संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -२

Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग १)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF/

१०१ ये च मूढतमाः लोकाः ये च बुद्धेः परं गताः।
ते एव सुखमेधन्ते मध्यमः क्लिश्यते जनः।।

लोकाः, ये च मूढतमाः, ये च बुद्धेः परम् गताः, ते एव सुखम् एधन्ते। मध्यमः जनः क्लिश्यते ।

People, who are stupidest and those who are the most intelligent, they alone live happily. People of the middle category suffer.

लोकाः, मूढतमाः, गताः, ये & ते all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of लोक- people, मूढतम- stupidest ( मूढ- stupid, foolish- क. भू. धा. वि. of मुह्- मुह्यति ४ ग. प. प to be foolish, stupid, faint- तर & तम suffixed to an adjective makes it superlative degree- मूढतर- stupider), गत- gone- क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, यद्-who, what, which & तद्- he, she, it, च-and, बुद्धेः – स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of बुद्धिः intellect, talent, perception, परम्- beyond, excessively, , एव – अव्यय- alone, only, just, सुखम्-happiness, एधन्ते-तृ. पु. ब. व. of एध्-एधते १ ग. आ. प. to prosper, grow, increase, मध्यमः & जनः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मध्यम adjctv- middle, central & जन- person, क्लिश्यते- तृ. पु. ए. व.of क्लिश्- ४ ग. आ. प. to suffer, to be tormented.

सर्वात जास्त मूर्ख आणि सर्वात जास्त बुद्धीमान लोकच सुखसमृद्धीत असतात, मध्यम लोकांना क्लेश होतात. मूर्खांना काहीच कळत नसल्यामुळे ते गोड अज्ञानाच्या सुखात राहतात आणि बुद्धीमान लोक सुखाचा मार्ग बरोबर शोधून काढतात. मध्यम लोकांना हे दोन्ही जमत नाही. त्यामुळे त्रास होतो.
———————————————
१०२  किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः ।
इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा ।।
पाठभेद: इति संचिन्त्य मनसा प्राज्ञः कुर्वीत वा न वा।।
——– विदुर- महाभारत

इदम् कृत्वा किम् नु मे स्यात् ,(इदम्) अकुर्वतः किम् नु मे स्यात्, इति कर्माणि (मनसा) सञ्चिन्त्य पुरुषः (प्राज्ञः) (कार्यम्) कुर्यात् ( कुर्वीत) वा न वा (कुर्यात्)( कुर्वीत)।

Person ( Wiseman) should do or not do a thing after thinking well about, if I do this what will happen to me and by not doing it what will happen to me.

इदम्- pronominal adjctv- this here, कृत्वा- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of कृ-करोति-कुरुते- ८ ग. उ. प. to do, अकुर्वतः by not doing- कुर्वत्-वर्त. धा. सा. वि. of कृ.- to do- कुर्वतः प्र. वि. ए. व. of कुर्वत् – न कुर्वतः -अकुर्वतः नञ्तत्पुरुष स., किम्- what, नु- अव्यय- having an interrogative force ‘posibly’, मे – to me- च. वि. ए. व . of अस्मद् -I, we, स्यात् – विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, इति- अव्यय- used to report the very words spoken, कर्माणि- न. लिं प्र. वि. ब. व. of कर्मम्- work, task, मनसा- तृ. वि. ए. व. of मनस्- mind सञ्चिन्त्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of सं+चिन्त् -to think well (चिन्त्-चिन्तयति-ते १० ग. उ. प. to think, ponder), पुरुषः – person, man, प्राज्ञः – wiseman,
कुर्यात् – विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. & कुर्वीत- विध्यर्थ आ. प. तृ. पु. ए. व. of कृ- to do, वा – अव्यय- or, and, also.
आपण ही गोष्ट केल्यामुळे आपले काय होईल आणि न केल्यामुळे आपले काय होईल याचा सारासार विचार करूनच शहाण्या माणसाने कोणतीही गोष्ट करावी.
यात कुठलाही दाखला दिलेला नाही, महाभारतामधील कौरव आणि पांडव या दोघांचाही काका असलेल्या विद्वान विदुराने केलेला हा सरळ साधा आणि त्रिकालाबाधित असा उपदेश आहे.
————————————–
१०३  अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठाः ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः ।
धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठाः ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः॥
पाठभेद: धारिभ्यो कर्मिणो ज्ञेयाः कर्मिषु अपि उपकारिणः ॥

People, who can read are
better than those who are illiterate and ignorant. Among the Readers, who can recollect (memorise) them are better than the rest. Among these, the intellectuals, who have fully understood what they have read and memorised are better. But among these intellectuals, who apply the knowledge gained by them in work are better.
Or (पाठभेद): Among them, who apply the knowledge gained them in work are better. But the best among all are the ones who are benevolent ! (Do favours for others)

अज्ञेभ्यः ग्रन्थिभ्यः धारिभ्यः ज्ञानिभ्यः all in पु. लिं. पं. वि. ए. व. of अज्ञः ignorant, ग्रन्थिन् – one who reads, धारिन्- one who memorises, holds, ज्ञानिन्- wise, intelligent, ग्रन्थिनः- श्रेष्ठाः -धारिणः -वराः -ज्ञानिनः व्यवसायिनः कर्मिणः ज्ञेयाः & उपकारिणः all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of ग्रन्थिन्, श्रेष्ठ the best, धारिन्, वर- better, ज्ञानिन् , व्यवसायिन्- industrious, diligent, कर्मिन्- worker, doer, कर्मिषु- स. वि. ए. व. of कर्मिन्, ज्ञेय – knowing, ( कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of ज्ञा- जानाति-जनीते-९ ग. उ. प. to know) उपकारिन्- benevolent. अपि-अव्यय- also,
निरक्षर माणसापेक्षा साक्षर बरा असतो, वाचलेले लक्षात ठेवणारा साक्षरांमध्ये चांगला असतो, ते समजणारा ज्ञानी माणूस त्याच्यापेक्षा चांगला असतो आणि त्या ज्ञानाचा उपयोग करून कर्म करणारा त्याहून श्रेष्ठ असतो,
पाठभेद : परोपकार करणारा माणूस कर्म करणाऱ्या माणसापेक्षाही सर्वश्रेष्ठ असतो.
—————————————

१०४ तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये।
आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम् ।।
विष्णुपुराण-२.३

यत् न बन्धाय (भवति) तत् (एव) कर्म। या विमुक्तये (कल्पिता) सा विद्या। अपरं कर्म आयासाय (भवति)। अन्या विद्या शिल्प-नैपुणम् (मात्रम् भवति)।

Work (कर्म) is that which does not make us bound. Learning is that which leads us to liberation. Rest of all efforts are for exertion and all other studies are just craftsmanship.

यत् (यद्) & तत् (तद्) both pronominal adjctv-what, which,who & that, it he, she, या & सा both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद् & तद् बन्धाय- विमुक्तये -आयासाय – al च. वि. ए. व. of बन्ध- bond, tie- विमुक्ति- liberation release -आयास- exertion, effort, कर्म-work, effort, अपरम्- other, another, अन्या & विद्या both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of अन्य- other, another & विद्या- learning, study, knowledge शिल्पनैपुणम्- craftsmanship- शिल्पम्-art, skill, craft, नैपुणम्-expertise, proficiency, शिल्पे नैपुणम्- स. तत्पुरुष स.
जे बंधनात ठेवत नाही ते खरे कर्म आणि जी बंधनातून मुक्त करते ती खरी विद्या. इतर कामे दमणूक करतात आणि इतर विद्या कारागिरीतले नैपुण्य देतात.
———————————–

१०५ सर्वद्रव्येषु विद्यैव द्रव्यमाहुरनुत्तमम् ।
अहार्यत्वादनर्घ्यत्वादक्षयत्वाच्च सर्वदा ।।
-हितोपदेश

सर्वदा सर्व-द्रव्येषु विद्या एव अहार्यत्वात् अनर्घ्यत्वात् अक्षयत्वात् च अनुत्तमम् द्रव्यम् आहुः।

Among all wealths, from the point of view of security, worthiness and durability, knowledge is said be the best wealth always.

सर्वदा-अव्यय- always, all the times, सर्वद्रव्येषु-in all wealths- न. लिं. स.वि. ए. व. of सर्वद्रव्य- सर्वाणि द्रव्याणि उपपद तत्पुरुष स. ( सर्व-all द्रव्य- wealth), विद्या-स्त्री. लिं- knowledge, एव- अव्यय- alone, just, merely, अहार्यत्वात् -अनर्घ्यत्वात्-अक्षयत्वात् -all पं. वि. ए. व. of अहार्यत्व – अनर्घ्यत्व-अक्षयत्व ( sufixxing त्व to an adjective indicates quality, nature ), अहार्यम् & अक्षयम्- both adjctvs & नञ्तत्पुरुष स.- न हार्यम् & न क्षयम्- हार्य- stealable (क. विध्यर्थ. धा. सा. वि of हृ- हरति १ ग. प. प.) & क्षय- decay, decline, अर्घ्य-valuable- अनर्घ्य- invaluable, priceless- यस्यात् अर्घ्यतरः न अस्ति तत् & अनुत्तम- excellent- यस्यात् उत्तमतरः न अस्ति तत्- both adjctvs & बहुव्रीही स., आहुः (ब्रुवन्ति) -तृ. पु. ब. व. of ब्रू २ ग. उ. प.- to say, tell.
सर्व प्रकारच्या द्रव्यांमध्ये विद्येइतके सुरक्षित, अनमोल आणि कमी न होणारे असे दुसरे कोणतेही द्रव्य नाही असे म्हणतात. अर्थातच सर्व दृष्टींनी विद्या हे सर्वात्कृष्ट धन असते.
————————————————–
१०६   तीर्थे तीर्थे निर्मलं ब्रह्मवृन्दः
वृन्दे वृन्दे तत्त्वचिन्तानुवादः।
वादे वादे जायते तत्वबोधः
बोधे बोधे भासते चन्द्रचूडः।।

निर्मलं ब्रह्म-वृन्दः तीर्थे तीर्थे (वसति)। (तत्) वृन्दे वृन्दे तत्त्वचिन्तानुवादः (भवति)। (तत्)
वादे वादे तत्वबोधः जायते। (तत्) बोधे बोधे चन्द्रचूडः भासते।

(The author defines an ideal holy-place (तीर्थ)- which one rarely finds today)
In every holy place there is group of bright ( pure) knowledgeable people. In every such group there is discussion on basic philosophy ( of life, soul or human nature etc). From these discussion one gets ( realises) basic perception or knowledge. In every such realisation one sees or feels presence of the Supreme
( चन्द्रचूडः-Shiva)
ब्रह्म- related to sacred knowledge or study also to brahmanical, वृन्दः – group- ब्राह्मणानाम् वृन्दः -ब्रह्मवृन्दः ष. तत्पुरुष स., तीर्थे- वृन्दे- वादे- बोधे- all स.वि. ए. व. of तीर्थ- holy or sacred place, वृन्द- group, वाद- discussion, बोध- knowledge, perception तत्त्व- true state or condition, fact, चिन्ता- thinking, discussion अनुवादः- illustration, corroboration, तत्त्वनाम् चिन्ता- तत्त्वचिन्ता- तत्त्वचिन्तानाम् अनुवादः – तत्त्वचिन्तानुवादः ,तत्त्वनाम् बोधः -तत्त्वबोधः all ष. तत्पुरुष स., जायते-भासते- both आ. प. तृ. पु. ए. व. of जन् ४ ग. to happen, to be born & भास्-to feel, realise १ ग., चन्द्रः-moon, चूडा- hair on head, crest, चन्द्रः यस्य चूडे अस्ति सः -चन्द्रचूडः- Shiva-बहुव्रीही स.
— After the feedback from our member, Sharmaji, I would like to correct समास of ब्रह्मवृन्दः – ब्राह्मणानाम् वृन्दः to ब्रह्मवादिनाम् वृन्दः -a group of people having the knowledge of sacred texts

तीर्थातीर्थांमध्ये (अनेक तीर्थक्षेत्रांमध्ये) ब्रह्मवृंद रहातात, या विद्वान लोकांमध्ये (धर्मशास्त्रावर) चर्चा (वाद) होत असते, त्यांना या चर्चांमधून तत्वाचा बोध होत असतो आणि तो बोध झाल्यानंतर परमेश्वराचा भास होतो. (तो असल्याची अनुभूति होते). असा एक परमेश्वराला भेटण्याचा राजमार्ग या श्लोकामध्ये दाखवला आहे. आज अशा प्रकारची तीर्थक्षेत्रे आणि तिथे रहाणारे विद्वान, त्यांच्यातल्या चर्चा यातले काय शिल्लक आहे? आणि परमेश्वराची आस तरी किती लोकांना वाटते?
—————
नरेंद्र गोळे .
तीर्थे तीर्थे विद्वजन राहताती ।
त्यांच्यामध्ये तत्त्वचर्चाही होती ॥
चर्चांतूनी होतसे बोध थोर ।
बोधातूनी प्रकट होई शुभंकर ॥
—————

१०७ अग्निः काष्ठात्जायते मथ्यमानात्
भूमिः तोयं खन्यमाना ददाति।
सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणाम्
मार्गारब्धाः सर्वयत्नाः फलन्ति।।

काष्ठात् मथ्यमानात् अग्निः जायते। खन्यमाना भूमिः तोयम् ददाति। स-उत्साहानाम् नराणाम् असाध्यम् न अस्ति। मार्ग-आरब्धाः सर्व-यत्नाः फलन्ति।

By striking pieces of wood fire is produced. The earth gives water by digging. Nothing is impossible for the determined (desirous) men. All efforts started in a proper way bear fruit

काष्ठात् & मथ्यमानात् – पं. वि. ए. व. of काष्ठम्- a piece of wood & मथ्यमान- वर्त. धा. सा. वि. of मथ् मंथ् मथति-मंथति १ ग. प.प. also ९ ग. प.प. मथ्नाति to strike, grind, churn, अग्निः – पु. लिं – fire, जायते – तृ. पु. ए. व. of जन् ४ ग. आ. प. to be born, produce, rise, खन्यमाना & भूमिः both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of- खन्यमान – वर्त. धा. सा. वि. of खन् -खनति-ते १ ग. उ.प. to dig, excavate & भूमि – the earth, तोयम् – water, ददाति- तृ. पु. ए. व. of दा ददाति-दत्ते – ३ ग उ. प. to give , grant, स- अव्यय- a prefix substituted for – सह सम्, सम, तुल्य, उत्साहानाम् & नराणाम् – ष. वि. ब. व. of उत्साहः effort, determination, ability & नरः a man, male, person असाध्यम् – न साध्यम्- नञ्तत्पुरुष स.- साध्य- possible, achievable- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of साध्- साध्नोति ५ ग. प. प. to accomplish, perform, prove, अस्ति- तृ. पु. ए. व. of अस् २ ग. प. प. to be, मार्ग- a way, path, आरब्धाः & सर्वयत्नाः प्र. वि. ब. व. of आरब्ध- begun -क. भू. धा वि. of आ+ रभ्- रभते १ग. आ. प. to start, begin & सर्वयत्न-all efforts- सर्व- pronominal adjctv. whole, entire, यत्न – effort -सर्वः यत्नः-सर्वयत्न- उपपद तत्पुरुष स., फलन्ति- तृ. पु. ब. व. of फल्- फलति १ ग. प. प. to bear fruit, yield , accomplish.
लाकडावर लाकूड घासून त्यामधून अग्नि (सुद्धा) तयार होतो, जमीन खोदून तिच्या मधून पाणी (सुद्धा) मिळते, याचा अर्थ उत्साहाने काम करणाऱ्या माणसाला काहीही असाध्य नाही, योग्य मार्गाने कामाला सुरुवात केल्यावर त्याचे फळ मिळतेच.
————–
नरेंद्र गोळे .
लाभे लाकूड घासून, लाकडावरती अग्नी ।
लाभे जमीन खोदून, खोदल्यावरती पाणी ॥
काम असाध्य न काही, उत्साहे कार्य करता ।
कार्य सिद्धीस पोहोचे, योग्य आरंभ होता ॥
————————————

१०८ आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः |
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ||
– भतृहरि नीतिशतक

शरीरस्थः आलस्यम् हि मनुष्याणाम् महान् रिपुः (अस्ति)।
उद्यम-समः बन्धुः न अस्ति। (कः अपि) यम् कृत्वा न अवसीदति।

Laziness is the biggest enemy residing in the human body. There is no kinsman (friend) like effort (work, diligence, perseverance). Whatever effort put in, does not bring decline (to any one)

शरीरस्थः residing in the body- शरीरे तष्ठति इति -उपपद तत्पुरुष स., आलस्यम् -छ laziness, हि- अव्यय- alone, just, certainly, मनुष्याणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of मनुष्यः-man, person, महान् – huge, big, रिपुः- enemy, उद्यम- effort, work, समः -like, comparable- उद्यमस्य समः – उद्यमसमः -ष. तत्पुरुष स., बन्धुः – brother, relation, kinsman, अस्ति- तृ. पु. ए. व. of अस् २ ग. प. प. to be, यम्- द्वि. वि. ए. व. of यद् -what, which, कृत्वा- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of कृ. करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, अवसीदति- तृ. पु. ए. व. of अव+ सद् to perish, decay ( सद् सीदति १ ग. प. प. to sit, recline,)
आळस हा माणसाच्या शरीरामधला त्याचा मोठा शत्रू असतो आणि उद्यमासारखा चांगला भाऊ (किंवा मित्र) नसतो. उद्योग करत राहण्यामुळे त्याला कधीच अवकळा येत नाही.
——-
नरेंद्र गोळे .
शरीरी थोर जाणावा आळस शत्रू महान ।
न उद्यमापरी बंधू र्‍हास न होऊ देतसे ॥
———————————————-
१०९ न दैवमिति संचिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः।
अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यः नाप्तुमर्हति।।

दैवम् इति संचिन्त्य आत्मनः उद्योगम् न त्यजेत् । अनुद्योगेन तिलेभ्यः तैलानि आप्तुम् न अर्हति।

One should not abandon his efforts, believing in the fate (destiny). Without the efforts it is not possible to get oil from sesamum seeds.

दैवम् – adjctv- relating to gods, fate, destiny, इति-अव्यय- so, this, in this manner, संचिन्त्य – पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of सं+ चिन्त्- to think well ( चिन्त्- चिन्तयति-ते १० उ. प.), आत्मनः- ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, उद्योगम् – work, effort, त्यजेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of त्यज्-त्यजति १ ग. प. प. to quit, abandon, अनुद्योगेन- तृ. वि. ए. व. of अनुद्योग- न उद्योग- नञ्तत्पुरुष स. -No effort, तिलेभ्यः पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of तिलः- sesamum seed, तैलानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of तैलम् -oil, आप्तुम् – तुमन्त- हेत्वार्थक धा. सा. अव्यय of आप् -आप्नोति ५ ग. प.प. – to get, obtain. अर्हति- तृ. पु. ए. व. of अर्ह् to deserve, have a right.
Typo: दैवमति, should be दैवमिति….. corrections done.
कोणीही दैवावर भरोसा ठेऊन आपले प्रयत्न सोडू नयेत. प्रयत्न केल्याशिवाय तिळामधले तेलसुद्धा निघत नाही.
याच अर्थाचे दुसरे एक सुभाषित आहे

११० उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥
-पंचतंत्र

कार्याणि उद्यमेन हि सिध्यन्ति, न मनोरथैः (सिध्यन्ति)। सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः न हि प्रविशन्ति।

Works get done by efforts, not by mere desires ( wishful thinking). Animals (deer) do not enter the mouth of a sleeping lion of their own.

कार्याणि & मृगाः प्र. वि. ब. व. of कार्यम् – work, business project & मृग- animal, उद्यमेन- तृ. वि. ए. व. of उद्यम- धा. सा. नाम of उद्+यम् to strive hard, elevate, set about, raise (यम्-यच्छति १ ग. प. प. to curb, restrain, stretch out), हि – अव्यय- indeed, for, because, alone, only, सिध्यन्ति- तृ. पु. ब. व. of सिध्-सिध्यति ४ ग. प. प. to accomplish, achieve, fulfill, मनोरथैः – तृ. वि. ब. व. of मनोरथ- desire, wishful thinking, सुप्तस्य & सिंहस्य- ष. वि. ए. व. सुप्त- sleeping, slept क. भू. धा. वि. of स्वप् -स्वपिति २ ग. प. प. to sleep & सिंह – lion, मुखे – स. वि. ए. व. of मुखम्-mouth, प्रविशन्ति – तृ. पु. ब. व. of प्र+ विश्- to enter upon ( विश्- विशति ६ ग. प. प. to enter, to go or come, to sit, settle down)
उद्यमानेच कार्य सिद्धीहोते, मनोरथाने होत नाही. पशू झोपलेल्या सिंहाच्या तोंडात येऊन शिरत नाहीत. मनातले मांडे खाऊन काम होत नाही, ते करावे लागते. हरीण आपणहून झोपलेल्या सिंहाच्या तोंडात जात नाही. त्याला शिकार करावी लागते.
——
नरेंद्र गोळे .
केल्याने होत आहे रे इच्छिल्याने न केवळ ।
न कधी सूप्त सिंहाच्या तोंडी प्रवेशती पशू ॥
——————————————-

१११ उद्योगिनं पुरूषसिंहमुपैति लक्ष्मी
दैवं हि दैवमिति कापुरूषा वदन्ति।
दैवं निहत्य कुरू पौरूषम् आत्मशक्त्या,
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोsत्र दोष: ।।
( पंचतंत्र, मित्रसम्प्राप्ति )

उद्योगिनम् पुरूषसिंहम् लक्ष्मीः उपैति। कापुरूषाः दैवम् हि दैवम् इति वदन्ति। दैवम् निहत्य, आत्मशक्त्या पौरूषम् कुरू। यदि यत्ने कृते न सिध्यति , अत्र कः दोष:?

Lakshmi ( Goddess of wealth) goes to the industrious courageous man. The cowards say everything depends on the destiny alone. Therefore, we should endeavour to do the hard work, leaving destiny aside. If with full efforts desired results are not achieved, there is no blemish.

उद्योगिनम् & पुरूषसिंहम् both द्वि. वि. ए. व. of उद्योगिन् -industrious & पुरूषसिंहः- पुरूषेषु सिंहः – सप्तमि तत्पुरुष स. courageous man. लक्ष्मीः स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of लक्ष्मी, उपैति- तृ. पु. ए. व. of उप +इ to go, approach, befall, कापुरूषाः पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of कापुरूषः- कातरः पुरूषः – coward man, -समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स. दैवम्- fate, destiny, हि-अव्यय-alone, surely, इति-अव्यय- used to report very word spoken- this, so वदन्ति- तृ. पु. ब. व. of वद् – वदति १ ग. प. प. to say, utter, tell, निहत्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय -of नि+हन् – to beat, strike, counteract (हन्- हन्ति २ ग. प. प.) आत्मशक्त्या-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of आत्मशक्ति- आत्मनः शक्तिः – self effort (strength)- ष. तत्पुरुष स.
पौरूषम् – द्वि. वि. ए. व. of पौरूष- virility, manliness कुरू- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, यदि- अव्यय- if, in case, यत्ने & कृते स. वि. ए. व. of यत्न- effort & कृत- done- क. भू. धा. वि. of कृ- to do, सिध्यति- तृ. पु. ए. व. of सिध्४ ग . प. प. to accomplish, achieve, अत्र- अव्यय – here, कः & दोष: पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम् – what, which & दोष – blame, blemish, fault

उद्योगी पुरुषसिंहाकडे (धडाडी दाखवणाऱ्याकडे) लक्ष्मी जाते, भित्रे लोक दैव दैव म्हणत बसतात. दैवाला बाजूला ठेऊन आपल्या शक्तीनुसार प्रयत्न करायला हवेत, तरीही हवे ते साध्य झाले नाही तर तो कुणाचा दोष आहे? तुमचा तरी नाहीच.
———————-

११२ संरोहत्यग्निना दग्धं वनं परशुना हतम्।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥
– महाभारत १३-१६१-३४

वनम् अग्निना दग्धम् (वा) परशुना हतम् संरोहति। वाचा ( दग्धम्) बीभत्सम् दुरुक्तम् वाक्क्षतम् (अपि न संरोहति।

A forest gutted by a fire ( or) chopped by an axe grows again. But (even) hundred sentences cannot make good the damage done by a hideous ( revolting) (or) offensive ( abusive) sentence.

वनम् ,दग्धम् & हतम् प्र. वि. ए. व. of वन- forest- दग्ध – burnt & हत- killed, destroyed ( both क. भू. धा. वि. of दह् -दहति १ ग. प. प. to burn & हन् हन्ति २ ग. प.प. to kill, destroy, अग्निना, परशुना & वाचा all तृ. वि. ए. व. of अग्नि fire,परशु -axe & वाच्- speech, sentence, संरोहति- तृ. पु. ए. व. of सं+ रुह्-रोहति to grow १ ग. प. प. , वाक् -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of वाच्- speech, sentence, शतम्- hundred, शतम् वाचः -वाक्क्षतम्- a hundred sentences, बीभत्सम् & दुरुक्तम् न. लिं. प्र. वि. ए. व. of बीभत्स-adjctv- hideous (revolting) & दुरुक्त- offensive, abusive – क. भू. धा. वि. of दुर्+ वच् ( वच् २ ग प. प. to say)
वणव्यात जळून भस्म झालेले आणि कुऱ्हाडींनी तोडलेले रानसुद्धा पुन्हा वाढते पण एका उद्धट वाक्याने झालेले नुकसान शंभर (गोड) वाक्यांनीही भरून निघत नाही. म्हणून माणसाने सांभाळून आणि विचार करून बोलावे.
——————————–

११३ यो न ददाति न भुङ्क्ते सति विभवे नैव तस्य तद् द्रव्यम् ।
तृणमयकृत्रिमपुरुषो रक्षति सस्यं यथा परस्यार्थे ।।

यथा तृणमयकृत्रिमपुरुषः परस्य अर्थे सस्यम् रक्षति, (तथा) यः सति विभवे, न ददाति न भुङ्क्ते, तद् द्रव्यम् तस्य न एव (अस्ति),

As an artificial person made of grass or straw (a scarecrow) protects the crop for the sake of others, for one, who does not utilise or enjoy his wealth, that wealth is not his.

यथा & (तथा) -अव्यय- as, in that manner & as, in the same manner, तृणम्-grass, मय- adjctv- an affix used to indicate ‘made of’ or ‘full of’, कृत्रिम- adjctv- artificial, not real, पुरुषः man, तृणमय- made of straw, कृत्रिमः पुरुषः – कृत्रिमपुरुषः उपपद तत्पुरुष स., परस्य & तस्य both- ष. वि. ए. व. of पर- other & तद्-he, she ,it, अर्थे – स.वि. ए. व. of अर्थ- interest, for the sake सस्यम् – crop, रक्षति,भुङ्क्ते & ददाति all तृ. पु. ए. व. of रक्ष् १ ग. प. प. to protect, भुज्-भुनक्ति-भुङ्क्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy, consume & दा-ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. प. to give, यः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, which, what, सति- having & विभवे – in wealth both -स. वि. ए. व. of सत्- क. भू. धा. वि. अस् २ ग. प. प. to be, to have & विभव- wealth, , तद् -that, द्रव्यम्- wealth, एव-अव्यय- exactly, just, alone, only, merely
ज्याप्रमाणे गवताचा कृत्रिम माणूस (शेतातले बुजगावणे) परक्याचे पीक राखत असतो, त्याचप्रमाणे जो माणूस आपल्या वैभवाचा उपभोगही घेत नाही किंवा दानही करत नाही त्याचे धनही त्याचे नसतेच अशी त्याची अवस्था असते. नुसतीच संपत्ती साठवण्यात काही अर्थ नाही, तिचा विनियोग करायला हवा.
————————————–

११४ दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य ।
यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥
– भतृहरि नीतिशतक

वित्तस्य दानम्, भोगः नाशः (इति) तिस्रः गतयः भवन्ति। यः न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिः भवति ।

Wealth can take three courses, charity, utilisation or destruction. One who does not give in charity nor enjoys the wealth, brings it to the third stage ( destruction)

वित्तस्य- ष.वि. ए. व. of वित्तम्- wealth, दानम्- charity, giving, भोगः – enjoying, utilising, & नाशः destruction, तिस्रः & गतयः both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of त्रि- three & गति- course, mode of existence, motion, भवन्ति- तृ. पु. ब. व. of भू -भवति १ ग. प. प. to be, to happen, यः पु. लिं., तृतीया- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of तृतीय-adjctv- third, ( For the rest same as १७०)
दान, उपभोग किंवा नष्ट होणे हे संपत्तीचे तीन मार्ग असतात. जर ती कुणाला दिली नाही किंवा स्वतः उपभोगली नाही तर तिची तिसरी गति (नाश) होते.
या आधी दिलेल्या सुभाषिताचेच हे दुसरे रूप (पाठभेद) आहे.
—————————————–

११५ प्रियप्राया वृत्तिर्विनयमधुरो वाचि नियमः
प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीतः परिचयः।
पुरो वा पश्चाद्वा तदिदमविपर्यासितरसं
रहस्यं साधूनामनुपधि विशुद्धं विजयते ॥
पाठभेद : अनुपधि- निरुपधि

साधूनाम् अनुपधि विशुद्धम् प्रियप्राया वृत्तिः, विनय-मधुरः वाचि नियमः, प्रकृत्या कल्याणी मतिः अनवगीतः परिचयः,पुरः वा पश्चात् वा तद् इदम् अविपर्यासित-रसम्, ( स्वभाव) रहस्यम् विजयते।

Generally loving behaviour, resolve for politeness and sweetness in talk, by nature pleasing mind, unblemished identity, in front or at back unchangeable interest, this pure and faultless mystery of sages wins over.

साधूनाम् – पु. लिं. ष. वि. ब. व. of साधु -sage, perfect, righteous, उपधि- fraud- अनुपधि or निरुपधि- fraudless, विशुद्धम्-refined, pure, प्रिय- sweet, living, प्रायस् or प्रायः generally, mostly, वृत्तिः- behaviour, विनय- politeness, humility, मधुरः – pleasant, sweet, वाचि- in talk- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of वाच्- talk नियमः rule, vow, resolve, प्रकृत्या by nature- स्त्री. लिं. तृ. पु. ए. व. of प्रकति- nature, कल्याणी- agreeable, lovely, illustrious & मतिः – mind, sense, understanding- both स्त्री. लिं. प्र. पु. ए. व., अवगीतः abused, censured wicked- न अवगीतः -अनवगीतः नञ्तत्पुरुष स., परिचयः recognition, identity, पुरः or पुरस् -in front, before- वा- or पश्चात्- behind, back- all indeclinables ( अव्यय), तद्- that, इदम् – this, अविपर्यासित- faultless, unchangeable, favourable- न विपर्यासित -नञ्तत्पुरुष स., रसम्- taste, inclination, रहस्यम्- secret, mystery, विजयते- आ. प. तृ. पु. ए. व. of वि+जि to win, overcome, conquer ( जि -जयति १ ग. प. प. to win)

शुद्ध (खरा) प्रेमळ स्वभाव, विनयशील वागणूक आणि गोड वाचा यांचा आग्रह, इतरांचे भले करण्याची चांगली बुद्धी, निष्कलंक ओळख, मागे किंवा पुढे (आत किंवा बाहेर) न बदलता समानच असणाऱ्या आवडीनिवडी (रस) हे गुण म्हणजेच सज्जन लोकांच्या विजयाचे रहस्य आहे.
———————————————

११६ मूर्खो न हि ददात्यर्थं नरो दारिद्र्यशङ्कया।
प्राज्ञः तु वितरत्यर्थं नरो दारिद्र्यशङ्कया।।

मूर्खः नरः अर्थंम् दारिद्र्य-शङ्कया न हि ददाति। प्राज्ञः नरः तु अर्थम् दारिद्र्य-शङ्कया वितरति।

Foolish person does not give away money ( wealth) due to the fear of becoming poor while wise man distributes wealth as he is afraid of getting poor.

मूर्खः – fool, प्राज्ञः – wise, learned, नरः -man, person-all पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अर्थंम्-पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अर्थः wealth ( also means object, purpose,, wish, desire), दारिद्र्यशङ्कया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of दारिद्र्यशङ्का- दारिद्र्यस्य शङ्का- ष. तत्पुरुष स. Fear of poverty- दारिद्र्यम्-poverty, शङ्का- fear, doubt, dread, apprehension, ददाति & वितरति तृ. पु. ए. व. of दा- ददति- दत्ते ३ ग. उ प to give, donate & वि+ तृ (दीर्घ) to distribute, grant ( तृ (दीर्घ)- तरति १ ग. प. प. to cross over, float), न- no, not, हि-for, because, तु- but, on the contrary, as to -all are particles- अव्यय
गरीबी येण्याच्या (पैसे संपण्याच्या) भीतीने मूर्ख लोक दानधर्म करत नाहीत आणि गरीबीच्या शंकेनेच (नंतर कदाचित संधी मिळणार नाही म्हणून) शहाणे लोक दान करतात.
————

नरेंद्र गोळे .
गरीबी येई म्हणुनी अज्ञ देती न दान ते ।
गरीबी येईल पुढे शंकेने देती विज्ञ ते ।।
———————————————-

११७ यद्ददासि दीनेभ्यः यच्चाश्नासि दिन दिने ।
तत्ते वित्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षसि ।।

यद् वित्तम् दिनेभ्यः ददासि यद् ( वित्तम् ) च दिन दिने अश्नासि, अहम् तद् ते ( वित्तम् ) मन्ये । शेषं ( वित्तम् ) कस्य अपि रक्षसि।

I consider, the wealth that you give to the poor and the part you eat every day as your wealth. Rest is someone else’s you are guarding.

यद्- which, what who & तद्- that, he, she, it -both pronominal adjctvs, वित्तम्-wealth, दिनेभ्यः -च. वि. ए. व. of दीन- poor, needy, ददासि, अश्नासि, रक्षसि all द्वि. पु. ए. व. of दा-ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, अश्- ९ ग. प. प. to eat, consume and रक्ष्- रक्षति-१ ग. प. प. to guard, protect, दिने दिने – every day-स. वि. ए. व. of दिनम्- day, अहम्- प्र. वि. ए. व. of pronoun अस्मद् I, we, ते or तव- yours & कस्य- whose-ष. वि. ए. व. of युष्मद् -you & किम्- who – कस्य अपि- someone else, unknown मन्ये – प्र. पु. ए. व. of मन् ४ ग. आ. प. to think, consider, शेषम्- balance, rest ( adjctv-from शिष्-१ ग प. प. to leave as remainder, spare), अपि-अव्यय- afixxed to interrogative words makes the sense indefinite-any, some, someone
जे धन तुम्ही गरीबांना देता आणि जे रोजच्या खाण्यावर (जगण्यावर) खर्च करता तेवढेच तुमचे धन आहे, उरलेल्या धनाची तुम्ही दुसऱ्या कुणासाठी राखण करत असता असे मी समजतो.
———————————–

११८ दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे संचयो न कार्यः ।
पश्य मधुकराणां सञ्चितमर्थं हरन्त्यन्ये ।।

विभवे सति, दातव्यम् भोक्तव्यम् (च)। संचयः न कार्यः । पश्य मधुकराणाम् सञ्चितम् अर्थम् अन्ये हरन्ति।

Giving in charity and enjoying should be done when one is having wealth. Hoarding should not be done. Look, wealth (honey) stored by the honeybees is taken away by others.

विभवे & सति- both स. वि. ए. व. of विभव -wealth & सत् – having -वर्त. धा. सा. वि. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, दातव्यम् , भोक्तव्यम् & कार्यः – all प्र. वि. ए. व. of दातव्य, भोक्तव्य & कार्य -कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of दा- ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, donate, भुज् भुनक्ति-भुञ्क्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy & कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, संचयः hoard, stock, पश्य- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, look, मधुकराणाम् – ष. वि. ब. व. of मधुकर- honeybee मधुम् करोति इति- उपपद तत्पुरुष स. सञ्चितम् & अर्थम् द्वि. वि. ए. व. of सञ्चित- stored, stocked – क. भू. धा. वि. of सं+चि ( चि-चिनोति-चिनुते ५ ग. उ. प. to
gather ) & अर्थ- wealth, material, अन्ये -others प्र. वि. ब. व. of अन्य हरन्ति- तृ. पु. ब. व. of हृ हरति १ ग. प.प. to take, carry, deprive of.
आपल्याकडे असलेले द्रव्य दान करावे किंवा त्याचा उपभोग घ्यावा, संचय करू नये. मधमाशांनी जमा केलेला मध दुसराच कोणी घेऊन जातो हे पहा.
हा थोडा अविचारी उपदेश वाटेल, भविष्यातील गरजेसाठी तरतूद तर करायलाच हवी, पण उगाच चिक्कूपणा करून धन साठवत जाऊ नये असा त्याचा अर्थ आहे.
————————————-
११९ अवज्ञात्रुटितं प्रेम नवीकर्तुं क ईश्वरः |
सन्धिं न याति स्फुटितं लाक्षालेपेन मौक्तिकम् ||

अवज्ञा-त्रुटितम् प्रेम नवी-कर्तुम् कः ईश्वरः? स्फुटितम् मौक्तिकम् लाक्षालेपेन सन्धिम् न याति।

Who is capable of renewing love strained by an insult? A broken pearl cannot be joined by a coat of lac.
अवज्ञा- disrespect, insult त्रुटित- broken- क. भू. धा. वि. of त्रुट् ४ & ६ ग. प. प त्रुट्यति-त्रुटति-to split, break, प्रेम- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रेमन्- love, affection-, नव- adjctv- new, fresh-नवीकर्तुम्- तुमन्त हे. धा. सा. अव्यय of नवी+कृ to renew, refresh (कृ. करोति-कुरुते ८ ग. उ. प., कः & ईश्वरः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्- who, what which & ईश्वर- master, capable, स्फुटितम् & मौक्तिकम् – प्र. वि. ए. व. of स्फुटित- broken क. भू. धा. वि. of स्फुट् ६ ग प. प. & १ ग. उ. प. स्फुटति- स्फोटति-ते to break, split & मौक्तिक-pearl, लाक्षालेपेन- तृ. वि. ए. व. of लाक्षालेप- a coat of lac- लाक्षायाः लेपः ष. तत्पुरुष स., सन्धिम् -द्वि. वि. ए. व. of सन्धि joint, याति- तृ. पु. ए. व. of या-२ ग प. प. to come, get.
अपमानाने मोडलेला स्नेह पुन्हा कोणता देव जुळवून देणार आहे? (कारण) भंगलेला मोती कितीही लाख लावून सांधला जात नाही. म्हणून कुणालाही लागेल असे बोलू नये.
———————————–

१२०(अ) अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ।
सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥
(महाभारत, वन पर्व, अध्याय २०७ – मार्कण्डेयसमस्यापर्व)

अहिंसा परमः धर्मः सः च सत्ये प्रतिष्ठितः सत्ये तु प्रतिष्ठाम् कृत्वा प्रवृत्तयः प्रवर्तन्ते ।

Nonviolence is the best course of conduct ( duty, religion), it is based on truth. Having based it on truth all activities happen.

१२०(आ) अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परो दमः ।
अहिंसा परमं दानमहिंसा परमं तपः ॥

१२० (इ) अहिंसा परमो यज्ञस्तथाहिंसा परं फलम् ।
अहिंसा परमं मित्रमहिंसा परमं सुखम् ॥
महाभारत, अनुशासन पर्व, अध्याय ११६, दानधर्मपर्व)

अहिंसा परमः धर्मः तथा अहिंसा परः दमः
अहिंसा परमम् दानम् अहिंसा परमम् तपः।

अहिंसा परमः यज्ञः तथा अहिंसा परम् फलम्
अहिंसा परमम् मित्रम् अहिंसा परमम् सुखम् ।

Nonviolence is the best course of conduct ( duty, religion) it is also best form of self restraint, it is best form of charity and the best form of penance.
Nonviolence is the best sacrificial rite. It is also the best reward. It is the best friend and it is the best form of happiness or joy

हिंसा – violence न हिंसा -अहिंसा- nonviolence-नञ्तत्पुरुष स., परम-adjctv- the utmost, highest-परमः- पु. लिं-परमम् – न. लिं, तपः- penance, religious austerity, धर्मः – course of conduct (duty, religion, सः -प्र. वि. ए. व. of तद्, he, she, it, सत्ये स. वि. ए. व. of सत्य-truth, प्रतिष्ठितः established, based- प्रायोजक क. भू. धा. वि. of प्र+स्था-to base, establish (स्था -तिष्ठति १ ग. प. प. to stand), तु – अव्यय- but, on one hand, प्रतिष्ठाम् -द्वि. वि. ए. व. of प्रतिष्ठा- installation, base, कृत्वा- having done- पू. का. वा. धा. सा. त्वान्त अव्यय of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, प्रवृत्तयः प्र. वि. ब. व. of प्रवृत्ति progress, tendency, conduct, प्रवर्तन्ते – आ.प. तृ. पु. ब. व. of प्र +वृत् to arise, happen, follow ( वृत्-वर्तते १ ग. आ. प. to be, exist), तथा- अव्यय- also, like, परः or परस् -अव्यय- beyond , more than, दमः -sef restraint, दानम् – charity, giving
यज्ञः- sacrificial rite,फलम्- reward, fruit, मित्रम् -friend सुखम् – happiness, joy

१. अहिंसा हा सर्वात मोठा धर्म आहे. त्याला सत्याचा आधार आहे. त्यानुसार सर्व प्रवृत्ति घडतात.
२. अहिंसा हा सर्वात मोठा धर्म आहे, अहिंसा हा सर्वात मोठा संयम आहे, अहिंसा हे सर्वात मोठे दान आहे, अहिंसा हे सर्वात मोठे तप आहे
अहिंसा हा सर्वात मोठा यज्ञ आहे, अहिंसा हे सर्वात मोठे फळ आहे, अहिंसा हा सर्वात मोठा मित्र आहे, अहिंसा हे सर्वात मोठे सुख आहे.
“अहिंसा परमः धर्मः” हे वाक्य महाभारतात अनेक वेळा आले आहे, पण ते कुठल्या संदर्भात कुणी कुणाला सांगितले आहे ते माहीत नाही.
सरसकट सर्व ठिकाणी त्याचे पालन करणे अशक्य असल्यामुळे त्याची कुचेष्टाच जास्त होते.
———
नरेंद्र गोळे .
अहिंसा सर्वोच्च धर्म, तसा सर्वोच्च धीरही ।
अहिंसा सर्वोच्च दान, तसे तप परात्पर ॥
अहिंसा त्याग सर्वोच्च, सर्वोत्कृष्ट तसे फल ।
अहिंसा उत्तम मित्र, तसे सर्वोत्तम सुख ॥ – अनुष्टुप्‌ छंद
.
महाभारत, अनुशासन पर्व, अध्याय ११६
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९०१०८
—————————–
09/01/2019

१२१ न गोप्रदानं न महीप्रदानं
न चान्नदानं हि तथा प्रधानम्।
यथा वदन्तीह महाप्रदानं
सर्वप्रदानेष्वभयप्रदानम्।।
-पंचतंत्र
पाठभेद: यथा वदन्तीह बुधाः प्रदानं

गो-प्रदानम् न, मही-प्रदानम् न, अन्न दानम् न च हि तथा प्रधानम् (अस्ति), यथा इह वदन्ति , सर्व प्रदानेषु अभय-प्रदानम् महाप्रदानम् (अस्ति)

Not the giving away of cows, not the giving away of land, not even the giving of food is such an important thing, since, they ( wise) say here, the truly great gift among all gifts is the gift of assurance of protection.
गो-पु. लिं cow, दानम् – gift, giving in charity, donation, प्र- अव्यय- prefix to nouns and nouns derived from verbs expresses intensity, power, excess, मही-earth, land, अन्नम् – food in general, बुधाः, तथा & यथा both अव्यय- this , in that manner, just so & as, in this manner, इह – अव्यय-here, in this place, वदन्ति- तृ. पु. ब. व. of वद् १ ग. प.प. to say, talk, सर्व – pronominal adjctv-all, every, प्रदानेषु- स. वि. ब. व. of प्रदानम् , अभय- assurance of protection, महत्-adjctv- great, big, huge, महा- the substitute of महत् at the beginning of कर्मधारय & बहुव्रीही समास, प्रदानम् – gr
सर्व प्रकारच्या दानांमध्ये अभयदान जितके महत्वाचे आहे तितके गायीचे दान नाही, जमीनीचे दान नाही आणि अन्नदानही नाही असे शहाणे लोक म्हणतात. घाबरलेल्या माणसाच्या मनातली भीती काढणे हे त्याला काहीही देण्यापेक्षा जास्त महत्वाचे असते.
———————————–
10-01-2019

१२२ इक्षोः अग्रात्क्रमशः पर्वणि पर्वणि यथा रसविशेषः।
तद्वत्सज्जनमैत्री विपरीतानां च विपरीता ।।
कवि बल्लाळ- भोजप्रबंध

यथा इक्षोः अग्रात् क्रमशः पर्वणि पर्वणि रसविशेषः (भवति), तद् वत् सज्जन-मैत्री (भवति)। विपरीतानाम् (तु एतद्) विपरीता च (अस्ति)

Just as in sugarcane, the sweetness increases progressively from node to node from the top, the same way is (the pleasure or benifit increases with time) in friendship with noble people. It is reverse in the opposite cases ( Trouble or agony increases with time in company of bad people)

यथा -अव्यय- as, like, in the manner, इक्षोः-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of इक्षु- sugarcane, अग्रात्- पं. वि. ए. व. of अग्र-adjctv- top, front, first, क्रमशः -अव्यय- gradually, successively, पर्वणि- joint, juncture ( also means full moon day or new moon or festival), रस- juice, taste, pleasure, delight, विशेषः characteristic difference,-distinguishing between, feel better, रसानाम् विशेषः – ष. तत्पुरुष स.-increasingly tasty or sweet, तद् वत् – like that, similarly, सत्+जनः सज्जन-noble person, सत्-noble, जनः person, मैत्री friendship, सज्जनानाम् मैत्री-सज्जनमैत्री -ष. तत्पुरुष स., विपरीतानाम् -पु. लिं. ष. वि. ए. व. of विपरीत-adjctv-reverse, contrary, in an opposite manner, विपरीता-स्त्री. लिं. प्र. वि ए. व. of विपरीत
ज्याप्रमाणे उसाची गोडी टोकापासून कांडाकांडामध्ये वेळेबरोबर वाढत जाते त्याप्रमाणे सज्जनांच्या मैत्रीचा लाभ वेळेबरोबर वाढत जातो किंवा त्याच्या उलट होते.
—————————————-
11/01/2019

१२३ उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे।
राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥
पाठभेद: उत्सवे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसंकटे।
-पंचतंत्र

(प्राप्ते) उत्सवे व्यसने च एव दुर्भिक्षे, राष्ट्रविप्लवे,( शत्रुसंकटे), राजद्वारे, श्मशाने, च यः तिष्ठति सः बान्धवः (भवति)

One who stands by you in your good and bad times, during famine, during national calamity ( enemy danger), when summoned at royal court as well as at crematorium are the real kinsmen (relations)

उत्सवे ,व्यसने, दुर्भिक्षे, राष्ट्रविप्लवे, ( शत्रुसंकटे), राजद्वारे and श्मशाने all-स. वि. ए. व. of उत्सव- festival, happy time, व्यसन- tragedy, bad time, दुर्भिक्ष- famine, scarcity, राष्ट्रविप्लव national calamity- राष्ट्रस्य विप्लवः – , शत्रुसंकट- enemy attach-शत्रूणाम् संकटः, राजद्वार- at royal gate (court)- राज्ञः द्वारः-all three ष. तत्पुरुष स., श्मशान- crematorium, च- and, एव- अव्यय- just so, quite, यः & सः both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, what, which & तद्-he, she,it, बान्धवः पु. लिं. प्र. वि. ब. व बन्धु – relation, brother, kinsman, तिष्ठति- तृ. पु. ए. व. of स्था- १ ग. प. प. to stand, stay

जे लोक आनंदाच्या तसेच कठीण काळी, दुर्भिक्ष असतांना, शत्रूचे संकट आल्यावर, राजाच्या दरबारात आणि स्मशानात आपल्या बाजूला उभे असतात तेच खरे बांधव असतात.
————————————-
12/01/2019

१२४ किमप्यस्ति स्वभावेन सुन्दरं वाप्यसुन्दरम्।
यदेव रोचते यस्मै भवेत्तत्तस्य सुन्दरम् ।।

किम् अपि स्वभावेन सुन्दरम् वा अपि असुन्दरम् अस्ति? यद् एव यस्मै रोचते तद् तस्य सुन्दरम् भवेत्।

What is by nature beautiful or ugly? Whatever ( Whichever) one likes, that is beautiful to him.

स्वभावेन-तृ. वि. ए. व. of स्वभाव- nature, character किम्- who, what, which, अपि- अव्यय-also, and, too, besides, in addition,सुन्दरम् – beautiful, न सुन्दरम् असुन्दरम् – नञ्तत्पुरुष स. ugly, वा-अव्यय-also, and, अस्ति-तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, यद्- what, who, which, यस्मै – पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद् , एव -अव्यय-alone, quite, just so, just, रोचते- तृ. पु. ए. व. of रुच् १ ग. आ. प. to like, to be pleased, to shine, look beautiful, तद्-that, he, she, it, तस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्,भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भ-ूभवति १ ग. प. प. to be, to happen.

स्वाभाविकपणे काय सुंदर किंवा कुरूप असते? ज्याला जे जसे आवडते ते त्याच्यासाठी सुंदर असते.
सौंदर्य हे पाहणाऱ्याच्या नजरेत असते असे म्हणतात ना?
——————————————-
13/01/2019

१२५ कुर्वनपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रियः एव सः।
दुष्ट्येपि बहुभिः दोषैः कायः कस्य न वल्लभः।।
– हितोपदेश

व्यलीकानि कुर्वन् अपि यः प्रियः सः प्रियः एव (भवति)। कायः बहुभिः दोषैः दुष्टे अपि कस्य न वल्लभः (अस्ति)

Even if a beloved person does misdeeds, he remains beloved. Who does not like his own body, even if it is ridden with many defects (diseases).
(Here there is pun -श्लेष (double meaning) in the word ‘दोष’ fault Vs defect or cause of disease (वात-पित्त-कफ) & ‘दुष्ट’ wicked or bad Vs infected suffering)
व्यलीकानि- प्र. वि. ब. व. of व्यलीकम्- anything disagreeable, displeasing, sorrow, grief, कुर्वन् -प्र. वि. ए. व. of कुर्वत्- वर्त. धा. सा. वि. of कृ- करोति-कुरुते- ८ ग. उ. प. to do, अपि- अव्यय- also, despite of, यः, सः, प्रियः, वल्लभः & कायः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, what which, तद्- that, he, she, it, प्रिय- dear, beloved, वल्लभ – favourite, beloved & काय – body, एव-अव्यय- quite so, just so, बहुभिः & दोषैः तृ. वि. ब. व. of बहु – many & दोष- fault, defect also disorder of the three humours of the body- वात-पित्त-कफ, दुष्टे- स. वि. ए. व. of दुष्ट – क. भू. धा. वि. of दुष् -दुष्यति ४ ग. प. प. to be bad, faulty, कस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of किम्- who, what, which
प्रिय माणसाने वाईट कामे केली तरी तो आवडतच राहतो. पुष्कळ दोष असले म्हणून कुणाला त्याचे शरीर आवडत नाही?
——–
नरेंद्र गोळे .
व्याधीग्रस्त जरी झाली नावडते ना मुळी तनू ।
आवडता असतोची, तसा आवडता सदा ॥ -अनुष्टुप्‌
.
– हितोपदेश
——————————–
14/01/2019

१२६ गिरौ मयूराः गगने पयोदाः
लक्षान्तरे अर्कः च जलेषु पद्म ।
इन्दुः द्विलक्षम् कुमुदस्य बंधुः
यो यस्य मित्रं नहि तस्य दूरम् ।।

मयूराः गिरौ (वसन्ति), पयोदाः (तु) गगने (सन्ति), अर्कः लक्षान्तरे (दूरे) च (अस्ति), पद्मम् (तु) जलेषु (अस्ति), कुमुदस्य बंधुः, इन्दुः द्विलक्षम् (दूरे च अस्ति)
यः यस्य मित्रम् तस्य दूरम् न हि ( भासते)

The peacocks live on the hill, ( dances when), rain-giving clouds float high in the sky. The Sun is lakhs of miles away in space, while the lotus (which blooms at sunrise) is in the water, (down on earth). The Moon known to be the brother of कुमुद -the night lotus- is at (a distance of) a couple of lakhs of miles. If someone is a friend, the distance does not matter to him.

मयूराः & पयोदाः प्र. वि. ब. व. of मयूर- peacock & पयोद- cloud- पयम् ददाति इति- उपपद तत्पुरुष स. अर्कः, बंधुः, इन्दुः all प्र. वि. ए. व. of अर्क-the Sun, बंधु-brother, इन्दु- the Moon, गिरौ, गगने & लक्षान्तरे all स. वि. ए. व. of गिरि- hill, mountain, गगन- the sky & लक्षान्तर- a distance of lakhs- लक्ष- lakh, अन्तर- distance- लक्षाणाम् अन्तरम् लक्षान्तरम-् ष. तत्पुरुष स, पद्मम् -lotus,द्विलक्षम्- two lakhs, मित्रम्- a friend -all प्र. वि. ए. व., जलेषु- स. वि. ब. व. of जल-water, कुमुदस्य- च. वि. ए. व. of कुमुद-white water lily, यः प्र. वि. ए. व. & यस्य- च. वि. ए. व. of यद्- who, तस्य- च. वि. ए. व. of तद् – that, he, she, it, दूरम्-distance,न- no, not, हि -surely, indeed
मोर डोंगरावर राहतात आणि ढग आभाळात, सूर्य आकाशात लक्षावधि दूर असतो तर कमळ पाण्यात, कुमुद नावाच्या रात्री उमलणाऱ्या कमळाचा भाऊ चंद्र दोन लक्ष दूर असतो. जो ज्याचा मित्र असतो त्याला अंतर जाणवत नाही.
—————————————
15/01/2019

१२७ न कश्चित् कस्यचिन्मित्रं, न कश्चित् कस्यचित् रिपु:।
अर्थतस्तु निबध्यन्ते, मित्राणि रिपवस्तथा ।।
पाठभेद- कारणेन हि जायन्ते

न कः चित् कस्य चित् मित्रम् (अस्ति)। न कः चित् कस्य चित् रिपु: (भवति)। मित्राणि तथा रिपवः अर्थतः तु निबध्यन्ते (कारणेन हि जायन्ते)

No one is anyone’s friend. No one is anyone’s enemy. Friendship or enmity happens with a purpose (a reason )

कः & कस्य – पु. लिं. प्र. वि & ष. वि. ए. व. of किम्- who, what, which, चित्, चन, अपि, चिदपि or स्वित् are often added to किम् to give it an indefinite sense, मित्रम्- a friend, मित्राणि – न. लिं. प्र. वि. ब. व. of मित्रम् , रिपु: – enemy, रिपवः पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of रिपु, तथा -अव्यय- likewise, similarly, अर्थतः by purpose, तु -अव्यय-on contrary, as to, and, निबध्यन्ते- कर्मणि ( pass.) तृ. पु. ब. व. of नि+बंध्- to bind, form, build, fix upon ( बंध्- बध्नाति ९ ग. प. प. to tie, bind, catch, imprison) कारणेन- तृ. वि. ए. व. of कारण- reason, purpose, हि-अव्यय- for, because of, जायन्ते-आ. प. तृ. पु. ब. व. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be born, grow, happen, take place
कोणीच कोणाचा मित्रही नसतो किंवा शत्रूही नसतो. मित्र आणि शत्रू काही कारणामुळे किंवा उद्देशाने तयार होतात.
———
नरेंद्र गोळे .
न कुणी कुणाचा मित्र, न कुणाचा कुणी रिपू ।
कारणपरत्वे होती, मित्र ते अथवा रिपू ।।
——————
16/01/201
१२८ This is not exactly a Subhashit, It is the eternal dilemma of alover.
कुटुम्बमपि मे प्रेयः प्रेयान् त्वमपि हे सखे।
किं करोमि? द्विधाचित्तः इतो व्याघ्रः इतस्तटी ।।

हे सखे कुटुम्बम् अपि मे प्रेयः त्वम् अपि प्रेयान्। किम् करोमि? द्विधा-चित्तः (अस्मि)। इतः व्याघ्रः इतः तटी (अस्ति)

Oh Friend, my family is dearer to me. You are also a beloveder. What shall I do? I am in two minds. One side is a tiger and the other side is a valley.

हे -Oh,सखे- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of सखि ( note: पु. लिं-सखा, सखयौ सखायः & सखी स्त्री. लिं. a female friend) कुटुम्बम् -family, अपि-अव्यय- also, and, मे or मम- ष. वि. ए. व. of अस्मद्-I, we, प्रेयः or प्रेयस् superlative of प्रिय ( प्रिय-dear, प्रेयस्-dearer, प्रष्ठ – dearest), प्रेयान् प्र. वि. ए. व. of प्रेयस् , त्वम् – प्र. वि. ए. व. of युष्मद् -you, किम्- what करोमि- प्र. पु. ए. व. of कृ -करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do,द्विधा-अव्यय-in two parts, चित्तः mind, इतः or इतस्-अव्यय-here, this way, hence, व्याघ्रः – tiger, तटी, तटः, तटा, तटम्-slope, bank, shore, declivity
हे सखे माझे तुझ्यावरही प्रेम आहे आणि माझ्या कुटुंबावरही. मी काय करू? इकडे वाघ आणि तिकडे दरी अशी माझी द्विधा मनःस्थिती आहे.
—————————-
17/01/2019
१२९ बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि प्रेमरज्जुदृढ़बन्धनमन्यत्।
दारुभेदनिपुणोSपि षंडध्रिर्निष्क्रियो भवति पङ्कजकोशे ।।

बहूनि बन्धनानि खलु सन्ति प्रेम-रज्जु-दृढ़-बन्धनम् अन्यत् (अस्ति)। दारु -भेद-निपुणः अपि षंडध्रिः पङ्कज-कोशे निष्क्रियः भवति।

There are various types of bonds. But the bond of love is a different type. A bee capable of piercing a hole in the wood, becomes helpless in the folds of a lotus

बहूनि & बन्धनानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of बहु-many, plenty, large & बन्धनम्- bond, tie खलु- अव्यय-indeed, surely, certainly, सन्ति-तृ. पु. ब. व. of अस्-अस्ति २ ग. प.प. to be प्रेम- love, रज्जु-rope, दृढ़-strong, प्रेमनः रज्जुः- प्रेमरज्जुः- ष. तत्पुरुष स. -प्रेमरज्जुना दृढ़म्-प्रेमरज्जुदृढ़म्-तृ. तत्पुरुष स.,प्रेमरज्जुदृढ़म् बन्धनम्- प्रेमरज्जुदृढ़बन्धनम्-उपपद तत्पुरुष स., अन्यत्- न. लिं. of अन्य- different, other, another, दारु – wood,भेद- breaking, tearing, cleaving, निपुण-expert, अपि-also, षट् -षड् – six, अंघ्रिः or अंहिः foot- षट् अंघ्रयः यस्य तद् – षंडध्रिः-bee-बहुव्रीही स., पङ्कज- lotus, पङ्के जायते इति- पङ्कजः उपपद तत्पुरुष स., कोश- fold, cavity, पङ्कजस्य कोशः – पङ्कजकोशः -ष. तत्पुरुष स.,कोशे-स. वि. ए. व. of कोशः or कोशम् , निष्क्रियः -निष् +क्रियः- inactive, helpless, भवति- -तृ. पु. ए. व. of भू १ ग प. प. to be, to happen
अनेक प्रकारचे बंध असतात, पण प्रेमाचा मजबूत बंध वेगळाच असतो. लाकडालासुद्धा भोक पाडण्यात प्रवीण असलेला भुंगा कमळाच्या पाकळ्यांत अडकला तर मात्र काही करू शकत नाही.
————————————
१८-०१-२०१९
१३० माता मित्रं पिता चेति स्वभावात् त्रितयं हितम्।
कार्यकारणतश्चान्ये भवन्ति हितबुद्धय: ॥
-हितोपदेश:

स्वभावात् माता, मित्रम् , पिता च इति त्रितयम् हितम् (भवति)।अन्ये च कार्यकारणतः हितबुद्धय: भवन्ति ।

By nature mother, friend and father, these three, are our wellwishers . Anyone else being nice to us does so with a particular purpose.

स्वभावात्- by nature- पं. वि. ए. व. of स्वभाव- nature, character, inherent property, माता- मित्रम् -पिता-त्रितयम् & हितम् all प्र. वि. ए. व. of मातृ -स्त्री. लिं. mother, मित्रम् friend- न. लिं. & पितृ father-पु. लिं.,त्रितय -a group of three, triad न. लि & हित- beneficial, gratifying, agreeable ( क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति ५ ग. प. प. to gratify,, send forth, urge,, despatch) न. लि, च- and , इति -thus, कार्यकारणत: with a particular motive, कार्य- work, business, ( कर्मणि विध्यर्थ धा. वि of कृ. करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do), कारण- reason, purpose, अन्ये – स. वि. ए. व. of अन्य-other, भवन्ति- तृ. पु. ब. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, बुद्धि-mind, हितवत् बुद्धिः- हितबुद्धिः- friendly minded- उपपद तत्पुरुष स.-हितबुद्धय: प्र. वि. ब. व. of हितबुद्धि
आई, वडील आणि मित्र हे तीघे स्वाभाविक हितचिंतक असतात, बाकीचे लोक काही कारणाने (इतरांचे) हित पाहतात.
हे जरा जास्तच रोखठोक वाटते, मला वाटते की भाऊबहिणी, मुले वगैरेंचासुद्धा समावेश करता यावा.
———————————–
19-01-2019

१३१ मित्रं प्रीतिरसायनं नयनयोः आनन्दनं चेतसः
पात्रं यत्सुखदुःखयोः सह भवेत्मित्रेण तद्दुर्लभम्।
ये चान्येसुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुलाः
ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकषग्रावा तु तेषां विपद् ।।
-हितोपदेश

मित्रम् नयनयोः प्रीति-रसायनम्, चेतसः आनन्दनम् (भवति)। यत् सुखदुःखयोः मित्रेण सह पात्रम् भवेत् तद् दुर्लभम्। ये च अन्ये-सुहृदः समृद्धि-समये द्रव्य-अभिलाषा-आकुलाः ते सर्वत्र मिलन्ति। विपद् तु तेषाम् तत्त्व-निकष-ग्रावा (भवति)

A friend is like a nectar full of love to the eyes and delighting to mind. To get a friend who is able to share our happiness and sorrow is very difficult. Other friends, those who come to you during your prosperity, having interest in your wealth, are available every where. Difficult time is, however, right touchstone to identify them.

मित्रम् – friend- न. लिं., प्रीति-love- स्त्री. लिं., रसायनम् -न. लिं. elixir of life- प्रीत्याः रसायनम्- प्रीतिरसायनम्- ष. तत्पुरुष स., आनन्दनम् -delighting, pleasing, यत् – what, which, पात्रम्- worthy, able- न. लिं, तद् – that, it -न. लिं, दुर्लभम् -दुःखेन लभते इति – उपपद तत्पुरुष स.-rare, difficult to get-न. लिं, विपद्- tragedy, bad time -न. लिं-all प्र. वि. ए. व. , नयनयोः-न. लिं. ष. वि. द्वि. व. of नयनम् , चेतसः – न. लिं. ष. वि. ए. व. of चेतस् mind, सुखदुःखयोः -न. लिं. स. वि. द्वि. व. of सुखदुःखम्- सुखम् च दुःखम् च -द्वन्द्व स.,मित्रेण- तृ. वि. ए. व. of मित्रम् , सह-अव्यय- together, भवेत् -विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. -to be, ये , ते, अन्ये & सुहृदः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद् -who, तद्- he, अन्य- other & सुहृद्- friend, , च – and, समृद्धि- prosperity, समय- time- समृद्ध्याः समयः-समृद्धिसमयः ष. तत्पुरुष स.- समये-स. वि. ए. व., द्रव्य- wealth, अभिलाषा- desire, greed, आकुलाः anxious, सर्वत्र -अव्यय-everywhere, मिलन्ति- तृ. पु. ब. व. of मिल्-मिलति- to meet, gather, find, तु-अव्यय- however, on the contrary, तेषाम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of तद् he, तत्त्व- truth, principal, निकष-a test, anything serving as a touchstone, ग्रावा- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of ग्रावन्-stone, तत्त्वस्य निकषः -तत्त्वनिकषः तत्त्वनिकषस्य ग्रावा -तत्त्वनिकषग्रावा-both ष. तत्पुरुष स.
डोळ्यांना प्रेमाचे अमृत (रसायन), मनाला आनंद देणारा, सुखदुःखात सामील होणारा असा मित्र दुर्लभ असतो. समृद्धीच्या काळात तुमच्या संपत्तीवर डोळा ठेवणारे इतर मित्र सर्वत्र मिळतात. संकट हाच त्यांची पारख करण्याचा निकष असतो.
——————————–
20/01/2019

१३२ वासः काञ्चनपञ्जरे नृपकराम्भोजैः तनूमार्जनं
भक्ष्यं स्वादुरसालदाडिमफलं पेयं सुधाभं पयः।
पाठ्यं संसदि रामनाम सततं धीरस्य कीरस्य मे
हा हा हन्त तथापि जन्मविटपिक्रोडं मनो धावति ।।

( मम) वासः काञ्चन-पञ्जरे, तनू-मार्जनम् नृप-कर-अम्भोजैः, भक्ष्यम् स्वादु-रसाल-दाडिम फलम्, पेयम् सुधा-आभम् पयः, पाठ्यम् सततम् संसदि रामनाम, तथापि, हा हा हन्त, मे धीरस्य कीरस्य मनः,जन्म-विटपि-क्रोडम् धावति।

My stay is in a golden cage, bath is in the lotus like hands of the King, food is sweet-mango-pomegranate fruit, drink is nectar like water ( milk), recitation is continuous chant of Rama-nama in the Royal Court. Despite of this, alas brave parrot’s mind of mine runs towards the tree-cavity where I was born.
वासः पु. लिं. house, abode (also means perfume),
तनू- स्त्री. लिं. body, मार्जनम् -cleansing, rubbing, bath भक्ष्यम्- food, तन्वाः मार्जनम्-तनूमार्जनम्-ष. तत्पुरुष स., पेयम्- drink, पाठ्यम् -recitation -all in प्र. वि. ए. व., काञ्चन- adjct- golden, पञ्जरे- स. वि. ए. व. of पञ्जर- cage, काञ्चनस्य पञ्जरम्- ष. तत्पुरुष स., नृप-king, कर- hand, नृपस्य करः – नृपकरः, अम्भोजैः -तृ. वि. ब. व. of अम्भोज-lotus- अंभस् -water- अंभसि जायते इति -उपपद तत्पुरुष स., नृपकरः अम्भोजम् इव- उपमानोत्तरपद कर्मधारय स.,स्वादु- sweet, tasty, रसाल-mango, दाडिम-pomegranate, रसालाः च दाडिमाः च- रसालदाडिमाः or रसालदाडिम्-द्वन्द्व स., फलम्- fruit, सुधा- nectar, आभा- resemblance, likeness, सुधायाः आभा- सुधाभा-ष. तत्पुरुष स., पयः & मनः both न. लिं. प्र. वि. ए. of पयस्- water or milk & मनस्- mind, सततम् – adjctv-constant, continually, संसदि- स. वि. ए. व. of संसद्- court, assembly, रामनाम- chant of name of Rama, तथापि- अव्यय- despite, even then, हा हा हन्त-
Oh Oh Alas,, मे- ष. वि. ए. व. of अस्मद् -I, We, धीरस्य & कीरस्य- ष. वि. ए. व. of धीर-brave & कीर parrot ,जन्मन्-न. लिं. birth, विटपि-प्र. वि. ए. व. of विटपिन्- न. लिं. a tree, जन्मनः विटपि- जन्मविटपि, क्रोडम्- न. लिं -cavity, hollow, जन्मविटपिनः क्रोडम् -जन्मविटपिक्रोडम् both ष. तत्पुरुष स., धावति- तृ. पु. ए. व. of धाव् १ ग. प. प. to run, long
पिंजऱ्यातल्या धीरोदात्त पोपट मनात असा विचार करतो, “मी सोन्याच्या पिंजऱ्यात राहतो, राजाच्या कमळासारख्या हाताने माझी आंघोळ होते, आंबा आणि डाळिंबासारखी मधुर फळे खातो, अमृतासारखे पेय पितो, राजाच्या दरबारात सतत रामनामाचा जप करत असतो, तरीही अरेरे, ज्या झाडाच्या खोबणीत माझा जन्म झाला, तिकडेच माझे मन धाव घेत असते.”

कवि जगदीश खेबूडकर यांनी अशा पोपटाला असा उपदेश केला आहे, “तुजभवती वैभव, माया, फळ रसाळ मिळते खाया, सुखलोलुप झाली काया, हा कुठवर वेड्या, घेसी आसरा, सोडी सोन्याचा पिंजरा।।”
————–
नरेंद्र गोळे .
राहे कांचन पंजरी, नृप मला आंघोळ घाली स्वये ।
डाळिंबे रुचिपूर्ण सेवत असे, प्राशे मुखी अमृते ॥
गाई राजसभेत राम महिमा, मिठ्ठू असा शूर मी ।
का धावे मन हे तरी तरुवरी, माझ्या निवासाकडे ॥ – शार्दुलविक्रीडित
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९०१२०
————————————-
21/01/2019

१३३ व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोsपि हेतुर्
न खलु बहिरुपाधीन्प्रीतयः संश्रयन्ते।
विकसति हि पतङ्गस्युदये पुण्डरीकं
द्रवति च हिमरश्मौ उद्गते चन्द्रकान्तः ।।

पदार्थान् आन्तरः कः अपि हेतुः व्यतिषजति। प्रीतयः न खलु बहिः उपाधीन् संश्रयन्ते। पुण्डरीकम् पतङ्गस्य उदये हि विकसति। चन्द्रकान्तः हिमरश्मौ उद्गते च द्रवति।

Certain internal unknown (hidden) agenda binds the objects together. In reality happiness or joy does not depend on external features. The lotus blooms at the rising of the Sun and the moonstone oozes at the rising of the Moon.

पदार्थान् & उपाधीन् both पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of पदार्थः- a thing or object & उपाधिः- a distinguishing property, attribute, आन्तरः – adjctv-internal, hidden, कः पु. लिं. प्र. ए. व. of किम् who, what ( when अपि, चित्, चिदपि or स्वित् added to किम्- it gives an indefinite sense) हेतुः- cause, reason, motive, व्यतिषजति- तृ. पु. ए. व. of वि+अति+संज् -६ ग. उ. प. – to link together, join (संज्-सजति १ ग. प. प. to stick, adhere), प्रीतयः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of प्रीति- delight, happiness, joy, न खलु- not really, बहिः (बहिस्)- अव्यय- outside, out of, संश्रयन्ते- तृ. पु. ब. व. of सं+श्रि – to resort to, depend on (श्रि- श्रयति-ते १ ग. उ. प. to resort, go, approach for protection), पुण्डरीकम्-lotus (known to bloom at sunrise), पतङ्गस्य-ष. वि. ए. व. of पतङ्ग the Sun, उदये -स. वि. ए. व. of उदय-rising, हि-just, alone, only, विकसति & द्रवति both तृ. पु. ए. व. of वि+कस् to open, bloom (कस्-कसति- १ ग. प. प. to move, approach) & द्रु-१ ग. प. प. to ooze, flow, become fluid चन्द्रकान्तः- the moonstone ( supposed to ooze away under moon), हिमरश्मौ & उद्गते both स. वि. ए. व. of हिमरश्मि- moon & उद्गत rising- क. भू. धा. वि. of उद+ गम् (गम् -गच्छति१ ग. प. प. to go)
निरनिराळ्या पदार्थांना एकमेकांशी बांधून ठेवणारा एक अंतस्थ हेतू असतो. त्यांच्यामधले आकर्षण किंवा प्रेम बाह्य गुणांवर अवलंबून नसते. जसे सूर्योदय झाल्यानंतर कमळ फुलते आणि चंद्राच्या किरणांनी चंद्रकांत मण्याला पाझर फुटतो.
—————————————————
22/01/2019

१३४ ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति ।
भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥
– पञ्चतंत्रम् मित्रसंप्राप्तिः

ददाति, प्रतिगृह्णाति, गुह्यम् आख्याति, पृच्छति, भुङ्क्ते, भोजयते च एव (एतानि) षड्विधं प्रीति-लक्षणम् (भवति)

Gives (things), accepts (something in return), tells secrets, asks (personal questions), dines (along) and offers food (invites for food) – these are the six characteristics of friendship.

ददाति-gives- दा- ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प., प्रतिगृह्णाति-receives back- प्रति+ग्रह् (ग्रह्-गृह्णाति- गृह्णीते ९ ग. उ.प. to take, hold), आख्याति-tells, speaks- आ+ख्या ( ख्या- २ ग. प.प. to tell), पृच्छति- प्रच्छ् ६ ग. प.प. to ask, inquire, interrogate, भुङ्क्ते -eats( together)-भुज्- भुनक्ति-भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy, भोजयते-feeds, offers food to eat- प्रायोजक of भुज्- all तृ. पु. ए. व., गुह्यम्- secret, च एव-also, षड्विधं- six kinds -षड्-षट् — six, विधम्- type, kind, प्रीति- love, friendship, लक्षणम् -sign, indication, property, प्रीत्याः लक्षणम्-प्रीतिलक्षणम्-characteristic of friendship
जो काही तरी देतो, घेतो, रहस्य सांगतो, विचारतो, सोबत बसून खातो आणि खाऊ घालतो ही सहा मैत्रीची लक्षणे असतात.
———–

नरेंद्र गोळे .
देईघेई सहजची, गुपित सांगे विचारे ।
जेवे आणि जेवू घाले, सहाही प्रीतीलक्षणे ॥ – अनुष्टुप्‌ छं
———————
23/01/2019

१३५ अर्धं भार्या मनुष्यस्य, भार्या श्रेष्ठतमः सखा ।
भार्या मूलं त्रिवर्गस्य, भार्या मूलं तरिष्यतः॥

भार्या मनुष्यस्य अर्धम् (भागम् भवति)। भार्या श्रेष्ठतमः सखा (भवति)। भार्या त्रिवर्गस्य मूलम् (भवति)। भार्या तरिष्यतः मूलम् (अस्ति)।
Wife is man’s other half. Wife is the best friend. Wife is the basis of- त्रिवर्ग-the three objects of worldly existence- i. e. धर्म- prescribed code of conduct or duty, अर्थ- worldly prosperity or wealth & काम- desire, love, affection. Wife is the basis for those wishing to cross over ( this worldly sea- भव सागर).
भार्या- wife, मनुष्यस्य, त्रिवर्गस्य & तरिष्यतः – ष. वि. ए. व. of मनुष्य- man & त्रिवर्ग (see above) & तरिष्यत्- desirous to cross over, अर्धम्- half, श्रेष्ठ- the best, most excellent ( further suffix of- तर- more & तम- most- indicate superlative degrees), सखा- प्र. वि. ए. व. of सखि- a friend, companion- पु. लिं.( सखा, सखायौ, सखायः), मूलम् -root, basis, origin.

पत्नी ही पुरुषाची अर्धांगिनी असते, ती त्याची सर्वात श्रेष्ठ मैत्रिण असते, त्याच्या त्रिवर्गाचा (धर्म, अर्थ, काम) आधार असते तसेच तिच्या आधारानेच तो भवसागर तरून जातो. ….. पत्नीचे जीवनातले स्थान किती महत्वाचे असते हे या श्लोकात सांगितले आहे.
————————————————————————–
२४-०१-२०१९

१३६ उपाध्यायान् दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता ।
सहस्रं तु पितॄन् माता गौरवेणातिरिच्यते ॥

गौरवेण आचार्यः उपाध्यायात् दश, पिता आचार्याणाम् शतम्, माता पितॄन् तु सहस्रम् अतिरिच्यते।

As compared to a Teacher a Preceptor ( गुरु or आचार्य) is ten times more venerable, compared to the Preceptors, Father is hundred times and compared to the Father’s a Mother is thousand times (more venerable)

गौरवेण -तृ. वि. ए. व. of गौरव- veneration, respect, उपाध्यायात् – पं. वि. ए. व. of उपाध्याय- a teacher, आचार्यः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- a Preceptor, Spiritual guide, दश- ten, आचार्याणाम् -ष. वि. ए. व. of आचार्य, पिता & माता- प्र. वि. ए. व. of पितृ-father & मातृ -mother, शतम्- hundred, पितॄन् – द्वि. वि. ब. व. of पितृ, सहस्रम्-thousand, अतिरिच्यते- excells, surpasses- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of अति+रिच् (रिच्-रिणक्ति-रिंक्ते ७ ग. ऊ. प. to empty, clear, deprive)

आचार्याचा गौरव उपाध्यायाच्या दहा पटीने, पित्याचा गौरव आचार्याच्या शंभर पटीने आणि मातेचा गौरव पित्याच्या हजार पटीने जास्त असतो.
न मातुःपरदैवतम् म्हणजेच आईसारखे दैवत साऱ्या जगात नसते असे म्हणतात.
————-
नरेंद्र गोळे .
दहा उपाध्यायतुल्य आचार्यांची महानता ।
पिता शतपट, माता सहस्रगुणा महान ॥
————————————-
25/01/2019

१३७ न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते।
गृहं तु गृहिणीहीनमरण्यसदृशं मतम् ।।
महाभारत शान्ति पर्व १४४(भीष्म)

गृहम् न गृहम् इति आहुः, गृहिणी गृहम् उच्यते। गृहिणी-हीनम् गृहम् तु अरण्य-सदृशम् (इति मे) मतम् (अस्ति)

A house is not a house, a house-wife ( a lady in charge of the house) is said to be the house. A house without a house-wife is considered like a forest.

गृहम् – a house, dwelling, न- no, इति- this, so, as, आहुः -तृ. पु. ब. व. of ब्रू २ ग. उ. प. ब्रवीति (आह)-ब्रूते to say, utter, गृहिणी- house-wife or a lady in charge of the house, उच्यते- is said- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वच्- वक्ति २ ग. प. प. to say, tell, हीनम्-without, devoid of- क. भू. धा. वि. of हा-जहाति २ ग. प. प. to abandon, leave, तु-अव्यय- as to, but, on one’s part, अरण्यम्- forest, सदृशम्- similar, like- समानः दृश्यते इति सदृशः उपपद तत्पुरुष स., अरण्यस्य -सदृशम्-अरण्यसदृशम्- ष. तत्पुरुष स., मतम्-opinion, belief- क. भू. धा. वि. of मन्- ४ & ८ ग. आ. प.-मन्यते-मनुते-to believe, think, conceive
घर हे घर नसते, तर गृहिणी म्हणजेच घर असते, गृहिणीशिवाय घर म्हणजे अरण्यासारखे समजले जाते.
——————————————-
26/01/2019
१३८ मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः ।
अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥
रामायण-अयोध्या-कांड-३९/३० & महाभारत शान्ति पर्व.

पिता मितम् , भ्राता मितम्, सुतः मितम् हि ददाति। अमितस्य दातारम् भर्तारम् हि, का न पूजयेत्?

A father gives limited, a brother limited and a son also limited (to a woman). Which woman will not honour, a husband alone, who gives unlimited?

पिता, भ्राता, सुतः – all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of पितृ -father, भातृ- brother, सुत- son, मितम् – limited, measured- मित- क. भू. धा. वि. of मा-माति २ ग प. प. to measure, limit, हि- अव्यय- just, only, ददाति- तृ. पु. ए. व. of दा- ३ ग. उ. प. ददाति-दत्ते- to give, grant, अमितस्य- ष. वि. ए. व. of अमितम्- न मितम् – limitless, नञ्तत्पुरुष स., दातारम् & भर्तारम्- both द्वि. वि. ए. व. of दातृ- giver, provider & भर्तृ-husband, supporter, master, का- which woman – स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्- who, न -not, पूजयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of पूज्-पूजयति-ते १० ग. उ. प. to adore, revere, worship
पिता, भाऊ आणि पुत्र मोजकेच देतात, अपार देणाऱ्या भ्रताराची पूजा का करू नये?
———————————————-
27/01/2019

१३९ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः ।
यत्रैतास्तु न पूज्यन्तेसर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ।।
-मनुस्मृती

यत्र नार्यः तु पूज्यन्ते तत्र देवताः रमन्ते। यत्र तु एताः न पूज्यन्ते तत्र सर्वाः क्रियाः अफलाः (भवन्ति।

Where women are worshipped or respected, there the Gods are pleased. Where they are not respected, all actions are unproductive.

यत्र – where, in which place & तत्र- there, in that place-both अव्यय, नार्यः & एताः स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of नारी woman & एतद्- this (she), तु-अव्यय- but, on the otherhand, as to, and now, पूज्यन्ते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of पूज्- पूजयति-ते १० ग. उ. प. to honour, worship, respect, रमन्ते- तृ. पु. ब. व. of रम्-रमते १ ग. आ. प. to be pleased, delighted, देवताः, सर्वाः, क्रियाः & अफलाः – स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of देवता- divinity, deity, god, सर्व-all, every, क्रिया – action, business, doing & अफल- fruitless फलः or फलम्- fruit, result, effect- न फलम्- अफलम् नञ्तत्पुरुष तत्पुरुष स., न- not.
जिथे नारींची पूजा केली जाते तिथे देवता रमतात. जिथे त्यांची पूजा केली जात नाही अशा ठिकाणी कुठलीच क्रिया सफळ होत नाही.

हा एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि नेहमी उल्लेख केला जाणारा श्लोक आहे. न स्त्री स्वातंत्र्यमर्हति असे ज्या मनुस्मृतीमध्ये लिहिले आहे त्याच स्मृतीमधला हा श्लोकही आहे. स्त्रियांना वाटेल तसे वागण्याचे स्वातंत्र्य देऊ नका पण त्यांना सन्मानाने वागवा अशी आजच्या काळात विसंगत वाटणारी पण कदाचित त्या काळानुरूप शिकवण मनुस्मृतीमध्ये दिली आहे. त्यामुळे तिला जाळून टाका यापासून तिचे तंतोतंत पालन करा असे म्हणण्यापर्यंत टोकाची मते व्यक्त केली जातात.
—————
28/01/2019

१४० शशिना सह याति कौमुदी,
सह मेघेन तडित्प्रलीयते ।
प्रमदाः पतिवर्त्मगा इति
प्रतिपन्नं हि विचेतनैरपि ।।

कालिदास – कुमारसंभव-४.३३

कौमुदी शशिना सह याति । तडित् मेघेन सह प्रलीयते । हि प्रमदाः पतिवर्त्मगाः इति विचेतनैः अपि प्रतिपन्नम् ( अस्ति)।

The moonlight accompanies the Moon. The lightening gets absorbed by the cloud. Women follow the paths followed by the husband, this is known even to the senseless or stupid.

कौमुदी-moonlight, तडित्- lightening- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., शशिना & मेघेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of शशिन्- the Moon & मेघ- cloud, सह- together, याति- तृ. पु. ए. व. of या-२ ग. प. प. to go, move, march, प्रलीयते- get absorbed- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of प्र+ली ( ली- लयति १ ग. प. प. to melt, disolve, हि- अव्यय- indeed, surely प्रमदाः & पतिवर्त्मगाः both स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of प्रमदा – woman & पतिवर्त्मगा- follower of husband’s path- पति -पु. लिं. husband, master, ruler, वर्त्मन् – न. लिं. path-पतिना वर्त्मन्- पतिवर्त्मन्- तृ. तत्पुरुष स.-पतिवर्त्मना गच्छति इति- पतिवर्त्मगा- उपपद तत्पुरुष स., इति- अव्यय-so, thus, विचेतनैः पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of विचेतन- senseless, stupid – चेतन-living, animate- चेतनेन विना – प्रादितत्पुरुष स., अपि-also प्रतिपन्न- known, accepted understood- क. भू. धा. वि. of प्रति+पद् (पद् – पद्यते-४ ग. आ. प. to go, move, attain)
चंद्रासोबतच कौमुदी (चांदणे) असते, मेघ विजेला सामावून घेतो, पतीच्या मार्गावरूनच त्याची सहधर्मचारिणी पत्नीही जात असते हे (उदाहरणात दिलेल्या) अचेतनांनासुद्धा माहीत असते.
——————
29/01/2019

१४१ स्त्रियो हि नाम खल्वेताः निसर्गादेव पण्डिताः।
पुरुषाणां तु पाण्डित्यं शास्त्रै एवुपदिश्यते।।
मृच्छकटिक-अंक ४
एताः स्त्रियः हि खलु नाम निसर्गात् एव पण्डिताः (भवन्ति) पुरुषाणाम् तु पाण्डित्यम् शास्त्रैः एव उपदिश्यते।

These women are indeed truly just by nature (born) proficient (scholars). Proficiency of men is however acquired only from books (of knowledge).

एताः, स्त्रियः & पण्डिताः स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्-this, स्त्री – woman & पण्डिता- scholar, हि, खलु & नाम -अव्यय- all are indiclinables with same meaning- indeed, surely, for instance, truly, certainly, निसर्गात् -पं. वि. ए. व. of निसर्ग- nature, एव- just, quite, only, alone, merely, पुरुषाणाम् -ष. वि. ब. व. of पुरुष- man, तु -अव्यय-but, however, पाण्डित्यम् – द्वि. वि. ए. व. of पाण्डित्य- proficiency, expertise, scholarship, शास्त्रैः- तृ. वि. ब. व. of शास्त्र- science, scripture, books (of knowledge), उपदिश्यते-gets taught- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of उप+ दिश्- to teach, advise, instruct ( दिश्- दिशति-ते ६ ग. उ. प. to show, point out)
या स्त्रिया उपजतच खरोखर हुशार आहेत, पुरुषांना मात्र शास्त्रांमधून शहाणपणा शिकावा लागतो.
———————————————————–
३०-०१-२०१९

१४२ पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ॥

पृथिव्याम् जलम् अन्नम् सुभाषितम् (इति) त्रीणि रत्नानि (सन्ति)। मूढैः पाषाण-खण्डेषु रत्न-संज्ञा विधीयते।

On this earth there are three gems, water, food and well-said couplet (सुभाषितम्). Fools have given gem designation to pieces of stones.

पृथिव्याम्- स्त्री. लिं. स. वि. ए. of पृथिवी- the earth, जलम् – water, अन्नम् -food, सुभाषितम् – well-said couplet, त्रीणि & रत्नानि- न. लिं. प्र. वि. ब. of त्रि- three & रत्न – gem, मूढैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of मूढ – stupid, fool ( क. भू. धा. वि. of मुह् -मुह्यति ४ ग. प. प. to be stupid, foolish, to become senseless, faint, पाषाणखण्डेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of पाषाणखण्डम्- piece of rock- पाषाण- rock, stone, खण्ड- piece- पाषाणस्य खण्डम् – पाषाणखण्डम् – ष. तत्पुरुष स., रत्न- gem, संज्ञा- designation, name- रत्नम् इति संज्ञा- रत्नसंज्ञा -उपपद तत्पुरुष स., विधीयते- gets laid down, done, named- passive form- प्रायोजक तृ. पु. ए. व. of वि+धा to do, lay down ( धा-दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प. to set, lay, fix, give, confer)
पाणी, अन्न आणि सुभाषिते हीच पृथ्वीवरील तीन रत्ने आहेत, दगडांच्या तुकड्यांना रत्न म्हणणारे लोक मूढ असतात.
————
नरेंद्र गोळे .
पृथ्वीवरी तीन रत्ने, जल, अन्न, सुभाषित ।
अज्ञांनी दगडगोटे, ह्यांनाच रत्न मानले ॥
———————————
31/01/2019

१४३ कं पृच्छामः सुरा: स्वर्गे निवसामो वयं भुवि ।
किं वा काव्यरस स्वादुः किं वा स्वादीयसी सुधा।।

सुराः स्वर्गे (निवासन्ति), वयं भुवि निवसामः। कम् पृच्छामः? किं वा काव्यरसः स्वादुः किं वा स्वादीयसी सुधा (अस्ति).

Gods live in the heaven, we live on the earth. Whom shall we ask? Whether taste of the poetry is sweet or whether the nectar ( अमृत) is sweeter.

सुराः & वयम् both प्र. वि. ब. व. of सुर-God & अस्मद् – I, we, स्वर्गे & भुवि- स. वि. ए. व. of स्वर्ग- heaven & भू- the earth, निवसन्ति & निवसामः तृ & प्र. पु. ब. व. of नि+वस्- to inhabit, dwell, stay, ( वस्- वसति १ ग. प. प. to stay ) कम् – पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of किम्-whom, पृच्छामः- प्र. पु. ब. व. of प्रच्छ् -पृच्छति ६ ग. प. प. to ask, question, काव्य- poetry, रसः -taste, काव्यस्य रसः – ष. तत्पुरुष स. , स्वादुः – sweet, tasty, वा- or स्वादीयसी (स्वादीयस्) sweeter & सुधा-nectar-both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.

देव स्वर्गात राहतात आणि आपण जमीनीवर, मग अमृत जास्त मधुर आहे की काव्यरस हे आम्ही कुणाला विचारावे?
काव्याची गोडी ही अमृताच्या तोडीची किंवा कदाचित जास्तच इतकी असते असे या सुभाषितामध्ये सुचवायचे आहे.
—————————————
01/02/2019

१४४ जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः ।
नास्ति येषां यशःकाये जरामरणजं भयम् ॥

नास्ति येषां यशःकाये जरामरणजं भयम् ॥सुकृतिनः रससिद्धाः कवीश्वराः येषाम् यशःकाये जरामरणजम् भयम् न अस्ति, ते जयन्ति।

The great poets who have mastered the art of composing immortal works and whose body in the form of their fame or reputation is free from the fearful influences of age and death, are indeed successful.

सुकृतिनः, रससिद्धाः, कवीश्वराः & ते- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सुकृतिन्- learned, mastered, रससिद्ध- accomplished composer (in 8 types of ‘Rasa’), कवीश्वर- Master Poet- कवीनाम् ईश्वरः – ष. तत्पुरुष स. & तद् – he, she, it, येषाम्-whose- ष. वि. ब. व. of यद्- who, यशःकाये – स. वि. ए. व. of यशःकाय- body in the form of fame or glory-यशस् – success, काय- body ( यशस् एव कायः अवधारण पूर्वपद कर्मधारय स.), जरा- aging, मरणम् -death- जरा च मरणम् च – जरामरणम्- द्वंद्व स., जरामरणेन जातम् – जरामरणजम्, भयम् – fear, न-no, not, अस्ति – तृ. पु. ए. व. of अस् २ ग. प. प. to be, जयन्ति- तृ. पु. ब. व. of जि-जयति १ ग. प. प. to win, to be successful, conquer
श्रेष्ठ कवी (कवींमधले ईश्वर) आपल्या चांगल्या कृतींनीच जिंकतात, अमर होतात, त्यांना शरीराच्या जरामरणाची भीती असत नाही.
—————
नरेंद्र गोळे .
सरस, सुंदर काव्ये लोभवती जे कवी त्या ।
ख्याती सरण्या विरण्याची हो भीती नुरे त्यांना ॥
——————————————-
02/02/2019

१४५ पुराणमित्येव न साधु सर्वं
न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम़्।
सन्त: परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते
मूढ: परप्रत्ययनेयबुद्धि:॥

काव्यम् पुराणम् इति सर्वम् एव न साधु (भवति)। नवम् इति एव (सर्वम् काव्यम्) न च अपि अवद्यम़् (भवति)। सन्त: परीक्ष्य अन्यतरत् भजन्ते। मूढ: परप्रत्यय-नेय-बुद्धि: (भवति)।

Every poetical composition, just because it is ancient, is not excellent ( classic), nor it is inferior (condemnable) just because it is modern. Wise, choose between these works after review (examination). Fools go by the opinion expressed by others.

काव्यम् -poetical composition, पुराणम् -ancient, old, इति- because, since, thus, सर्वम्- all, each, every, एव- just so, alone, only, न- no, not, अपि- also, too, and – all indeclinables- अव्यय, साधु -good, classic, excellent, नवम् – new, modern, अवद्यम़् -inferior, condemnable- न वद्यम् -नञ्तत्पुरुष स.- all adjctvs , सन्त: प्र. वि. ब. व. of सत्- wise, learned, noble, परीक्ष्य-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of परि+ईक्ष् – to examine, inspect, review (ईक्ष्-ईक्षते १ ग. आ. प. to see, view), अन्य- the other – अन्यतर- either way, in both ways, भजन्ते-तृ. पु. ब. व. of भज् -भजति-ते १ ग. उ. प. to enjoy, serve, entertain, मूढ:-fool, stupid पर-other, प्रत्यय- opinion- पराणाम् प्रत्ययः -परप्रत्ययः, नेय- guiding, governing- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि of नी-नयति-ते १ ग. उ. प. to lead, guide, carry, बुद्धि: -mind-परप्रत्ययनेयबुद्धि- mind guided by the other’s opinion
पुराणातले किंवा जुने आहे म्हणून सर्वच काव्य उत्तम असत नाही, नवीन म्हणून सगळेच (काव्य) निकृष्ट असत नाही, विद्वान लोक परीक्षण करून काय चांगले आहे ते घेतात, मूढ लोक दुसऱ्याच्या मताने वागतात.
—————-

नरेंद्र गोळे .
पुराणातले सर्व न चांगले अन्‌ ।
निकृष्ट नवीन असते न सारे ॥
पाहून परखून स्वीकारती लोक ।
मूर्खच अनुसरती लोकप्रियाला ॥
——————————————
03/02/2019
१४६ स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु
संदृश्यते किमुत याः प्रतिबोधवत्यः।
प्रागन्तरीक्षगमनात्स्वमपत्यजातम्
अन्यैर्द्विजैः परभृताः किल पोषयन्ति ॥
अभिज्ञानशाकुन्तलम् अं-५ श्लो.२२ (Said by Dushyanta to Shakuntala, while refusing to recognise her in the Royal Court)

अमानुषीषु स्त्रीणाम् अशिक्षित-पटुत्वम् संदृश्यते । किम् उत याः प्रतिबोधवत्यः (सन्ति)। परभृताः (कोकिलाः) अन्तरीक्ष-गमनात् प्राग् स्वम् अपत्यजातम्-अन्यैः द्विजैः किल पोषयन्ति।

In non-human females, untrained (inborn) expertise is well-seen. How much more then for those who are well-trained. Cuckoos indeed get their offsprings brought up ( nursed) by the otherbirds, before they learn to fly in the air(sky).

अमानुषीषु – स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of अमानुषी-non human, स्त्रीणाम् -स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of स्त्री- woman, female, शिक्षित- educated, trained, न शिक्षित-अशिक्षित- नञ्तत्पुरुष स. ,पटुत्वम् -sharpness, cleverness, संदृश्यते- is seen- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of सं+दृश्- seewell (दृश्-पश्यति १ ग. प.प. to see, look upon), किम् उत-how much more, याः & प्रतिबोधवत्यः both स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद् who, what & प्रतिबोधवती- well-taught, instructed, अन्तरीक्ष- sky, air, गमनात्- पं. वि. ब. व. of गमन -going, प्राग् – before, स्वम् & अपत्यजातम् -द्वि. वि. ब. व. of स्व- one’s own & अपत्यजात- offspring, egg -अन्यैः & द्विजैः – तृ. वि. ब. व. of अन्य- other & द्विज- bird, परभृताः (कोकिलाः -cuckoo)- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of परभृता-female cuckoo ( so called because it is nourished by another i. e crow- पराभिः भृता या सा or पराभिः भृता इति ), किल – indeed, पोषयन्ति- प्रायोजक तृ. पु. ब. व. of पुष्-१, ४, & ९ ग. प.प.-पोषति- पुष्यति & पुष्णाति- to nourish, rear, bring up.
इतर प्राणी किंवा पक्ष्यांच्या माद्यांमध्ये न शिकताच येणारे केवढे कौशल्य आढळून येते, तर सुशिक्षित स्त्रियांमध्ये ते किती जास्त असेल? कोकिळेच्या पिलांना तर आकाशात उडायच्या आधी दुसरेच कोणी (कावळे) पाळतात.
—————————————-
04/02/2019

१४७ साहित्यसंगीतकलाविहीन:
साक्षात्पशु पुच्छविषाणहीन: |
तृणं न खादन्नपिजीवमान:
तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥

साहित्य-संगीत-कला-विहीन: (मनुष्यः) साक्षात् पुच्छ-विषाण-हीन: पशुः (अस्ति)।अपि (सः) जीवमानः तृणम् न खादन् तद् पशूनाम् परमम् भागधेयं (भवति)

A person without knowledge of literature, music or art is just like an animal without a tail or horn. Still, this person does not eat grass in his lifetime, that way animals are highly fortunate.

साहित्य-literature, संगीत- music,कला- art, विहीन:- devoid of, without- क. भू. धा. वि. of वि+हा – to abandon, leave ( हा-जहाति २ ग. प. प. to leave), साक्षात्-अव्यय- evidently, actually, पुच्छ- tail, विषाण- horn, हीन- without- पुच्छम् च विषाणम् च- पुच्छविषाणम्- द्वंद्व स.- पुच्छविषाणेन हीनः – without tail and horn- तृ. तत्पुरुष स. पशुः- animal, अपि- अव्यय-but, also, जीव- life, living, मानम्- measuring, period- जीवस्य मानम् -जीवमानम्- lifetime ष. तत्पुरुष स., तृणम्-grass, न -no, not, खादन् -eating- वर्त. धा. सा. वि. of खाद्- १ ग. प. प. to eat, तद्- that, पशूनाम् – ष. वि. ब. व. of पशु, परमम् -adjctv- utmost, highest, भागधेयम्- fortune, luck, share, destiny
ज्या माणसाकडे साहित्य, संगीत किंवा कला यातले काहीच नसेल तो म्हणजे शेपूट आणि शिंगे नसलेला साक्षात पशू असतो. तो आयुष्यभरात कधी गवत खात नाही हे जनावरांचेच मोठे नशीब!
——————————————-
०५-०२-२०१९

१४८  भद्रं कृतं मौनं कोकिलैः जलदागमे ।
दर्दुरा: यत्र गायन्ति तत्र मौनं हि शोभनम् ॥

जलदागमे कोकिलैः मौनं कृतम्, भद्रम् भद्रम्। यत्र दर्दुरा: गायन्ति तत्र मौनं हि शोभनम् (अस्ति)

At the onset of rains, cuckoos adopted silence, well-done, God bless you!! Where frogs start singing, there keeping silent is splendid ( is the best).

जलदागमे- at arrival of rainy season- स. वि. ए. व. of जलदागम- जलद- cloud-आगमनम्- ariival- जलदानाम् आगमनम् ष. तत्पुरुष स., कोकिलैः तृ. वि. ब. व. of कोकिल- cuckoo, मौनम्-silence, कृतम्- done क. भू. धा. वि. of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, भद्रम् -well, good, ‘God bless you’, यत्र-where, दर्दुरा: प्र. वि. ब. व. of दर्दुर- frog, गायन्ति- तृ. पु. ब. व. of गै -गायति १ ग. प. प. to sing, तत्र- there, हि-अव्यय- indeed, alone, शोभनम् – splendid, beautiful, lovely
ढग जमल्यावर (पावसाळा आल्यानंतर) कोकिळपक्षांनी मौन धरले (हे त्यांनी खूप चांगले केले.) देव त्यांचे भले करो. जिथे बेडूक (डराँवडराँव करत) गात असतात तिथे मौन बाळगणेच शोभते. (त्यातच शहाणपणा असतो.)
—————
नरेंद्र गोळे .
मेघ आकाशात येता कोकिळही मूक झाले ।
बेडूक गाऊ लागता तेच त्यांनी योग्य केले ।।
——————————
०६-०२-२०१९
१४९ रे रे कोकिल मा भज मौनं केचिदुदञ्चय पञ्चमरागम्।
नो चेत्त्वामिह को जानीते काककदम्बकपिहिते च ।।

रे रे कोकिल, मौनम् मा भज,केचित् पञ्चम-रागम् उद्-अञ्चय। नो चेत् त्वाम् इह, काकपिहिते कदम्बकचूते, कः जानीते?
Oh oh Cuckoo, do not keep silent. Loudly sing fifth note, a bit. Otherwise on these Kadambak & mango trees covered by crows, who will be aware of your presence.
रे रे -oh, oh, कोकिल- cuckoo, Koyal -सं. वि. ए. व, मौनम् – silence, मा-do not, भज & उदञ्चय both आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of भज्-भजति-ते १ ग. उ. प. to practice, follow ( also means- allot, devide, assign, accept) & उद् +अञ्च्- loudly honour (अञ्च् or अच्- अञ्चति-ते or अचति-ते to move, honour) पञ्चम- the fifth ( or later times the seventh) note of Indian gamut, रागम्- musical note, केिचित् – little, नो -( न+उ)- no, not, चेद्-if, provided that, although- both -अव्यय, त्वाम् – द्वि. वि. ए. व. of युष्मद्- you, इह-here, काकपिहिते & कदम्बकचूते- both स. वि. ए. व. of काकपिहित- covered with crows (काकैः पिहितः तृ. तत्पुरुष स.), काक- crow, पिहित- क. भू. धा. वि. of अपि+ धा-covered ( धा -दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प.) & कदम्बकचूत- Kadambak & mango trees (कदम्बकः च चूतः च – द्वंद्व स.), कः-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम् -who, जानीते-तृ. पु. ए. व. of ज्ञा-जनाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, recognise, be aware.
हे कोकिळा तू पंचम सुरात गा. मूक राहू नकोस. कावळ्यांनी गजबजलेल्या या कदंब आणि आंब्याच्या झाडावर तू सुद्धा आहेस हे त्याशिवाय कुणाला कळणार नाही.
——
०७-०२-२०१९
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया.
१५० खद्योतो द्योतते तावद् यावन्नोदयते शशी।
उदितेषु सहस्रांशो क्व खद्योत: क्व चंद्रमाः।।
पाठभेद: उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चंद्रमाः

खद्योतः तावद् द्योतते यावत् शशी न उदयते। सहस्रांशोः उदितेषु (सहस्रांशौ उदिते तु ) खद्योत: क्व चंद्रमाः क्व (अस्ति)।

Firefly shines till the Moon rises ( in the dark ). After the rising of the Sun, where is the firefly, where is the Moon?
खद्योतः, शशी & चंद्रमाः all प्र. वि. ए. व. of खद्योत-firefly, शशिन् & चंद्रमस् -the Moon , तावद् -until, &, so much, that much & यावत्- until, as much as, till-both adjctvs, द्योतते -तृ. पु. ए. व. of द्युत् १ ग. आ. प. to shine, be bright, न – no, not, उदयते- -तृ. पु. ए. व. of उद्+ अय् – to rise, to appear ( अय् -अयते १ ग. आ.प. to go), सहस्रांशोः ष. वि. ए. व. & सहस्रांशौ स. वि. ए. व. of सहस्रांशु- the Sun, उदितेषु- स.वि. ब. व. & उदिते स. वि. ए. व. of उदित arisen- क. भू. धा. वि. of उध्+इ- to rise ( इ- एति २ ग. प. प to come, तु-अव्यय- but, as to, on the other hand, क्व -अव्यय- where, क्व क्व -repeated indicate ‘great difference’.
जोपर्यंत चंद्रोदय होत नाही तोपर्यंत काजवे चमकतात.. सूर्योदय झाल्यानंतर कुठला चंद्र आणि कुठले काजवे?
————–
०८-०२-२०१९
१५१ नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने।
विक्रमार्जितसत्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता।।

( केन अपि) सिंहस्य वने न अभिषेकः न संस्कारः क्रियते। विक्रम-अर्जित-सत्वस्य स्वयम् एव मृगेन्द्रता (लभ्यते)
In the forest, nobody gives an anointing bath or performs other rituals to a lion (to declare it as the king of forest ). By sheer might of his own, a lion achieves the status of the King of all animals.
सिंहस्य- ष. वि. ए. व. of सिंह- lion, वने- स. वि. ए. व. of वनम्- forest, न -no, not, अभिषेकः- anointing or consecrating bath, संस्कारः- consecration, sanctification, क्रियते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते-८ ग. उ. प. to do विक्रम- heroic valour, overpowering, अर्जित-acquired, gained-क. भू. धा. वि. of अर्ज्-अर्जति १ ग. प. प. to earn, gain, सत्वस्य -ष. वि. ए. व. of सत्व- quality, virtue, विक्रमेन अर्जितम्-विक्रमार्जितम्-तृ. तत्पुरुष स.,विक्रमार्जितम् सत्वम् – विक्रमार्जितसत्वम्- उपपद तत्पुरुष स., स्वयम्-अव्यय-oneself, in one’s own person, एव-अव्यय- just, alone, just so, मृग- animal इन्द्र – lord, मृगाणाम् इन्द्रः मृगेन्द्रः ष. तत्पुरुष स.,मृगेन्द्रता- lordship of animals
वनामधल्या सिंहाचा राज्याभिषेक संस्कार होत नाही, स्वत:च्या पराक्रमामधूनच तो वनराज होत असतो.
——–
नरेंद्र गोळे .
अभिषेक न सन्मान सिंहाचा करतो कुणी ।
कर्तृत्वे होऊनी थोर मृगेंद्र ठरतो स्वये ॥ – नरेंद्र गोळे २०१९०२१०
———————
०९-०२-२०१९
१५२ प्राप्य प्रमाणपदवीं को नामास्ते तुलेsवलेपस्ते।
नयसि गरिष्ठमधस्तात् तदितरमुच्चैस्तरां कुरुषे।।

तुले प्रमाणपदवीम् प्राप्य कः नाम ते अवलेपः आस्ते। गरिष्ठम् अधस्तात् नयसि, तद् इतरम् उच्चैस्तराम् कुरुषे।

Oh Balance (Scale), what a haughtiness you have. Having reached a position of a Judge, you take the mighty to a lower position and that, lift the others to the higher level.
तुले – सं. वि. ए. व. of तुला-balance, प्रमाण- measure in general, standard, scale, पदवि-वी- position, post – प्रमाणस्य पदवी प्रमाणपदवी – position to measure, judge, decide, प्राप्य- पू. का. वा. धा. सा. ल्यबन्त अव्यय of प्र+आप्- to get, reach, obtain (आप्-आप्नोति- ५ ग. प.प. to attain, get), कः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्-who, नाम- अव्यय-indeed, named, called, ते or तव- ष. वि. ए. व. of युष्मद्-you, अवलेपः – pride, haughtiness, आस्ते- तृ. पु. ए. व. of आस्- २ ग. आ. प. to remain, to be, गरिष्ठ-heaviest, most important, अधस्- अव्यय- below, down अधस्तात् – adverb- below, under, नयसि-प. प. द्वि. पु. ए. व. of नी-नयति-ते १ ग. उ. प. to take, bring, lead, तद् – that, इतरम् – other, another, उच्चैः high, above, उच्चैस्तराम्-अव्यय- exceedingly high, very loud, कुरुषे- आ.प.द्वि. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do
हे तराजू, तू धन्य आहेस. वजनदार गोष्टींना खाली नेतोस आणि हलक्यांना वर उचलून धरतोस.
——————–
१०-०२-२०१९
१५३ अयि दलदरविन्द स्यन्दमानं मरन्दं
तव किमपि लिहन्तो मञ्जु गुञ्जन्तु भृङ्गाः।
दिशि दिशि मधुगन्धं तावकीनं विवृण्वन्
परिमलमयमन्यो बान्धवो गन्धवाहः।।

अयि दलद्-अरविन्द, स्यन्दमानम् तव मरन्दम् किम् अपि लिहन्तः भृङ्गाः मञ्जु गुञ्जन्तु, तावकीनम् मधुगन्धम् परिमलम् दिशि दिशि विवृण्वन् अयम् अन्यः बान्धवः गन्धवाहः (अस्ति)

Oh, blooming lotus, let your oozing nectar may be licked by any sweet humming bees, but fragrance of your nectar is carried all around by this yet another brethren.
(Persons surround you with praise, while enjoying your hospitality, but the person who carries your fame quietly to places is yet another)
अयि-अव्यय- Oh(friend), दलद्- blooming & अरविंद – lotus both सं. वि. ए. व. ( दलद् -वर्त. धा. वि. of दल्- दलति १ ग. प. प. to open, bloom,, स्यन्दमान- वर्त. धा. वि. of स्यन्द् -स्यन्दते१ ग. आ. प. to ooze, tickle, तव- yours-ष. वि. ए. व. of युष्मद् -you, मरन्दम् -द्वि. वि. ए. व. of मरन्दः or मरन्दकः- juice of flowers, किम् -what, अपि-also-किमपि-any, whichever, लिहन्तः & भृङ्गाः- प्र. वि. ब. व. of लिहन्- licking- वर्त. धा. वि. of लिह् -लेढि-लीढे २ ग. उ. प. to lick, taste & भृङ्ग- large back bee,मञ्जु-adjctv- sweet, pleasing, lovely, गुञ्जन्तु-let hum- आज्ञार्थ तृ. पु. ब. व. of गुञ्ज् (गुज्)-१ ग प. प. गुञ्जति or गोजति- to hum, buzz तावकीनम्, मधुगन्धम् & परिमलम् -द्वि. वि. ए. व. of तावकीन-adjctv- thy, thine, मधुगन्धः (मधु- nectar, honey, sweat, pleasing, गन्ध- fragrance, smell) & परिमलः- perfume, fragrance, दिशि- स्त्री. लिं. स.वि. ए. व. of दिश्- दिशि दिशि – all around, विवृण्वन् & अयम्- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of विवृण्वन् वर्त. धा. वि. of वि+वृ – to reveal, unfold, display, spread ( वृ-वृणोति-वृणुते-९ ग. उ. प. to choose, cover-Please note: वृण्- वृणोति-वृणुते – ८ ग. उ. प. to eat, consume) & इदम्-this, he, अन्यः, बान्धवः & गन्धवाहः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अन्य- other, another, बान्धव- brother, kin & गन्धवाह-carrier of fragrance (गन्धम् वहति इति उपपद तत्पुरुष स.)
हे कमळा, तुझ्या मधाला चाटणारे अनेक भुंगे तुझ्या सभोवती रुंजी घालत असतील, पण तुझ्या मधाचा मधुर गंध चहू दिशांना पसरवणारा तुझा मित्र वेगळाच आहे.
————————–
11/02/2019
१५४ कृष्णवर्णच्छदैः कृष्णः संगतैः किल कोकिलैः।
केन विज्ञायते काकः स्वयं यदि न भाषते ।।

कृष्णः काकः कृष्णवर्णच्छदैः कोकिलैः संगतैः, यदि स्वयं न भाषते, केन किल विज्ञायते?

Who will indeed know, if a black crow, in the company of black coloured (winged) cuckoos, if it does not speak by itself ?

कृष्णः & काकः पू. लिं. प्र. वि. ए. व. of कृष्ण- black & काक-crow, वर्ण -colour, छद- cover or wing, कृष्णः वर्णः, कृष्णवर्णः उपपद तत्पुरुष स., कृष्णवर्णैः छदैः- कृष्णवर्णच्छदैः -तृ. तत्पुरुष स., कृष्णवर्णच्छदैः कोकिलैः संगतैः all तृ. वि. ब. व. of कृष्णवर्णच्छद- black colour covered or winged, कोकिल- cuckoo, Koyal, संगत- in company, joined, assembled- क. भू. धा. वि. of सं+गम्- to join, meet, encounter ( गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, move), यदि- if, in case, स्वयम्- of one’s own, किल-indeed, surely- all indeclinables -अव्यय, न- no, not, केन- by whom- तृ. वि. ए. व. of किम्- who, what, विज्ञायते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वि+ज्ञा- to know, be aware of ( ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, be familiar)
काळ्या रंगाच्या कोकिळांमध्ये एक काळा कावळा असला, तर जोपर्यंत तो स्वतःहून बोलत नाही तोपर्यत त्याला कोण ओळखणार आहे ?
———————————————–
१२-०२-२०१९
१५५ अहं च त्वं च राजेन्द्र लोकनाथावुभावपि ।
बहुव्रीहिरहं राजन् षष्ठी तत्पुरुषो भवान् ॥

राजेन्द्र, अहम् च त्वम् च उभौ अपि लोकनाथौ (स्तः)। राजन् अहम् बहुव्रीहिः (अस्मि)। भवान् षष्ठी तत्पुरुषः (असि)

(This is a beautiful shloka explaining difference between two समास- composition of words. There are four principal kinds समासs, द्वंद्व, तत्पुरुष, बहुव्रीहि & अव्ययीभाव. There are many others too)
Oh Emperor, you as well as I are लोकनाथs. Oh King, I am a बहुव्रीहि ( लोकाः नाथाः यस्य सः – लोकनाथः -बहुव्रीहि स. He, for whom, all people or world are/is Master ) while Your Honour is a षष्ठी-तत्पुरुष (लोकस्य नाथः -लोकनाथः – षष्ठी-तत्पुरुष स. He, who is, the Master of all people or world)
राजेन्द्र- emperor, King of kings, राजन् king, भवान्-Your honour- all सं. वि. ए. व. ,अहम् & त्वम् both प्र. वि. ए. व. of अस्मद् -I, we & युष्मद् – you, च- and, उभौ- both, अपि-too, also, लोक- people, world, नाथ-master.

हे राजेन्द्रा, तू आणि मी आपण दोघेही लोकनाथ आहोत. मी बहुव्रीही (समास) आहे, (लोकनाथ म्हणजे लोक ज्याचे नाथ आहेत तो) आणि तू षष्ठी तत्पुरुष (म्हणजे तूच लोकांचा नाथ) आहेस.
संस्कृतमधील समासांची दोन उदाहरणे या श्लोकात दिली आहेत. याखेरीज आणखीही काही प्रकारचे समास आहेत.
————————
13/02/2019
१५६ अहो नक्षत्रराजस्य साभिमानं विचेष्टितम् ।
परिक्षीणस्य वक्रत्वं संपूर्णस्य सुवृत्तता ॥

अहो नक्षत्रराजस्य साभिमानम् विचेष्टितम् (अस्ति), परिक्षीणस्य वक्रत्वम् (अस्ति), संपूर्णस्य सुवृत्तता (भवति)

Oh, the Moon’s behaviour is self-conciet ( arrogant), when very diminished, it is curved (crooked) and when round or full, it is complete or well behaved.

अहो- अव्यय- a particle showing surprise, wonder- Oh! नक्षत्रराजस्य, परिक्षीणस्य & संपूर्णस्य- ष. वि. ए. व. of नक्षत्रराज- नक्षत्र- star, नक्षत्राणाम् राट्-राड्-(राज्-पु. लिं.- king, chief,)-king of stars-the Moon- ष. तत्पुरुष स., परिक्षीण- very diminished, impoverished, emaciated, संपूर्ण- totally full, complete, अभिमान- pride, arrogance, self-conciet- अभिमानेन सहितम् -साभिमानम्- तृ. तत्पुरुष स., विचेष्टितम्- behaviour, misdone, done foolishly (also means- striven, tried, working), – क. भू. धा. वि. of वि+चेष्ट् ( चेष्ट्-चेष्टते १ ग. आ. to move, stir, make effort), वक्र- curved, crooked, वक्रत्व- curvature, crookedness, वृत्त -round, circular ( behave, conduct), शोभनः वृत्तः -सुवृत्तः-full round- सुवृत्तता – full-roundness, well behaved, having good conduct (वृत्त- क. भू. धा. वि. of वृत्- १ ग. आ. प. to be, abide)
या चंद्राचे वागणे तरी किती विचित्र आहे ना? तो खंगलेला असतो तेंव्हा वाकडा (वक्राकार) असतो आणि पूर्ण भरलेला असतो तेंव्हा (अजिबात कंगोरे नसलेला असा) छान गोलाकार असतो.

पहा तो कौतुके चंद्र, कलेने वक्रता पुरी ।
नेई वाढवीत वेगे, भरता गोल भासतो ॥
——————————-
१४-०२-२०१९
१५७ अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते ।
पूजयन्ति नरा नागान्न तार्क्ष्यं नागघातिनम् ।।
पाठभेद: अर्चयन्ति नरा नागान्न तार्क्ष्यं न गजादिकम् ।

अकृत-उपद्रवः कश्चित् महान् अपि न पूज्यते । नराः नागान् पूजयन्ति /अर्चयन्ति । ( ते) न तार्क्ष्यं, नाग-घातिनम् /गजादिकम् (पूजयन्ति /अर्चयन्ति )

However great one may be, if he is of no nuisance-value or cause to fear, he does get respect. People worship snake, not the Garuda, the killer of snakes /or other animals like elephants

अकृत- not done ( न कृत -नञ्तत्पुरुष स.-कृत- क. भू. धा. वि. of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ प. to do), उपद्रवः – trouble, nuisance, कश्चित् -any, whoever, महान् -great, noble, अपि-also, too, न – no, not, पूज्यते- gets honoured-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of पूज्- पूजयति-ते १० ग. उ. प. to worship, honour, नराः प्र. वि. ब. व. of नर- man, person, नागान् द्वि. वि. ब. व. of – नाग- cobra, snake, पूजयन्ति /अर्चयन्ति -तृ. पु. ब. व. of पूज् (१० ग. उ. प.) & अर्च् – causal(अर्चति-ते- १ ग. उ. प.)- to honour, worship, तार्क्ष्यं- epithet of Garuda, नागघातिनम् – द्वि. वि. ए. व. of नागघातिन् -snake-killer – नागानाम् घातिन् -ष. तत्पुरुष स.) – घात- क. भू. धा. वि. of प्रायोजक (causal-घातयति-ते) of हन् हन्ति २. ग. प. प. to kill, distoy, गज-elephant, आदि- often at the end of compound means,’ to beginning with’ /’et ceatra’ /others.
कितीही महान व्यक्तीसुद्धा जर निरुपद्रवी असेल तर तिला या जगात मान मिळत नाही. इथे नागाची पूजा केली जाते, पण नागाला मारणाऱ्या गरुडाची किंवा हत्तीसारख्या प्राण्याची पूजा होत नाही.
—————————–
15/02/2019
१५८ अहो दुर्जनसंसर्गात् मानहानिः पदे पदे।
पावको लोहसंगेन मुद्गरैरभिताड्यते ॥

अहो, दुर्जन-संसर्गात् मानहानिः पदे पदे (भवति)। लोह-संगेन पावकः मुद्गरैः अभिताड्यते।

Oh, one gets humiliated often, when he is in the company of bad people. (Just like) The ‘Fire’ gets beaten again and again when it is with iron.

अहो- Oh, दुर्जन- दु्ष्टः जनः समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स.-bad person, संसर्गात्- पं. वि. ए. व. of संसर्ग- contact, company, association, मान- pride, respect, हानि-(स्त्री. लिं)- loss, failure, मानस्य हानिः मानहानिः-ष. तत्पुरुषः स. insult, humiliation, पदे -स. वि. ए. व. of पदम्- foot, step, पदे पदे- at every step, often, repeatedly, लोह- iron, संग- contact, company, लोहस्य संगः लोहसंगः ष. तत्पुरुषः स.- contact with iron, संगेन- तृ. वि. ए. व. of संग, पावकः – fire, मुद्गरैः-तृ. वि. ब. व. of मुद्गर-hammer, mallet, अभि-अव्यय- as a prefix to verbs & noun it means- greatly, excessively, over, to, towards, on, upon etc. ताड्यते- gets beaten- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of. तड्- ताडयति-ते १० ग. उ. प. to beat, strike, hit.
वाईट लोकांच्या संगतीमध्ये पावलोपावली मानहानी होत राहते, जसे लोखंडाबरोबर आगीवरसुद्धा (ऊष्णतेवर) घणाचे घाव पडतात.
“सुक्याबरोबर ओलेही जळते” किंवा “असंगाशी संग आणि प्राणाशी गाठ” अशा म्हणी आहेत ना? म्हणून शहाण्या माणसाने दुष्टांची संगत धरू नये.
——————————————-
16/02/2019
१५९ आदौ चित्ते ततः काये सतां सम्पद्यते जरा ।
असतां तु पुनः काये नैव चित्ते कदाचन ॥

जरा सताम् चित्ते आदौ (सम्पद्यते ), ततः काये सम्पद्यते।असताम् तु (जरा) पुनः काये (सम्पद्यते), चित्ते कदाचन न एव (सम्पद्यते)।

In the case of virtuous, old age (maturity) gets first in the mind and then in the body. But for the wicked, it arises only in the body, but never In the mind. ( It means- Virtuous people get matured in thinking early in life, but, for the wicked, even though the body ages, the mind never matures)

जरा-(वृद्धत्वम्)-old age, सताम् & असताम् प्र. वि. ब. व. of सत्- noble, virtuous & असत् – bad, wicked ( न सत् -नञ्तत्पुरुष स.), चित्ते, काये & आदौ- स. वि. ए. व. of चित्त-mind, heart, कायः (कायम् )- body & आदि -adjctv- first, primary, सम्पद्यते- तृ. पु. ए. व. of सं+पद्- to arise, turn out, prosper ( पद्-पद्यते ४ ग. आ. प. to go, move, attain), ततः (ततस्)- thereupon, then, after wards & पुनः (पुनर्)- again, once more-both- अव्ययs, तु- however, on the other hand, कदा- अव्यय- when, at what time, with चन- it means ‘at some time’, ‘at one time or another’, ‘once’ , नैव (न एव) – never.

सज्जनांचे मन आधी प्रौढ किंवा वृद्ध होते आणि शरीर नंतर, दर्जनांच्या शरीराला आधी प्रौढत्व व वृद्धत्व येते, मनाला कदाचित ते येतच नाही.
————-
नरेंद्र गोळे .
वार्धक्य येतसे आधी, सज्जनांच्या मना, परी ।
दुर्जनांच्या तना ये ते, मना ये वा न येतसे ॥
———————-
17/02/2019
This Subhashit has two versions

१६०.१. मूलं भुजंगैः शिखरं विहंगैः
शाखां प्लवंगैः कुसुमानि भृंगैः।
आश्चर्यमेतत्खलुचन्दनस्य
परोपकाराय सतां विभूतयः ॥

पाठभेद:१६०.२ मूलं भुजंगैः कुसुमानि भृंगैः
शाखाः प्लवंगैः शिखराणि भल्लैः।
नास्त्येव तत्चन्दनपादपस्य
यन्नाश्रितं दुष्टतरैः च हिंस्रैः॥
(हितोपदेश)

चन्दनस्य मूलम् भुजंगैः,शिखरम् विहंगैः, शाखाम् प्लवंगैः, कुसुमानि भृंगैः ( आश्रितम् )। एतत् आश्चर्यम् खलु, सताम् विभूतयः परोपकाराय (भवति)।
पाठभेद: चन्दनपादपस्य मूलं भुजंगैः, कुसुमानि भृंगैः, शाखाः प्लवंगैः, शिखराणि भल्लैः,आश्रितम्। तत् न अस्ति एव यत् न दुष्टतरैः च हिंस्रैः (आश्रितम्)

1. Roots of the sandalwood tree form a shelter for the snakes, on it’s top birds take rest, on it’s branches monkeys are playing and one can find bees on its flowers. It is really strange that the ultimate aim of noble people is to offer helping hands to others.

Or …पाठभेद:

2. Roots of the sandalwood tree form a shelter for the snakes, one can find bees on its flowers, on it’s branches monkeys are playing and on it’s top bears take rest. There is no part which is not occupied by wicked hurtful elements.

चन्दन- sandalwood, पादप-tree (पादैः पिबति इति- उपपद तत्पुरुष स.), चन्दनस्य पादपः-चन्दनपादपः -चन्दनस्य & चन्दनपादपस्य both in ष. वि. ए. व., मूलम् , शिखरम् शाखाम्- द्वि. वि. ए. व. of मूल- root, शिखर-top, शाखा-branch, कुसुमानि- द्वि. वि. ब. व. of कुसुम (न. लिं ) flower, भुजंगैः, विहंगैः, प्लवंगैः, भृंगैः, भल्लैः, दुष्टतरैः, हिंस्रैः all तृ. वि. ब. व. of भुजंग- snake, विहंग-bird, प्लवंग- monkey, भृंग-black bee, भल्ल-bear, दुष्टतर-more wicked, हिंस्र- cruel, wild, एतत्-this, आश्चर्यम् surprising, strange, सताम्- ष. वि. ब. व. of सत्-noble, good, विभूतयः- प्र. वि. ब. व. of विभूति -greatness, dignity, खलु – indeed, परोपकाराय-च. वि. ब. व. of परोपकार- charity, helping others ( परेषु उपकारः) आश्रितम्-taken shelter- ( आश्रित- क. भू. धा. वि. of आ+श्रि-to take refuge- (श्रि-श्रयति-ते १ ग. उ. प. to go, report to), तत् & यत् न. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्- that, it & यद्- which, what, न – not, no, अस्ति- २ ग. प. प. of अस् to be, एव – alone, just.
या सुभाषिताचे दोन पाठभेद आहेत.
१. चंदनाच्या झाडाच्या मुळापाशी साप राहतात, माथ्यावर पक्षी घरटी बांधतात, फांद्यांवर माकडे खेळतात आणि फुलांवर भुंगे फिरतात, परोपकार करत राहणे ही सज्जनांची थोरवी आहे. …… कुणाला मदत करावी किंवा करू नये असा विचार ते करत नाहीत.
२. चंदनाच्या झाडाच्या मुळापाशी साप राहतात, माथ्यावर अस्वले झोपतात, फांद्यांवर माकडे खेळतात आणि फुलांवर भुंगे फिरतात, जिथे दुष्ट किंवा हिंस्र श्वापदे नाहीत असा या झाडाचा कोणताच भाग नाही. ….. तेंव्हा त्याच्यापासून जरा जपूनच रहावे.
—————————–
18/02/2019

१६१ मृगमीनसज्जनानां तृणजलसंतोषविहितवृत्तिनाम् ।
लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणमेववैरिणो जगति ।।
भतृहरि नीतिशतक

मृग-मीन-सज्जनानाम् तृण-जल-संतोष-विहित- वृत्तिनाम्, लुब्धक-धीवर-पिशुनाः निष्कारणम् एव वैरिणः जगति (सन्ति)

For deer, fish and noble people living happily on environment of grass, water and pleasant nature (respectively), for no reason, have enemies in the form of a hunter, a fisherman and a traitor or vile (respectively) in the world.

मृग-deer, मीन- fish, सज्जन- noble or good person, मृगमीनसज्जनानाम्-ष. वि. ब. व. of मृगमीनसज्जन ( मृगः च मीनः च सज्जनः च द्वंद्व स ), तृण-grass, जल-water, संतोष-happiness, विहित-comprising, deposited, placed, वृत्तिः existence, attitude, वृत्तिनाम् – ष. वि. ब. व. , तृणम् च जलम् च संतोषम् च – तृणजलसंतोषम्- द्वंद्व स, तृणजलसंतोषेण विहितम्-तृणजलसंतोषविहितम्- तृ. तत्पुरुष स., तृणजलसंतोषविहितम्- वृत्तिः -तृणजलसंतोषविहितवृत्तिः-उपपद तत्पुरुष स.,लुब्कधीवरपिशुनाः – प्र. वि. ब. व. of-लुब्धकधीवरपिशुन -लुब्धक- hunter, धीवर-fisherman, पिशुन-traitor or vile, लुब्धक च धीवर च पिशुनः च- लुब्धकधीवरपिशुन- द्वंद्व स, कारणम्-reason, निष्कारणम्- कारणेन विना, एव-just, alone, merely, वैरिणः प्र. वि. ब. व. of वैरिन् -enemy, जगति- स. वि. ए. व. of जगत्-the world
हरिण गवतावर, मासा पाण्यावर आणि सज्जन लोक समाधानी वृत्तीवर जगत असतात. (ते कोणाशी वैर धरत नाहीत) तरीही काही कारण नसतांनाच शिकारी, मासेमार आणि दुष्ट लोक मात्र त्यांचे वैरी असतात. कुणाशी शत्रुत्व नसण्यासाठी आपण चांगले असणे एवढेच पुरेसे नसते.
————————–
१९-०२-२०१९
१६२ खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु ।
दशाननो हरेत् सीतां बन्धनं स्याद् महोदधेः ॥

खलः दुर्वृत्तम् करोति।(तद्) नूनम् साधुषु फलति। दशाननः सीताम् हरेत् (किन्तु) महोदधेः बन्धनम् स्याद् ।

Wicked person does bad things that indeed effects innocent people. Ravana abducted Sita, but the Ocean got bridged.

खलः & दशाननः प्र. वि. ए. व. of खल- wicked or bad person & दशानन- Ravana-दश आननानि यस्य सः -बहुव्रीहि स., वृत्तम्-act, doing, दुरितम् वृत्तम् – दुर्वृत्तम्- bad doing, wicked deed- समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स., करोति- प. प. तृ. पु. ए. व. of कृ ८ ग. उ. प.- to do, नूनम् -अव्यय-indeed, surely, साधुषु- स. वि. ब. व. of साधु- noble, innocent, फलति-तृ. पु. ए. व. of फल् to bear fruit, produce, सीताम्-स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सीता, हरेत् & स्याद्- विध्यर्थ -तृ. पु. ए. व. of हृ- हरति-ते १ ग. उ. प. & अस् २ ग. प. प. to be, महोदधेः ष. वि. ए. व. of महोदधि- ocean, बन्धनम्- act of binding, tieing.
दुष्ट लोक दुष्कृत्ये करतात पण त्याची फळे सज्जनांना भोगावी लागतात. रावणाने सीतेचे हरण केले आणि समुद्राला सेतूबंधनात पडावे लागले.
———
नरेंद्र गोळे .
दुष्ट वागती वाईट, फळे भोगती चांगले ।
रावणे हरली सीता, बांधला सेतू सागरी ॥
————————-
20/02/2019
१६३ एते सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थान्‌ परित्यज्य ये
सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये।
तेऽमी मानवराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये
ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥

ये स्वार्थान्‌ परित्यज्य परार्थघटकाः एते सत्पुरुषाः (सन्ति)। ये स्वार्थ-अविरोधेन परार्थम्-उद्यमभृतः तु सामान्यः (सन्ति)। ये स्वार्थाय परहितं निघ्नन्ति ते अमी मानव-राक्षसाः ( भवति)। ये निरर्थकम् परहितं घ्नन्ति ते तु के न जानीमहे।

Those, who are engaged in benefiting others after sacrificing their own purpose are the great men. Those who benefit others without opposing their own needs are the common men. Those who destroy others’ well being for doing good to themselves are demons in human form. However, those who destroy other peoples’ well being without any reason whatsoever, we do not know who they are!

ये , ते, परार्थघटकाः, सत्पुरुषाः, मानवराक्षसाः, अमी, के , एते all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्-who, what, which, तद्-that,he she, it, परार्थघटक-engaged in benefitting others ( पर- other, अर्थ-interest, benefit, पराणाम् अर्थः- परार्थः ष. तत्पुरुष स., घटक- adjctv- striving, exerting, परार्थेषु घटति इति -परार्थघटकः -उपपद तत्पुरुष स.), सत्पुरुष-good man, सत्-noble, good, पुरुष-man, person, मानवराक्षस-demon in human form (मानव- human, राक्षस-demon -राक्षसः इव मानवः -उपमानोत्तरपद कर्मधारय स.), अदस्- this, he, she, it, किम्-who, what, which, एतद्-this, he, she, it, स्वार्थान्‌- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of स्वार्थ -self interest ( स्व- self, one’s own, स्वस्य अर्थः ष. तत्पुरुष स.), परित्यज्य – leaving, abandoning- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of परि+त्यज् (त्यज्-त्यजति १ ग. प. प. to leave, give up), स्वार्थाविरोधेन-तृ. वि. ए. व. of स्वार्थाविरोध-without hurting self interest, विरोध-contrast, opposition, (न विरोध- अविरोध- नञ्तत्पुरुष स.), उद्यम- effort, diligence, भृत्- one who supports, provides (भृत- क. भू. धा. वि. of भृ-१ & ३ ग. उ. प. भरति-ते, बिभर्ति-बिभृते, to bear, support, तु- अव्यय-on the other hand, but, उद्यमभृतः & सामान्यः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of उद्यमभृत- engaged in supporting & सामान्य- ordinary or common person, स्वार्थाय- च. वि. ए. व. of स्वार्थ, हित- interest, well-being (क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति-५ ग. प. प. to gratify, cast, promote, परहितम्-पराणाम् हितम् -ष. तत्पुरुष स., other’s interest, निघ्नन्ति & घ्नन्ति- तृ. पु. ब. व. of नि+हन् & हन् to destroy, kill ( हन्-हन्ति २ ग. प. प. to kill), निरर्थक- for no reason, न-no, not, जानीमहे-आ. प. प्र. पु. ब. व. of ज्ञा- जानाति-जानीते ग. उ. प. to know)

जे आपल्या हिताचा त्याग करून दुसऱ्यांच्या हितासाठी झटत असतात ते साधू सत्पुरुष असतात, जे स्वतःच्या हिताला बाधा न आणता दुसऱ्यांच्या हिताचे काम करतात ते सामान्य लोक असतात, जे स्वार्थासाठी दुसऱ्यांचे अहित करतात ते माणसाच्या रूपातले राक्षस असतात, पण जे विनाकारण इतरांचे नुकसान करतात त्यांना काय म्हणावे तेच मला कळत नाही.
———————
21/02/2019
१६४ केतक्यः कण्टकैः व्याप्ताः नलिन्यः पङ्कसंभवाः।
विलासिन्यः सगर्वाश्च क्व रत्नमनुपद्रवम् ।।

केतक्यः कण्टकैः व्याप्ताः (अस्ति)। नलिन्यः पङ्कसंभवाः (अस्ति)। विलासिन्यः सगर्वाः च (भवति)। क्व रत्नम् अनुपद्रवम् (अस्ति)?

Ketaki flowers are surrounded by thorns. Lotus flowers bloom in muddy water. Amorous ladies are full of pride. Which gem is harmless or trouble free?

केतक्यः नलिन्यः विलासिन्यः all स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of केतकी- Ketaki flower ( long yellow fragrant blades) नलिनी- lotus, water Lilly, विलासिनी- Amorous lady, कण्टकैः पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of कण्टकः/कण्टकम्- thorn, व्याप्ताः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of व्याप्ता-surrounded- व्याप्त- क. भू. धा. वि. of वि+आप् (आप्-आप्नोति ५ ग. प. प. to obtain, attain, get), पङ्कसंभवाः – स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of पङ्कसंभवा- born in mire- पङ्के संभवति इति-उपपद तत्पुरुष स., सगर्वाः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of सगर्वा- with pride or arrogance ( गर्वेण सहित- प्रादितत्पुरुष स.), च-and, क्व-अव्यय- which, where, रत्नम्- gem, उपद्रव- harm, trouble( न उपद्रव-अनुपद्रव-नञ्तत्पुरुष स.)
केवड्याला कांट्यांनी व्याप्त केलेले असते, चिखलामध्ये कमळ फुलते, विलासिनी स्त्री गर्विष्ठ असते, उपद्रवाखेरीज कुठले रत्न असते? कांट्यावाचून गुलाब नाही अशी म्हण आहे ना? चांगल्याच्या सोबत थोडे वाईट येतेच.
————————————
22/02/2019
१६५ उपदेशोऽहि मूर्खाणां प्रकोपाय न शांतये।
पयःपानं भुजंगानां केवलं विषवर्धनम् ।।
पाठभेद: – उपकारोsपि नीचानामपकरो हि जायते ।
मूर्खाणाम् उपदेशः प्रकोपाय न हि शांतये (भवति)। भुजंगानाम् पयःपानम् केवलम् विषवर्धनम् (करोति)
पाठभेद: – नीचानाम् उपकारः अपि अपकरः हि जायते ।

Advise given to fools, makes them angry and not calm them down Just like feeding a snake with milk, increases its venom.
(पाठभेद: Service or help given to low or mean persons only offends or hurts them)

मूर्खाणाम् , भुजंगानाम् नीचानाम् all ष. वि. ब. व. of मूर्ख-fool, भुजंग- snake,नीच- mean, low, उपदेशः, उपकारः, अपकरः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of उपदेश-advise, उपकार-service, help, favour, अपकर-hurt, offence, injury, प्रकोपाय & शांतये -च. वि. ए. व. of प्रकोप-strong anger (पु. /न. लिं.), शांति-calm, tranquil-(स्त्री. लिं.), न-no, not, हि- just, only, पयःपानम् , केवलम् विषवर्धनम् all न. लिं. प्र. वि. ए. व. of पयःपान-a drink of milk -पयस्- (न. लिं.) milk or water, -पयसः पानम् -ष. तत्पुरुष स., केवल- mere, alone, विषवर्धनम् -increase in venom-विषस्य वर्धनम् -ष. तत्पुरुष स.,अपि- also, जायते-तृ. पु. ए. व. of जन् ४ ग. आ. प. -to produce, create
मूर्खांना उपदेश केल्याने ते शांत होत नाहीत, उलट चिडतात. किंवा नीच माणसावर उपकार केले तरी तो अपकारच करतो. जसे सापाला दूध पाजल्यामुळे त्याच्या विषातच वाढ होते.
…….
नरेंद्र गोळे .
अडाण्याला उपदेश भडकवे न शांतवे ।
दूध पाजून सापाला वाढते विष केवळ ।
—-
23/02/2019
१६६ खलानां कण्टकानांच द्विविधैव प्रतिक्रिया।
उपानान्मुखभङ्गोवा दूरतो वा विसर्जनम् ॥
चाणक्यनीति अ.१५ श्लो. ३

खलानाम् च कण्टकानाम् द्विविधा एव प्रतिक्रिया, उपानात् मुखभंगः वा दूरतः वा विसर्जनम् (करणीया अस्ति)

There are only two types of reactions/remedies for the wicked people and thorns. One is to hit their face with a footwear or to avoid them from a distance.

खलानाम् & कण्टकानाम् -ष. वि. ब. व. of खल-wicked or bad person & कण्टक- thorn, च -and, द्वि -two, विधा-manner, kind- द्वौ विधे- द्विविधा two kinds -स्त्री. लिं. प्र.वि. ए. व., एव -only, प्रति- अव्यय- as a prefix to verb means, ‘against’, ‘towards’, ‘back’ & prefix to noun not derived from verbs it means ‘likewise’, resemblance, rivalry, क्रिया- action, प्रतिक्रिया-reaction, remedy, resistance, उपानात्- पं. वि. ए. व. of उपानह् -footwear, shoe, मुख-face, mouth, sharp point, edge, भङ्ग-breaking, splitting- मुखस्य भङ्गः मुखभङ्गः ष. तत्पुरुष स.-blow on the face- also means -splitting or breaking of sharp point, वा -or, दूर- far, distance , दूरत: from a distance, विसर्जन-dismissal, avoidance
दुष्ट लोक आणि कांटे यांच्यासाठी दोनच प्रतिक्रिया करायच्या असतात. चपलेने थोबाड फोडणे किंवा दूर विसर्जन करणे.
————————————-
24/02/2019
१६७ गुणायन्ते दोषा: सुजनवदने दुर्जनमुखे
गुणा: दोषायन्ते तदिदमपि नो विस्मयपदम् ।
महामेघ: क्षारं पिबति,करुते वारि मधुरं
फणी क्षीरं पीत्वा वमति गरलं दु:सहतरम् ।।

सुजनवदने दोषा: गुणायन्ते, दुर्जनमुखे गुणा: दोषायन्ते। तद् अपि इदम् नो (न उ) विस्मयपदम् (अस्ति)। महामेघ: क्षारम् पिबति, मधुरम् वारि करुते। फणी क्षीरम् पीत्वा, दु:सहतरम् गरलम् वमति।

Noble or good people, while talking, faults or defects get a praise (advice), but wicked men speak about virtues also as faults. Even then it is not surprising to us. Big clouds drink salt ( sea water) and make sweet water, while the snake, after drinking milk, vomits most terrible venom.

सुजनवदने & दुर्जनमुखे स. वि. ए. व. of सुजनवदन- talk (mouth) of noble people -शोभनः जनः सुजनः उपपद तत्पुरुष स., वदन & मुख face, mouth & दुर्जनमुख talk (mouth) of wicked people- दुष्ठः जनः दुर्जनः bad person, दोषा: & गुणाः पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of दोष-fault, defect & गुण- virtue, quality, , गुणायन्ते & दोषायन्ते – प्रा. (causal) तृ. पु. ब. व. of गुण-गुणयति-ते १० ग उ. प. to praise, glorify & दुष्-दोषयति-ते १० ग. उ. प. to find fault, defect, तद् -that, it, अपि- also, even, इदम्- this, it, नो (न उ)- अव्यय-no, not, विस्मय- surprise, wonder, पदम् – cause, occasion matter, विस्मयस्य पदम्-विस्मयपदम्- ष. तत्पुरुष स., महामेघ: – huge cloud-महान् मेधः उपपद तत्पुरुष स., क्षारम्, मधुरम्, क्षीरम् , दु:सहतरम्, गरलम् & वारि- all द्वि. वि. ए. व. of क्षार-salt न. लिं., मधुर- sweet, pleasing, न. लिं, क्षीर- milk पु. /न. लिं, दु:सहतरम् – very unbearable न. लिं.- दुःखेन सहते इति- दुःसहः -उपपद तत्पुरुष स., तर- a superlative prefix, गरल- venom पु. /न. लिं, & वारि – water -न. लिं., पिबति, वमति & करुते- तृ. पु. ए. व. of पा १ ग. प. प. of पा to drink, वम्- १ ग. प. प. of to vomit & कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, फणिन् पु. लि.- snake, पीत्वा- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of पा to drink.
सज्जन लोक एकाद्याचे दोषसुद्धा ते गुण असल्यासारखे सांगतात आणि वाईट लोक गुणांमध्येसुद्धा दोष दाखवतात यात मला काही आश्चर्य वाटत नाही. काळे ढग समुद्रातले खारे पाणी पिऊन गोड पाण्याचा पाऊस पाडतात तर साप दूध पितात आणि जहाल विष ओकतात.
————————————-
25/02/2019
१६८ खलः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति |
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ||

खलः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति। आत्मनः बिल्वमात्राणि (छिद्राणि) पश्यन् अपि न पश्यति.

Wicked person finds faults in other persons, as small as a mustard seed, whereas he willfully ignores his own faults as big as the wood-apple (‘bilva’ fruit)

खलः प्र. वि. ए. व. of खल -wicked or mean person, सर्षपमात्राणि, परच्छिद्राणि, बिल्वमात्राणि- all न. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्षपमात्रम्- size of mustard -सर्षप-mustard seed, मात्रम् -size, measure, (सर्षपस्य मात्रम्- ष. तत्पुरुष स.), परच्छिद्रम्- other’s faults, पर -other, छिद्रम्- hole, defect, fault -(पराणाम् छिद्रम्- ष. तत्पुरुष स.), बिल्वमात्रम्-size of wood-apple-बिल्व -wood apple -बेल- in Hindi- (बिल्वस्य मात्रम्- ष. तत्पुरुष स.), पश्यति- तृ. पु. ए. व. of दृश् १ ग. प. प. to see, look at, पश्यन् -वर्त. धा. सा. वि. of दृश्-पश्यति, अत्मनः – ष. वि. ए. व. of अत्मन् -one’s own, self, अपि-अव्यय- even, also, न-not.
वाईट माणसाला दुसऱ्याचा मोहरीएवढा (बारीक) दोष दिसतो पण स्वतःचा बेलफळाएवढा (मोठा) दोष दिसला तरी तो न पाहिल्यासारखा करतो.
दुसऱ्याचे कुसळ दिसते पण आपले मुसळ दिसत नाही अशी म्हण आहे.
——–
नरेंद्र गोळे .
मोहरीएवढे छिद्र दुसर्‍याचे बघू शके ।
बेलापरी स्वतःचे दिसुनी न दिसे तरी ॥
—————————–
२६-०२-२०१९
१६९ जीर्यन्ते जीर्यतः केशाः दन्ताः जीर्यन्ति जीर्यतः
चक्षुः श्रोत्रे च जीर्यते तृष्णा एका न तु जीर्यते ।।
(पाठभेद: क्षीयते जीर्यते सर्वं) – योगवासिष्ठ, उत्तरार्ध

जीर्यतः केशाः जीर्यन्ते, जीर्यतः दन्ताः जीर्यन्ति। (जीर्यतः) चक्षुः श्रोत्रे च जीर्यते (पाठभेद: सर्वम् क्षीयते जीर्यते )। तृष्णा एका न तु जीर्यते।

For those who are aging, hair withers. For those who are aging, teeth perish. Eyes and ears get weak. (Everything diminishes and wears out). Hunger or greed is alone, indeed, that does not get old.

जीर्यतः for aged one- ष. वि. ए. व. of जीर्यत्- वर्त. धा. सा. वि. of जृ (दीर्घ)१, ४,९ प. प. & १० ग. उ. प. जरति-जीर्यति- जृणाति & जारयति-ते to grow old,wear out, wither, decay, perish, जीर्यन्ते & जीर्यते – get old (passive) कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब & ए. व. of जृ (दीर्घ), जीर्यन्ति- ४ ग. प.प. तृ. पु. ब. व.of जृ (दीर्घ), केशाः & दन्ताः- प्र. वि. ब. व. of केश- hair & दन्त-tooth, चक्षुः – न. लिं. प्र. वि. ए. व. of चक्षुस्-eye, श्रोत्रे – न. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of श्रोत्रम् -ear, च-and, सर्वम् -all, everything, क्षीयते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of क्षि-१ ,५, ९ ग. प. प. क्षयति, क्षिणोति, क्षिणाति – to decay, diminish, तृष्णा- hunger, greed, एका- one- both स्त्री. लिं प्र. वि. ए. व., न- not, तु- on the other hand, but.
वयस्कर लोकांचे केस गळतात, दात पडतात, डोळे आणि कान अधू होतात, सगळे अवयव जीर्ण होतात, पण त्यांची तृष्णा म्हणजे तहान किंवा हाव ही एक गोष्ट मात्र कमी होत नाही.
Feedback from Sudhir,
पाठभेद: जीवनाशा धनाशा च जीर्यतः अपि न जीर्यते। The hope for life and hope for wealth also do not diminish.
जीवनाची आणि धनाची आशा या गोष्टीसुद्धा वार्धक्यात कमी होत नाहीत.
———
नरेंद्र गोळे .
वृद्धत्वे गळती केस दातही ढळती तसे ।
डोळे कानही थकती हाव ना थकते कधी ॥
———————————
27/02/2019
१७० बंधुः को नाम दुष्टानां कुप्येत्को नातियाचितः ।
को न तृप्यति वित्तेन कुकृते को न पंडितः ॥
– हितोपदेश
पाठभेद : तृप्यति –दृप्यति

दुष्टानाम् कः नाम बंधुः (भवति)?अतियाचितः कः न कुप्येत्? वित्तेन कः न तृप्यति/दृप्यति? कुकृत्ये कः न पंडितः (अस्ति)?

Who is the friend (brother) for wicked people? Who does not get angry on a persistent beggar? Who does not get satiated / proud ( arrogant) by wealth? Who is not an expert in doing bad deeds?

दुष्टानाम् – ष. वि. ब. व. of दुष्ट- wicked person, कः, बंधुः, पंडितः & अतियाचितः all प्र. वि. ए. व. of किम्- who, what, which, बंधु- friend, brother, पंडित-expert, & अतियाचित-अति-अव्यय-a prefix meaning ‘very’, exceedingly’, ‘too’, याचित-begged, implored -क. भू. धा. वि. of याच्- याचते १ ग. आ. प. to beg, solicit, नाम-अव्यय- indeed, truely, named, न-no, not, कुप्येत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कुप्-कुप्यति ४ ग. प. प. to get angry, वित्तेन- तृ. वि. ए. व. of वित्त- wealth, तृप्यति/दृप्यति-both ४ ग. प. प. of तृप्- to be satisfied, pleased & दृप्- to get proud, arrogant, कुकृत्ये-स. वि. ए. व. of कुकृत्य- bad deed, sin.
दुष्टाला कोणत्या नावाचा भाऊ असतो? भिकाऱ्यांच्या भंडवण्याने कुणाला वैताग येत नाही? कोण पैसे मिळाल्यावरही अतृप्त नसतो? वाईट कामे करण्यात कोण हुषार नसतो?
जगात अशा प्रकारच्या गोष्टी असतातच.
——–
नरेंद्र गोळे .
कोण हो बंधू दुष्टाचा भिकारी आवडे कुणा ।
वित्ताने हो तृप्त कोण दुष्कृत्ये अज्ञ कोण तो ॥
——————
२८-०२-२०१९

१७१ ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः॥
-महाभारत शांति.अ.१७३

सद्भिः ब्रह्मघ्ने, च सुरापे, च चोरे तथा भग्नव्रते, निष्कृतिः विहिता (अस्ति)। (परन्तु) कृतघ्ने निष्कृतिः (विहिता) न अस्ति।

Virtuous people have prescribed atonement (requital) for killing a devout man (intellect or brahmin), for drinking liquor, for stealing and for breaking a scared vow. But there is no atonement (prescribed) for the ungrateful.

सद्भिः- तृ. वि. ब. व. of सत् -noble or virtuous person ब्रह्मघ्ने, सुरापे, चोरे, भग्नव्रते कृतघ्ने all स. वि. ए. व. of ब्रह्मघ्न- killer of a devout man (intellect or brahmin)- ब्रह्मन्- devout man (intellect or brahmin) ब्रह्मानम् हन्ति इति- ब्रह्मघ्न- उपपद तत्पुरुष स., सुराप-drunker- सुरा- liquor-सुराम् पिबति इति-सुराप- उपपद तत्पुरुष स., चोर-thief, भग्न- broken-क. भू. धा. वि. of भंज्-भनक्ति ७ ग. प. प. to break, teardown, व्रत- vow-भग्नः व्रतः-भग्नव्रतः- समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स., कृत- work done, a favour -(क. भू. धा. वि. of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प to do ), कृतम् हन्ति इति- कृतघ्न- ungrateful, निष्कृतिः & विहिता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of निष्कृति- atonement (निस्+ कृति-work) & विहिता- prescribed -विहित- क. भू. धा. वि. of वि+हि ( हिनोति ५ ग. प. प. to cast, incite, urge).(अस्ति, न-no, not, अस्ति-तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग प. प. to be.
ब्रह्महत्या करणारा, दारुड्या, चोर आणि व्रत मोडणारा या सर्वांसाठी विद्वानांनी निष्कृति (प्रायश्चित्त) सांगितली आहे, पण कृतघ्न लोकांसाठी मात्र नाही.
————————
01/03/2019
१७२ जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतरुचौ दम्भ: शुचौ कैतवं,
शूरे निर्घृणता ऋजौ विमतिता दैन्यं प्रियालापिनि।
तेजस्विन्यवलिप्तता मुखरता वक्तर्यशक्ति: स्थिरे,
तत् को नाम गुणो भवेत्‌ गुणवतां यो दुर्जनैर्नाङ्कित: ||
पाठभेद: ऋजौ -मुनौ, गुणवतां- सुगुणिनां

ह्रीमति जाड्यम् गण्यते, व्रतरुचौ दम्भ: (गण्यते), शुचौ कैतवम् (गण्यते), शूरे निर्घृणता (गण्यते), ऋजौ(मुनौ) विमतिता (गण्यते), प्रियालापिनि दैन्यं (गण्यते), तेजस्विनि अवलिप्तता (गण्यते), वक्तरि मुखरता (गण्यते), स्थिरे अशक्ति: (गण्यते), तद् गुणवताम् (सुगुणिनाम् ) कः नाम गुणः भवेत्‌ यः दुर्जनैः न अङ्कित:?

Modesty is taken as dullness or apathy, devoutness is taken as hypocrisy, a clean or pure person is taken as a fraud, braveness is taken as cruelty, a honest (sage) is taken as stupid or foolish, a agreeable talker is taken as weak, a brilliant is taken as an arrogant, a good speaker is taken as talkative, steadiness is taken as weakness. Then, what quality of well-behaved is not stigmatized by the crooked people?

ह्रीमति, व्रतरुचौ, शुचौ, शूरे, ऋजौ (मुनौ), प्रियालापिनि, तेजस्विनि, वक्तरि, स्थिरे all स. वि. ए. व. of ह्रीमत्-modest, blushful- ह्री – modesty, bashfulness -(स्त्री. लि).-ह्री मतिः यस्य सः ह्रीमत्- बहुव्रीहि स., व्रतरुचि-vow observer, devout- व्रते रुचिः यस्य सः -बहुव्रीहि स., शुचि-adjctv-clean, pious, unsullied, शूर-(पु.लिं) brave, valiant, ऋजि- honest, straight (मुनि-sage), प्रिय- pleasing, agreeable- आलापिन्- talker, speaker- प्रियम् आलापयति यः सः-प्रियालापिन्, तेजस्विन्- brilliant, dignified, वक्तृ-orator, speaker, स्थिर-firm, steady, जाड्यम्, दम्भ:, कैतवम्, निर्घृणता, विमतिता, दैन्यम्, अवलिप्तता, मुखरता, अशक्ति: all प्र. वि. ए. व. of जाड्य-(न. लिं) dullness, apathy, दम्भ-(पु.लिं) arrogance, hypocrisy, कैतवम्- (न. लिं) deceit, fraud, निर्घृणता-(स्त्री. लि) cruelty, mercilessness, विमतिता- (स्त्री. लि) stupidness, foolishness, दैन्यम्- (न. लिं) poverty, miserable state, अवलिप्तता-(स्त्री. लि) arrogance, haughtiness, मुखरता- (स्त्री. लि) talkativeness, अशक्ति-(स्त्री. लि) weakness (न शक्तिः – नञ्तत्पुरुष स.), गण्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of गण्-गणयति-ते १० ग. उ. प. to count, consider, तद्- that गुणवताम् (सुगुणिनाम् ) ष. वि. ब. व. of गुणवत् /सुगुणिन् wise, well behaved, कः, यः, अङ्कित: & गुणः प्र. वि. ए. व. किम्- which, what, यद्- which, what, अङ्कित- stigmatized ( क. भू. धा. वि. of अंक्-अंकयति-ते १० ग. उ. प. to mark, stamp, stigmatize ) & गुण- quality, नाम- namely, भवेत्‌ विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू -भवति १ ग. प. प. to be, दुर्जनैः – तृ. वि. ब. व. of दुर्जन- wicked person ( दुष्ठः जनः उपपद तत्पुरुष स.), न- no, not ,
साधेपणाला बुद्दूपणा समजले जाते, निष्ठेला ढोंगीपणा, प्रामाणिकाला भंपक, शूराला निर्घृण, समजुतदाराला दुर्बल, हुषाराला उर्मट, वक्त्याला बडबड्या आणि शांतपणाला कमजोरी समजले जाते. ज्याचा दुर्जनांकडून विपर्यास केला जात नाही असा गुणवंताचा कोणता गुण आहे?
कशातही वाईटच पाहणारे लोक चांगल्यालाही नावे ठेवतात, त्यांच्या बोलण्याकडे लक्ष द्यायचे नसते.
——————————–
02/03/2019
१७३ नलिकागतमपि कुटिलं न भवति सरलं शुनः पुच्छम् ।
तद्वत् खलजनहृदयं बोधितमपि नैव याति माधुर्यम् ॥

शुनः पुच्छम् नलिकागतम् अपि कुटिलम् भवति, सरलम् न (याति)। तद्-वत् खल-जन-हृदयम् बोधितम् अपि माधुर्यम् न एव याति ।

A dog’s tail gone through a tube, remains crooked, does not get straight. Likewise mind of a wicked person, even after counseling, does not change ( become agreeable/sweet)

शुनः ष. वि. ए. व. of श्वन्- a dog (nominative-श्वा, श्वनौ, श्वानाः, accusative–शुनः (पु. लिं), शुनी (स्त्री. लिं), पुच्छम् & नलिकागतम्- न. लिं प्र. वि. ए. व. of पुच्छ- tail & नलिकागत, नलिका-tube (स्त्री. लिं), गत- gone- क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go (नलिकाया़म् गत- स. तत्पुरुष स.), अपि -अव्यय- also, and, कुटिलम् -crooked, bent, सरलम्- straight, न-no, not, भवति & याति- प. प. तृ. पु. ए. व. of भू १ ग. to be & या २ ग. to go, become, तद्-वत् like-wise, खल-wicked, जन- person, हृदयम्- mind, heart- खलः जनः खलजनः,उपपद तत्पुरुष स.- खलजनानाम् हृदयम् -खलजनहृदयम् -ष. तत्पुरुष स.,बोधित- counselled, प्रायोजक क. भू. धा. वि. of बुद्- १ ग. उ. प.-बोदति-ते to understand, perceive, माधुर्यम्-pleasent, sweet, एव -अव्यय-just, just so, same
कुत्र्याचे वाकडे शेपूट नळीमधून गेले तरी ते सरळ होत नाही. त्याचप्रमाणे दुष्ट माणसाच्या हृदयाला बोध केला तरी ते गोड (चांगले) होत नाही.
“कुत्र्याचे शेपूट वाकडे ते वाकडे” ही म्हण या सुभाषितावरून आली असेल.
———————-
03/03/2019
१७४ नकृत्वा कर्म लोके हि फलं विन्दति कर्हिचित्।
स तु वक्तव्यतां याति द्वेष्यो भवति भूयशः।।
पाठभेद-अकृत्वा कर्मयो लोके फलं विन्दति धिष्ठितः।
– महाभारत. १०.०२.१७

लोके कर्हिचित् कर्म नकृत्वा हि फलं विन्दति, सः तु वक्तव्यताम् याति,भूयशः द्वेष्यः भवति।
( पाठभेद- लोके यः धिष्ठितः कर्म अकृत्वा फलं विन्दति )

In world, whosoever, achieves success, without doing work is spoken/ talked about. He is very much hated/ envied ( by others)

लोके -स. वि . ए. व. of लोकः लोकम्- world, कर्हिचित् -कः हि चित् – who so ever, कर्म-प्र. वि . ए. व. of कर्मन् (न. लिं) action, work, अकृत्वा/नकृत्वा- without doing- कृत्वा- त्वांत. धा. सा. अव्यय of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, हि- अव्यय-simply, just, फलम्- success, fruit विन्दति- तृ. पु. ए. व. of विद् ६ ग. उ. प. to get, obtain, find ( Please note- विद् वेत्ति २ग. प. प. to know, ४ आ. प. -विद्यते to exist, ७ ग आ. प.-विंत्ते to consider, know, १० आ. प. वेदयते -to declare ), सः, यः धिष्ठितः भूयशः द्वेष्यः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्-he, यद् -who, धिष्ठित- firm / steady minded, cool -क. भू. धा. वि. of धी+स्था-तिष्ठति, भूयस् -adjctv- very much, more, large, द्वेष्य- hated, envied -कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of द्विष् -२ उ. प. द्वेष्टि-द्विष्टे to hate, तु -अव्यय- merely, only, वक्तव्यताम्- द्वि. वि . ए. व. of वक्तव्यता-talked about (स्त्री. लिं.), याति & भवति- तृ. पु. ए. व. of या २ ग. प. प. to become, to go & भू to be १ ग. प. प. ।
या जगात ज्या लोकांना काम न करता (चांगले) फळ मिळते त्यांच्याबद्दल लोक बोलतातच. ते त्यांचा हेवा किंवा द्वेष करतात.
——————————-
04/03/2019

१७५ सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः |
सर्पः शाम्यति मन्त्रैश्च दुर्जनः केन शाम्यति ||
पाठभेद : मन्त्रौषधिवशः सर्पः खलः केनुपशाम्यते ||
– भर्तृहरी नीति.

सर्पः क्रूरः (अस्ति), खलः क्रूरः (अस्ति), खलः सर्पात् क्रूरतरः (अस्ति)। सर्पः मन्त्रैः च शाम्यति।दुर्जनः केन शाम्यति?
पाठभेद : सर्पः मन्त्र-औषधि-वशः (भवति), खलः केन उपशाम्यते?

Snake is cruel, Wicked man is cruel. Snake is more cruel than a Wicked man. Snake (bite) can be cured by hymns but what is the remedy for (ills of) Wicked man?

पाठभेद : Snake (bite) can be controlled by hymns and medicine (herb), but how a Wicked man can be controlled?

सर्पः, क्रूरः, खलः, क्रूरतरः, दुर्जनः मन्त्रौषधिवशः all प्र. वि. ए. व. of सर्प- snake, क्रूर- cruel, खल- wicked man, क्रूरतर- more cruel, दुर्जन- bad man, मन्त्रौषधिवश- subject to hymns and medicine, (मन्त्र-hymn, औषधि- medicine, herb, वश- subject to, influenced by- मन्त्रः च औषधिः च – मत्रौषधिः द्वंद्व स.- मत्रौषधीनाम् वशः ष. तत्पुरुष स.), सर्पात् -पं. वि. ए. व. of सर्प, मन्त्रैः तृ. वि. ब. व. of मन्त्र, च -and, शाम्यति- तृ. पु. ए. व. of शम् ४ ग. प. प. to be calm, quiet, tranquil, केन- तृ. वि. ए. व. of किम्- which, what, उपशाम्यते- to get tranquiled, calmdowned कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of उप+शम्
सापही क्रूर असतो आणि दुष्ट माणूसही क्रूर असतो, तरीही सापावर मंत्राचा उतारा तरी असतो पण दुष्ट माणसाला शांत करणारा कोणता उपाय असतो?
———
नरेंद्र गोळे .
सर्प क्रूर दुष्ट क्रूर, मंत्राने सर्प शांततो ।
दुष्ट तो शांततो कैसा, कुणाला माहिती नसे ॥
———————–
05/03/2019
१७६ स्तोकेनुन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम्।
अहो सुसद्दृशी चेष्टा तुलायष्टेः खलस्य च ।।

स्तोकेन उन्नतिम् आयाति स्तोकेन आयाति अधोगतिम्। अहो तुलायष्टेः खलस्य चेष्टा सुसद्दृशी च (भवति)

Gets a rise with very little, gets descent (downfall) with very little. Oh, behaviour of a balance-rod and a wicked man is very much similar.

स्तोकेन- तृ. वि. ए. व. of स्तोक-adjctv- little, small, short, उन्नतिम् ,अधोगतिम् द्वि. वि. ए. व. of उन्नति (स्त्री. लिं) elevation, height, rise, अधोगति (स्त्री. लिं)- downfall ( अधस्-अधः- down, below degradation, गति- motion, course, fate), आयाति-तृ. पु. ए. व. of आ+या to come to, become (या-याति २ ग. प. प. to go), अहो -Oh, तुलायष्टेः & खलस्य both ष. वि. ए. व. of तुलायष्टि balance rod ( तुला-balance, यष्टि-rod तुलायाः यष्टिः ष. तत्पुरुष स.) & खल- wicked man, चेष्टा- behaviour, gesture, motion, सु-अव्यय-a particle to indicate well, good, very, easily, readily, सद्दृशी (स्त्री. लिं)-like, resembling, similar, fit, right etc (also -सदृक्ष-क्षी, सदृश्, सदृशी), च -and
तराजूच्या पारड्याला किंचित ढकलले तर ते वर जाते आणि किंचित वजनानेच खाली येते. दुष्टांचे वर्तन असेच असते. ते क्षुल्लक कारणाने वर जातात किंवा खाली येतात.
———————————-
06/03/2019
१७७ स्वायत्तमेकान्तगुणं विधात्रा विनिर्मितं छादनमज्ञतायाः ।
विशेषतः सर्वविदां समाजे विभूषणं मौनमपण्डितानाम् ॥
पाठभेद: गुणं- हितं
– भतृहरि नीति.

अज्ञतायाः स्वायत्तम् एकान्त-गुणम् ( हितम्) छादनम् विधात्रा विनिर्मितम् (अस्ति) ।अपण्डितानाम् , विशेषतः सर्वविदां समाजे, मौनम् विभूषणम् (भवति)

For stupidity, a very useful cover that would remain in one’s control, has been created by the Creator. For the ignorants, particularly, in the company of knowledgeable people, it is wise to keep quiet.

अज्ञतायाः- for stupidity- ष. वि. ए. व. of अज्ञता (स्त्री. लिं), स्वायत्तम् , एकान्तगुणम्, छादनम् , विनिर्मितम् all न. लिं. प्र. वि. ए. व. -स्वायत्तम् -स्व+आयत्तम्- स्व-self, one’s own- आयत्त- dependent on -क. भू. धा. वि. of आ+ यत् (यत्-यतते १ ग. आ. प. to strive, attempt, एकान्त- absolute, great, गुणम् – quality (हितम्- good, beneficial), छादनम् – cover, विनिर्मितम्- created- क. भू. धा. वि. of वि+नि+मा (मा – माति २ ग. प. प. to measure), विधात्रा-by the creator तृ. वि. ए. व. of विधातृ, अपण्डितानाम्- ष. वि. ब. व. of अपण्डित- stupid, ignorant (न पण्डित – नञ्तत्पुरुष स.), विशेषतः (विशेषतस्)- especially, particularly, सर्वविदाम् -ष. वि. ब. व. of सर्वविद् – all-knowing (सर्वम् वेत्ति इति – उपपद तत्पुरुष स.), समाजे- स. वि. ए. व. of समाज- group, company, मौनम्-silence, विभूषणम् – decoration, ornament.
अडाणी लोकांना त्यांचे अज्ञान झाकता यावे यासाठी विधात्याने एक चांगले पांघरूण तयार करून त्यांच्या हातात दिले आहे. त्याने विशेषतः विद्वानांच्या संगतीमध्ये असतांना मौन बाळगणे शहाणपणाचे असते.
——–
नरेंद्र गोळे .
विशेषतः जाणत्यांच्या समाजी
मूर्खांस मूर्खत्व ते झाकण्याला
जे झाकण निर्मिले ब्रम्हदेवे
स्वाधीन ते मौन त्यांना विराजे
——————-
07/03/2019
१७८ अलसस्य कुतो विद्या, अविद्यस्य कुतो धनम् |
अधनस्य कुतो मित्रम् अमित्रस्य कुतः सुखम् ||

अलसस्य विद्या कुतः (भवति)? अविद्यस्य धनम् कुतः (भवति)?
अधनस्य मित्रम् कुतः (भवति)?अमित्रस्य सुखम् कुतः (भवति)?

How will a lazy man get education? Without education, how will one earn money? Without money, how will one have friends? Without friends, how will one be happy?

अलसस्य अविद्यस्य अधनस्य अमित्रस्य all च. वि. ए. व. of अलस अविद्य अधन अमित्र-अलस-adjctv- inactive, dull, ( लस् लसति -१ ग प. प. to shine, play, cause), अविद्य, अधन & अमित्र all नञ्तत्पुरुष स.-विद्य- knowledgeable, educated- (पू. का. वा. धा. सा. ल्यबन्त अव्यय of विद्- वेत्ति २ ग. प. प. to know), अधन-one without money, धन- wealth, money & अमित्र -one without friend-मित्र -friend, विद्या-education, knowledge (स्त्री. लिं), धनम् -wealth, money (न. लिं), मित्रम् -friend (न. लिं), सुखम् -happiness (न. लिं), कुतः (कुतस्)-अव्यय- where, in what (other) place, whence
आळस केला तर विद्या कुठून (मिळणार)? विद्या नसली तर धन कुठून? धन नसेल तर मित्र कुठून? आणि मित्र नसतील तर सुख कुठून? थोडक्यात म्हणजे सुख पाहिजे असेल तर आळस सोडावा.
———-
नरेंद्र गोळे .
आळशाला कशी विद्या अविद्येला कसे धन ।
निर्धनाला कसे मित्र मिळावी सुखेही कशी ॥
——————–
०८-०२-२०१९

१७९ एकस्य कर्म संवीक्ष्य करोत्यन्योऽपि गर्हितम् |
गतानुगतिको लोको न लोक: पारमार्थिक: ||

एकस्य कर्म संवीक्ष्य, अन्यः अपि गर्हितम् करोति | लोकः गतानुगतिकः(अस्ति)। न लोक: पारमार्थिक: (अस्ति)।।

Seeing the work done by the one, other also does the reproachful (wrong). People just follow the one who has gone ahead ( who has done before). No one tries to understand properly what is the real meaning or result of what he is doing.

एकस्य- ष. वि. ए. व. of एक-one, कर्म- द्वि. वि. ए. व. of कर्मन् -work (न. लिं), संवीक्ष्य- seeing-कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. विशेषण of सं+वि+ईक्ष्- observe,see ( ईक्ष् ईक्षते १ग.आ. प. to see), अन्यः, गतानुगतिकः ,पारमार्थिक: & लोकः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अन्य-other, गतानुगतिक do as others do (गत- gone -अनुगत followed – गतान् अनु गच्छति इति- गतानुगतिक उपपद तत्पुरुष स.), पारमार्थिक – knowing the meaning or result -पारम्- conclusion, accomplishment – अर्थिन्- seeker, desirous – पारम् अर्थयति इति-wanting to know the meaning or result-( उपपद तत्पुरुष स.), & लोक people, अपि-also, गर्हितम् -reproachful, wrong doing-क. भू. धा. वि. of गर्ह्-गर्हते, गर्हयते १ &१० ग आ. प. to blame, reproach, करोति-तृ. पु. ए. व. of कृ ८ ग. उ. प. to do, न- no, not,
एकाचे चुकीचे काम पाहून इतर लोकसुद्धा तसेच चुकीचे वागतात. लोक परिणामांचा फारसा विचार करत नाहीत, पुढे गेलेल्याचे अनुकरण करत असतात. समाजात असे घडत असते म्हणून पुढाकार घेणाऱ्याने योग्य दिशेने जाणे आवश्यक असते.
———–
नरेंद्र गोळे .
मिटून डोळे ते लोक अनुसरती पाठचे ।
सर्वहित न जाणूनी जाती पाठोपाठ स्वये ॥
—————–
09/03/2019
१८० शक्यो वारयितुं जलेन हुतभूक् छत्रेण सूर्योतपो
नागेन्द्रो निशितांकुशेन समदौ दण्डेन गोगर्दभौ ।
व्याधिर्भेषजसंग्रहैश्च विविधै र्मन्त्रप्रयोगैर्विषम्
सर्वस्यऔषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ॥

हुतभूक् जलेन, सूर्योतपः छत्रेण, नागेन्द्रः निशित-अंकुशेन, समदौ गोगर्दभौ दण्डेन, व्याधिः विविधैः भेषज-संग्रहैः च, विषम् मन्त्रप्रयोगैः वारयितुम् शक्यः (अस्ति/भवति)। सर्वस्य शास्त्रविहितम् औषधम् अस्ति। (परन्तु) मूर्खस्य औषधम् न अस्ति।

It is possible to control the fire by water, heat of sun by a shade, king-elephant by a sharp goad, furious (drunk) bulls and donkeys by a rod, a disease by variety of medicines, (snake) poison by chanting of hymns. For everything there is scientific remedy. (But) for stupid there is no remedy (medicine).

हुतभूक् – fire, सूर्योतपः sunshine/heat, नागेन्द्रः king elephant -नाग – elephant, इन्द्र lord, King, नागेषु इन्द्रः स. तत्पुरुष स., व्याधिः -desease all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. समदौ गोगर्दभौ- पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of समद- मदेन सहित-तृ. तत्पुरुष स.- मद- rut, lust, intoxication & गोगर्दभ-गौः च गर्दभः च -द्वंद्व स. गो- bull- गर्दभः donkey-both (पु. लिं), जलेन, छत्रेण, निशित-अंकुशेन, दण्डेन all न. लिं. तृ. वि. ए. व. of जलम्-water, छत्रम्- shade, निशित- sharp-अंकुशम् -goad- निशितम् अंकुशम्- निशितांकुश उपपद तत्पुरुष स.,दण्डम् – rod, विविधैः, भेषजसंग्रहैः, मन्त्रप्रयोगैः न. लिं. तृ. वि. ब. व. of विविध- variety of, भेषजसंग्रह – store of medicine -भेषजस्य संग्रहः -मन्त्रप्रयोग-मन्त्र- hymn, प्रयोग- use – मन्त्रस्य प्रयोगः both- ष. तत्पुरुष स.,च-and, विषम्- poison, वारयितुम्- to control- प्रायोजक तुमन्त हेत्वार्थक धा. सा. अव्यय of वृ १,५,९ ग. उ. प., शक्यः कर्मणि विध्यर्थ धा.सा. वि. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, सर्वस्य & मूर्खस्य -ष. वि. ए. व of सर्व- all & मूर्ख- stupid, शास्त्रविहितम् -शास्त्रेण विहितम् -तृ. तत्पुरुष स. -शास्त्र- science, scripture, विहितम्-prescribed (क. भू. धा. वि. of वि+हि-हिनोति ५ ग. प. प.), औषधम्-medicine, अस्ति-तृ. पु. ए. व of अस् २ ग. प. प. to be

पाण्याने आग नियंत्रणात आणता येते, छत्राखाली जाऊन सूर्याच्या उन्हापासून बचाव करता येतो, हत्तीवर अंकुश ठेवता येतो, बेफाम झालेल्या वळूला किंवा गाढवाला दंडुक्याने आटोक्यात आणता येते, रोगांवर औषधांचा आणि सापाच्या विषावर मंत्राचा उतारा असतो, अशा सर्व गोष्टींवर शास्त्रोक्त उपाय आहेत, पण मूर्खपणाचा मात्र कोणताही इलाज नाही.
—————————————————
10/03/2019

१८१ गच्छ सूकर भद्रं ते वद सिंहो मया हतः ।
पण्डिता एव जानन्ति सिंह सूकरयोर्बलम् ॥

सूकर,भद्रं ते. गच्छ. वद, ‘सिंहः मया हतः’ (इति)। सिंहसूकरयोः बलम् पण्डिताः एव जानन्ति।

Oh Pig, God bless you, Go. Tell ‘ Lion is killed by me’. Wisemen alone, know the strength of a lion and a pig’

सूकर- सं. वि. ए. व. of सूकर- Pig, Hog, भद्रम्- blessing, welfare, good fortune, ते- ष. वि. ए. व. of युष्मद् -you, गच्छ & वद- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of गम् -गच्छति १ ग. प. प. to go & वद्- वदति १ ग. प. प. to speak, tell, सिंहः & हतः प्र. वि. ए. व. of सिंह-lion & हत- killed- क. भू. धा. वि. of हन्-हन्ति २ ग. प. प. to kill, मया – तृ. वि. ए. व. of अस्मद् -I, we, सिंहसूकरयोः -द्वि. वि. द्वि. व. of सिंहसूकर – सिंहः च सूकरः च -द्वंद्व स., बलम् – strength पण्डिताः प्र. वि. ब. व. of पण्डित-wiseman, एव-अव्यय-alone, just, only the truth, जानन्ति- तृ. पु. ब. व. of ज्ञा-जानाती-जानीते ९ ग. उ. प. to know
अरे डुकरा, देव तुझे भले करो, तू जा आणि “मी सिंहाला मारले आहे” असे सांग. सिंहाची आणि डुकराची शक्ती किती असते ते फक्त शहाण्यांना ठाऊक असते. … उरलेल्या मूर्खांना ते खरे वाटेलही.
——————————-
11/03/2019
१८२ मुक्ताफलैः किं मृगपक्षिणां च
मिष्टान्नपानं किमु गर्दभानाम् ।
अन्धस्य दीपो बधिरस्य गीतं
मूर्खस्य किं धर्मकथाप्रसंगैः ॥

मृगपक्षिणाम् किम् मुक्ताफलैः, गर्दभानाम् च किम् उ मिष्टान्नपानम् , अन्धस्य (किम्) दीपः, बधिरस्य (किम्) गीतम् , मूर्खस्य (किम्) धर्मकथाप्रसंगैः ( प्रयोजनम् अस्ति?)।

What is (the use of) with pearls to animals and birds, with feast of sweet-meat and drinks to donkeys, a lamp to a blind, a song to a deaf and to a stupid with religious discourse.

मृगपक्षिणाम् , गर्दभानाम् ष.वि. ब. व. of मृगपक्षि -मृग-animal, पक्षिन्-bird, मृगः च पक्षी च-द्वंद्व स. & गर्दभ- donkey, किम्- what, मुक्ताफलैः & धर्मकथाप्रसंगैः -तृ. वि. ब. व. of मुक्ताफल- pearl & धर्मकथाप्रसंग- धर्म-religion, कथा- story, प्रसंग- discourse, a subject or topic-, धर्मस्य कथा -धर्मकथा-धर्मकथानाम् प्रसंगः both ष. तत्पुरुष स., च-and, किम् उ- whether, why, how much, मिष्ट-sweet, अन्न – food,पानम् -drink, मिष्टम् अन्नम् -मिष्टान्नम् -उपपद तत्पुरुष स., मिष्टान्नम् च पानम् च मिष्टान्नपानम्, अन्धस्य, बधिरस्य, मूर्खस्य all ष. वि. ए. व. of अन्ध -blind, बधिर-deaf, मूर्ख – stupid, दीपः &, गीतम् प्र. वि. ए. व. of दीप (पु. लिं)- lamp & गीतम्- (न. लिं) song
जनावरांना (पशुपक्ष्यांना) मोत्याचा काय (उपयोग किंवा कौतुक)? मिष्टान्नांच्या खाद्यपेयांचे गाढवांना काय? आंधळ्याला दिव्याचे किंवा बहिऱ्याला गाण्याचे काय? त्याच प्रमाणे मूर्खाला धार्मिक कथाप्रसंगांचे काय महत्व असणार आहे?
गाढवाला गुळाची चंव काय ? किंवा बंदर क्या जाने अदरक का स्वाद? अशा म्हणी यावरच आहेत.
————————————
12/03/2019

१८३ यस्यास्ति सर्वत्र गति: स कस्मात्
स्वदेशरागेण हि याति नाशम् |
तातस्य कूपोऽयमिति ब्रुवाणा
क्षारं जलं कापुरुषा पिबन्ति ||
– योगवासिष्ठ-उत्तरार्ध, भोजप्रबंध

यस्य सर्वत्र गति: अस्ति, सः स्वदेशरागेण कस्मात् हि नाशम् याति। ‘अयम् तातस्य कूपः’ इति ब्रुवाणाः कापुरुषाः, क्षारं जलं पिबन्ति।

One who is capable of moving everywhere, how will he suffer with emotional attachment to his place. People, who stick to a well, saying, ‘It is dug by my father’, drink salt water.
यस्य-whose & तातस्य -of father-both पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद् who, what & तात- father, सर्वत्र -अव्यय- everywhere, गति:, सः & कूपः -प्र. वि. ए. व. of गति (स्त्री. लिं) -movement, access, going, तद् (पु. लिं)- he & कूप- well, अस्ति & याति -both २ ग. प. प. of अस् -to be & या- to go, स्वदेशरागेण- तृ. वि. ए. व. of स्वदेशराग- स्वदेश-स्वस्य देशः own place, native place ष. तत्पुरुष स.-, राग- emotion, love, affection- स्वदेशस्य रागः -स्वदेशराग- emotional attachment to native place, कस्मात् -how पं. वि. ए. व. of किम् who, what, which, हि -अव्यय- indeed, certainly, नाशम् – ruin, loss, अयम् -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of इदम्- he, इति-अव्यय- so, likewise, ब्रुवाणाः & कापुरुषाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of ब्रुवाण-teller- वर्त. धा. सा. वि. of -ब्रू ब्रवीति-ब्रूते २ ग. उ. प. to tell, say, & कापुरुष-coward, क्षारम् -salt & जलम् -water both न. लिं. द्वि. वि. ए. व., पिबन्ति-तृ. पु. ब. व. of पा- पिबति १ ग. प. प. to drink
जो सगळीकडे हिंडत असतो तो आपल्या जागेच्या प्रेमात स्वतःचे नुकसान करून घेत नाही. “ही माझ्या वडिलांची विहीर आहे” असे म्हणत बसणारे क्षुद्र लोक तिचे खारे पाणी पितात.
———
जो हिंडता लागत त्यास नाही ।
स्वदेश प्रेमातिल सौख्यनाश ॥
बाबांचि माझ्याचि विहीर सांगे ।
तो क्षार पाण्यात सुखात राहे ॥ – इंद्रवज्रा
.
– मराठी अनुवाद नरेंद्र गोळे २०१९०३१२
———————–
13/03/2019

१८४ यथा खरः चन्दनभारवाही
भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य।
एवं हि शास्त्राणि बहून्यधीत्य
अर्थेषु मूढाः खरवद्वहन्ति ॥

चन्दनभारवाही खरः यथा चन्दनस्य भारस्य वेत्ता न तु (भवति), एवम् हि, अर्थेषु मूढाः बहूनि शास्त्राणि अधीत्य, खरवत् (भारम्) वहन्ति।

Just like a donkey carrying sandalwood load, knows only the weight but not the value of sandal, similarly, those who have read a lot of scriptures (treatises/books of science), but do not understand it’s true meaning, live like the donkeys (without knowing the value of knowledge).

चन्दनभारवाही, खरः & वेत्ता -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of चन्दनभारवाहिन्- carrier of sandalwood load-चन्दन- sandal, भार- load- चन्दनस्य भारः -चन्दनभारः ष. तत्पुरुष स. -चन्दनभारम् वहति इति -चन्दनभारवाहिन् -उपपद तत्पुरुष स., खर-donkey & वेत्तृ-knower, espouser, यथा-अव्यय-like, as, just like, चन्दनस्य & भारस्य ष. वि. ए. व. of चन्दन & भार, न-no, not, तु- but, as to, and now, एवम् -just, merely same, हि-indeed, surely- all-अव्यय, अर्थेषु- स. वि. ब. व. of अर्थ- meaning, knowledge, मूढाः पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मूढ – ignorant, confounded-क. भू. धा वि. of मुह्-मुह्यति ४ ग. प. प. to be perplexed, to err, faint, बहूनि & शास्त्राणि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of बहु-many, lot of & शास्त्र-scripture, science, अधीत्य- after reading- कर्मणि ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अधि+इ-अधीते- आ. प. to read, study ( इ-एति २ ग. प. प. to go, come to), खरवत् -like a donkey, वहन्ति-तृ. पु. ब. व. of वह् वहति-ते १ ग. उ. प. to carry, bear, convey.
जसे चंदनाच्या मोळीचे ओझे वाहून नेणाऱ्या गाढवाला त्याचे वजन समजते पण मूल्य कळत नाही, अर्थ न समजता शास्त्रांचा अभ्यास करणारे लोक त्या गाढवाप्रमाणेच त्या शास्त्रांच्या अर्थांना अज्ञपणे वाहून नेत असतो.
दुर्दैवाने बरेचसे परंपरागत ज्ञान आपल्यापर्यंत घोकंपट्टीमधूनच अशा प्रकारे येऊन पोचलेले आहे.
———————————————-
14/03/2019

१८५ अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः ।
ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ॥
– भर्तृहरि विरचित नीतिशतकम्

अज्ञः सुखम् आराध्यः (भवति), विशेषज्ञः सुखतरम् आराध्यते।ज्ञान-लव-दुर्विदग्धम् नरम् ब्रम्हा अपि न रञ्जयति।

An ignorant gets convinced easily, an expert gets convinced even more easily. But a man badly suffering with very little (an iota of) knowledge, even the God (ब्रम्हा ), will not be able to satisfy.
अज्ञः, आराध्यः विशेषज्ञः ब्रम्हा all प्र. वि. ए. व. of अज्ञ- ignorant, आराध्य- convinced, satisfied-कर्मणि. वि. धा. सा वि. of आ+राध् ( राध्-राध्नोति ५ प. प. to propitiate, conciliate ) विशेषज्ञ- expert, ब्रम्हन्- creator, सुखम्- easily, सुखतरम् -more easily, आराध्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of आ+ राध् , ज्ञान-knowledge, information, लव- iota, small fraction, दुर्विदग्धम् , नरम्-द्वि. वि. ए. व. of दुर्विदग्ध- badly suffering, दुर्-अव्यय- a prifix indicates ‘bad’, ‘hard’, वि -अव्यय- a prifix indicates ‘intensity’,
‘greatness’, दग्ध-burnt- क. भू. धा. वि. of दह्-दहति १ ग. प. प. to burn, scorch, अपि-अव्यय- also, even, न-not, no, रञ्जयति-causal-प्रायोजक तृ. पु. ए. व. of रञ्ज्-१ & ४ उ. प. रजति-ते, रज्यति-ते -to gratify, satisfy
अज्ञानी माणसाला समजाऊन सांगणे सोपे असते, विशेषज्ञाला समजावणे त्याहूनही सोपे असते, पण माणूसच काय ब्रह्मदेवसुद्धा थोड्याशा (अर्धवट) ज्ञानाची बाधा झालेल्याचे समाधान करू शकत नाही.
——
नरेंद्र गोळे .
करू ये समाधान, अजाण त्याचे
कळते सुखे अंतर जाणत्याचे
न जाणे न नेणे अशा मानवाचे
विधाता करू ना शके काहि त्याचे
—————–
15/03/2019
१८६ येषां न विद्या न तपो न दानं,
ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः।
ते मर्त्यलोके भुविभारभूता,
मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥

येषां न विद्या न तपः न दानं, ज्ञानं न शीलं न गुणः न धर्मः (अस्ति), ते मर्त्य-लोके भुविभारभूताः, मृगाः मनुष्यरूपेण चरन्ति।

Those who do not have education ( knowledge), have no austerity, do not practice charity, do not have any wisdom or character, do not have any quality, nor follow any code of conduct ( Dharma), they, on this earth, are mere loads (burden), in the form of people, like animals that graze.

येषां -for those पु. लिं. ष. वि. ब. व. of यद्-who, what, which, न -no, not, विद्या-education (स्त्री. लिं), तपः austerity, गुणः quality, धर्मः code of conduct (Dharma) all (पु. लिं), दानम्-charity, ज्ञानम् -wisdom, शीलम्- character- all ( न. लिं), all प्र. वि. ए. व., ते , मृगाः, भुविभारभूताः all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of तद् -he, मृग- animal भुविभारभूत- burden on the earth-भुवि-स. वि. ए. व. of भूः earth, भार load, burden-भुवः भरम्-भुविभारम् ष. तत्पुरुष स., भुविभारम् भवति इति-भुविभारभूत-उपपद तत्पुरुष स. मर्त्यलोके स. वि ए. व. of मर्त्यलोक- world of mortals, मर्त्य- mortal, लोक-world मर्त्यः लोकः -उपपद तत्पुरुष स., मनुष्यरूपेण तृ. वि. ए. व. of मनुष्यरूप- human form-मनुष्यः इव रूपः उपमानपूर्वपद कर्मधारय स., चरन्ति-तृ. पु. ब. व. of चर् चरति-१ ग. प. प. to graze, move, walk
ज्यांच्याकडे विद्या नाही, तप नाही, दान नाही, ज्ञान नाही, शील नही, गुण नाहीत आणि धर्मही नाही असे मनुष्यरूपातले पशूच या मर्त्यलोकामध्ये जमीनीला भार होऊन फिरत असतात. माणसांनी या गोष्टींकडे लक्ष द्यायला पाहिजे.
——————————–
16/03/2019
१८७ लोभाविष्टो नरो वित्तं वीक्षते नैव चापदम् |
दुग्धं पश्यति मार्जारो यथा न लगुडाहतिम् ||

लोभाविष्टः नरः वित्तम् वीक्षते न एव च आपदम् (वीक्षते), यथा मार्जारः दुग्धम् पश्यति न लगुडाहतिम् (पश्यति)

A person blinded with greed, sees the wealth (ways of acquiring it), not the danger (associated with them). Like a cat, that sees the milk but (does not see) the stick beating or injury (danger of getting beaten with a stick when caught)

लोभाविष्टः नरः मार्जारः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of लोभाविष्ट -blinded by greed- लोभेन आविष्टः तृ. तत्पुरुष स. – लोभ-greed, आविष्ट- possessed, over powered क. भू. धा. वि. of आ+विश् (विश् -६ ग. प. प. to enter, to go or come to), नर- man, person, मार्जार- a cat, वित्तम् , आपदम् , दुग्धम् – all न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वित्त- wealth, आपद-danager, दुग्ध- milk, लगुडाहतिम्-स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of लगुडाहति- stick beating or injury- लगुड (also लगुर, लगुल)- a stick, club, आहति -killing, beating or injury- (लगुडस्य आहतिः- ष. तत्पुरुष स.), वीक्षते & पश्यति both तृ. पु. ए. व. of वि+ईक्ष् – to see, behold ( ईक्ष्-१ ग. आ. प. to see, to look or gaze at ) & दृश्-१ ग.प. प. to see, look at, न- no, not, एव- just, only, merely, च-and, यथा-अव्यय- as, in the manner, like
लोभ सुटलेल्या माणसाला संपत्ती दिसते, पण धोका दिसत नाही, मांजराला दूध दिसते, पण काठीचा बसणारा फटका दिसत नाही. घी देखा मगर बडगा नही देखा।
…..
नरेंद्र गोळे .
लोभावलेल्या लोकांना दिसते वित्त केवळ ।
मांजरी पाहते दूध, दंडुका ती न पाहते ॥
———————–
17/03/2019

१८८ विषभारसहस्रेण गर्वं नायाति वासुकिः |
वृश्चिकोबिन्दुमात्रेणोर्ध्वं वहति कण्टकम् ||

वासुकिः विष-भार-सहस्रेण गर्वम् न आयाति। वृश्चिकः बिन्दुमात्रेण (विषेण), कण्टकम् ऊर्ध्वं वहति।

Vaasuki (king of snakes), having large load of venom does not get arrogance. But a scorpion with a drop poison carries it’s sting erect

वासुकिः, वृश्चिकः प्र. वि. ए. व. of वासुकि- king of snakes, name of the celebrated serpent, वृश्चिक- scorpion, विषभारसहस्रेण & बिन्दुमात्रेण- तृ. वि. ए. व. of विषभारसहस्र- large load of venom- विष- poison, भार-load, सहस्र-thousand, ( huge, large) & बिन्दुमात्र-size of a drop -बिन्दु- drop or point, मात्र-adjctv- an afix added to nouns in the sense of ‘measuring as much as’ ‘as’, गर्वम् & कण्टकम्- द्वि. वि. ए. व. of गर्व-arrogance, pride & कण्टकः or कण्टकम्- sting, any troublesome fellow, nuisance, न-no, not, आयाति & वहति both वर्त. तृ. वि. ए. व. of आ+या to come to, attain ( या २ ग. प. प. to go, move) & वह्-१ ग. प. प. to carry, ऊर्ध्वम्-अव्यय-upward, aloft, erect
हजारपटीने विषाचा भार बाळगूनसुद्धा नागराज वासुकीला त्याचा गर्व नसतो, पण विंचू मात्र थेंबभर विष असलेली नांगी ताठ्याने उंच धरून चालतो.
……
नरेंद्र गोळे .
नसे गर्व वासुकीला राखुनी विष केवढे ।
असुनी थेबसे विष विंचू नांगीस डोलवी ॥
————————-
18/03/2019

१८९ यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्यस्तत्राल्पधीरपि ।
निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते ॥

यत्र विद्वत् जनःन अस्ति, तत्र अल्पधीः अपि श्लाघ्यः (भवति) ।निरस्त-पादपे देशे एरण्डःअपि द्रुमायते।

Where there are no learned people, even a dull-witted person gets praised. In a place where there is no vegetation, even a castor-oil plant passes for a tree.

यत्र- where, in which place & तत्र – there, in that place-both अव्यय, विद्वज्जनः, अल्पधीः, श्लाघ्यः, एरण्डः all प्र. वि. ए. व. of विद्वज्जन-पु. लिं.- विद्वान् जनः-उपपद तत्पुरुष स. -learned people, विद्वस्-adjctv-wise, knowing, learned (पु.लिं- विद्वान् , स्त्री. लिं- विदुषी, न. लिं-विद्वत्),- अल्पधी-foolish, dull-witted person, अल्प- adjctv-small, little, धीः स्त्री. लिं, -intellect, understanding- अल्पा धीः यस्य सः – बहुव्रीहि स., श्लाघ्य- praise worthy-कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of श्लाघ्-श्लाघ्यते १ ग. आ. प. to praise, extol, एरण्ड-castor-oil plant, न-no, not, अस्ति-तृ. पु. ए. व. of अस् २ ग. प. प. to be, अपि-अव्यय-even, also, निरस्तपादपे & देशे both स. वि. ए. व. of निरस्तपादप- barren land- निरस्त- devoid of, cast off- (क. भू. धा. वि. of निर्+अस्), पादप -tree- पदात् पिबति इति -निरस्तः पदपः -निरस्तपादप-both उपपद तत्पुरुष स. & देश – land, place, द्रुमायते-प्रायोजक आ. प. तृ. पु. ए . व. of द्रुम्- नाम सा. धातु. (द्रुम- tree)
जिथे विद्वान लोक नसतात, तिथे अल्पमति माणसाचेसुद्धा कौतुक होते, जसे ओसाड जागी उगवलेल्या एरंडाच्या झुडुपालासुद्धा वृक्ष मानले जाते.
वासरात लंगडी गाय शहाणी किंवा अंधों में काना राजा असे म्हणतात तशातला प्रकार आहे.
………
नरेंद्र गोळे .
गौरवती अल्पबुद्धी विद्वान नसती तिथे ।
एरंड म्हणवितो वृक्ष उजाड भूमिवरी ॥
—————————————
19/03/2019
१९० यथा भूमिः तथा तोयं, यथा बीजं तथाङ्कुरः ।
यथा देशः तथा भाषा, यथा राजा तथा प्रजा ॥

यथा भूमिः तथा तोयं (अस्ति), यथा बीजं तथा अङ्कुरः (भवति) यथा देशः तथा भाषा (भवति), यथा राजा तथा प्रजा (अस्ति)

Quality of water depends on nature of soil. Quality of sprout depends on the seed. Language of a place depends on the location. Subjects of a kingdom follow their King.
यथा-as, like, as for example & तथा thus, in that manner, and also -both -अव्यय, भूमिः (स्त्री लिं) land, earth, तोयम् (न. लिं) water, बीजम् (न. लिं) seed, अङ्कुरः (पु. लिं) sprout, देशः (पु. लिं) country, land, भाषा-(स्त्री लिं) language, राजा-(पु. लिं-राजन्) -King- all प्र. वि. ए. व., प्रजाः- subjects प्र. वि. ब. व. of प्रजा
जशी जमीन तसे पाणी, जसे बी तसा अंकुर, जसा देश तशी भाषा आणि जसा राजा तशीच प्रजा असते.
—————————————-
२०-०३-२०१९ –
१९१ यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः।
श्वा यदि क्रियते राजा स किं नाश्नात्युपानहम् ॥
– हितोपदेशः

यस्य यः स्वभावः हि अस्ति, सः (स्वभावः) नित्यम् दुरतिक्रमः (भवति)। श्वा यदि राजा क्रियते, स किम् उपानहम् न अश्नाति्।

Whatever is the inherent nature one has, it is very difficult to change. If a dog is made a king, even then will it not chew the footwear?

य:, स्वभावः, सः, दुरतिक्रम:, श्वा & राजा all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद् who, what, स्वभाव nature, character, तद् it, that, दुरतिक्रम difficult to overcome or change (दुस् or दुर्- before vowels or soft consonants- prefix meaning, ‘bad’, ‘evil’, ‘wicked’, ‘inferior’, ‘difficult’, ‘hard’, अति-prefix meaning, ‘very’, ‘exceedingly’, too- क्रम-course, order, pace, step), श्वन् dog & राजन्-king, हि- अव्यय-surely, indeed, यस्य- ष. वि. ए. व of यद् one who, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस् २ ग प. प. to be, नित्यम् always, habitually, यदि-अव्यय- if, in case, क्रियते कर्मणि वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ ८ ग. उ. प. to do, to perform, to make, किम् न. लिं प्र. वि. ए. व. what, will it?, न not, अश्नाति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अश् ९ ग. प. प. to eat, consume, उपानहम्-(स्त्री, लिं) द्वि. वि. ए. व. of उपानह् footwear, shoe.
ज्याचा (ज्या माणसाचा) जो स्वभाव असतो तो बदलणे फार कठीण असते, कुत्र्याला राजा केले तरी तो चप्पल चघळणे सोडणार आहे का?
मी लहानपणी एक म्हण ऐकली होती, “आधी होता वाघ्या, दैवयोगे झाला पाग्या, त्याचा येळकोट जाईना, मूळ स्वभाव बदलेना.”
———————-
21/03/2019
१९२ प्रेक्षणीयः प्रयत्नेन स्वभावो नेतरे गुणाः ।
अतीत्य हि गुणान् सर्वान् स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते ॥

स्वभावः प्रयत्नेन प्रेक्षणीयः। न इतरे गुणाः। गुणान् सर्वान् अतीत्य हि स्वभावः मूर्ध्नि वर्तते ॥

One should observe the inner nature carefully, and not other qualities. Surpassing all other qualities, inner nature happens to be on top of them all.

स्वभावः & प्रेक्षणीयः पु. लिं. प्र. वि. ए. of स्वभाव inner nature or natural Constitution & प्रेक्षणीय-should be observed- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of प्र+ईक्ष् १ ग. आ. प. to see, प्रयत्नेन by efforts तृ. वि. ए. व. of प्रयत्न-effort, न इतरे-not others, गुणाः qualities- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of गुण
गुणान् सर्वान् all the qualities- both द्वि. वि. ब. व. of गुण quality & सर्व all, अतीत्य-surpassing, overcoming (अति-very, too much, इत्य – पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of इ एति २ ग. प. प. to go), हि-अव्यय-indeed, surely, मूर्ध्नि-on head- पु. लिं. स. वि. ए. व. of मूर्धन् head, top, the highest, peak, वर्तते stays आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृत् १ ग आ. प. to be, exist
इतर गुणांकडे न पाहता स्वभाव पहायला हवा, इतर सर्व गुणांपेक्षा स्वभावच वरचढ असतो.
——————————–
22/03/2019
१९३ स्वभावो नोपदेशेन शक्यते कर्तुमन्यथा ।
सुतप्तमपि पानीयं पुनर्गच्छति शीतताम् ॥
-पंचतंत्र
स्वभावः उपदेशेन अन्यथा कर्तुम् न शक्यते। पानीयम्, सुतप्तम् अपि पुनः शीतताम् गच्छति।

It is not possible to change a persons habits or nature by advice or instruction. Just like well-heated drink always turns cold in the course of time.

स्वभावः प्र. वि. ए. व. of स्वभाव inner nature or natural Constitution, उपदेशेन- by advice, counseling तृ. वि. ए. व. of उपदेश, अन्यथा – otherwise, in another way or manner, कर्तुम् to do, to make तुमन्त हेत्वार्थक धा. सा. अव्यय of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, न- no, not, शक्यते- कर्मणि वर्त. तृ. पु. ए. व. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able to, पानीयम्- a drink, water, beverage, सुतप्तम् well heated (सु-अव्यय-prefix meaning, ‘well,, good, excellent- also means, ‘ easily, readily, very much, तप्त- heated क. भू. धा. वि. of तप् तपति १ ग. प. प. to be hot, अपि-अव्यय-also, and, पुनः (पुनर्)-अव्यय-again, once more शीतताम् स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शीतता- coldness, गच्छति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of गम् १ ग. प. प. to go, to become
उपदेश (किंवा आदेश) केल्याने स्वभाव बदलत नाही. तापवून चांगले कडकडीत ऊन केलेले पाणी सुद्धा आपोआपच निवते आणि पुनः थंडगार होते.
——————————-
23/03/2019
१९४ हेलया राजहंसेन यत्कृतं कलकूजितम् ।
न तद् वर्षशतेनापि जानात्याशिक्षितुं बकः ॥
– योगवासिष्ठ उ.६-११७

राजहंसेन यद् कल-कूजितम् हेलया कृतम्, बकः तद् (कलकूजितम्) वर्ष-शतेन अपि आशिक्षितुम् न जानाति ।

A sweet and indistinct humming, which is done by a majestic swan with ease, a crane does not know to acquire or learn that (humming) by efforts of a hundred years.

राजहंसेन-तृ. वि. ए. व. of राजहंस- Royal Swan (also means flamingo), यद् which, कल-sweet and indistinct, कूजितम् -न. लिं. द्वि. वि.ए. व. of कूजित humming ( क. भू. धा वि. of कूज् कूजति १ ग. प. प. to hum, to coo), हेलया -easily, without any difficulty, कृतम्- done क. भू. धा वि. of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, बकः Indian Crane, तद् -that, वर्षशतेन-तृ. वि. ए. व. of वर्षशतम् -a hundred year (वर्षम् शतम्-विषेशणोत्तरपद कर्मधारय स.) अपि -also, and, आशिक्षितुम्- तुमन्त हेत्वार्थक धा. सा. अव्यय of आ+शिक्ष्-शिक्षते १ ग. आ. प. to learn, acquire, न- no, not, जानाति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, learn
राजहंस सहजपणे जसे गोड कूजन करतो तसे करणे बगळ्याला शंभर वर्षे प्रयत्न करूनसुद्धा जमणार नाही.
तेथे पाहिजे जातीचे, येरागबाळ्याचे काम नाही किंवा जेणू काम तेणू थाय, बीजा करे तो गोता खाय अशा म्हणी आहेत ना?
——————————-
24/03/2019
१९५ सुखस्य दुःखस्य न कोsपि दाता
परो ददातीति कुबुध्दिरेषा ।
अहं करोमीति वृथाभिमानः
स्वकर्मसूत्रग्रथितो हि लोकः॥
-अध्यात्मरामायण

कः अपि सुखस्य दुःखस्य दाता न (भवति) ‘परः ददाति’ इति एषा कुबुध्दिः (अस्ति)। ‘अहं करोमि’ इति वृथा-अभिमानः (अस्ति)।लोकः स्वकर्मसूत्रग्रथितः हि (भवति)

No one is giver of happiness or sorrow. ‘Someone gives’ is a wrong thinking. ‘I am doing’ is a false pride. A person is indeed bound by the ropes of his own deeds (Karma).

कः परः अहम् लोकः अभिमानः स्वकर्मसूत्रग्रथितः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्-who, पर-other, someone else, अस्मद्- I, we, लोक-person, people, स्वकर्मसूत्रग्रथित- bound by the ropes of one’s own doing, स्व-one’s own, कर्म-doing, deed, सूत्र-string, rope, ग्रथित- tied, strung-क. भू. धा. वि. of ग्रंथ्- ग्रंथति, ग्रथ्नाति, ग्रंथयति-ते १ & ९ ग. प. प. & १० ग. उ. प. to tie or string (स्वस्य कर्म-स्वकर्मः, स्वकर्मस्य सूत्रम् -स्वकर्मसूत्रम् both ष. तत्पुरुष स.-स्वकर्मसूत्रेण ग्रथितः-स्वकर्मसूत्रग्रथितः – तृ. तत्पुरुष स.), कुबुध्दिः & एषा-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of कुबुध्दि-wrong thinking- कुस्तितः बुद्धिः समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स. & एतद् this, अपि-also, and, सुखस्य & दुःखस्य both ष. वि. ए. व. of सुख-happiness & दुःख-sorrow, दाता-giver, doner, न- no, not, ददाति- वर्त.तृ. पु. ए. व. of दा ३ ग. उ. प to give, इति-अव्यय-particle used to report very words spoken, करोमि -वर्त. प्र. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, वृथा-अव्यय-in vain, unnecessarily, हि-अव्यय-indeed, surely
कोणीही सुख किंवा दुःख देत नाही. कोणीतरी ते देतो हा विचारच चुकीचा आहे. “मी करतो” असा गर्वही (अभिमान) खोटा आहे. सर्व लोक स्वतःच्या कर्माच्या धाग्यानेच बांधले गेले आहेत.
————————
25/03/2019
१९६ शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥
पाठभेद -शोकस्थान– हर्षस्थान

महाभा. प. ११, १२ & १८

दिवसे दिवसे शोक-स्थान-(हर्ष-स्थान) सहस्राणि, भय-स्थान-शतानि च मूढम् आविशन्ति। (परन्तु एतानि) पण्डितम् न (आविशन्ति)।

(Said by Vyas to grieving Yudhistir after the war)
Day by day, thousands of moments of sorrow/ happiness and hundreds of moments of fright take hold perplexed/bewildered person, but not the wiseman.

शोक-sorrow, grief, स्थान-moment, place, occasion, हर्ष-happiness, सहस्राणि- thousands & शतानि- hundreds- both न. लिं. प्र. वि. ब. व. of सहस्रम् & शतम् , भय- fear, fright, च-and, दिवसे दिवसे – day by day-स. वि. ए. व. of दिवस, मूढम्-द्वि. वि. ए. व. of मूढ- perplexed/bewildered person ( मूढ-क.भू. धा. वि. of मुह् मुह्यति ४ ग. प. प. to to be perplexed, to faint), आविशन्ति- to possess, enter, occupy- वर्त. तृ. पु. ब. व. of आ+विश् (विश्-विशति ६ ग. प. प. to enter, to go, to come to), न- no, not, पण्डितम् -पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पण्डित- wise, knowledgeable.

हजारो सुखदुःखे आणि शेकडो प्रकारचे भय यांनी (माणसांना) दिवसेदिवस मूढ केलेले असते, पण पंडितांना नाही. – हा महर्षी व्यासांनी युधिष्ठिराला केलेला उपदेश आहे.
सामान्य माणसे सुख किंवा दुःख आणि भीती यात गुरफटून वहावत जातात, पण शहाणे लोक विचलित न होता आपला तोल राखून ठेवतात.
———————————
25/03/2019
१९७ एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं
गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य ।
तावद् द्वितीयं समुपस्थितं मे
छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति ॥
-हितोपदेश

अहम् यावत् अर्णवस्य पारम् इव एकस्य दुःखस्य अन्तम् न गच्छामि तावद् द्वितीयम् मे समुपस्थितम् (भवति)। छिद्रेषु अनर्थाः बहुली भवन्ति।

No sooner I overcome one sorrow, like crossing an ocean, a second one befalls/ occurres. Misfortunes never come single. {A hole (in a boat) gives rise to series of troubles}

अहम्- I-प्र. वि. ए. व. & मे – to me- च. वि. ए. व.of अस्मद्- I, we, यावत् meaning ‘as soon as’ or ‘as much as’, ‘until’ & तावत् ‘so much’, ‘in the meanwhile’, ‘soon after’ -both adjctvs, अर्णवस्य, एकस्य, दुःखस्य all ष. वि. ए. व. of -अर्णव-sea, ocean, एक- one, single, दुःख-sorrow, trouble, difficulty, पारम्- end, shore of river or ocean, इव-अव्यय- like, likewise, अन्तम्-end, न-no, not, गच्छामि-वर्त. प्र. पु. ए. व. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, द्वितीयम् -second one, the other, समुपस्थितम् – arrived, befell, occurred (क. भू. धा. वि. of सं+उप+स्था ( स्था तिष्ठति १ ग. प. प. to stand), छिद्रेषु -स. वि. ब. व. of छिद्र- hole, opening, अनर्थाः प्र. वि. ब. व. of -अनर्थ- misfortune, trouble, बहुली- many fold, multiple, भवन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू भवति १ ग. प. प. to be, to happen
समुद्राला पार करण्याचे एक दुःख (संकट) संपत नाही तोंपर्यंत दुसरे समोर उभे राहते. नावेत पडलेल्या एका छिद्रामुळे खूप अनर्थ होत असतात.
————————–
27/03/2019
१९८ कल्याणी बत गाथा इयं लौकिकी प्रतिभाति माम्।
एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ।।
-रामायण युद्धकांड

(Said by Bharat to Hanuman after getting news that Rama is returning)

‘जीवन्तम् आनन्दः नरम् वर्षशताद् अपि एति’ इयम् लौकिकी गाथा माम् बत कल्याणी प्रतिभाति।

‘Even after a hundred years, happiness come to a person during his lifetime.’ This popular saying is indeed appears to me as illustrious/agreeable.

जीवन्तम्, नरम्, माम्- द्वि. वि. ए. व. of जीवन्त -adjctv- living, existent, life, नर-man, person & अस्मद् I, we, आनन्दः प्र. वि. ए. व. of आनन्द happiness, वर्षशताद्-पं. वि. ए. व. of वर्षशत a hundred years ( शतानि वर्षाणि – विशेषण पूर्वपदकर्मधारय स.), अपि – also, and, एति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इ २ ग. प. प. to go, come to, इयम् , लौकिकी & गाथा all स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of इदम् -this, लौकिकी- popular, worldly, गाथा-saying, बत-अव्यय-a particle expressing, ‘joy’, ‘compassion’, ‘pity’, कल्याणी- illustrious, agreeable. प्रतिभाति-appears, seems- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्रति+भा (भा- भाति २ ग. प. प. to shine, be splendid, bright)
“शंभर वर्षात का होईना, पण माणसाला आनंदाचे क्षण मिळतातच” असे म्हणतात ते बरोबरच आहे असे आता मला वाटायला लागले आहे. – श्रीराम वनवासानंतर परत येणार आहेत ही बातमी ऐकल्यावर भरताने दिलेली ही प्रतिक्रिया आहे. …. माणसाने कधी धीर सोडू नये, आनंदाची वाट पहावी.
————-
28/03/2019

१९९ क्वचिद् वीणावाद्यं क्वचिदपि च हाहेति रुदितम् ।
क्वचिद् रामा रम्या क्वचिदपि जराजर्जरतनुः ।
क्वचिद् विद्व्द्गोष्ठी क्वचिदपि सुरामत्तकलहः ।
न जाने संसारः किममृतमयः किं विषमयः ॥
-भतृहरि वैराग्यशतक

क्वचित् वीणा-वाद्यम्, क्वचित् अपि च हा हा इति रुदितम्, क्वचित् रामा रम्या, क्वचित् अपि जरा-जर्जर-तनुः,क्वचित् विद्वत् गोष्ठी क्वचित् अपि सुरा-मत्त-कलहः, संसारः अमृतमयः किम् विषमयः (अहम्) न जाने।

Somewhere there is the melody of Veena, while somewhere there is mournful crying.While somewhere there is a beautiful lady, there is also a body, worn-out ( infirm) with old age. Somewhere there is scholarly discussion, while elsewhere there is strife among intoxicated drunk. (I really) do not know whether our worldly life is blissful (nectar-like) or destructive (full of poison)

क्वचित् -(क्व+चत्)- somewhere, sometimes, वीणावाद्यम्- वीणा-Indian lute, वाद्यम् -musical instrument( वीणया वाद्यम्- तृ. तत्पुरुष स.), रुदितम्- cry, mournful sound, रामा-woman, रम्या-beautiful जरा- old age, जर्जर- worn out (जरया जर्जरः तृ. तत्पुरुष स.), तनुः- body, विद्वत्-scholarly, गोष्ठी- discussion (विद्वतः गोष्ठी-तृ. तत्पुरुष स.), सुरा-spirituous liquor, मत्त-intoxicated, drunk, (क. भू. धा. वि. of मद् माद्यति ४ ग. प. प. )( सुरया मत्तः -तृ. तत्पुरुष स.), कलहः – quarrel, strife, संसारः -world, life, अमृत- nector-मय- adjctv- an affix used indicate ‘full of’, ‘made of’ and विष- poison-मयः all प्र. वि. ए. व.,अपि-also, and, च-and, हा-a particle expressing grief, इति-a particle used to report very word spoken , किम् -whether, न- no, not, जाने-वर्त. आ. प. प्र. पु. ए. व. of ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand
कुठे मधुर वीणा वाजत आहे, तर कुठे कुणी तरी हा हा करून रडत आहे, कुठे एकादी सुंदर युवति आहे तर कुठे एकाद्या म्हाताऱ्याचे जर्जर शरीर आहे, कुठे विद्वानांमधली चर्चा होत आहे तर कुठे दारुड्यांचा गोंधळ चालला आहे, हे जग अमृताने भरलेले आहे की विषाने तेच मला समजत नाही.
————————
29/03/2019
२०० कस्यैकान्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा ।
नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण ॥
– कालिदासस्य मेघदूतः

कस्य सुखम् एकान्तम् वा दुःखम् एकान्ततः उपनतम् (भवति)। दशा चक्रनेमिक्रमेण नीचैः उपरि च गच्छति।

Whoever gets continuous happiness or continuously the sorrow. Fortunes go up and down like a rotating wheel.

कस्य- whom पु. लिं. ष. वि. ए. व. of किम् who, what, सुखम् & दुःखम् न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सुख- happiness & दुःख – sorrow, एकान्त- perpetual, absolute, excessive, invariable, एकान्ततः perpetually, absolutely, excessively, invariably, वा-or/and, उपनतम्- befallen, approached, got क. भू. धा. वि. of उप+नम् (नम् नमति १ ग. प. प. to bow, salute, pay respect), दशा-state, condition, circumstances, चक्रनेमिक्रमेण-तृ. वि. ए. व. of चक्रनेमिक्रम -rotation of a ring of wheel-चक्र-(न. लिं)- wheel, disc, cycle, नेमि (स्त्री. लिं)- circumference, ring or felly of a wheel, क्रम-order, manner, method (चक्रस्य नेमिः -चक्रनेमिः – चक्रनेमेः क्रमः -चक्रनेमिक्रम both ष. तत्पुरुष स.), नीचैः or नीचैस्- अव्यय- often used with the force of an adjctv- नीच- low, beneath, below, उपरि – अव्यय-above, higher, high, over, च-and, गच्छति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of गम् १ ग. प. प.- to go.
सतत सुख किंवा सतत दुःख कुणाला मिळते? फिरत्या रहाटगाडग्याप्रमाणे नशीब वर खाली होतच राहते.

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ