत- शान्तिपर्व- १२.१४०.६५

(जनाः, राजानाम्/ भर्तारम्), मृदुः इति अवजानन्ति, (तथा ते, सः) तीक्ष्णः इति उद्विजन्ति च। (तस्मात् सः) तीक्ष्णकाले तीक्ष्णः भवेत् (तथा) मृदुकाले मृदुः भवेत्।

If one (a King or a person in authority) is mild in his behaviour, people tend to ignore him. If he is very tough they get frightened of (afflicted by) him. Therefore during tough situation one should act sternly and in a delicate situation behave tenderly.

मृदुः- adjctv- soft, tender, delicate, mild, weak, तीक्ष्णः- adjctv- sharp hot, fiery, hard rude, intelligent- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तीक्ष्णकाले & मृदुकाले- both in पु. लिं. स. वि. ए. व. of तीक्ष्णकाल- difficult or hard situation & मृदुकाल- tender or delicate situation- तीक्ष्णः कालः & मृदुः कालः- both विशेषणपूर्वपद कर्मदारय स., अवजानन्ति & उद्विजन्ति- both वर्त. तृ. पु. ब. व. of अव+ ज्ञा- to ignore, disregard, neglect- (ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to understand, know) & उद्+ विज्- to be afraid of, to fear, to be afflicted, disgusted- (विज्- विजते ६ ग. आ. प.- to be agitated, to fear), भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to become, exist, इति- particle used to report the very word spoken: so, thus, since, ‘on the ground that’, च- and- both अव्ययs

एकादा माणूस किंवा राजा मवाळ असेल तर लोक त्याच्याकडे दुर्लक्ष करतात, त्याची अवहेलना करतात आणि कठोर असेल तर त्याच्यावर वैतागतात, त्याचा उद्वेग करतात म्हणून कठीण समय आला तर त्याने खंबीर (कठोर) व्हावे आणि नाजुक वेळ आली तर मऊ व्हावे. काळवेळ पाहून तसे वर्तन ठेवावे. असा उदेश भीष्मपितामहांनी युधिष्ठिराला केला.

१०७७ — २८-०८-२०२१
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित् ॥
महाभारत- शान्तिपर्व १२.१२०.४

यथा भुजगाशनः बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति, तथा धर्मवित् राजा बहुविधम् रूपम् कुर्वीत।

A King, who is well conversant with his duties, should sport varieties of forms, depending on the situation, just like a peacock, which bears out, multicolored spotted tail feathers.

भुजगाशनः- epithet of peacock (also Garuda)- भुजगः- snake, serpent- अशनम्- eating, enjoying – (अश्- अश्नाति ९ ग. प. प. to eat, enjoy, consume)- भुजगान् अश्नाति इति- भुजगाशनः- उपपद तत्पुरुष स., धर्मवित्- धर्मः/म्- prescribed codes of conduct, विद्- adjctv- at the end of a composition implies: knowing, conversant with- धर्मम् वेत्ति इति- धर्मवित्- उपपद तत्पुरुष स., राजा- (राजन्)- King- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., बर्हाणि & चित्राणि- both in न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of बर्हम्- a peacock’s tail & चित्रम्- adjctv- diversified, variegated, spotted, बिभर्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भृ- बिभर्ति- बिभृते ३ ग. उ. प. to bear, put on, maintain support, बहुविधम्- variety of forms, diverse- बहु- adjctv- many, variety of, numerous & विधम्- kind, sort, mode, manner- बहु विधम्- बहुविधम्- समा. प्रादितत्पुरुष स. & रूपम्- figure, appearance, form- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., कुर्वीत- विध्यर्थ आ. प. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, यथा- like which, in which way, तथा- like that, in that way- both अव्ययs

मोराच्या पिसाऱ्यावर जशी रंगीबेरंगी पिसे असतात त्याप्रमाणे धर्म जाणणाऱ्या राजाने निरनिराळी रूपे घेतली पाहिजेत.

१०७८ — २९-०८-२०२१
विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः ।
मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥
महाभारत – विदुरनीति

(प्रथमः) विद्यामदः, (द्वितीयः) धनमदः, तृतीयः अभिजनः मदः (भवति)। अवलिप्तानाम् एते मदाः (भवन्ति)। सताम् एते एव दमाः (भवन्ति)।

First one is arrogance of knowledge, second is arrogance of wealth and third one is arrogance of lineage (birth). For the proud people, these are the types of arrogance. But for the saintly people, very same things are means of achieving self-control.

मदः- arrogance, pride, excessive delight, intoxication, विद्यामदः- arrogance based on qualifications- विद्या- स्त्री. लिं- knowledge, education, learning- विद्यायाः मदः- विद्यामदः, धनमदः- arrogance based on wealth- धनम्- न. लिं- wealth, money- धनस्य मदः- धनमदः- both ष. तत्पुरुष स., तृतीयः- adjctv- the third, अभिजनः- a noble family, race, birth, country- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., एते, मदाः & दमाः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, it, मद- arrogance, pride & दम- self constraint, curbing of passion, अवलिप्तानाम् & सताम्- both in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of अवलिप्त- elated, proud, arrogant- क. भू. धा. वि. of अव+ लिंप्- to be proud, elated, arrogant -(लिंप्- लिंपति-ते- ६ ग. उ. प. to smear, anoint, cover) & सत्- noble, saintly, एव- just, only, mere- अव्यय

काही लोकांना विद्या संपादन केल्यामुळे माज येतो, काही लोकांना श्रीमंतीमुळे माज चढतो, कुणाला मोठ्या घराण्याचा मज असतो, गर्विष्ठ लोकांचे असे तीन प्रकार आहेत, पण सज्जनांना या तीनही गोष्टींपासून संयम मिळतो.

१०७९ — ३०-०८-२०२१
शरीरनियमं प्राहुर्ब्राह्मणा मानुषं व्रतम्।
मनो विशुद्धां बुद्धिं च दैवमाहुर्व्रतं द्विजाः ॥
महाभारत अरण्यपर्व ३.९१.२२

ब्राह्मणाः शरीरनियमम् मानुषम् व्रतम् प्राहुः। द्विजाः विशुद्धाम् मनः बुद्धिं च दैवम् व्रतम् आहुः।

Brahmanas have said that proper regulating of one’s bodily (physical) activities is humanly observance of vow or devotional act. But they say that observance of absolute purity of mind and understanding or way of thinking is fulfilling a devine vow.

ब्राह्मणाः & द्विजाः- both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of ब्राह्मण- first of the four casts of varnashrama – a person belonging to priestly class, theologician, द्विज- a man of any of the first three castes, generally referred to a Brahmana- (जन्मना जायते शूद्रः, संस्कारैर्द्विज उच्यते। विद्यया याति विप्रत्वम् श्रोत्रियस्त्रिभिरेव च।।), विशुद्धाम् & बुद्धिम्- both in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विशुद्धा- pure, clean, unpolluted, accurate- विशुद्ध- क. भू. धा. वि. of वि+ शुध्- to be very purified, clean- (शुध्- शुध्यति ४ ग. प. प. to be purified) & बुद्धिः- intellect, understanding, mind, thinking, nature, शरीरनियमम् & मानुषम्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शरीरनियमः- regulation of bodily activities- शरीरम्- न. लिं- body, नियमः- taming, controlling, checking, a rule or percept- शरीरस्य नियमः- शरीरनियमः- ष. तत्पुरुष स. & मानुषः- human, human effort or action, मनः (मनस्)- mind, heart, दैवम्- devine, celestial, व्रतम्- religion act of devotional or austerity, observance of a vow- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., प्राहुः & आहुः- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+ ब्रू- & ब्रू- ब्रवीति- ब्रूते (आह)- २ ग. उ. प. to say, tell, च-and- अव्यय

शरीराच्या नियमांचे पालन करणे हे माणसांचे व्रत आहे असे ब्राह्मणांनी सांगितले आहे, पण मन आणि बुद्धीला शुद्ध राखणे हे दैवी व्रत आहे असेही त्यांनी सांगितले आहे.

१०८० — ३१-०८-२०२१
बालसखित्वमकारणहास्यं स्त्रीषु विवादमसज्जनसेवा ।
गार्दभयानमसंस्कृतवाणी षट्सु नरो लघुतामुपयाति॥

बालसखित्वम्, अकारणहास्यम्, स्त्रिषु विवादम्, असज्जनसेवा, गर्दभयानम् (तथा) असंस्कृतवाणी (एतेषु) षटसु नरः लघुताम् उपयाति।

A friendship with an immature person, smiling or laughing without a reason, getting into dispute with a women, serving mean minded people, riding a donkey and using a foul language, these six bring disrepute to a person.

बालसखित्वम्- close friendship with immature person- बालः- a child, a fool, simpleton- सखा (सखि)- friend, सखित्वम्- friendship- बाले सखित्वम्- बालसखित्वम्- स. तत्पुरुष स., अकारणहास्यम्- smiling or laughing without a reason- कारण- reason, न कारण- अकारण- नञ् तत्पुरुष स.- without a reason- हास्यम्- smile, laugh- अकारणम् हास्यम्- अकारणहास्यम्- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स., विवादम्- quarrel, a dispute, contest, गर्दभयानम्- ride on a donkey- गर्दभ- a donkey, यानम्- vehicle, riding- गर्दभः एव यानम्- गर्दभयानम्- अवधारणपूर्वपदकर्मधारय स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., असज्जनसेवा- serving wicked person- असज्जन- wicked person- सत्- good, noble, जनः- person, सत् जनः- सज्जनः- noble person- न सज्जनः- असज्जनः- नञ् तत्पुरुष स., सेवा- service, servitude- असज्जनानाम् सेवा- असज्जनसेवा- ष. तत्पुरुष स. & असंस्कृतवाणी- असंस्कृत- adjctv- unpolished, imperfect, uncultured- न संस्कृत- असंस्कृत- नञ् तत्पुरुष स. वाणी- speech, language- असंस्कृता वाणी- असंस्कृतवाणी- विशेषणपूर्वपद- कर्मधारय स.- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., स्त्रिषु & षटसु- स. वि. ब. व. of स्त्री- स्त्री. लिं- a woman, female & षट्-ड्- six, नरः- man, a person- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., लघुताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of लघुता- contempt, loss of dignity, dishonour, उपयाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+ या- to get, attain- (या- याति-२ ग. प. प. to go, move)

बालकांशी दोस्ती, कारण नसतांना हसणे, बायकांबरोबर हुज्जत घालणे, दुष्ट लोकांची सेवा, गाढवावर बसणे आणि अशुद्ध भाषा बोलणे या सहा कारणांमुळे माणसाला कमीपणा येतो.

१०८१ — ०१-०९-२०२१
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा ।
असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः॥
महाभारत. उद्योगपर्व अध्याय ३२

यस्य श्रुतम् प्रज्ञानुगम् (अस्ति), प्रज्ञा च एव श्रुतानुगा (अस्ति), यः असंभिन्नार्यमर्यादः (अस्ति), सः पण्डिताख्याम् लभेत।

One whose intellect is in accordance with his knowledge of science or sacred texts and that knowledge matches with his intellect and one who never violated propriety of conduct laid by noble traditions, he would be known as a knowledgeable person.

यस्य- whose- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्-who, श्रुतम्- knowledge of science or sacred texts, learning in general- श्रुत- क. भू. धा. वि. of श्रु- शृणोति ५ ग. प. प. to hear, listen to, to be attentive & प्रज्ञानुगम्- matching with understanding (knowledge) -प्रज्ञा- स्त्री. लिं.- intellect, understanding, wisdom, अनुग- following, tallying- प्रज्ञाम् अनुगच्छति इति- प्रज्ञानुग- उपपद तत्पुरुष स. or यद् प्रज्ञाम् अनुगच्छति तद्- बहुव्रीही स.- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रज्ञा-see above & श्रुतानुगा- in accordance with knowledge of science or sacred texts- श्रुतम् अनुगच्छति इति- उपपद तत्पुरुष स. or या श्रुतम् अनुगच्छति सा- श्रुतानुगा- बहुव्रीही स.- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., यः (यद्)- who, सः (तद्)- he & असंभिन्नार्यमर्यादः- one who never violated traditional noble stipulations- संभिन्न- broken, teared down- क. भू. धा. वि. of सं+ भिद्- to break or tear completely- (भिद्- भिनत्ति भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break)- न संभिन्न- असंभिन्न- नञ् तत्पुरुष स., आर्य- adjctv- noble, worthy, highly traditional, मर्यादा- limits of propriety, propriety of conduct- आर्या मर्यादा- आर्यमर्यादा -विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स. & असंभिन्ना आर्यमर्यादा येन सः- असंभिन्नार्यमर्यादः- बहुव्रीही स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पण्डिताख्याम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पण्डिताख्या- recognition as a knowledgeable- पण्डित- knowledgeable, scholar, आख्या- appellation, often at the end of the compound implies: named, called- पण्डित इति आख्या- पण्डिताख्या- उपपद तत्पुरुष स., लभेत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of लभ्- लभते १ ग. आ. प. to get, acquire, च-and, एव- only, mere, just- both अव्ययs,

ज्या माणसाची बुद्धी त्याने शिकलेल्या ज्ञानानुसार चालते आणि जो बुद्धीनुसार शिक्षण प्राप्त करतो, जो कधीही मर्यादा सोडून वागत नाही अशा माणसाला पंडित म्हणून प्रसिद्धी मिळते.

१०८२ —- ०२-०९-२०२१
मातृपितृकृताभ्यासो गुणितामेति बालकः ।
न गर्भच्युतिमात्रेण पुत्रो भवति पण्डितः ॥

बालकः मातृपितृकृताभ्यासः गुणिताम् एति। पुत्रः गर्भच्युतिमात्रेण पण्डितः न भवति।

A child achieves his knowledge steadily under the training of his/her parents. No child becomes fully knowledgeable just by getting out (taking birth) from a mother’s womb.

बालकः- child, boy मातृपितृकृताभ्यासः- trained by the parents- मातृ- (माता)- mother, पितृ- (पिता)- father- माता च पिता च- मातृपितृ- द्वंद्व स., कृत- done, attended to- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, अभ्यासः- study, practice- मातृपितृभ्याम् कृतम् मातृपितृकृतम्- तृ. तत्पुरुष स. & मातृपितृकृतः अभ्यासः- मातृपितृकृताभ्यासः- विशेषणपूर्वपद- कर्मधारय स., पुत्रः- son, पण्डितः- a scholar, knowledgeable person, expert- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., गुणिताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गुणिता- enumerated, multiplied, collected- गुणित- क. भू. धा. वि. of गुण्- गुणयति- ते १० ग. उ. प. to multiply, एति & भवति- both- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इ- २ ग. प. प. to attain, reach, go & भू- १ ग. प. प. to be, to exist, become, गर्भच्युतिमात्रेण- तृ. वि. ए. व. of गर्भच्युतिमात्रम्- just by getting out (taking birth) from a mother’s womb- गर्भ- womb, act of conception, च्युति- स्त्री. लिं.- falling down, dropping- (च्युत- क. भू. धा. वि. of च्यु- च्यवते १ ग. आ. प. to fall, drop), मात्रम्- adjctv- an affix added to a compound implies: ‘as far as’, ‘just by’, ‘simply by’- गर्भात् च्युतिः- गर्भच्युतिः- पं. तत्पुरुष स. & गर्भच्युतेः मात्रम्- गर्भच्युतिमात्रम्- ष. तत्पुरुष स., न-no, not

आईवडिलांनी दिलेल्या शिकवणीमधूनच मुलगा गुणी होतो. फक्त आईच्या पोटी जन्म घेतल्यामुळे कोणताही मुलगा शहाणा होत नाही.

१०८३ — ०३-०९-२०२१
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम् ।
यद्भूतहितमत्यन्तमेतत् सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥

सत्यस्य वचनम् श्रेयः (भवति), (परंतु) सत्यज्ञानम् तु दुष्करम् (अस्ति)। अहम्, यद् अत्यन्तम् भूतहितम् एतत् सत्यम् ब्रवीमि।

Truthfulness in speech is always preferred (valued). But correct understanding of the truth is very difficult. I will speak that truth which is utmost beneficial to all the living beings. (Supposed to have been said by Naradmuni, but could not get the context.)

सत्यस्य & सत्यम्- ष. वि.ए. व. & द्वि. वि.ए. व. of सत्यम्- truthfulness, fact, honesty, virtuous, वचनम्- act of speaking, speech, an utterance, श्रेयः (श्रेयस्)- the best, preferable, superior, सत्यज्ञानम्- precise knowledge of truth- सत्य- truth & ज्ञानम्- knowledge, understanding- सत्यस्य ज्ञानम्- सत्यज्ञानम्- ष. तत्पुरुष स., दुष्करम्- hard to be achieved, difficult- दुस्- prefix implies hard, difficult, evil, bad- दुःखेन क्रियते इति- दुष्कर- उपपद तत्पुरुष स., यद्-which, अत्यन्तम्- adjctv- excessive, much, absolute, perpetual, भूतहितम्- well-being of all creatures- भूत- living being, creature- क. भू. धा. वि. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist, हितम्- well-being, beneficial aspect- हित- क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, please, further- भूतस्य हितम्- भूतहितम्- ष. तत्पुरुष स. & एतद्- this- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अहम्- प्र. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, ब्रवीमि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of ब्रू- ब्रवीति- ब्रूते २ ग. उ. प. to say, speak, तु- but, on the other hand-अव्यय

खरे बोलणे चांगले असते, पण पूर्ण सत्य जाणून घेणे फार कठीण असते म्हणून मी ज्यात सर्व जीवांचे अत्यंत हित आहे असे सत्य सांगतो.

१०८४ — ०४-०९-२०२१
ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धाः शीलवृद्धास्तथैव च ।
सर्वे ते धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किङ्गराः॥
पाठभेद: शीलवृद्धास्तथैव च =वयोवृद्धास्तथापरे

ज्ञानवृद्धाः, तपोवृद्धाः एव च तथा शीलवृद्धाः (तथा वयोवृद्धाः अपरे), ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि किङ्गराः (इव) तिष्ठन्ति।

Those who are great scholars, those who have practicing strict penance, those who have great character (those who are of advanced age), all these people line up at the gate of a person, who is abundantly wealthy.

ज्ञानवृद्धाः, तपोवृद्धाः, शीलवृद्धाः, वयोवृद्धाः, किङ्गराः, अपरे, सर्वे & ते -all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of ज्ञानवृद्ध- rich in knowledge, great intellect, तपोवृद्ध- well seasoned in practice of religious austerity, penance, शीलवृद्ध- rich in character, of excellent conduct, वयोवृद्ध- old person, of advanced age, (ज्ञान- न. लिं- knowledge, wisdom, intelligence, तप- पु. लिं.- penance, religious austerity, शील- न. लिं- character, conduct, good behaviour, वयः (वयस्)- न. लिं- age, वृद्ध- old, matured, grown-up, augmented, advanced- क. भू. धा. वि. of वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase, thrive, ज्ञानेन, तपेन, शीलेन, वयसा वृद्धः- all in तृ. तत्पुरुष स.), किङ्गर- servant, attendant, अपर- adjctv- other, सर्व- all, entire, everyone & तद्- he धनवृद्धस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of धनवृद्ध- excessively rich, wealthy man (धनेन वृद्धः- तृ. तत्पुरुष स.), द्वारि- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of -द्वार्- door, gate, तिष्ठन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay, तथा- and, like that, similarly, एव- also, just, mere, च-and- all अव्ययs

ज्या लोकांनी जन्मभर खूप ज्ञान संपादन केले आहे, तपश्चर्या केली आहे, चारित्र्य मिळवले आहे किंवा जे वयाने वृद्ध झाले आहेत असे सगळे लोकसुद्धा खूप श्रीमंत व्यक्तीच्या दारात सेवकांसारखे उभे असतात. या जगात पैशाइतके महत्व इतर कशालाच नाही हे कटु सत्य प्राचीन काळापासून आहे असे या सुभाषितावरून दिसते. पण पैशाने तुम्हाला सगळे काही विकत घेता येत नाही अशा अर्थाचीही अनेक सुभाषिते आहेत.

१०८५ — ०५-०९-२०२१
यः पृष्ट्वा कुरुते कार्यं प्रष्टव्यान्स्वान्हितान्गुरून् ।
न तस्य जायते विघ्नः कस्मिंश्चिदपि कर्मणि ॥
सुभाषितरत्नभाण्डागरम्, पंचतंत्र ४.७३

यः कार्यम्, प्रष्टव्यान्, स्वान्, हितान् (तथा) गुरून् पृष्ट्वा कुरुते, तस्य कर्मणि कस्मिंश्चित् अपि विघ्नः न जायते।

One who undertakes his work after consulting people worthy of consultation, his own people, friends or well-wishers and elders, to him no obstacles or troubles of any types will be encountered in those works.

यः (यद्)- who, विघ्नः- obstacle, hindrance, trouble- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कार्यम्- work, assignment, job- कार्य- (also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ-करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., प्रष्टव्यान्, स्वान्, हितान्, गुरून्- all in पु. लिं. द्व. वि. ब. व. of प्रष्टव्य- to be asked, consulted, worthy of consultation- क. वि. धा. सा. वि. of प्रच्छ्- पृच्छति ६ ग. प. प. to ask, inquire, ask, स्व- one’s own, relative, kinsman, हित- well-wisher, friend, गुरु- elder, teacher, father, पृष्ट्वा- after consulting, asking- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of प्रच्छ्- see above, कुरुते & जायते- both in आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- see above & जन्- ४ ग. आ. प. to be born, produced, to happen, तस्य- his- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्-he, कर्मणि- in न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of कर्मन्- work, job, न कस्मिंश्चित्- in none of- कस्मिंश्चित्- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of किम्+ चित्- some thing, anything & न किम्+ चित्- none, never, अपि- also, even, and -अव्यय

जो माणूस आपले आप्त, हितचिंतक, माहीतगार आणि गुरु यांना विचारून काम करतो त्याच्या कामात कधी बाधा येत नाहीत.

१०८६ — ०६-०९-२०२१
आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।
तस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः॥

आचारः प्रथमः धर्मः इति एतद् विदुषाम् वचः (अस्ति), तस्मात् सदाचारम् प्राणेभ्यः अपि विशेषतः रक्षेत्।

‘Good virtuous conduct is foremost requirement any accepted codes of conduct (Dharma)’, thus say the learned people. Therefore one should protect his good behaviour much more than his own life.

आचारः- conduct, behaviour, customary law, प्रथमः- first, primary, foremost & धर्मः- prescribed codes of conduct, duty, Dharma- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विदुषाम्- in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of विद्वस्- learned, scholar, knowledgeable, wise, एतद्- this, it & वचः (वचस्)- command, advice, injunction, speech, word sentence- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., तस्मात्- therefore- पं. वि. ए. व., of तद्- that, it, सदाचारम्- in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of – सदाचारः- good or virtuous behaviour- सत्- noble, good, virtuous, आचारः- see above- सत् आचारः- सदाचारः- समा. प्रादितत्पुरुष स., प्राणेभ्यः- in पु. लिं. पं. वि. ब. व. of प्राण- breath of life, life, रक्षेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of रक्ष्- रक्षति- १ ग. प. प. to protect, guard, take care of, इति- a particle used to report very words spoken: thus, since, because, विशेषतः (विशेषतस्)- especially, particularly, अपि- even, also- all अव्ययs

माणसाचे आचरण हा पहिला धर्म असतो असे विद्वान सांगतात. म्हणून माणसाने आपले आचरण जिवापेक्षाही जास्त जपावे.

१०८७ —- ०७-०९-२०२१
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।
श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥
कठोपनिषद्, अध्याय १, बल्ली २, मंत्र २

श्रेयः च प्रेयः च मनुष्यम् एतः। धीरः तौ सम्परीत्य विविनक्ति। धीरः हि प्रेयसः श्रेयः अभिवृणीते। मन्दः योगक्षेमात् प्रेयः वृणीते।

The righteous deed and agreeable or pleasing deed both approach a man. After thoroughly examining them from all angles, a brave wise man indeed chooses righteous deed over that of agreeable or pleasing deed. A stupid person, however, selects a beloved (pleasing) task over his well-being.

श्रेयः -(श्रेयस्)- virtue, righteous deed, प्रेयः (प्रेयस्)- agreeable or pleasing deed, beloved- both in न. लिं. प्र & द्वि. वि. ए. व., मनुष्यम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मनुष्यः- man, person, human, एतः ?- (इतः)- तृ. पु. द्वि. व. of इ- एति २ ग. प. प. to approach, to go, धीरः- brave, strong minded, resolute, composed & मन्दः – dull, tardy, stupid, weak-brained- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तौ- न. लिं. द्वि. वि. द्वि. व. of तद्- that, it, सम्परीत्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of सं+ परि +इ- to examine them fully, go around well- (इ- एति २ ग. प. प. to go), विविनक्ति, अभिवृणीते & वृणीते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ विज्- to distinguish, to discriminate, understand them fully- (विज्- विनक्ति ७ ग. प. प. to be agitated, distressed), अभि+ वृ- & वृ- to select, choose- (वृ- वृणाति- वृणीते ९ ग. उ. प. to select), प्रेयसः & योगक्षेमात्- both in न. लिं. पं. वि. ए. व. of प्रेयस्- see above & योगक्षेम- well-being, welfare, prosperity- (योग- consequence, result, connection, क्षेम- comfort, well-being, happy- योगः च क्षेमः च- द्वंद्व स), च-and, हि- indeed, surely-both अव्ययs

एकादे काम माणसाला आवडते तर एकादे काम करणे श्रेयस्कर असते. धीरगंभीर वृत्तीचा माणूस त्यांचा पूर्ण विचार करून श्रेयस्कर (चांगले) काम करायचे ठरवतो. मंदबुद्धी असलेला सामान्य माणूस त्याच्या कल्याणाचा विचार न करता आपल्या पसंतीचे काम निवडतो.

१०८८ —- ०८-०९-२०२१
जानाति विविधा भाषा: जानाति विविधा: कलाः।
आत्मानं नैव जानाति यो न जानाति संस्कृतम् ॥अ॥
विज्ञानं वेदसाहित्यं दर्शनं सार्वदेशिकम्।
अन्तरा संस्कृतज्ञानं परिपूर्णं न जायते॥ब॥

अ) यः विविधाः भाषा: जानाति (तथा) विविधा: कलाः जानाति, (परंतु) संस्कृतम् न जानाति, (सः) आत्मानम् न एव जानाति।
ब) विज्ञानम्, वेदसाहित्यम्, सार्वदेशिकम् दर्शनम्, संस्कृतज्ञानम् अन्तरा, परिपूर्णम् न जायते।

अ) One knows various languages and knows varieties of arts, but does not know Sanskrit language, he just does not know himself well.
ब) Knowledge of science, study of Vaidic literature, visits to places all around the world does not make one fully knowledgeable (a complete person) without the knowledge of Sanskrit language.

यः (यद्)- who- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विविधाः, भाषा: & कलाः- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of विविध- adjctv- various, diverse, multiple, भाषा- language & कला- any type of art like music, dancing, painting, sculpturing etc., जानाति & जायते- both in वर्त. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to understand, to know & जन्- ४ ग. आ. प. to be born, produced, to happen, rise, occur, संस्कृतम् & आत्मानम्- both द्वि. वि. ए. व. of संस्कृतम्- न. लिं.- Sanskrit language & आत्मन्- पु. लिं.- oneself, one’s own, soul, विज्ञानम्- scientific or spiritual knowledge, wisdom, वेदसाहित्यम्- contents of Vaidic literature- वेद- sacred scripture, ‘Vedas’, साहित्यम्- Literary composition- वेदनाम् साहित्यम्- वेदसाहित्यम्- ष. तत्पुरुष स., सार्वदेशिकम्- pertaining to all around the world, covering numerous places- सार्व-adjctv- pertaining to entire, whole, complete- (सर्व-adjctv- entire, all, whole), देशिक- adjctv- local, pertaining to particular place- सार्वम् देशिकम् यद् तद्- सार्वदेशिकम्- बहुव्रीही स., दर्शनम्- vision, understanding, perceiving, संस्कृतज्ञानम्- knowledge of Sanskrit- संस्कृतस्य ज्ञानम्- ष. तत्पुरुष स., परिपूर्णम्- completely full, well accomplished- परिपूर्ण- क. भू. धा. वि. of परि+ पूर्- to completely fill, accomplish- (पूर्- पूर्यते ४ ग. आ. प. to fill, satisfy, to load or enrich with)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अन्तरा- used as a preposition with accusative: except, without, न -no, not, एव- mere, only, just, न एव- just not- all अव्ययs

जो अनेक भाषा आणि विविध कला जाणतो, पण संस्कृत जाणत नसेल तर तो स्वतःलाच पूर्ण जाणत नाही. विज्ञान, वेदसाहित्य, सर्व देशांचे ज्ञान वगैरे सगळे असले तरी संस्कृत माहीत नसेल तर ते ज्ञान परिपूर्ण होत नाही.


१०८९ — ०९-०९-२०२१
वाणी रसवती यस्य यस्य श्रमवती क्रिया।
लक्ष्मीः दानवती यस्य सफलं तस्य जीवितम् ॥
संस्कृत गीर्वाणभारती ई-पुस्तकम्

यस्य वाणी रसवती (अस्ति), यस्य क्रिया श्रमवती (अस्ति), यस्य लक्ष्मीः दानवती (अस्ति), तस्य जीवितम् सफलम् (भवति)।

One whose speech is very sweet, whose actions are full of sincere effort and whose wealth is solely for the benevolence of the needy, purpose of his living is well-accomplished (his existence is fruitful)

यस्य & तस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who & तद्- he, वाणी- speech, language, voice, क्रिया- work, function, action, effort, doing, लक्ष्मीः- wealth, prosperity, riches, रसवती- juicy, tasteful, sweet, delightful, with elegance- रस- juice, taste, flavour, श्रमवती- with effort, painstaking, laborious- श्रम- effort, toil, labour, exertion, exercise, दानवती- benevolent, oriented towards charity, helpful- दान- benevolence, giving, charity- वत्-वती- adjctv- an affix added to nouns to show possession, character, inclination- in all the three above- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., जीवितम्- existence, life, purpose of living- जीवित- क. भू. धा. वि. of जीव्- जीवति- १ ग. प. प. to live, to be alive & सफलम्- adjctv- fruitful, productive, worthwhile- फलम्- fruit, result- फलेन सहितम्- सफलम्- सहबहुव्रीही स.- both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व.,

ज्याची वाणी रसाळ आहे, ज्याच्या कामात श्रम असतात, ज्याच्या श्रीमंतीचा विनियोग दानधर्म करण्यात होतो अशा माणसाचे जीवन सफळ होते.

१०९० —- १०-०९-२०२१
अतिमानोऽतिवादश्च तथाऽत्यागो नराधिप।
क्रोधश्चात्मविधित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥अ॥
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम्।
एतानि मानवान्घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ॥ब॥

  • महाभारत उद्योगपर्व ५.३७.१० & ११

नराधिप, अतिमानः, अतिवादः च तथा अत्यागः क्रोधः च आत्मविधित्सा च मित्रद्रोहः च तानि षट् एते एव तीक्ष्णाः असयः देहिनाम् आयूंषि कृन्तन्ति। एतानि मानवान् घ्नन्ति, न मृत्युः (हन्ति)। ते भद्रम् अस्तु।

Oh King, excessive pride, excessive assertion (arguments), not able to leave anything (over attachment to anything), anger, selfishness (to think about oneself only) and betraying a friend, these six are very sharp swords. Actually, these swords destroy people and not the death. May God bless you.

नराधिप- King- नर- a man, human, अधिप- lord, Chief, head-on नराणाम् अधिपः- नराधिपः- ष. तत्पुरुष स.-in पु. लिं. सं. वि. ए. व., अतिमानः- excessive pride- मान- pride, a wounded sense of honour, अतिवादः- over-arguing, excessive assertion, allegation, अत्यागः- not able to leave anything- त्यागः- leaving, forgoing- न त्यागः- अत्यागः- नञ् तत्पुरुष स., क्रोधः- anger, मित्रद्रोहः- betrayal of a friend- मित्रम्- न. लिं.- friend, द्रोहः- betrayal, plotting against- मित्रे द्रोहः- मित्रद्रोहः-स. तत्पुरुष स.- प आत्मविधित्सा- selfishness, to think about oneself only- आत्मन्- self, oneself- all -in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विधित्सा- desire, purpose- आत्मनः विधित्सा- आत्मविधित्सा- ष. तत्पुरुष स.- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., तानि- (तद्)- those, एतानि -(एतद्)- these & षट्- six- all in न. लिं. प्र. वि. ब. व., एते, तीक्ष्णाः & असयः- all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, तीक्ष्ण- sharp & असिः- sword, देहिनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of देहिन्- human, living person, आयूंषि- in न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of आयुस्- life, duration of life, मानवान्- in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of मानव- man, person, घ्नन्ति & कृन्तन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of हन्- हन्ति २ ग. प. प. प. to kill, destroy & कृत्- कृन्तति ६ ग. प. प. to cut, assunder, destroy, मृत्युः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मृत्यु- death, ते- to you- च. वि. ए. व. of युष्मद्- you, भद्रम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of भद्र- adjctv- auspicious, good, blessed, अस्तु- let it be- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, exist, च- and, तथा- like, similar to, एव- just, mere, only,, न- no, not-all अव्ययs

हे राजा, अती गर्विष्ठपणा, जास्त वाद घालणे, काहीही न सोडण्याची वृत्ति, अनावर राग, आप्पलपोटेपणा आणि मित्रांचा घात करणे या सहा तीक्ष्ण तलवारी माणसाचा नाश करतात, मृत्यू करत नाही. तुझे भले होवो..

१०९१ —- ११-०९-२०२१
उद्योगः खलु कर्तव्यः फलं मार्जारवद्भवेत्।
जन्मप्रभृति गौर्नास्ति पयः पिबति नित्यशः ॥
पाठभेद: उद्योगः= उद्यमः

(मनुष्येण) उद्योगः खलु कर्तव्यः (अस्ति), फलम् मार्जारवत् भवेत्। (मार्जारस्य सकाशम्) जन्मप्रभृतिः गौः न अस्ति (परन्तु सः) नित्यशः पयः पिबति।

One must surely keep putting in effort always, fruits would be available just like that of a cat, which does not take trouble of bringing up a cow in its life, but is assured of getting milk every day (Here the author is having a dig at people who always manage to get things belonging to others, without really working for it)

उद्योगः (उद्यमः)- business, work, exertion & कर्तव्यः that to be done, duty- (also करणीय, कार्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make)- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., फलम्- fruit, result, turn out & मार्जारवत्- like that it a cat- मार्जारः- a cat- वत्- अव्यय- an affix added to nouns or adjctvs denotes likeness, similarity, भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist, जन्मप्रभृतिः- since the birth maintenance – जन्मन्- न. लिं.- birth, origin, प्रभृतिः- स्त्री. लिं.- towards supporting, maintaining, bringing up- जन्मनः प्रभृतिः- जन्मप्रभृतिः- पं. तत्पुरुष स. & गौः (गो)- cow- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति & पिबति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist & पा- १ ग. प. प. to to drink, पयः (पयस्)- milk- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., खलु- surely, indeed, नित्यशः (नित्यशस्)- constantly, always, everyday, न- no, not- all अव्ययs

उद्योग (प्रयत्न) करत राहणे हे माणसाचे कर्तव्य आहे. त्याचे फळ मिळणे मांजरासारखे असते. मांजर जन्मात कधीही गाय पाळत नाही, पण तिला रोज दूध प्यायला मिळते.

१०९२ — १२-०९-२०२१
काले हि रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः।
कार्य इत्येव तत्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं नराधिप ॥
महाभारत शान्तिपर्व १२.१३८.२०७
पाठभेद: तत्वज्ञाः = सन्धिज्ञाः, काले हि= कालेन
कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्यकारणमाश्रित्य कालं क्षिपति पण्डितः ॥

  • महासुभषितसंग्रह

नराधिप, (मनुष्येण) कालेन (काले हि) रिपुणा सन्धिः (तथा) काले मित्रेण विग्रहः कार्यः इति एव तत्वज्ञाः (सन्धिज्ञाः) नित्यम् प्राहुः। (पण्डितः कार्यकारणम् आश्रित्य कालम् क्षिपति)।

Oh King, depending upon the circumstances, one should go for truce with an enemy and again depending upon the circumstances one should oppose his friend, this alone is the constant advice of the people who know the fact of the situation (who know the art of alliance/friendship) {Analysing exact ground realities, an expert/a wise-man conducts himself through the situation}

नराधिप- Oh, King- पु. लिं. सं. वि. ए. व., कालम्, कालेन & काले- द्वि., तृ., & स. वि. ए. व. of -कालः- time, situation, period, रिपुणा & मित्रेण- तृ. वि. ए. व. of रिपुः- पु. लिं.- enemy & मित्रम्- न. लिं.- friend, सन्धिः- truce, alliance विग्रहः- quarrel, strife, separation, कार्यः-a job to be done, work -(also- , कारणीय, कर्तव्य & कृत्य- all क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८. ग. उ. प. to do, make), पण्डितः- expert, scholar, wiseman- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तत्वज्ञाः & सन्धिज्ञाः- both in- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of तत्वज्ञ- तत्वज्ञ- fact, true or essential nature, primary substance, ज्ञ- suffix implies knowing, knowledgeable- तत्वम् जानाति इति- तत्वज्ञः & सन्धिज्ञ- knowledgeable in truce/ alliance- सन्धिम् जानाति इति- सन्धिज्ञः- both- उपपद तत्पुरुष स., प्राहुः- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+ ब्रू- to say, advise- (ब्रू- ब्रवीति/आह- ब्रूते- २ ग. उ. प. to say), कार्यकारणम्- द्वि. वि. ए. व. of कार्यकारण- job and cause of it- कार्य- see above, कारण- reason, cause- कार्यम् च कारणम् च- कार्यकारण- द्वंद्व स., आश्रित्य- पू. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ+ श्रि- to resort, have recourse to- (श्रि- श्रयति- ते १ ग. उ. प. to go to, approach), क्षिपति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of क्षिप्- क्षिपति-ते ६ ग. उ. प. to let go, throw, to cast away, हि-,indeed, surely, इति- thus, so, एव- just, only, mere, नित्यम्- constantly, daily, always-all अव्ययs

हे राजा, काळवेळ पाहून कधी शत्रूशी तह करावा (लागतो), कधी मित्रांना दूर लोटावे (लागते) असा विद्वानांचा सल्ला असतो. शहाणा माणूस परिस्थितीचे आकलन करून घेऊन त्याप्रमणे वागतो.

१०९३ — १३-०९-२०२१
ज्ञानतृष्णा गुरौ निष्ठा सदाध्ययनदक्षता |
एकाग्रता महत्त्वेच्छा विद्यार्थिगुणपञ्चकम् ॥

ज्ञानतृष्णा, गुरौ निष्ठा, सदा अध्ययनदक्षता, एकाग्रता, महत्त्वेच्छा (एते) विद्यार्थिगुणपञ्चकम् (सन्ति)

Keen thirst for acquisition of knowledge, devotion towards the teacher, all the time attentiveness in studies, total concentration and great ambition, these are a set of five qualities/ virtues of a student

ज्ञानतृष्णा- thirst for acquisition of knowledge- ज्ञानम्- knowledge, learning, तृष्णा- thirst, strong desire- ज्ञानस्य तृष्णा- ज्ञानतृष्णा- ष. तत्पुरुष स., निष्ठा- devotion, dependence, belief, अध्ययनदक्षता- attentiveness in study, अध्ययनम्- study, learning, दक्षता- attentiveness, competency, carefulness- दक्ष- adjctv- attentive, careful- ता-suffix implies quality, एकाग्रता- concentration, महत्त्वेच्छा- great ambition- महत्त्वम्- adjctv- great extent, importance, इच्छा- desire, longing- महत्त्वा इच्छा- महत्त्वेच्छा- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स. – all in -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., गुरौ- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of गुरुः- teacher, guide, father, elder, विद्यार्थिगुणपञ्चकम्- a set five qualities of a student- विद्यार्थिन्- पु. लिं.- student- (विद्या- knowledge, learning अर्थिन्- seeker, desirous of- (विद्याम् अर्थयते इति- विद्यार्थिन्- उपपद तत्पुरुष स.), गुण- न. लिं.- quality, virtue, पञ्चकम्- a set of five, made of five- विद्यार्थिनः गुणम्- विद्यार्थिगुणम्- विद्यार्थिगुणानाम् पञ्चकम्- विद्यार्थिगुणपञ्चकम्- both ष. तत्पुरुष स.- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., सदा- always, daily- अव्यय

ज्ञानाची तहान, गुरूवर निष्ठा, नेहमी दक्ष राहून अध्ययन करणे, एकाग्रता आणि महत्वाकांक्षा हे चांगल्या विद्यार्थ्याचे पाच गुण आहेत.

१०९४ — १४-०९-२०२१
ज्ञानं तत्त्वार्थसंबोधः शमश्चित्तप्रशान्तता ।
दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता ॥
यक्षप्रश्न अ.३१३ श्लो.९०

तत्त्वार्थसंबोधः ज्ञानम् (अस्ति), चित्तप्रशान्तता शमः (अस्ति), सर्वसुखैषित्वम् दया (अस्ति), (तथा) आर्जवम् समचित्तता (अस्ति)

(Replies of Yudhistir to Yaksha)
Correct perception of exact nature of things is real knowledge, peace of mind is real tranquility (calmness), desiring well-being of all the people is true compassion and honesty is real equanimity of mind.

तत्त्वार्थसंबोधः- complete realisation of exact (basic) nature- तत्त्व- true condition or state, primary substance, अर्थ- purpose, meaning, aim, reason, संबोधः- full or correct perception- तत्त्वस्य अर्थः- तत्त्वार्थः & तत्त्वार्थस्य संबोधः- तत्त्वार्थसंबोधः – both- ष. तत्पुरुष स. & शमः- tranquility, rest, repose- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., ज्ञानम्- understanding, knowledge, सर्वसुखैषित्वम्- desiring the happiness of everyone- सर्व- adjctv- all, entire, whole, सुखम्- joy, happiness, एषिन्- adjctv- desiring, wishing (at the end of composition), त्वम्- suffix implies quality, nature एषित्वम्- desiring attitude- सर्वाणाम् सुखम्- सर्वसुखम् & सर्वसुखस्य एषित्वम्- सर्वसुखैषित्वम्- both- ष. तत्पुरुष स. & आर्जवम्- straightforwardness, sincerity, honesty- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., चित्तप्रशान्तता- calmness of mind- चित्त- thought, mind, heart, प्रशान्त- tranquil, ता- suffix implies quality- प्रशान्तता- tranquility- चित्तस्य प्रशान्तता- चित्तप्रशान्तता- ष. तत्पुरुष स., दया- compassion & समचित्तता- condition of balanced way of thinking- सम- adjctv- same, equal, just, balanced- चित्त- see above- चित्तता- condition of mind, attitude- समा चित्तता- समचित्तता- विशेषणपूर्वपद- कर्मधारय स.- all in- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.

ज्यामधून मूलतत्वांचा बोध होतो ते म्हणजे ज्ञान, मनाला शांत करते ते समाधान, सर्वांच्या सुखाची इच्छा धरते ती दया आणि समतोलदृष्टी हा प्रामाणिकपणा. अशी उत्तरे युधिष्ठिराने यक्षप्रश्नांना दिली होती.

१०९५ — १५-०९-२०२१
जीवने यावदादानं स्यात् प्रदानं यत् ततोSधिकम्।
इत्येषा प्रार्थनास्माकं भगवन्परिपूर्यताम् ॥

भगवन्, अस्माकम् जीवने यावत् आदानम्, ततः यद् अधिकम् (तद्) अस्माकम् प्रदानम् स्यात्, इति एषा (अस्माकम्) प्रार्थना परिपूर्यताम्।

Oh Almighty God, in our life what all wealth we are able to earn, even more than that be the our quantum of wealth that we are able to give away in charity. May this, our humble prayer, be completely get fulfilled.

अस्माकम्- ष. वि. ब. व. of अस्मद्- I, we, जीवने- न. लिं. स. वि. ए. व. of जीवन- living, life, यावत्- adjctv- as much as, as large, as big, आदानम्- earning, getting, अधिकम्- more, excess, greater, यद्- which, प्रदानम्- giving, offering, granting- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, एषा- this, it & प्रार्थना- earnest prayer, request- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.,भगवन्- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of भगवत्- a God, Revered, respectable, परिपूर्यताम्- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of परि+ पूर्- to completely fulfill- (पूर्- पूर्यते ४ ग. आ. प. to fill, satisfy, please), ततः (ततस्)- from that, thereupon, than that, इति- a particle used to report the very word spoken: ‘thus’, ‘in these words’- both अव्ययs

हे परमेश्वरा, आम्हाला या आयुष्यात जेवढी संपत्ती मिळणार आहे तिच्यापेक्षा आम्ही करणार असलेले दान जास्त असू दे एवढी माझी प्रार्थना पूर्ण करावीस .

१०९६ — १६-०९-२०२१
यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम् ।
अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥

न्यायप्रवृत्तस्य (जनस्य) तिर्यञ्चः अपि सहायताम् यान्ति। अपन्थानम् गच्छन्तम् तु सोदरः अपि विमुञ्चति।

One who is engaged in virtuous way of life, even lowly animals come forward to provide assistance. On the other hand, for a person engaged in wrong way of life, his own brother also will abandon him.

न्यायप्रवृत्तस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of न्यायप्रवृत्त- engaged in virtuous way of life, न्याय- justice, virtue, righteousness, प्रवृत्त- oriented, engaged, bound, occupied with- क. भू. धा. वि. of प्र+ वृत्- to strive, follow, engage, to be occupied- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to remain, to abide)- न्याये प्रवृत्तः- न्यायप्रवृत्तः- स. तत्पुरुष स., तिर्यञ्चः- in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of- तिर्यच्- a mere animal, सोदरः- own brother- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सहायताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सहायता- help, assistance, यान्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of या- याति २ ग. प. प. to go, come to pass, to help, अपन्थानम् & गच्छन्तम्-both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अपथिन्- one who follows wrong way, wrong-doer- पथिन्- way, road, path- न पथिन्- अपथिन्- नञ् तत्पुरुष स. & गच्छन्- goer, follower- (गच्छत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go), विमुञ्चति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ मुच्- to give up, abandon, quit- (मुच्- मुञ्चति- ते ६ ग. उ. प. to to loose, set free, liberate) अपि- even, also, तु- but, on the other hand- both अव्ययs

जो माणूस न्यायाच्या मार्गाने चालला असतो त्याला क्षुद्र प्राणीसुध्दा मदत करतात आणि जो चुकीच्या वाटेने जात असतो त्याचा सख्खा भाऊसुद्धा त्याला सोडून जातो.

१०९७ — १७-०९-२०२१
यथाशक्ति नरः कुर्यात् कार्यं तत्सुकरं भवेत्।
प्रसरेन्मानवः पादं दैर्घ्यं विज्ञाय वाससः ॥

नरः यथाशक्तिः कार्यम् कुर्यात्, तद् (कार्यम्) सुकरम् भवेत्। मानवः पादम् वाससः दैर्घ्यम् विज्ञाय प्रसरेत्।

A man should undertake any work depending on his capacity for the same. Then only it could be accomplished smoothly. A person should stretch his legs after properly assessing the length of his covering sheet.

नरः- man, person & मानवः- human, person -both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., यथाशक्तिः- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- according to one’s strength, capacity- यथा- अव्यय- as, in which way, how, so that, शक्तिः- स्त्री. लिं.- strength, ability, capacity, power- शक्तिम् अनुसृत्य- अव्ययीभाव स., कार्यम्- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व.- work, business, what ought to be done- कार्य- (also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, तद्- that, it, सुकरम्- feasible, practical, easy to be done- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., कुर्यात्, प्रसरेत् & भवेत्- all- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- see above, प्र+ सृ- to spread, stretch, proceed, go forth- ( सृ- सरति १ ग. प. प. to go, move, flow) & भू- भवति १ ग. प. प. to be, to happen, exist, पादम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पादः- foot or leg, वाससः- न. लिं. ष. वि. ए. व. of वासस्- cloth, garment, sheet, दैर्घ्यम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दैर्घ्य- length, stretch- (दीर्घ- adjctv- long, tall), विज्ञाय- after assessing, understanding- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि+ ज्ञा- to assess, understand- (ज्ञा- जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand)

माणसाची जेवढी कुवत असते तेवढेच काम त्याने करावे म्हणजे ते सहजपणे साध्य होते. माणसाने कापडाची (अंथरूण किंवा पांघरुणाची) लांबी पाहूनच आपले पाय पसरावेत.

१०९८ — १८-०९-२०२१
यो हि धर्मं समाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥
महाभारत – विदुरनीति उद्योगपर्व ५. ३७. १६

यः धर्मम् समाश्रित्य, भर्तुः प्रियाप्रिये हित्वा, अप्रियाणि पथ्यानि आह, तेन हि राजा सहायवान् (भवति)

One who, fully following his codes of conduct (Dharma) and assessing desirable and undesirable aspects pertaining to his master, speaks out unpleasant but beneficial words to his master, King is indeed benefited by that (that indeed is beneficial to the King).

यः- (यद्)- who, राजा- (राजन्)- King, सहायवान्- (सहायवत्)- beneficiary, gainful, getting assistance- सहाय- help, assistance, वत्- adjctv- suffix implies function, possession, gain- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., धर्मम्- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धर्म- prescribed codes of conduct, rightful duties, समाश्रित्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of सं+ आ+ श्रि- to have recourse to, to depend upon- (श्रि- श्रयति- ते १ ग. उ. प. to go, to approach, resort to) & हित्वा- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to cast, discharge, gratify, promote, भर्तुः- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of भर्तृ- master, provider, supporter, leader, husband, अप्रियाणि & पथ्यानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of अप्रिय- adjctv- unpleasant, disliked- प्रिय- likeable, pleasant- न प्रिय- अप्रिय- नञ् तत्पुरुष स. & पथ्य- adjctv- proper, suitable, wholesome, beneficial, प्रियाप्रिये- न. लिं. द्वि. वि. द्वि. व. of प्रियाप्रिय- pleasant and unpleasant- प्रियम् च अप्रियम् च- प्रियाप्रियम्- द्वंद्व स., आह- वर्त. तृ. पु. ए. व. of ब्रू- ब्रवीति (आह)- ब्रूते २ ग. उ. प. to say, talk, तेन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्- he, it, that, हि- surely, indeed- अव्यय

जो मालकाचे हित व अहित यांचा विचार करून अप्रिय असले तरी धर्मानुसार हितकारक असे बोलतो तो राजाचा खरा सहाय्य करणारा असतो.

१०९९ — १९-०९-२०२१
धर्मं संहरते तस्य धनं हरति यस्य सः ।
ह्रियमाणे धने राजन्वयं कस्य क्षमेमहि ॥
महाभारत- शान्तिपर्व- १२.८.१३

(भीमेन युधिष्ठिराय उक्तम्) (यः) यस्य धनम् हरति सः तस्य धर्मम् संहरते । राजन् (अस्माकम्) ह्रियमाणे धने, वयम् कस्य क्षमेमहि?

One who steal wealth of someone, he destroys his codes of conduct (Dharma) which he has determined to follow. Therefore, Oh King, when our wealth is being stolen away, whom would we forgive?

यस्य, तस्य, & कस्य- all in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, तद्- he, that, किम्- why, which, धनम्- न. लिं. द्वि. वि. ए..व. of धनम्- wealth, money, property, हरति & संहरते- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of हृ- हरति- ते -१ ग. उ. प.- to take away, rob, steal, deprive of & सं +हृ- to destroy, withhold, suppress, curb, सः- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. तद्- he, राजन्- Oh King, in पु. लिं. सं. वि. ए. व., धने & ह्रियमाणे- न. लिं. स. वि. ए..व. of धनम्- wealth, money & ह्रियमाणम्- being taken away, stolen, deprived of- ह्रियमाण- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of हृ- हरति see above, वयम्- we- प्र. वि. ब. व. of अस्मद्- I, क्षमेमहि- विध्यर्थ प्र. पु. ब. व. of क्षम्- क्षमते १ ग. आ. प. to pardon, forgive, permit, allow

“जो कुणाचे धन काढून घेतो तो त्याच्या धर्माचाही नाश करतो, मग हे राजा, जेंव्हा आपली संपत्ती हडपली जात आहे तेंव्हा आपण कुणाला क्षमा करावी?” असे भीम युधिष्ठिराला विचारतो.

११०० —- २०-०९-२०२१
पर्जन्यः पर्वते वर्षन्किं नु साधयते फलम्।
कृष्टे क्षेत्रे तथा वर्षन्किं न साधयते फलम् ॥
महाभारत -सौप्तिकपर्व १०. ०२.०५

पर्जन्यः पर्वते वर्षन्, किम् फलम् नु (सः) साधयते? (पर्जन्यः) कृष्टे क्षेत्रे तथा वर्षन्, किम् फलम् न साधयते?

If a cloud discharges its rain (If it rains) over a mountain what results can be achieved and if it rains over a well ploughed field what results cannot be achieved?

पर्जन्यः- rain-cloud, rain God, rain & वर्षन्- raining- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वृष्- वर्षति १ ग. प. प. to rain- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पर्वते- पु. लिं. स. वि. ए. व. of पर्वतः- mountain, hill, कृष्टे & क्षेत्रे- न. लिं. स. वि. ए. व. of कृष्ट- ploughed, prepared for sowing- क. भू. धा. वि. of कृष्- कृषति- ते ६ ग. उ. प. to plough & क्षेत्र- field, ground, soil, किम्- what & फलम्- result, fruit, achievement- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., साधयते- प्रयोजक तृ. पु. ए. व. of साध्- साध्नोति ५ ग. प. प. to accomplish, perform, effect, तथा- and, like that, thus, न- no, not, नु- a particle of interrogative force and implying some doubt or uncertainty, किम्- a particle of interrogation: what, whether etc.

पर्वतावर पाऊस पडून त्याचा काय उपयोग आहे आणि शेतावर पाऊस पडला तर काय पिकवता येणार नाही?


%d bloggers like this: