संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १०)

आधीचे भाग :

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग १)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग २)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -2)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग २)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ३)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -3)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ३)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-2/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -४
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -4)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ४)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-3/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -५
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -5)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ५)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-4/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -६
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -6)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ६)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-5/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -७
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -7)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ७)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-6/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -८
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -8)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ८)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-7/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -९
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -9)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ९)

https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-8/

Learning Sanskrit through Subhashitani
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग १०

या भागातील सुभाषिते

९०१ — ०५-०३-२०२१
हन्त स्वयमशक्तैरप्यशक्यार्थस्समीहितः ।
मुख्यसम्बन्धमाहात्म्यान्नीयते सिद्धिमञ्जसा ॥
सुभाषितकौस्तुभ -२५

हन्त, स्वयम् अशक्तैः अपि मुख्य-सम्बन्ध-माहात्म्यान् समीहितः, शक्यार्थः, अञ्जसा सिद्धिम् नीयते।

Here also, as in श्लोक २४२, the author uses double meaning words (१) & (२) to convey two parallel meanings:
(१) Oh, even those who are not competent to achieve their desired goal themselves, they can accomplish their goal quickly, in association with virtuous people.
(२) Words those are not capable of conveying desired meaning by themselves, will be able to rightly express the desired meaning with the association of suitable entity.

अशक्तैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of अशक्तः- weak, incapable, incompetent- न शक्तः- अशक्तः- नञ् तत्पुरुष स.- (शक्त- competent, capable- क. भू. धा. वि. of शक्- शक्नोति- ५ ग. प. प. to be able), मुख्यसम्बन्धमाहात्म्यान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of मुख्यसम्बन्धमाहात्म्य- one who has virtue of influencing others coming in contact, मुख्य- adjctv- chief, main, important, principal, सम्बन्ध- connection, union, relationship, माहात्म्यम्- magnanimity, noble quality, particular virtue- मुख्यम् सम्बन्धम्- मुख्यसम्बन्धम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & मुख्यसम्बन्धस्य माहात्म्यम्- मुख्यसम्बन्धमाहात्म्यम्- ष. तत्पुरुष स. & यस्य मुख्यसम्बन्धमाहात्म्यम् वर्तते सः- मुख्यसम्बन्धमाहात्म्यः- बहुव्रीहि स., समीहितः- one who has desired/ longed for -क. भू. धा. वि. of सं+ ईह्- (ईह्- ईहते १ ग. आ. प. to desire, wish) & शक्यार्थः- one who has accomplished the goal, purpose, meaning- शक्य- possible- (also शक्तव्य & शकनीय- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of शक्-see above), अर्थः- purpose, goal, meaning- शक्यः अर्थः यस्य सः- शक्यार्थः- बहुव्रीहि स., both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सिद्धिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सिद्धि- accomplishment, success, fulfilment, नीयते- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. नी- नयति- ते- १ ग. ग. उ. प. to carry, bring, convey, हन्त- a particle implying joy, surprise, pity, अपि-also, even, अञ्जसा- rightly, quickly, straight way & स्वयम्- by oneself, of its own- all अव्ययs

या सुभाषिताचेसुद्धा दोन अर्थ निघतात. १) अहो, जे अशक्त लोक स्वतः आपले ध्येय साध्य करू शकत नाहीत ते महात्म्यांच्या सान्निध्याने आपले ध्येय लवकर साध्य करू शकतात.

२) अहो, ज्या शब्दांमधून योग्य अर्थ निघत नाही ते दुसऱ्या चांगल्या शब्दांच्या सहाय्याने तसा अर्थ व्यक्त करू शकतात.

९०२ — ०६-०३-२०२१
लोके नास्ति नृपोsत्र दर्परहितो विद्वान्न निर्मत्सरः
शैलो नास्ति च हिंस्रजन्तुरहितः काव्यं न दोषोज्झितम्।
वाणिज्यं न च वञ्चनाविरहितं वृत्तिर्न निष्कण्टका
निर्दोषं नहि वस्तु किञ्चन ततो मोहं त्यजेत्सर्वथा ॥

अत्र लोके दर्परहितः नृपः न अस्ति। विद्वान् निर्मत्सरः न (अस्ति)। हिंस्रजन्तुरहितः शैलः च न अस्ति। काव्यम् दोषोज्झितम् न (अस्ति)। वञ्चनाविरहितम् वाणिज्यम् च न अस्ति। निष्कण्टका वृत्तिः न (अस्ति)। किञ्चन वस्तु निर्दोषम् नहि (अस्ति)। ततः (मनुष्यः) सर्वथा मोहम् त्यजेत्।

In this world there is no king who is without arrogance, there is no scholar who is free from jealousy and there is no mountain without wild beasts. There is no poetical composition (literacy work) which is completely free from any mistakes and there is no business (trade) without cheating. There is no profession or work without any hazards and there is no object or material which really free of any fault. Therefore one should not have any sort of infatuation in this regard.

लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, नृपः- king, दर्परहितः- free from arrogance- दर्प- arrogance, रहित- without, free of- क. भू. धा.वि. of रह्- रहति-१ ग. प. प. to be devoid of, without- दर्पेन रहित- दर्परहितः- तृ. तत्पुरुष स., निर्मत्सरः- without jealousy- मत्सरः- jealousy- (निर्गतः मत्सरः- निर्मत्सरः व्याधि प्रादितत्पुरुष स.), विद्वान् (विद्वस्)- scholar, learned person, शैलः- mountain, हिंस्रजन्तुरहितः- without wild beasts- हिंस्र- adjctv- wild, cruel, injurious, जन्तु- animal, living being, रहित- see above- हिंस्रः जन्तुः- हिंस्रजन्तुः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स.- हिंस्रजन्तुना रहितः- हिंस्रजन्तुरहितः- तृ. तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., निष्कण्टका- without hazard, trouble- (कण्टकः/कम्- thorn, troublesome- निर्गतः कण्टकः – निष्कण्टकः- व्याधि प्रादितत्पुरुष स.) & वृत्तिः – selection, profession,- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., काव्यम्- poem, poetical composition दोषोज्झितम्- वञ्चनाविरहितम्- free from वञ्चना-स्त्री. लिं.- fraud, deception, cheating, विरहितम्- without, free of- (विरहित- क. भू. धा.वि. of वि+ रह्-see above), वाणिज्यम्- trade, business, किञ्चन (किम्+चन)- something, little bit, न किञ्चन- nothing, निर्दोषम्- without blemish, faultless- दोषम्-fault, blame- (निस् or नर् prefix implies without- निर्गतम् दोषम्- निर्दोषम्- व्याधि प्रादितत्पुरुष स.), वस्तु- article, object- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., मोहम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मोह- delusion, ignorance, folly, infatuation, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, त्यजेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to leave, quit, abandon, अत्र- here, in this world, ततः (ततस्)- therefore, thereupon, thence, न-no, not, नहि- certainly not, च-and, सर्वथा- in every way, by all means- all अव्ययs

या जगात निगर्वी असा राजा नसतो, मत्सर न करणारा विद्वान नसतो, हिंस्र श्वापदे नसलेला पर्वत नसतो, दोषापासून मुक्त काव्य नसते, फसवणुकीशिवाय धंदा नसतो, निष्कंटक व्यवसाय असत नाही. कुठलीही वस्तू पूर्णपणे निर्दोष असत नाही. म्हणून माणसाने तिचा (पर्फेक्शनचा) मोह (खोटी आशा) सोडून द्यावा.

नरेंद्र गोळे
राजा ना असतो विनम्र कुणि, ना विद्वान हेव्याविना
नाही पर्वत हिंस्र श्वापदविना, निर्दोष काव्येहि ना ।
ना व्यापारहि वंचनेविण असे, ना जीविका सोपिही
नाही ती परिपूर्णता जगि कुठे, आशाच ती सोड ना ॥

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०३०६

९०३ — ०७-०३-२०२१
मा नः कुले वैरकृत्कश्चिदस्तु राजाऽमात्यो मा परस्वापहारी।
मित्रद्रोही नैकृतिकोsनृती वा पूर्वाशी वा पितृदेवा- तिथिभ्यः ॥
.. महाभारत विदुरनीति ३६-३७

नः कुले वैरकृत् कश्चित् मा अस्तु। राजा अमात्यः परस्वापहारी मा (अस्तु)। मित्रद्रोही, नैकृतिकः, अनृती, वा पितृदेवातिथिभ्यः पूर्वाशी वा (मा अस्तु)।

May, no one in our family be born, who indulges in animosity, may there be no king or the minister, who is snatcher of the wealth of others. May there be no one who is betrayer of the trust or a dishonest person or a lier. May there be no one who par takes his food before offering it to the parents, God or/and the guest.

नः (अस्माकम्) -our- ष. वि. ए. व. of अस्मद्-I, we, कुले- न. लिं. स. वि. ए. व. of कुलम्- race, family, अस्तु- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, वैरकृत्- one with वैर- animosity, hostility, वैरम् करोति इति- वैरकृत्- उपपद तत्पुरुष स, कश्चित्- (कः चित्)- someone, anyone, राजा (राजन्)- king, अमात्यः- minister, counsellor, परस्वापहारी- snatcher of another’s property- परस्व- another’s property, wealth- अपहारिन्- snatcher, thief- परस्वस्य अपहारी- परस्वापहारिन्- ष. तत्पुरुष स, मित्रद्रोही- betrayer of a friend- मित्र- न. लिं.- friend, द्रोहिन्- betrayer, treacherer- मित्रे द्रोहम् करोति यः सः- मित्रद्रोहिन्- बहुव्रीहि स, नैकृतिकः- dishonest, wicked, अनृती- lier, deceptive person- (ऋत- truth अन् +ऋत- अनृत-false, अनृतम् वदति यः सः -अनृतिन् बहुव्रीहि स.), पूर्वाशी- one who eats before- पूर्व- prior, former, before- पूर्वे अश्नाति यः सः- पूर्वाशिन्- बहुव्रीहि स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पितृदेवातिथिभ्यः- पु. लिं. पं. वि. ब. व. of पितृदेवातिथिः- parents, God, and the guest- पिता च देवः च अतिथिः च- द्वंद्व स. वा- and, or, मा- particle of prohibition- both अव्ययs

वैर धरणारा कुणीही आपल्या कुटुंबात जन्माला न येवो, दुसऱ्यांच्या धनाचा अपहार करणारे राजा आणि मंत्री नसावेत, कुणीही मित्राचा विश्वासघात करणारे, दुष्ट प्रवृत्तीचे आणि खोटे बोलणारे नसावेत, पिता, देव आणि अतिथि यांच्या आधी आपण जेवणारे नसावेत.


९०४ — ०८-०३-२०२१
सत्यं माता पिता ज्ञानं धर्मो भ्राता दया सखा।
शान्ति: पत्नी क्षमा पुत्र: षडेते मम बान्धवा:॥
पाठभेद- सखा- स्वसा

मम सत्यम् माता (अस्ति), ज्ञानम् पिता (अस्ति), धर्मः भ्राता (अस्ति), दया सखा/ स्वसा (अस्ति), शान्ति: पत्नी (अस्ति),(तथा) क्षमा पुत्र: (अस्ति)। एते षड् (मम) बान्धवा: (भवन्ति)

Truthfulness is my mother, knowledge is my father, prescribed codes of conduct (religion) is my brother, compassion is my friend/ sister, peace or pacification is my wife and forgiveness is my son. These six are my kinsman.

मम- mine- ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, सत्यम्- truth & ज्ञानम्- knowledge, understanding- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., माता-(मातृ)- mother, दया- compassion, mercy, sympathy, क्षमा- forgiveness, forbearance, शान्ति:- peace, pacification, calmness, पत्नी- wife & स्वसा- sister- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पिता (पितृ)- father, धर्मः- prescribed codes of conduct, religion, भ्राता (भातृ)- brother, सखा (सखि)- friend & पुत्र:- son- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., एते, षड् & बान्धवा:-all in- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, षष्- six & बान्धव- kinsman, relation, brother,

सत्य हीच माझी आई, ज्ञान हे वडील, धर्म हा भाऊ, दया हा मित्र किंवा बहीण, शांति ही पत्नी आणि क्षमा हा मुलगा असे माझे सहा आप्त आहेत.

९०५ — ०९-०३-२०२१
मन्दप्रज्ञाध्यापनं क्षुद्रमैत्री
नीरूपस्त्रीसंगतिर्नीचसेवा।
सारासारज्ञानहीनानुसारः
केषां न स्यात्खेदसम्पादनाय ॥
..सुभाषितकौस्तुभ १७

मन्द-प्रज्ञ-अध्यापनम्, क्षुद्र-मैत्री, नीरूप-स्त्री-संगतिः, नीच-सेवा, सार-असार-ज्ञान-हीन-अनुसारः, केषाम् न खेद-सम्पादनाय स्यात्।

Teaching a lazy or dull-headed person, friendship with a mean person, company of (union with) an ugly woman, serving a lowly person and following one who is devoid of understanding of proper and improper things, to whom these will not give sorrow (be painful)

मन्दप्रज्ञाध्यापनम्- teaching a lazy or dull-headed person- मन्द- adjctv- lazy, slow, dull, प्रज्ञा- intelligence, understanding, wisdom, अध्यापन- educating, teaching- (अधि+ प्रयोजक इ- अध्यापयति- to teach)- मन्दा प्रज्ञा यस्य सः- मन्दप्रज्ञः- बहुव्रीहि स. & मन्दप्रज्ञस्य अध्यापनम्- मन्दप्रज्ञाध्यापनम्- ष. तत्पुरुष स., क्षुद्रमैत्री- friendship with a mean person- क्षुद्र- adjctv- mean, small, मैत्री- friendship- क्षुद्रस्य मैत्री- क्षुद्रमैत्री-ष. तत्पुरुष स., नीरूपस्त्रीसंगतिः- company of (union with) an ugly woman- निर्-अव्यय- without, devoid of, स्त्री-woman, संगतिः- union, company- निर्गतम् रूपम्- नीरूपम्- व्याधि. प्रादितत्पुरुष स.- नीरूपा स्त्री- नीरूपस्त्री- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & , नीरूपस्त्रियः संगतिः- नीरूपस्त्रीसंगतिः- ष. तत्पुरुष स., नीचसेवा- serving a mean person- नीच- mean, lowly, सेवा- service- नीचस्य सेवा- ष. तत्पुरुष स. -all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., सारासारज्ञानहीनानुसारः- following one who is devoid of understanding of proper and improper thing- पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- सार- essential proper, न सार- असार- non-essential- नञ् तत्पुरुष स., ज्ञान- knowledge, understanding, हीन- devoid of, lack of- क. भू. धा. वि. of हा- जहाति २ ग.प. प. to leave, abandon, अनुसार- following, pursuit- सारः असारः च- सारासारः- द्वंद्व स.- सारासारस्य ज्ञानम्- सारासारज्ञानम्- ष. तत्पुरुष स., सारासारज्ञानेन हीनम्- सारासारज्ञानहीनम्- तृ. तत्पुरुष स. & सारासारज्ञानहीनस्य अनुसारः- सारासारज्ञानहीनानुसारः- ष. तत्पुरुष स., केषाम्- पु. लि. ष. वि. ब. व. of किम्- who, खेदसम्पादनाय- च. वि. ए. व. of खेदसम्पादन- for generating sorrow- खेद- sorrow, grief, सम्पादन- acquisition, produce- (सं+पद्- to arise, produce, bring about- पद्यते-४ ग. आ. प.)- खेदस्य सम्पादनम्- खेदसम्पादनम्- ष. तत्पुरुष स., स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, न-no, not

मंदबुद्धी विद्यार्थ्याला शिकवणे, क्षुद्र माणसाची मैत्री, कुरूप बाईशी संगत, नीच माणसाची सेवा, सारासार विचार न करणाऱ्या अडाण्याचे अनुकरण हे करण्याने कुणाला खेद होणार नाही?

९०६ — १०-०३-२०२१
गीतं कोकिल तावकं रसविदः शृण्वन्ति कर्णामृतं
नो किञ्चिद्वितरन्ति ते तरुदलैरेव स्वयं जीवसि।
कर्णायुर्हरमुद्गिरन्ति विरुतं काकास्तु तेभ्यो बलिं
प्राज्ञा एव हरन्ति हन्त धिगिदं वक्रं विधिक्रीडितम् ॥
.. सुभाषितकौस्तुभ ५३

कोकिल, रसविदः तावकम् कर्णामृतम् गीतम् शृण्वन्ति, ते (तुभ्यम्) किञ्चिद् नो वितरन्ति, (त्वम्) स्वयम् तरुदलैः एव जीवसि। काकाः तु कर्णायुः हरम् विरुतम् उद्गिरन्ति, प्राज्ञाः तेभ्यः बलिम् हरन्ति। हन्त धिग् इदम् वक्रम् विधिक्रीडितम् ।

Oh Cuckoo, people with taste listen to your singing, which is like nectar to the ears. But they do not give back anything in return to you. You survive just on tree shoots alone. On the other hand, crows give out shrilling cry which causes damage to ears. But even knowledgeable people provide them oblations. Alas it is shameful crooked game of destiny indeed.

कोकिल- cuckoo bird- पु. लिं. सं. वि. ए. व., रसविदः, ते, प्राज्ञाः & काकाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of रसविद्- connoisseur, one having taste-रस- taste, having liking- विद्- adctv- knowledgeable, conversant- रसम् वेत्ति इति- रसविद्- उपपद तत्पुरुष स., तद्- he, प्राज्ञ- intellect, knowledgeable, understanding & काक- crow, तावकम्- adjctv- yours, कर्णामृतम्- nectar to ears- कर्ण- ear, अमृत- nectar- कर्णयोः अमृतम्- कर्णामृतम्- ष. तत्पुरुष स., गीतम्- singing, song- (गीत- क. भू. धा. वि. of गै- गायति १ ग. प. प. to sing), कर्णायुः- life of ears- कर्ण- ear, आयुस्- age, life-size- कर्णयोः आयुः- कर्णायुः- ष. तत्पुरुष स., हरम्- depriving, taking away- (हृ- हरति १ ग. प. प.) विरुतम्- screaming, crying- (विरुत- क. भू. धा. वि. of वि+ रुद्- रोदिति २ ग. प. प. to cry), बलिम्- oblation, offering- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., किञ्चिद्- (किम्+चित्)- something- नो (न +उ)- no, not, नो किञ्चिद्- nothing, इदम्- this, वक्रम्- crooked, cruel, bent, विधिक्रीडितम्- game of destiny, विधि- पु. लि.- destiny, fate, क्रीडित- play, game- क. भू. धा. वि. of क्रीड्- क्रीडति १ ग. प. प. to play, विधेः क्रीडितम्- विधिक्रीडितम्- ष. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., शृण्वन्ति, वितरन्ति, उद्गिरन्ति & हरन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of श्रु- शृणोति- ५ ग. प. प. to listen, hear, वि+ तृ(दीर्घ)- to bestow, give- {तृ(दीर्घ)- तरति १ ग. प. प. to accomplish, cross}, उद्+ गृ(दीर्घ)- to discharge, eject, emit- गृ(दीर्घ)- गिरति ६ ग. प. प. to utter, call out & हृ- हरति १ ग. प. प. to convey, offer, तरुदलैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of तरुदल- leaf of a tree- तरु- पु. लिं. – tree, दल- पु/न. लिं. – a small shoot or blade, petal, जीवसि- वर्त द्वि. पु. ए. व. of जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive, तेभ्यः- to them- पु. लिं. च. वि. ब. व. of तद्- he, हन्त- particle implies joy, surprise, grief, धिग्- an interjection of cencure- what a pity, स्वयम्- oneself, of one’s own, एव- just, only, also, तु-but, on the other hand- all अव्यय s

अरे कोकिळा, रसिक लोक त्यांच्या कानांना अमृतासारखे वाटणारे तुझे गोड गायन ऐकतात, पण ते तुला काहीही देत नाहीत, तू तर झाडांची पाने खाऊन जगतोस. हा कावळा कर्कश आवाज करून कान किटवतो, तरी वद्वान लोकसुद्धा त्यांला पिंड खाऊ घालतात. दैवाच्या या खेळाचा धिःकार असो.

नरेंद्र गोळे
कानांनी परिसून गोड तव ते आलाप हे कोकिळा
काही देत तुला न लोक, जगसी तू शोधुनी जीविका ।
जो कर्कश्श रवे छळे, मिळवतो तो काक पिंडे पहा
जाणा ही विधिची अतर्क्य करणी, धिक्कार त्याचा करा ॥

.. शार्दूलविक्रीडित

९०७ — ११-०३-२०२१
प्रायः खलाः क्व नु न सन्ति परस्थितिघ्नाः
प्राज्ञो जनस्तु विरलोऽत्र परोपकारी ।
सर्वत्र सन्ति दृषदः चरणक्षतार्थाः
चिन्तामणिश्चिरतरं विचितोऽप्यलभ्यः ॥
.. सुभाषितकौस्तुभ ५१

खलाः परस्थितिघ्नाः प्रायः क्व नु न सन्ति? परोपकारी प्राज्ञः जनः तु अत्र विरलः (अस्ति)। चरणक्षतार्थाः दृषदः सर्वत्र सन्ति, (परन्तु) चिन्तामणिः, चिरतरम् विचितः अपि, अलभ्यः (अस्ति)

Where would you not easily find wicked people, mostly engaged in destroying life of others. But, here, people with understanding and willing to help others are very few. Stones capable of hurting the feet are everywhere. But proverbial wish-fulfilling stone, Chintamani, even if it is searched for long, is not available

खलाः, परस्थितिघ्नाः, चरणक्षतार्थाः – all in पु. लि. प्र. वि. ब. of खल- wicked, cruel, परस्थितिघ्न- destroying state of others- पर- adjctv- other another, स्थिति- condition, living, state, घ्न- suffix implies- one who kills, destroys (हन्-हन्ति २ ग. प. प. to strike, kill)- परस्य स्थितिः- परस्थितिः- ष. तत्पुरुष स. & परस्थितिम् हन्ति इति- परस्थितिघ्नः – उपपद तत्पुरुष स., चरणक्षतार्थ- aimed at hurting feet- चरण- foot, क्षत- adjctv- hurt, injury, अर्थ- purpose, intention- चरणयोः क्षतम्- चरणक्षतम्- ष. तत्पुरुष स. & चरणक्षतः अर्थः- चरणक्षतार्थः- समा. प्रादितत्पुरुष स., सन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, परोपकारी (परोपकारिन्)- one helping others- पर- other, another- उपकार- help, obligation- परेषु उपकारम् करोति यः सः- परोपकारिन्- बहुव्रीहि स., प्राज्ञः- knowledgeable, understanding, learned, जनः- people, person, विरलः- adjctv- rare, scarcely found, चिन्तामणिः- proverbial wish fulfilling stone, विचितः- having searched- (विचित- क. भू. धा. वि. of वि+ चि- to search, look out- चि- चिनोति- चिनुते ५ ग. उ. प. to gather, pick up, अलभ्यः- not available- न लभ्य- अलभ्य- नञ् तत्पुरुष स.- लभ्य- also लभनीय & लब्धव्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of लभ्- लभते- १ ग. आ. प. to be available- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दृषदः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of दृषद्- stone, rock, चिरतरम्- longer time- चिर- long time, lasting, तर- is comparative suffix, प्रायः (प्रायस्)- perhaps, mostly, probably, क्व- where, नु- interrogative particle expressing doubt, न-no, not, अपि- even, also, तु- but, on the other hand, अत्र- here, in this world, सर्वत्र- everywhere, at all places- all अव्ययs

दुसऱ्यांच्या आयुष्यात बाधा आणणारे दुष्ट लोक नेहमीच कुठे नसतात? पण परोपकार करणारे विचारी सज्जन मात्र इथे (या जगात) अगदी कमी (विरळे) आहेत. पायांना टोचणारे अणकुचीदार दगड सगळीकडे पसरलेले असतात, पण मनातल्या इच्छा पूर्ण करणारा चिंतामणी कितीही शोधला तरी सापडतच नाही.


९०८ — १२-०३-२०२१
आगच्छन्ति यदृच्छयैव खलसंसर्गाः सदानर्थदाः
भूय़िष्ठैर्यतनैरपि प्रियतमस्सत्सङ्गमो दुर्लभः ।
यत्नं कर्मकृतोऽनपेक्ष्य यवसोद्भेदा भवन्ति क्षितौ
आयासाः कति वा न सन्ति कृषतां सस्याङ्कुरस्यागमे ॥
.. सुभाषितकौस्तुभ ५४

सदा अनर्थदाः, खलसंसर्गाः, यदृच्छया एव आगच्छन्ति। प्रियतमः सत्सङ्गमः भूय़िष्ठैः यतनैः अपि दुर्लभः (भवति)। क्षितौ कर्मकृतः यत्नम् अनपेक्ष्य यवसोद्भेदाः भवन्ति। कृषताम् सस्याङ्कुरस्य आगमे आयासाः कति वा न सन्ति?

Company of wicked people, that results in harmful happenings, is available without any effort. Getting connected to desirable and noble (virtuous) person is difficult even after numerous efforts. Weeds grow on earth without any effort on the part of the farmer. On the other hand, how much of farmers’ exertion is required for the sprouting of the grain (to raise good crop in their fields)

अनर्थदाः आयासाः खलसंसर्गाः & यवसोद्भेदाः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अनर्थद- worthless, harmful- अर्थ- purpose, use, meaning- अन् अर्थ- अनर्थ- नञ् तत्पुरुष स.- अनर्थम् ददाति इति- अनर्थद- उपपद तत्पुरुष स., आयास- effort, exertion, खलसंसर्ग- company of wicked person- खलः- wicked person, संसर्ग- company, contact- खलानाम् संसर्ग- खलसंसर्गः- ष. तत्पुरुष स.& यवसोद्भेद- growth of weeds- यवस- grass, weed उद्भेद- growth, break out, manifestation- यवसानाम् उद्भेदः- यवसोद्भेदः- ष. तत्पुरुष स., यदृच्छया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of यदृच्छा- of its own, chance, self-will, प्रियतमः- most beloved or desired- प्रिय- beloved, तम- suffix for superlative degree, सत्सङ्गमः- company of noble- सत्- noble, good, सङ्गमः- confluence, company- सताम् सङ्गमः- सत्सङ्गमः ष. तत्पुरुष स. & दुर्लभः- difficult to get- दुःखेन लभते इति- दुर्लभः- उपपद तत्पुरुष स. all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., भूय़िष्ठैः & यतनैः- तृ. वि. ब. व. of भूय़िष्ठ- adjctv- most, numerous, great & यतन- effort, exertion, क्षितौ- स्त्री. लि. स. वि. ए. व. of क्षिति- earth, कर्मकृतः- पु. लि. ष. वि. ए. व. of कर्मकृत्- worker, toiler- कर्मन्- न. लिं.- work, effort- कर्म करोति इति- कर्मकृत्- उपपद तत्पुरुष स., यत्नम्- न. लि. द्वि. वि. ए. व. of यत्न- effort, exertion, अनपेक्ष्य- without care or minding- अन् अपेक्ष्य- नञ् तत्पुरुष स.- अपेक्ष्य- also अपेक्षितव्य & अपेक्षणीय- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of अप+ ईक्ष्- to desire, want, to look to- (ईक्ष्- ईक्षते १ ग. आ. प. to see, look)- कृषताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of कृषत्- farmer, one who ploughs- (कृष्- कर्षति- १ ग. प. प. to plough), सस्याङ्कुरस्य- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of सस्याङ्कुर- sprout of a plant- सस्य- plant, corn, grain, अङ्कुर- sprout, shoot- सस्यस्य अङ्कुरः- सस्याअङ्कुरः- ष. तत्पुरुष स., आगमे- स. वि. ए. व. of- आगम- arrival, appearing- आ+गम्- to arrive), कति- pronominal adjctv- how many, आगच्छन्ति, भवन्ति & सन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of आ+ गम्- to arrive, to attain, reach- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go), भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist & अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, सदा- always, daily, regularly, अपि- also, even, वा- and, or, एव- just alone, only, न- no, not- all अव्ययs

दुष्ट लोकांचे अनर्थ करणारे त्रासदायक असे संसर्ग नेहमीच अनायास येत असतात, महान चांगल्या आवडत्या लोकांचा संपर्क अनेक प्रयत्न करूनसुद्धा दुर्लभ असतो. शेतकऱ्याने काहीही प्रयत्न न करतासुद्धा त्याच्या शेतात तण उगवतच असतात पण पिकांचे अंकुर फुटण्यासाठी त्याला किती मेहनत करावी लागते ?

९०९ — १३-०३-२०२१
सुधापृषतसोदरैरपि सुधीजनाह्लादनैः
न रञ्जयितुमीष्महे नरमपण्डितं भाषितैः।
कलानिधिशिलाद्रवीकृतिचणैरपि त्विट्कणैः
चिरेण दृषदन्तरे दिशति किं द्रवं चन्द्रमाः॥
.. सुभाषितकौस्तुभ ७

(वयम्) सुधीजनाह्लादनैः सुधापृषतसोदरैः भाषितैः अपि न अपण्डितम् नरम् रञ्जयितुम् ईष्महे। किम् चन्द्रमाः त्विट्कणैः कलानिधिशिलाद्रवीकृतिचणैः अपि चिरेण दृषदन्तरे द्रवम् दिशति?

We would not look for delighting ignorant person by talks which bring joy to scholars and which are akin to drops of nectar. Would the Moon, with its particles of rays that are renowned for making moonstone ooze out, capable of making any ordinary stone ooze out, even after long period. (Proverbial moonstone is said to ooze out under moonlight)

सुधीजनाह्लादनैः, सुधापृषतसोदरैः, भाषितैः, त्विट्कणैः & कलानिधिशिलाद्रवीकृतिचणैः all in पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of सुधीजनाह्लादन- delighting the learned people- सु- अव्यय- good, धीः- intellect, जन- people, आह्लादन- gladdening, pleasing- (आ+ ह्लाद्,१ ग. आ. प. प. to delight)- सुभगः धीः- सुधीः & सुधीः जनः- सुधीजनः- both- समा. प्रादितत्पुरुष स., सुधीजनस्य आह्लादनम्- सुधीजनाह्लादन- ष. तत्पुरुष स., सुधापृषतसोदर- like that of nectar drop- सुधा- स्त्री. लिं- nectar, ambrosia, पृषत्- न. लिं- drop, सोदर- uterine brother- सुधायाः पृषत्- सुधापृषत्- ष. तत्पुरुष स., सुधापृषतः इव सोदरः- सुधापृषतसोदरः- उपमानपूर्वपद कर्मधारय स, भाषित- speech, talk- क. भू. धा. वि. of भाष्- भाषते १ ग. आ. प. प.- to talk, speak, त्विट्कण- particles of ray- त्विट् (त्विष्- स्त्री. लिं.)- light, lustre, कण- grain, small particle- त्विषः कणम्- त्विट्कणम्- ष. तत्पुरुष स. & कलानिधिशिलाद्रवीकृतिचण- renowned for making moonstone ooze- कला- a digit of the moon, निधि- treasure, source, शिला- stone, द्रवीकृति- act of oozing- (द्रवीकृ- to make one ooze- ८ ग. उ. प.), चण- adjctv- renowned, skilled- कलायाः निधिः- कलानिधिः- moon, कलानिधेः शिला- कलानिधिशिला, कलानिधिशिलायाः द्रवीकृतिः- कलानिधिशिलाद्रवीकृतिः – all ष. तत्पुरुष स. & कलानिधिशिलाद्रवीकृतिषु चणः- कलानिधिशिलाद्रवीकृतिचणः – स. तत्पुरुष स., अपण्डितम् नरम् & द्रवम्- all पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अपण्डित- ignorant, stupid – न पण्डित- नञ् तत्पुरुष स., नर- man, person & द्रव- liquid, रञ्जयितुम्- प्रयोजक हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of रञ्ज्- रञ्जयति- ते- to please, gratify- १ & ४ उ. प., ईष्महे- वर्त. प्र. पु. ब. व. of ईष्- ईषति- ते १ ग. उ. प. to look, give, see, चन्द्रमाः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of चन्द्रमस्- Moon, चिरेण- तृ. वि. ए. व. of चिर- long, दृषदन्तरे- स. वि. ए. व. of दृषदन्तर- other stone- दृषद्- stone, rock, अन्तर- different, another- दृषद् अन्तरम्- दृषदन्तरम्- समा. प्रादितत्पुरुष स.,दिशति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of दिश्- ६ ग. उ. प. to give, grant, permit,किम्- a particle interrogation, अपि-also, even, न- no, not

सज्जनांना आल्हाद देणाऱ्या अमृताच्या थेंबांसारख्या मधुर वाणीने आपण अडाणी लोकांचे मनोरंजन करायला जाऊ नये. ज्या चंद्राच्या किरणांनी चंद्रकांत मण्याला पाझर फुटतो त्यांनी कधी साध्या दगडाला पाझर फुटेल का?

९१० — १४-०३-२०२१
विदग्धव्याहारैर्न जडमतिरानन्दति मनाक्
अनालापज्ञानां न च वचनतः खेदमयते ।
न विन्दत्यानन्दं जरठवृषभश्चन्दनरसैः
असौ पङ्कालेपैरपि विषादं न जुषते ॥
.. सुभाषितकौस्तुभ ४

जडमतिः विदग्धव्याहारैः न मनाक् आनन्दति, अनालापज्ञानाम् वचनतः न च खेदम् अयते। जरठवृषभः चन्दनरसैः आनन्दम् न विन्दति, असौ पङ्कालेपैः अपि विषादम् न जुषते।

Dull-headed person is not able to appreciate even little bit of scholarly talk, he is neither hurt by the talk of people who do not know how to talk. An old bullock does not enjoy application of sandal paste neither it is bothered with smearing of the mud over its body.

जडमतिः – dull-headed, stupid, जड- slow, heavy, मतिः- स्त्री. लि.-mind, thinking- जडा मतिः यस्य सः- जडमतिः-बहुव्रीहि स., जरठवृषभः- old bullock- जरठ- adjctv- old, aged, hard, वृषभः- bull, ox- जरठः वृषभः -समा. प्रादितत्पुरुष स., असौ (अदस्)- that, he- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विदग्धव्याहारैः चन्दनरसैः & पङ्कालेपैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of विदग्धव्याहार- a scholarly talk- विदग्ध- learned, scholar, व्याहार- talk, speech- विदग्धः व्याहारः- समा. प्रादितत्पुरुष स., चन्दनरस- sandal essence- चन्दन- sandal, रस- juice, essence- चन्दनस्य रसः- चन्दनरसः ष. तत्पुरुष स. & पङ्कालेप- a coat of mud- पङ्क- mud, mire, आलेप- smearing, coating- पङ्कस्य आलेप- पङ्कालेपः, अनालापज्ञानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of अनालापज्ञ- one who does not know how to talk- आलाप- talk, speech, अन् आलाप- bad talk, wrong speech- नञ् तत्पुरुष स., ज्ञ- suffix implies- knowing, good at, वचनतः- by the talk, from the speech- वचन- talk, speech- तः (तस्)- suffix implies by, from, towards, खेदम्, आनन्दम् & विषादम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of खेद- sorrow, pain, आनन्द- happiness, joy & विषादम्- regret, grief, आनन्दति, अयते, विन्दति & जुषते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+ नन्द्- to be glad, happy- (नन्द्- नन्दति १ ग. प. प. to be pleased), अय्- १ आ. प. to go, appear, get, विद्- ६ ग. उ. प. to get obtain & जुष्- ६ ग. आ.प. to be pleased satisfied, मनाक्- little, small, न मनाक्- not even little, च-and, अपि- even, also, and- all अव्ययs

मंदबुद्धी माणसाला विद्वत्तापूर्ण बोलणे ऐकून आनंद होत नाही आणि अडाणी लोकांचे आचरट बोलणे ऐकून खेदही होत नाही. म्हाताऱ्या बैलाला चंदनाचा लेप लावला तरी आनंद होत नाही आणि चिखलाने माखले तरी त्याचे वाईट वाटत नाही.

९११ — १५-०३-२०२१

अत्यद्भुतानामनभिज्ञगोष्ठ्यामस्ति प्रशस्तिर्न कवीन्द्र- वाचाम्।
मण्डूकसंघे मधुरापि सा किं मयूरगीतिर्बहुमानमेति ॥
.. सुभाषितकौस्तुभ ६

अत्यद्भुतानाम् कवीन्द्रवाचाम् अनभिज्ञगोष्ठ्याम् प्रशस्तिः न अस्ति। किम्, मण्डूकसंघे, मधुरा अपि सा, मयूरगीतिः बहुमानम् एति?

In the assembly of the stupid people there is no appreciation for wonderful talks of the great scholars/ poets. Does singing of a peacock, even if it is melodious, get any recognition in group of frogs?

अत्यद्भुतानाम् & कवीन्द्रवाचाम्- ष. वि. ब. व. of अत्यद्भुतः- पु. लि.- extraordinary, very great- अति- अव्यय-very, exceedingly, अद्भुत- adjctv- wonderful marvellous- अति अद्भुतः यः सः – बहुव्रीहि स. & कवीन्द्रवाच्- talks of the great scholars/ poets, कविः- poet, scholar, इन्द्रः- lord, master, king, वाच्- स्त्री. लिं- speech, talk, कविषु इन्द्रः- कवीन्द्र- स. तत्पुरुष स. & कवीन्द्रस्य वाक्- कवीन्द्रवाच्- ष. तत्पुरुष स., अनभिज्ञगोष्ठ्याम् & मण्डूकसंघे- स. वि. ए. व. of अनभिज्ञगोष्ठि/ष्ठी- assembly of stupid people- अभि+ ज्ञ- अभिज्ञ- clever, well acquainted- अन् अभिज्ञ- अनभिज्ञ- पु. लिं.- stupid, गोष्ठि/ष्ठी- स्त्री. लिं- assembly, conversation- अनभिज्ञानाम् गोष्ठी- अनभिज्ञगोष्ठी & मण्डूकसंघ- association of frogs- मण्डूकः- पु. लिं.- frog, संघः- पु. लिं- मण्डूकानाम् संघः- मण्डूकसंघः- both- ष. तत्पुरुष स., प्रशस्तिः- praise, appreciation, मधुरा- sweet, pleasant, सा (तद्)- she & मयूरगीतिः- singing of a peacock- मयूरः- peacock, गीतिः- singing, song- मयूरस्य गीतिः- मयूरगीतिः-ष. तत्पुरुष स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति & एति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist & इ- २ ग. प. प. to go, reach, acquire, बहुमानम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of बहुमानः- great respect, high esteem, किम्- interrogative particle, न-no, not, अपि-also, even-all अव्ययs

अज्ञानी लोकांच्या सभेत अद्भुत अशा कविराजाच्या काव्यवाचनाची प्रशस्ति होत नाही. बेडकांच्या कळपात मोराच्या गायनाला कुठला मान मिळणार आहे? गाढवाला गुळाची चंव काय?


९१२ — १६-०३-२०२१
धनाय वैद्यः कुरुते चिकित्सां विप्रः पठत्यत्र धनाय मन्त्रान्।
धनाय खेलत्यहिना च कश्चित् सर्वं धनार्थं ननु नागराज ॥

वैद्यः धनाय चिकित्साम् कुरुते। विप्रः अत्र धनाय मन्त्रान् पठति। कश्चित् धनाय अहिना च खेलति। सर्वम् धनार्थम् ननु (भवति) -नागराज

A physician (doctor) gives his treatment for money, a priest says his hymns (Mantras) for money. A snake-charmer plays with a snake for money. Isn’t everything done for money only?

वैद्यः- physician, doctor, विप्रः- a priest, brahmin & कश्चित् (कः +चित्)- someone- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., धनाय- न. लिं. च. वि. ए. व. of धनम्- wealth, money, चिकित्साम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of चिकित्सा- medical treatment, healing, मन्त्रान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of मन्त्रः- vedic hymn, sacred prayer, कुरुते, पठति & खेलति- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, perform, make, पठ्- १ ग. प. प. to read, recite & खेल्- १ ग. प. प. to play, shake, अहिना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of अहिः- serpent, snake, सर्वम् & धनार्थम्- both- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सर्व- pronominal adjctv- all, entire & धनार्थ- धन money, wealth, अर्थ- purpose, reason, meaning- धनस्य अर्थम्- धनार्थम्- ष. तत्पुरुष स., न +नु- isn’t it? न- no, not & नु- a particle having interrogative implying doubt, uncertainty, अत्र- here, in this place, च- and- all अव्ययs, नागराज- name of the author

पैशांसाठी वैद्य (रोग्यांची) चिकित्सा करतो, पैशांसाठी पुरोहित मंत्र म्हणतो, कोणी (गारुडी) पैशांसाठी नागांशी खेळतो, सगळे काही पैशांसाठी चाललेले नाही का? असे कवि नागराज विचारत आहे.

९१३ — १७-०३-२०२१
धर्मं धनं च धान्यं च गुरोर्वचनमौषधम्।
सुगृहीतं च कर्तव्यमन्यथा तु न जीवति ॥
.. चाणक्यनीतिदर्पण अ-१४, श्लो. १९

(मनुष्येण) धर्मम्, धनम् च धान्यम् च गुरोः वचनम् औषधम् च सुगृहीतम् कर्तव्यम् (भवति), अन्यथा तु (सः) न जीवति (तस्य जीवनम् दुष्करम् भवति)।

A man should well protect and have control over his prescribed codes of conduct (धर्म- religion), his wealth, food stuff, advice/teaching of his Guru (teacher, father, elder) and essential medicines. Without these his survival will be difficult.

धर्मम्- prescribed codes of conduct, religion, धनम्- wealth, money, धान्यम्- grain, वचनम्- advice, teaching, औषधम्- medicine, सुगृहीतम्- well possessed, stored- सु-अव्यय- suffix implies good, well, गृहीत- held, possessed, controlled- क. भू. धा. वि. of ग्रह्- गृह्णाति- गृह्णीते ९ ग. उ. प. प. to seize, hold, take hold of, कर्तव्यम्- required to be done- (कर्तव्य also करणीय, कार्य & कृत्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., गुरोः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of गुरु- teacher, father, elder, जीवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of जीव्- १ ग. प. प. to be alive, live, अन्यथा- otherwise, or else, तु- but, as to, on the contrary, च- and, न- no, not- all अव्ययs

धर्म, धन, धान्य, गुरुजनांचे सांगणे आणि औषध यांना सांभाळून ठेवायला पाहिजे, नाही तर जीवन कठीण होईल.

९१४ — १८-०३-२०२१
अस्य दग्धोदरस्यार्थे किं न कुर्वन्ति पण्डिता:।
वानरीमिव वाग्देवीं नर्तयन्ति गृहे गृहे ॥

पण्डिता: अस्य दग्धोदरस्य अर्थे किम् न कुर्वन्ति? ( ते) वाग्देवीम् वानरीम् इव गृहे गृहे नर्तयन्ति।

What all efforts Scholars (learned) do not attempt for the sake of this wretched stomach. They make the Goddess of Learning/ Education (their knowledge) dance like a (female) monkey from house to house.

पण्डिता:- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पण्डित- scholar, learned, expert, अस्य & दग्धोदरस्य- both न. लिं. ष. वि. ए. व. of इदम्- this, it & दग्धोदरम्- wretched stomach- दग्ध- burnt, wretched, accursed, famished- क. भू. धा. वि. of दह्- दहति १ ग. प. प. to burn, destroy, consume, उदरम्- stomach, belly- दग्धम् उदरम्- दग्धोदरम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., अर्थे & गृहे- both न. लिं. स. वि. ए. व. of अर्थ- purpose, for the sake, cause & गृह- house, abode, गृहे गृहे- from house to house, कुर्वन्ति- प. प. वर्त. तृ. पु. ब. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, नर्तयन्ति- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ब. व. of नृत्- नृत्यति- ४ ग. प. प. to dance, वाग्देवीम् & वानरीम्- both in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वाग्देवी- Goddess of learning- वाच्- स्त्री. लिं- speech, talk, देवी- Goddess- वाचः देवी – वाग्देवी- ष. तत्पुरुष स. & वानरी- female monkey, इव- like similar to, किम्- interrogative paticle- what, न-no not- all अव्ययs

या पापी पोटासाठी पंडित लोक काय करत नाहीत? हे तर सरस्वतीलासुद्धा माकडिणीसारखे घरोघरी नाचवत असतात.

९१५ — १९-०३-२०२१
किं खलु रत्नैरेतैः किं पुनरभ्रायितेन वपुषा ते।
सलिलमपि यन्न तावकमर्णव वदनं प्रयाति तृषितानाम् ॥२६२॥
.. भामिनीविलास

अर्णव, (तव) एतैः रत्नैः किम् खलु? पुनः किं ते अभ्रायितेन वपुषा? यद्, तावकम् सलिलम् तृषितानाम् वदनम् अपि न प्रयाति।

Oh Ocean, considering that your water does not even reach the mouth of thirsty people, what, really, is the use of these gems (that you have) and what is the use of your body having adorned with clothing of beautiful sky?

अर्णव- ocean, sea- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., एतैः & रत्नैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of एतद्- this & रत्न- gem, jewel, ते (तव)- yours- ष. वि. ए. व. of युष्मद्- you, अभ्रायितेन & वपुषा- both in न. लिं. तृ. वि. ए. व. of वपुस्- body, beautiful form & अभ्रायित- one that is covered with sky (cloud)- अभ्रम्- cloud, sky, atmosphere- अभ्रायित- क. भू. धा. वि. of अभ्रायति- ते- covers with sky/clouds- ना. सा. धा. of अभ्रम्, तावकम् & सलिलम्- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of तावक- adjctv- yours, thy & सलिल- water, तृषितानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of तृषित- thirsty- क. भू. धा. वि. of तृष्- तृष्यति ४ ग. प. प. to be thirsty, वदनम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वदन- mouth, face, प्रयाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ या- to go, reach- (या- याति २ ग. प. प. to proceed, go), पुनः (पुनर्)- again, यद्- because, as, किम्- interrogative particle- what, which, खलु- indeed, surely, अपि- even, also, न-no, not- all अव्ययs

अरे सागरा, तुझे पाणी तहानलेल्यांच्या तोंडात जात नसेल (तुझे पाणी ते पिऊ शकत नसतील) तर तुझ्या आकाशासारख्या सुंदर वस्त्राचे आणि तुझ्यात दडलेल्या रत्नांचे खरेच काय करायचे? (त्यांचे काय महत्व किंवा उपयोग आहे?)

९१६ — २०-०३- २०२१
क्षुत्क्षामाः शिशवः शवा इव भृशं मन्दाशयाः बान्धवाः
लिप्ता जर्जरकर्करी जतुलवैर्नो मां तथा बाधते।
गेहिन्याः त्रुटितांशुकं घटयितुं कृत्वा सकाकु स्मितं
कुप्यन्ती प्रतिवेशिलोकगृहिणी सूचीं यथा याचिता ॥

शिशवः क्षुत्क्षामाः शवाः इव (सन्ति), बान्धवाः भृशम् मन्दाशयाः (सन्ति), जर्जरकर्करी जतुलवैः लिप्ता (अस्ति), (एतद् सर्वम्) माम् तथा नो बाधते, यथा गेहिन्याः त्रुटितांशुकम् घटयितुम् सूचीम् याचिता, सकाकु स्मितम् कृत्वा, कुप्यन्ती प्रतिवेशिलोकगृहिणी (बाधते)।

(This lamenting of stark poor person) My children are like corpses due to starving, all my relations are totally neglecting me (are mean minded), our leaking water pot is sealed somehow by bits of lac. These things do not torment me as much as the neighborhood lady giving out humiliating smile of denial, when my wife approaches her to ask for a needle to mend her torn dress.
शिशवः क्षुत्क्षामाः शवाः बान्धवाः & मन्दाशयाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of शिशु- child, क्षुत्क्षाम- afflicted by hunger- क्षुध्- स्त्री. लिं.- hunger, क्षाम- adjctv- scorched, emaciated, lean- क्षुधा क्षामः यः सः- क्षुत्क्षामः- बहुव्रीहि स., शव- corpse, dead body, बान्धव- relative, brother & मन्दाशय- mean-minded, disinterested- मन्द- adjctv- slow, lazy, आशय- interest, meaning, feeling- मन्दः आशयः यस्य सः- मन्दाशयः- बहुव्रीहि स., जर्जरकर्करी- जर्जर- adjctv- worn out, old, कर्करी- water-jar having hole- जर्जरा कर्करी- जर्जरकर्करी- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., लिप्ता- smeared, coated- (लिप्त- क. भू. धा. वि. of लिंप्- लिंपति- ते ६ ग. उ. प. to smear, coat), कुप्यन्ती- getting angry- कुप्यन्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of कुप्- कुप्यति ४ ग. प. प. to be angry, प्रतिवेशिलोकगृहिणी- a woman residing in a neighbouring house- प्रति- अव्यय- near, adjacent, वेश्मन्- न. लिं.- house, लोक- people, person, गृहिणी- house-wife, lady in-charge of the house- वेश्मनः प्रतिगतम्- प्रतिवेशि- अव्ययीभाव स.- प्रतिवेश्मनः लोक- प्रतिवेशिलोकः & प्रतिवेशिलोकस्य गृहिणी- प्रतिवेशिलोकगृहिणी- both ष. तत्पुरुष स., याचिता- one who begged, asked for (याचित- क. भू. धा. वि. of याच्- याचति- १ ग. प. प. to beg, solicit)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., जतुलवैः- तृ. वि. ब. व. of जतुलव- जतु- न. लिं- lac, लव- bit, fragment- जतुनः लवम्- जतुलवम्- ष. तत्पुरुष स., माम्- to me- द्वि. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, बाधते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of बाध्- १ ग. आ. प. to torment, disturb, गेहिन्याः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of गेहिनी- house-wife, lady in-charge of the house, घटयितुम्- to mend, stich- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of प्रयोजक of घट्- घटयति- ते- to unite, join- (घट्- घटति १ ग. प. प. to strive, exert), कृत्वा- after doing- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, त्रुटितांशुकम् – torn dress- त्रुटित- torn- क. भू. धा. वि. of त्रुट्- त्रुटति, त्रुट्यति- ६, ४ ग. प. प. to tear, snap, अंशुकम्- cloth, a garment in general- त्रुटितम् अंशुकम्- त्रुटितांशुकम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., सकाकु- showing denial, with murmuring- स- अव्यय- together, with- काकु- स्त्री. लिं- a word of negation, murmuring, muttering- काकुना सहितम्- सकाकु- अव्ययीभाव स. & स्मितम्- smile- (स्मित- क. भू. धा. वि. of स्मि- स्मयते १ ग. आ. प. to smile)- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., सूचीम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सूची- needle, इव- like, similar to, भृशम्- very much, repeatedly, often, तथा- like, as, यथा- like which, नो (न+उ)- not- all अव्ययsन

माझी बालके भुकेने व्याकूळ होऊन मृतवत् झाली आहेत, माझ्या नातेवाइकांना माझी मुळीच पर्वा नाही, आमच्या जीर्ण मडक्याला ठिकठिकाणी लेप लावून त्यातली छिद्रे बुजवली आहेत, पण या सगळ्यांचा मला तितका त्रास होत नाही जितका तेंव्हा होतो जेंव्हा माझी पत्नी फाटक्या कपड्यांना टाके घालण्यासाठी सुई मागायला शेजारणीकडे जाते आणि ती तिला हसत हसत नकार देते.

९१७ — २१-०३-२०२१
अन्तःसारविहीनानामुपदेशो न जायते।
मलयाचलसंसर्गान्न वेणुश्चन्दनायते॥
.. चाणक्यनीतिदर्पण अ-१० श्लो-८

अन्तःसारविहीनानाम् उपदेशः न जायते। वेणुः मलयाचल- संसर्गात् न चन्दनायते।

Those who are devoid of inborn capacity of grasping, good counsel does not produce any result. Being on Malaya mountain (known to be full with sandalwood trees) the Bamboo growing there does not get the fragrance of sandalwood.

अन्तःसारविहीनानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of अन्तःसारविहीन- one who is devoid of inborn capacity of grasping- अन्तः (अन्तर्)- अव्यय- inborn, internally, within, सार- essence, genuine, strong, substance, विहीन- devoid of, without- क. भू. धा. वि. of वि+ हा- to be without- (हा- जहाति- २ ग. प. प. to abandon, leave)- सारम् अनतर्गतम्- अन्तःसारम्- अव्ययीभाव स. & अन्तःसारात् विहीनः- अन्तःसारविहीनः- पं. तत्पुरुष स., उपदेशः- good counselling, advice, teaching & वेणुः- bamboo, reed -both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., जायते & चन्दनायते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of जन्- ४ ग. आ. प. to happen, become, produce, grow, take place, to be born & ना. सा. धा. -चन्दन- sandalwood, मलयाचलसंसर्गात्- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of मलयाचलसंसर्ग- contact or association with Malay mountain- मलय- name of a mountain, अचल- mountain, संसर्ग- contact, association, company- मलयः अचलः- मलयाचलः- समा. प्रादितत्पुरुष तत्पुरुष स. & मलयाचलस्य संसर्गः- मलयाचलसंसर्गः- ष. तत्पुरुष स., न- no, not

ज्याच्याकडे आकलनशक्तीच नाही अशा माणसाला उपदेश करण्यात काही अर्थ नसतो. मलय पर्वतावर उगवला म्हणून बांबू काही चंदन होत नाही.

९१८ .. २२-०३-२०२१
जातमात्रं न यः शत्रुं रोगं च प्रशमं नयेत्।
महाबलोऽपि तेनैव वृद्धिं प्राप्य स हन्यते ॥
पञ्चतंत्र – मित्रभेद
पाठभेद. रोगं = व्याधिं

यः (तस्य) शत्रुम् रोगम् (व्याधिम्) च जातमात्रम् प्रशमम् न नयेत्, सः, महाबलः अपि (सन्), तेन एव (शत्रुणा, रोगेण/ व्याधिना च) वृद्धिम् प्राप्य हन्यते।

One who does not take action to destroy or win over his enemy and disease (ailment) at the very beginning, however strong he may be, he will himself get destroyed by it, once it grows in strength.

यः सः & महाबलः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, तद्- he & महाबलः- one who is strong, महत्- great, very much, बलम्- strength, ability- महत् बलम्- महाबलम्- समा. प्रादितत्पुरुष स., जातमात्रम् शत्रुम्, रोगम्, व्याधिम्, प्रशमम् & वृद्धिम्- all in – पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of जातमात्र- at birth, at very beginning – जात- born, caused, produced- (क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. प. प.), मात्र- when used with क. भू. धा. वि. implies: merely, as soon as, no sooner than, शत्रु- enemy, adversary, रोग/ व्याधि- desease, sickness, ailment- , प्रशम- cessation, curing, mitigation- (प्र+ शम्- to extinguish, stop, sooth- शाम्यति ४ ग. प. प.) & वृद्धि- growth, increase – (वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase), नयेत्- प. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of नी- नयति- ते १ ग. उ. प. to lead, direct, take, तेन- by him/it- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्- he, it, प्राप्य- after attaining, getting- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of प्र+ आप्- ५ ग. प. प. to get, हन्यते- yeta killed, destroyed- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्- हन्ति २ ग. प. प. to strike, kill, च-and, एव- just, only, alone, अपि- also, even, न-no, not-all अव्ययs

जो माणूस आपला शत्रू आणि रोग यांचे सुरुवातीलाच दमन किंवा शमन करत नाही तो महाबलिष्ठ असला तरी ते शत्रू आणि रोग बळावल्यावर तो माणूस नाश पावतो.

९१९ — २३-०३-२०२१
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते।
जीर्यन्त्यपि हि काष्ठानि दरिद्राणां महीपते॥
.. महाभारत विदुरनीति शान्ति प-अ. २८

महीपते, श्रीमताम् लोके भोक्तुम् शक्तिः प्रायेण न विद्यते। दरिद्राणाम् (गेहे) काष्ठानि हि अपि जीर्यन्ति।

(Said by a brahmin named Ashma to King Janak) Oh King, in the world of rich people, digesting capacity is very weak, where as with people with no means to survive, even pieces of wood also get digested.

महीपते- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of महीपति- King- मही- स्त्री. लिं- earth, kingdom, पति- husband, master, lord- मह्याः पतिः- महीपतिः- ष. तत्पुरुष स., श्रीमताम् & दरिद्राणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of श्रीमत्- rich, wealthy- श्री- wealth, riches, मत्- suffix implies quality possession & दरिद्र- poor, needy, लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, people, men, a collection, group, भोक्तुम्- to enjoy, to eat or digest- पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of भुज्- भुनक्ति- भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy, use, experience, शक्तिः- ability, capacity, power, strength- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- (शक्त- क. भू. धा. वि. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, competent), विद्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of विद्- ४ ग. आ. प. to exist, to be, काष्ठानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of काष्ठम्- wood, जीर्यन्ति- ४ ग. प. प. वर्त. तृ. पु. ब. व. of जृ(दीर्घ)- १, ४ & ९ ग. प. प. & १० ग. उ. प. to be digested, dissolved (also: to grow old, wear out, perish), प्रायेण- mostly, generally, perhaps, न- no, not, हि- indeed, surely, अपि- even, also- all अव्ययs

हे राजन, बहुधा श्रीमंत लोकांकडे चांगली पचनशक्ती नसते, गरीब लोकांना लाकूडसुद्धा पचते.

९२० — २४-०३-२०२१
तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम
सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव ।
अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः क्षणेन
सोऽप्यन्य एव भवतीति विचित्रमेतत्॥
.. हितोपदेश- मित्रलाभ-१२३

(पुरुषस्य) तानि अविकलानि इन्द्रियाणि एव, नाम तद् (एव) , अप्रतिहता बुद्धिः सा (एव), वचनम् तद् एव, सः पुरुषः अर्थोष्मणा विरहितः, क्षणेन अपि अन्यः एव भवति इति एतत् विचित्रम् (अस्ति)

(In respect of an individual) All his sensory and functional organs are same without any impediment, the name is just the same, that irresistible intelligence is just the same, the speech also is just the same, but when the warmth of wealth leaves him, that very person becomes totally a different man in an instant. That indeed is a great surprise.

तानि, अविकलानि & इन्द्रियाणि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of तद्-that, it, अविकल- unimpaired, perfect- विकल- impaired- न विकल- अविकल- नञ् तत्पुरुष स., इन्द्रिय- organ of sense or function, नाम, तद्, वचनम्, एतत् & विचित्रम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of नामन्- name, तद्- that, it, वचन- speech, talk, एतद्- this & विचित्र- strange surprising, अप्रतिहता, बुद्धिः & सा- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of अप्रतिहत- unimpeded, irresistible, unaffected- न प्रतिहत- अप्रतिहत- नञ् तत्पुरुष स.- (प्रतिहत- क. भू. धा. वि. of प्रति+ हन्- affect, impede- हन्- हन्ति २ ग. प. प. to strike, kill, बुद्धि- intelligence, knowledge & तद्- she, सः (तद्)- he, पुरुषः- man, person, human, विरहितः- devoid of, deprived of- (विरहित- क. भू. धा. वि. of वि+ रह्- to be devoid of- रह्- रहति १ ग. प. प. to quit, leave)- अन्यः- another, other- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अर्थोष्मणा & क्षणेन- तृ. वि. ए. व. of अर्थोष्मन्- warmth of wealth- अर्थ- wealth, money, उष्मन्- पु. लिं.- heat, warmth- अर्थस्य उष्मा- अर्थोष्मन्- ष. तत्पुरुष स. & क्षण- a moment, shortest time, भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist, एव- just so, only, alone, अपि- even, also, इति- particle used to express very word spoken- namely, thus, so- all अव्ययs

त्या पुरुषाचे तेच धडधाकट शरीर (त्याची सर्व इंद्रिये) आहे, त्याचे नाव तेच आहे, त्याची अजिंक्य अशी तीच बुद्धी आहे, त्याचे बोलणेही तसेच आहे, पण जेंव्हा पैशाची ऊब नसते तेंव्हा ते सगळे क्षणात वेगळेच होऊन जाते हे किती विचित्र (आश्चर्यकारक) आहे ना?

९२१ — २५-०३-२०२१
देहीति वचनं श्रुत्वा हृदिस्थाः पञ्च देवताः।
मुखान्निर्गत्य गच्छन्ति श्रीह्रीधीधृतिकीर्तयः ॥
पाठभेद:
देहीति वचनद्वारा देहस्था पञ्च देवता:।
तत्क्षणादेव लीयन्ते धीह्रीश्रीकान्तिकीर्तयः ॥

देहि इति वचनम् श्रुत्वा हृदिस्थाः, (देहस्थाः) पञ्च देवताः, श्री-ह्री-धी-धृति-कीर्तयः मुखात् निर्गत्य गच्छन्ति (तत् क्षणात् एव लीयन्ते)

On hearing the word ”give” (when a man opens his mouth, uttering a word to beg for anything), five divinities (virtues) residing in his heart (body) come out through his mouth and disappear (at that very moment itself get destroyed)

देहि- प. प. आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व.- of दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, वचनम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वचन- word, talk, श्रुत्वा- on hearing- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of श्रु- शृणोति ५ ग. प. प. to hear, listen, हृदिस्थाः, पञ्च, देवताः & देहस्थाः- पु/स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of हृदिस्थ- one who is residing in the heart- हृद्- न. लिं- heart, mind- हृदि तिष्ठति इति- हृदिस्थ- उपपद तत्पुरुष स., पञ्चन्-five, देवता- divinity, deity, god & देहस्थ- one who is residing in the body- देह- body- देहे तिष्ठति इति- देहस्थः- उपपद तत्पुरुष स., श्रीह्रीधीधृतिकीर्तयः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of श्रीह्रीधीधृतिकीर्ति- wealth, shame, intelligence, brightness (firmness/ resoluteness) and fame (glory)- श्रीः च ह्रीः च धीः च धृतिः च कीर्तिः च- द्वंद्व स., मुखात् & क्षणात्- both न. लिं. पं. वि. ए. व. of मुखम्- mouth & क्षण- moment, instant, निर्गत्य- having come out- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of निस् गम्- to get out, go out, गच्छन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of गम्- १ ग. प. प. to go, तत् (तद्)- that, लीयन्ते- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ब. व. of ली- लयते- १ ग. आ. प. to vanish, disappear, इति- particle used to express very word spoken- namely, thus, so & एव- just, alone, only – both अव्ययs

जेंव्हा “दे” हा शब्द तोंडातून निघतो (याचना करतो) त्याच क्षणी हृदयात वास करणाऱ्या श्री, ऱ्ही, धी, धृति आणि कीर्ती (समृद्धी, लाज, बुद्धी, धैर्य आणि कीर्ती) या पाच देवता बाहेर निघून जातात.

९२२ — २६-०३-२०२१
धनं रूपमवैक्लव्यं धनं कुलं सुमङ्गलम्।
धनं यौवनमम्लानं धनमायुर्निरामयम् ॥

अवैक्लव्यम् रूपम् धनम् (भवति)। सुमङ्गलम् कुलम् धनम् (भवति)। अम्लानम् यौवनम् धनम् (भवति)। (तथा) निरामयम् आयुः धनम् (भवति)।

An appearance without any defects is a wealth. To be born in a very noble family is an asset. Having energetic youth is a fortune. Having an healthy life free of any diseases is indeed a wealth.

रूपम्- appearance, figure, beauty, अवैक्लव्यम्- without affliction, defect- न वैक्लव्य- अवैक्लव्य- नञ् तत्पुरुष स., कुलम्- family, race, सुमङ्गलम्- very noble, auspicious- सु- अव्यय- prefix implies good, noble, very, मङ्गल- good, auspicious, blissful, यौवनम्- youth, young age, अम्लानम्- spirited, without dejection, without fatigue- न म्लानम्- नञ् तत्पुरुष स- (म्लान- faded, dejected, exhausted- क. भू. धा. वि. of म्लै- म्लायति १ ग. प. प. to gade, wither), आयुः (आयुस्), निरामयम्- healthy, without disease, sickness- आमयः- disease, sickness- निर्गतः आमयः यस्मात् तद्- निरामयम्- बहुव्रीहि स., धनम्- wealth, money, fortune- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व.

निष्कलंक रूप हे धन आहे, चांगले घराणे हे धन आहे, उत्साही यौवन हे धन आहे आणि निरोगी आयुष्य हे धन आहे. ज्याच्याकडे या गोष्टी आहेत तो खरा श्रीमंत आहे.

९२३ — २७-०३-२०२१
रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी।
यज्जीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः॥

रोगी, चिरप्रवासी, परान्नभोजी, परावसथशायी, (मनुष्यः) यद् जीवति तद् मरणम् (मरणसदृशम् जीवनम्) यद् मरणम् सः अस्य (यदा म्रीयते तद् तस्य) विश्रामः (भवति)

A person who is suffering from (incurable) disease, one who is required to travel constantly, one who is dependent on others for his food and one who stays permanently at others’ place, his living is as good as death and his actual death is relaxation (relief).

रोगी- (रोगिन्)- one who is suffering from disease (रोगः पु. लिं.- disease, sickness), चिरप्रवासी- one who is on constant move- चिर- adjctv- long, existing from a long time, प्रवासिन्- traveller- चिरः प्रवासी- चिरप्रवासिन्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., परान्नभोजी- one who depends for food on others- पर- other, अन्नम्- food- परस्य अन्नम्- परान्नम्- ष. तत्पुरुष स. & परान्नम् भुनक्ति यः सः -परान्नभोजिन्- बहुव्रीहि स., परावसथशायी- one who sleeps at others’ place- पर- other, another, अवसथ- abode, residence, dwelling place, शायिन्- one who sleeps (शी- शेते २ ग. आ. प. to sleep, lie) परस्य अवसथः -परावसथः – ष. तत्पुरुष स. & परावसथे शेते यः सः -परावसथशायिन्- बहुव्रीहि स., सः (तद्) – he & विश्रामः- rest, relaxation, cessation, stop- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., यद्- which, तद्- that, it, मरणम्- death- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्य- his- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of इदम्- he

रोगी, नेहमी प्रवासात असणारा, परक्यांनी दिलेले अन्न खाणारा आणि परक्यांच्या जागेत झोपणारा असा माणूस जीवंतपणीच मेलेला असतो (त्याच्या जीवंतपणाला अर्थ नसतो) आणि मेल्यानंतरच त्याला विश्रांति मिळते.

९२४ — २८-०३-२०२१
आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानामनादरः।
पृथक्शय्या च नारीणामशस्त्रविहितो वधः ॥
हितोपदेश सुहृद्भेदः ८५

आज्ञाभङ्गः नरेन्द्राणाम् ब्राह्मणानाम् अनादरः पृथक्शय्या च नारीणाम् अशस्त्रविहितः वधः (एव भवति)।

For kings (for people in authority) not following their order (disobedience), for priestly class showing disrespect and for wives making them sleep on separate bed is just like a murder performed without use of any weapon.

आज्ञाभङ्गः- disobeying the order or command- आज्ञा- order, command, भङ्गः- breaking, tearing down (भंज्- भनक्ति ७ ग. प. प. to break)- आज्ञायाः भङ्गः- आज्ञाभङ्गः- ष. तत्पुरुष स., अनादरः- disrespect, disregard, dishonour, आदरः- respect, regard, honour-अन् आदरः- अनादरः- नञ् तत्पुरुष स., अशस्त्रविहितः- performed without use of any weapon- शस्त्रम्- a weapon, न शस्त्रम्- अशस्त्रम्- without weapon- नञ् तत्पुरुष स., विहितः- arranged, performed- क. भू. धा. वि. of वि+ हि- to arrange, perform- हि- हिनोति- ५ ग. प. प. to discharge, gratify, urge, अशस्त्रेण विहितः- अशस्त्रविहितः- तृ. तत्पुरुष स. & वधः- slaughter, murder, killing – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., नरेन्द्राणाम् & ब्राह्मणानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of नरेन्द्र- king, ruler- नरः- man, person, इन्द्रः- lord, master- नराणाम् इन्द्रः- नरेन्द्रः- ष. तत्पुरुष स. & ब्राह्मण- person belonging to priestly class, theologian, पृथक्शय्या- a separate bed, पृथक्- अव्यय- separately, singly, शय्या- bed- शय्या पृथक् कृतम्- पृथक्शय्या- अव्ययीभाव स., च- and, नारीणाम्- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of नारी- a woman, lady

राजांची आज्ञा मोडणे, ब्राह्मणांचा अनादर करणे आणि पत्नीने वेगळ्या अंथरुणात झोपणे हे शस्त्राविना मारण्याासारखे असते.

नरेंद्र गोळे
राजास मोडणे आज्ञा, ब्राम्हणास अनादर ।

पतीला वेगळी शय्या, शस्त्राविण असे वध ॥

९२५ — २९-०३-२०२१
प्रतिवाचमदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभूभुजे।
अनुहुङ्कुरुते घनध्वनिं नहि गोमायुरुतानि केसरी॥
.. माघः-शिशुपालवधम्- १६.२५ & – हितोपदेश सुहृद्भेद ८७

केशवः, शपमानाय चेदिभूभुजे, प्रतिवाचम् न अदत्त। केसरी घनध्वनिम् अनुहुङ्कुरुते, न हि गोमायुरुतानि (अनुहुङ्कुरुते)।

Shrikrishna did not respond to continuous abusing of King of Chedi, Shishupala. King of forest, Lion, roars back at the sound of thunder not to the cries of Jackals.

केशवः (कृष्णः)- Krishna & केसरी- (केसरिन्)- lion – both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., शपमानाय- पु. लिं. च. वि. ए. व. of शपमान- abusing, scolding, swearing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of शप्- शपति- ते, शप्यति -ते १ & ४ उ. प. to abuse, swear, blame, scold, चेदिभूभुजे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of चेदिभूभुज्- King of Chedi- Shishupala- चेदि- name of kingdom, भूः- earth, land, region- भुवम् भुनक्ति इति- भूभुज्- उपपद तत्पुरुष स., चेदेः भूभुग्- चेदिभूभुग्- ष. स. प्रतिवाचम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रतिवाच्- responding in reply- प्रति- अव्यय- in return, against, वाच्- स्त्री. लिं- talk, speech, वाचम् प्रतिकृतम्- प्रतिवाच्- अव्ययीभाव स., अदत्त- आ. प. अनद्यतनभूत तृ. पु. ए. व. of दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, घनध्वनिम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of घनध्वनिः- घनः- cloud, ध्वनिः- sound, noise, echo, घनस्य ध्वनिः- घनध्वनिः- ष. तत्पुरुष स., अनुहुङ्कुरुते- आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of ना. सा. धा. of अनुहुङ्कृ- to roar in response- कृ-करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do make, गोमायुरुतानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of -गोमायुरुतम्- cry of a Jackal, गोमायुः- Jackal, रुतम्- cry, call, गोमायोः रुतम्- गोमायुरुतम्- ष. तत्पुरुष स., न-no, not, हि-indeed, surely, नहि- not at all-all अव्ययs

चेदिराज शिशुपालाने केलेल्या निर्भत्सनेला श्रीकृष्णाने (केशवाने) प्रत्युत्तर दिले नाही. ढगांच्या गडगडाटाला सिंह डरकाळीने उत्तर देतो, कोल्हेकुईला नाही.

९२६ — ३०-०३-२०२१
क्षिप्रमायमनालोच्य व्ययमानः स्ववाञ्छया ।
परिक्षीयत एवासौ धनी वैश्रवणोपमः ॥
.. हितोपदेश सुहृद्भेदः ९५

आयम् अनालोच्य स्ववाञ्छया व्ययमानः वैश्रवणोपमः (अपि) असौ धनी क्षिप्रम् एव परिक्षीयते।

Disregarding the one’s income, one who indulges in spending as he desired, even if that wealthy person is like Vaishravana, the Lord of wealth, he will get ruined very soon.

आयम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आयः- income, revenue, arrival, अनालोच्य- without considering- अन्+ आलोच्य- नञ् तत्पुरुष स.- आलोच्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ+ लोच्- to perceive, consider, think- (लोच्- लोचते १ ग. आ. प. to see, view), स्ववाञ्छया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of स्ववाञ्छा- on one’s own desire, as one likes- स्व- on one’s own, oneself, वाञ्छा- wish, desire- स्वयाः वाञ्छा- स्ववाञ्छा- ष. तत्पुरुष स., व्ययमानः- one who is spending- व्ययमान- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of व्यय्- व्यययति- ते १० ग. उ. प. to give away, to expend, वैश्रवणोपमः- one who is like Vaishravana (the lord of wealth)- वैश्रवणः (कुबेरः)- God of wealth, उपमा- स्त्री. लि.- resemblance, equality, similarity- वैश्रवणः इव उपमा यस्य सः- वैश्रवणोपमः- बहुव्रीहि स., असौ- (अदस्)- that & धनी- (धनिन्)- rich/ wealthy person -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., परिक्षीयते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of परि+ क्षि- to ruin or decay completely- (क्षि- क्षयति १ ग. प. प. to ruin or decay) क्षिप्रम्- soon, quickly, in no time & एव- just, alone, only- both अव्ययs

जो माणूस आपले उत्पन्न किती आहे याकडे न पाहता वारेमाप खर्चाची मनासारखी उधळपट्टी करतो तो धनाढ्य कुबेर असला तरीही लवकरच क्षीण (दरिद्री) होतो.

९२७ — ३१-०३-२०२१
अपराधेsपि निःशङ्को नियोगी चिरसेवकः।
स स्वामिनमवज्ञाय चरेच्च निरवग्रहः ॥२७४॥
.. हितोपदेश- सुहृद्भेदः ९८

नियोगी चिरसेवकः, अपराधे अपि निःशङ्कः (भवति)। सः स्वामिनम् अवज्ञाय निरवग्रहः च चरेत्।

An employee or appointee, who has been working for a long time develops confidence even when he defaults in his performance and ignoring the master, he may behave without any restraint.

नियोगी (नियोगिन्)- employee, appointee- (नि+ युज्- ७ ग. उ. प. to appoint, depute), चिरसेवकः- long-serving- चिर- adjctv- long, long period, lasting, सेवकः- servant- चिरः सेवकः- चिरसेवकः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., निःशङ्कः- one who is confident, without any doubt- शङ्का- doubt, uncertainty- निर्गता शङ्का यस्य सः- निःशङ्कः- बहुव्रीहि स., निरवग्रहः- one who is free from restraint, unchecked- अवग्रह- impediment, obstacle- निर्गतः अवग्रहः यस्य सः- निरवग्रहः- बहुव्रीहि स. & सः (तद्)- he -all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., अपराधे- पु. लि. स. वि. ए. व. of अपराध- offence, fault, स्वामिनम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of स्वामिन्- master, owner, अवज्ञाय- neglecting, disrespecting, ignoring- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of प्रयोजक अव+ ज्ञा- to ignore, disrespect- (ज्ञा-जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand), चरेत्- would behave- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. चर्- चरति- to move, behave, go about, अपि- even, also & च-and- both अव्ययs

एकादा सेवक जर आपल्या मालकापाशी खूप काळापासून काम करत असला तर तो चुका झाल्या तरी निर्धास्त असतो, मालकाकडे दुर्लक्ष करतो आणि बिनधास्तपणे रहातो. अतिपरिचयात अवज्ञा होते.

९२८ — ०१-०४-२०२१
लुब्धस्य नश्यति यशः पिशुनस्य मैत्री नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः।
विद्याफलं व्यसनिन कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्त- सचिवस्य नराधिपस्य॥
.. हितोपदेश- सुहृद्भेद १०८
पाभे: लुब्धस्य- स्तब्धस्य, पिशुनस्य- विषमस्य, नष्टक्रियस्य- नष्टेन्द्रियस्य
लुब्धस्य (स्तब्धस्य) यशः, पिशुनस्य (विषमस्य) मैत्री, नष्टक्रियस्य (नष्टेन्द्रियस्य) कुलम्, अर्थपरस्य धर्मः, व्यसनिनः विद्याफलम्, कृपणस्य सौख्यम् (तथा) प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य राज्यम् नश्यति।
Reputation of a greedy (stationary) person, friendship of a slanderous (odd) person, family of a person who does not do any work (has lost his organs of sense or function), codes of conduct (religion) of a person who is after wealth, gains of education of a person addicted to vices, happiness (tranquility) of a mean person and the kingdom of a king whose councillor is uncontrollable are bound to be perished.
लुब्धस्य, स्तब्धस्य, पिशुनस्य, विषमस्य, नष्टक्रियस्य, नष्टेन्द्रियस्य, अर्थपरस्य, व्यसनिनः, कृपणस्य, प्रमत्तसचिवस्य & नराधिपस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of लुब्ध- greedy, covetous & स्तब्ध- motionless, stubborn, obstinate both- क. भू. धा. वि. of- लुभ्- लुभ्यति ४ ग. प. प. to be greedy & स्तंभ्- स्तंभते १ ग. आ. प. to stop, to be immoveable, पिशुन- slanderous, wicked, vile, विषम- odd, unequal, coarse, नष्टक्रिय- one who is unable to work & नष्टेन्द्रिय- one who has lost an organ of sense or function (no control over himself)- नष्ट- destroyed, lost, perished- क. भू. धा. वि. of- नश्- नश्यति- ४ ग. प. प. to be lost, destroyed- क्रिया- action, performance, इन्द्रियम्- organ of sense or function- नष्टा क्रिया यस्य सः- नष्टक्रियः & नष्टम् इन्द्रियम् यस्य सः- नष्टेन्द्रियः- both बहुव्रीहि स., अर्थपर- one who is after wealth- अर्थ- wealth, money, पर- to go after, consider as the best- अर्थस्य परः- अर्थपरः ष. तत्पुरुष स., व्यसनिन्- one who is addicted to vice- (व्यसन- vice, addiction), कृपण- low, mean, stingy, प्रमत्तसचिव- प्रमत्त- heedless, uncontrollable- क. भू. धा. वि. of- प्र +मद्- to be heedless, mad- (मद्- माद्यति ४ ग. प. प. to be drunk, maf, सचिव- councillor, minister- प्रमत्तः सचिवः- प्रमत्तसचिवः विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., & नराधिप- king, ruler- नर- man, human, अधिप-master, lord- नराणाम् अधिपः- नराधिपः – ष. तत्पुरुष स., यशः (यशस्)- fame, glory, reputation, कुलम्- race, family, सौख्यम्- happiness, well-being, विद्याफलम्- gains of education- विद्या- स्त्री. लिं.- education, knowledge, skill, फलम्- न. लिं.- result, gain, fruit- विद्यायाः फलम्- विद्याफलम्- ष. तत्पुरुष स. & राज्यम्- kingdom, State- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., मैत्री- friendship, goodwill- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., धर्मः- codes of conduct, religion- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., नश्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of नश्- ४ ग. प. प. to be lost, destroyed

लोभी (किंवा स्तब्ध ) माणसाचा नावलौकिक, पिशाच वृत्तीच्या (किंवा विक्षिप्त) माणसाची मैत्री, अपंग किंवा निष्क्रिय माणसाचे कुटुंब, दरिद्री माणसाचा धर्म, व्यसनी माणसाचे शिक्षण, कंजूस माणसाचे सुख आणि उन्मत्त मंत्री असलेल्या राजाचे राज्य या गोष्टी नाश पावतात.

९२९ — ०२-०४-२०२१
चिकित्सकज्योतिषमान्त्रिकाणां
गृहे गृहे भोजनमादरेण।
अन्यानि शास्त्राणि सुशिक्षितानि
पानीयमात्रं न तु दापयन्ति॥

चिकित्सकज्योतिषमन्त्रिकाणाम् गृहे गृहे आदरेण भोजनम् दापयन्ति। अन्यानि सुशिक्षितानि शास्त्राणि पानीयमात्रम् न तु (दापयन्ति)।

Physicians, astrologers and sorcerers are entertained in every household with respect by offer of food. Rest of the professionals, however well-trained they are, do not get even offer of a glass of water!

चिकित्सकज्योतिषमन्त्रिकाणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of चिकित्सकज्योतिषमन्त्रिक- a physician, a astrologer and a sorcerer- चिकित्सकः- physician, doctor, ज्योतिषः- astrologer, मन्त्रिकः- one who is conversant with charms or spells- चिकित्सकः च ज्योतिषः च मन्त्रिकः च- द्वंद्व स., गृहे- न. लिं. स. वि. ए. व. of गृह- house, abode, home- गृहे गृहे- every house, आदरेण- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of आदर- respect, honour, भोजनम् & पानीयमात्रम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भोजन- meal, food, that which is enjoyed & पानीयमात्र- even a drink, only a drink- पानीय- water, any drink, that which is to be drunk- (also पातव्य, पेय – कर्मणि वि. धा. सा. वि. of पा- पिबति१ ग. प. प. to drink), मात्र- adjctv- an affix implies: as much as, even, only, दापयन्ति- cause to give, offer- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ब. व. of दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, अन्यानि, सुशिक्षितानि & शास्त्राणि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of अन्य- adjctv- other, another, सुशिक्षित- well- trained, well- educated- सु- अव्यय- suffix implies: well, good, noble- शिक्षित- trained, educated, studied- क. भू. धा. वि. of शिक्ष्- शिक्षते- १ ग. आ. प. to learn, study & शास्त्र- any department of knowledge, science scripture, न- no, not, तु- but, on the other hand- न तु- not even-all अव्ययs

वैद्य, ज्योतिषी आणि मांत्रिक यांना घरोघरी आदराने भोजन दिले जाते, इतर शास्त्रांचे शिक्षण घेतलेल्या लोकांना कोणी प्यायला पाणीसुद्धा देऊ करत नाही.

नरेंद्र गोळे
चिकित्सक ज्योतिष मांत्रिकांसी
घरोघरी भोजन लोक देती।
न अन्य तज्ञास कुणी कधीही

विचारती पेय, पुसे कुणीही॥ – उपेंद्रवज्रा

९३० — ०३-०३-२०२१
न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति
यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यं
यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत
तद्वै मित्रं संगतानीतराणि ॥
.. महाभारत. विदुरनीति ३६-३७

यस्य कोपाद् (यद्) बिभेति, यद् मित्रम् वा शङ्कितेन उपचर्यम् न तद् मित्रम् (भवति)। यस्मिन् मित्रे पितरि इव आश्वसीत तद् वै मित्रम् (भवति)। इतराणि संगतानि (भवन्ति)।

One who gets scared about anger of his friend or the friend who has to be dealt with caution (suspicion), he is no friend at all. A friend on whom one can have confidence like that on his father, he indeed is a friend. Others are mere a group of people (acquaintances).

यस्य- whose- पु. लि. ष. वि. ए. व. of यद्-who, कोपाद्- पं. वि. ए. व. of- कोप- anger, बिभेति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भी- ३ ग. प. प. to fear, to be afraid of, यद्- who, मित्रम्- friend, तद्- that, it & उपचर्यम्- one who is to served- (उपचर्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of उप+ चर्- to serve, attend- चर्-चरति १ ग. प. प. to walk, move, – all in- न. लि. प्र. वि. ए. व., शङ्कितेन- with caution, suspicion- तृ. वि. ए. व. of शङ्कित- doubted, suspected- क. भू. धा. वि. of शङ्क्- शङ्कते १ ग. आ. प. to doubt, hesitate, यस्मिन् & मित्रे- both in न. लिं. स. वि. ए. व. of यद्- who & मित्रम्- friend, पितरि- पु. लिं. स. वि. ए. व. of पितृ- father, parent, आश्वसीत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of आ+ श्वस्- to believe, have confidence, take courage- श्वस्- श्वसिति २ ग. प. प. to breathe, इतराणि & संगतानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of इतर- other, another & संगत- assembled, collected, filled together, acquainted- क. भू. धा. वि. of- सं+ गम्- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go), वा- or, न- no, not, वै- surely, indeed & इव- like, similar to- all अव्ययs

ज्या मित्राच्या रागाची भीती वाटत असेल तो मित्रच नाही, ज्या मित्राबरोबर सांभाळून रहावे लागत असेल तो मित्रच नाही. ज्याच्यावर पित्यासारखा विश्वास असतो तोच खरा मित्र असतो, बाकीचे सगळे फक्त सोबत रहाणारे असतात.


९३१ — ०४-०४-२०२१
बन्धाय विषयाssसक्तं मुक्त्यै निर्विषयं मनः।
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ॥
.. चाणक्यनीतिदर्पण–१३.११
पाठभेद: बन्धमोक्षयोः = रोगसौख्ययोः

मनुष्याणाम् बन्धमोक्षयोः (रोगसौख्ययोः) मनः एव कारणम् (भवति), विषयाssसक्तम् मनः बन्धाय (तथा) निर्विषयम् मनः मुक्त्यै (भवति)।

For men, mind alone is responsible to get entangled or get liberated. A mind getting perpetually attached to sensory pleasures is a cause of entanglement (diseases) and freedom from sensory pleasures is way to liberation (happiness/ well-being)

मनुष्याणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of मनुष्य- man, person, human, बन्धमोक्षयोः & रोगसौख्ययोः- पु/न. लिं. ष. वि. द्वि. व. of बन्धमोक्षः- entanglement and liberation- बन्धः च मोक्षः च & रोगसौख्यः disease and good health (happiness)- रोगः च सौख्यः च – both द्वंद्व स, मनः (मनस्)- mind, heart, कारणम्- cause, reason, विषयाssसक्तम्- perpetually attached to sensory pleasures- विषय- sensory pleasure, subject, आसक्तम्- perpetually attached- आसक्त- क. भू. धा. वि. of आ+ संज्- to get involved, interested- संज्- सजति १ ग. प. प. to stick, cling- विषये आसक्तः- विषयाssसक्तः स. तत्पुरुष स. & निर्विषयम्- free from sensory pleasures- निर्गतम् विषयम् यस्मात् तद्- निर्विषयम्- बहुव्रीहि स. or निर्गतम् विषयम्- निर्विषयम्- व्याधि. प्रादितत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., बन्धाय & मुक्त्यै- च. वि. ए. व. of बन्ध- पु/न. लिं.- entanglement, confinement, tie & मुक्ति- स्त्री. लिं.- liberation, freedom, deliverance, एव-अव्यय- just, alone, only.

माणसाची बंधने किंवा त्यापासून मुक्ती या गोष्टी त्याच्या मनामुळेच होतात. विषयासक्तीमुळे ( हव्यासामुळे) मन त्यात बांधले जाते (अडकून पडते) आणि त्या इच्छा सोडून दिल्या की मोकळे होते.

९३२ — ०५-०४-२०२१
आकाशमुत्पततु गच्छतु वा दिगन्तम्
अम्मोनिधिं विशतु तिष्ठतु वा यथेच्छम्।
जन्मान्तरार्जितशुभाशुभकृन्नराणां
छायेव न त्यजति कर्मफलानुबन्धः॥

(मनुष्यः) आकाशम् उत्पततु वा दिगन्तम् गच्छतु, अम्मोनिधिम् विशतु वा यथेच्छम् तिष्ठतु, नराणाम् जन्मान्तरार्जितशुभाशुभकृत् कर्मफलानुबन्धः (तान्) छाया इव न त्यजति।

One may fly off to sky or go off to remote distance till the end of the horizon or take shelter in the ocean or may go to any place of his choice, the consequential fruits of good and bad deeds that have been done during past births of men do not leave them just like a shadow.

नराणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of नर- man, human, person, कर्मफलानुबन्धः & जन्मान्तरार्जितशुभाशुभकृत् bothin- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of कर्मफलानुबन्ध- consequential fruits of deed- कर्मन्- deed, work, doing, फल- result, earning, fruit, अनुबन्धः- consequence, follow up, result- कर्मनः फलम्- कर्मफलम् & कर्मफलस्य अनुबन्धः- कर्मफलानुबन्धः- both ष. तत्पुरुष स. & जन्मान्तरार्जितशुभाशुभकृत्- consequential fruits of good and bad deeds of past births- जन्मन्- न. लिं- life, birth, अन्तर्- अव्यय- between, amongst, अर्जित- earned, gained, credit- क. भू. धा. वि. of अर्ज्- अर्जति १ ग. प. प. to earn, gain, शुभ- good, auspicious, न शुभ- अशुभ- bad, wicked- नञ् तत्पुरुष स., जन्मानि अन्तर्कृत्य- जन्मान्तर्- amongst other births, earlier lives- अव्ययीभाव स.- जन्मान्तरेषु अर्जितम्- जन्मान्तरार्जितम्- स. तत्पुरुष स, शुभम् च अशुभम्- शुभाशुभम्- द्वंद्व स.- जन्मान्तरार्जितम् शुभाशुभम्- जन्मान्तरार्जितशुभाशुभम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & जन्मान्तरार्जितशुभाशुभम् कृतः यः सः- जन्मान्तरार्जितशुभाशुभकृत्- बहुव्रीहि स., आकाशम्, दिगन्तम् & अम्मोनिधिम्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आकाशः- sky, space, दिगन्तः- end of horizon, end of direction- दिश्- स्त्री. लिं- direction, cardinal point- दिशः अन्तः – दिगन्तः- ष. तत्पुरुष स. & अम्मोनिधिः- ocean, sea- अम्भस्- न. लिं.- water, निधिः- reservoir, treasure- अम्भसाम् निधिः- ष. तत्पुरुष स., उत्पततु, गच्छतु, विशतु & तिष्ठतु- all प. प. आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of उद्+ पत्- to fly, jump up, ascend- (पत्- पतति १ ग. प. प. to fall, come down), गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, विश्- विशति ६ ग. प. प. to enter, penetrate, settle down & स्था-तिष्ठति -१ ग. प. प. to stay, stand, यथेच्छम्- according to the wish, desire- यथा- अव्यय- like, as- इच्छा- wish, desire- इच्छाम् अनुसृत्य- अव्ययीभाव स., छाया- shadow, reflection- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., त्यजति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of त्यज्- १ ग. प. प. to leave, abandon, इव- like, similar to, न- no, not, वा- or, and-all अव्ययs

माणूस आकाशात उडून जावो, क्षितिजाच्या पलीकडे जावो, समुद्रात जाऊन राहो, त्याची इच्छा असेल तिथे जाऊन राहूदे, पण त्याने जन्मजन्मांतरी केलेल्या चांगल्या आणि वाईट कर्मांची फळे त्याला कधीही सोडून जात नाहीत, ती सावलीसारखी त्याच्यासोबत रहातात.

नरेंद्र गोळे
आकाशि जाय उडुनी अथवा दिगंती
राहो समुद्रतळि वा बुडुनी तळांती ।
जन्मांतरी अरजली फळ सुकृताची

छायेपरी, त्यजति सोबत ना नराची ॥ – वसंततिलका

९३३ — ०६-०४-२०२१
आत्मद्वेषात् भवेन्मृत्यु: परद्वेषात् धनक्षय: ।
राजद्वेषात् भवेन्नाशो ब्रह्मद्वेषात् कुलक्षय:॥
.. चाणक्यनीतिदर्पण अ. १० श्लो.११

आत्मद्वेषात् (मनुष्यस्य) मृत्यु: भवेत्, परद्वेषात् धनक्षय: (भवेत्), राजद्वेषात् नाशः भवेत् (तथा) ब्रह्मद्वेषात् कुलक्षय: (भवेत्)।

Self-hate would drive one towards his death, hating others would lead to loss of wealth, enmity towards the ruler would result in one’s own ruin and hostility towards the supreme-being (self- realised person or learned) would eliminate one’s own family.

आत्मद्वेषात्, परद्वेषात्, राजद्वेषात् & ब्रह्मद्वेषात्- all in पु. लिं. पं. वि. ए. व. of आत्मद्वेष- self hate, hostility towards self- आत्मन्- पु. लिं.- self, one’s own, द्वेष- hate, enmity, hostility- आत्मनि द्वेषः, परद्वेष- hostility towards others- पर- other, another- परेषु द्वेषः, राजद्वेष- hostility towards the ruler (King)- राजन्- पु. लिं.- King- राज्ञि द्वेषः & ब्रह्मद्वेष- hatred towards learned, intellect, the Supreme- ब्रह्मन्- न. लिं.- learned, intellect, the Supreme- ब्रह्मनि द्वेषः- all four स. तत्पुरुष स, मृत्यु:- death धनक्षय:- loss of wealth- धन- wealth, money, क्षय- destruction, loss- धनस्य क्षयः- धनक्षय:- ष. तत्पुरुष स, नाशः- destruction & कुलक्षय: – elemination of the family/ race- कुल- family, race – कुलस्य क्षय: – ष. तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., भवेत्- would occur- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, happen

स्वतःचाच द्वेष करणारा माणूस मरणाकडे जातो. दुसऱ्याचा द्वेष करणाऱ्याच्या संपत्तीचा क्षय होतो, राजाचा द्वेष करणाऱ्याचा नाश होतो आणि परब्रह्माचा द्वेष करणाऱ्याच्या कुटुंबाची हानी होते. म्हणून माणसाने कुणाचाही द्वेष करू नये.

९३४ — ०७-०४-२०२१
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै शक्तो वोढुं न तथान्ये महीजाः ।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ॥
.. महाभारत- विदुरनीति ३६.३४

नृपते, स्यन्दनः सूक्ष्मः अपि (तस्य काष्ठम्) भारम् वोढुम् शक्तः (भवति), तथा अन्ये महीजाः वै (भारम् वोढुम् शक्तः) न (भवन्ति)। एवम् महाकुलीनाः युक्ताः भारसहाः भवन्ति, तथा अन्ये मनुष्याः (भारसहाः) न (भवन्ति)।

Oh King, even if a chariot is of delicate frame (size), it is capable of carrying heavy load (due to quality of the special wood). This is not possible (with use of timber) from other ordinary trees. In the same manner persons born in the families with high descent are endowed with capabilities to carry out major tasks, like of which, other people will not be able to do.

नृपते- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of नृपतिः- नृ- man, person- नृणाम् पतिः- नृपतिः- ष. तत्पुरुष स., स्यन्दनः- chariot, one which moves swiftly, सूक्ष्मः- adjctv- delicate, small, subtle, & शक्तः- capable- क. भू. धा. वि. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, competent- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., भारम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भारः- load, burden, वोढुम्- to carry, pull, bear- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of वह्- वहति १ ग. प. प. to carry, bear, महाकुलीनाः, महीजाः, युक्ताः, भारसहाः, अन्ये & मनुष्याः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of महाकुलीन- a person of very high descent- कुलम्- family, race, कुलीन- a person from good family- महत्- adjctv- high, great- महान् कुलीनः- महाकुलीनः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., महीज- tree- मही- earth, soil- मह्याम् जायते इति- महीजः- उपपद तत्पुरुष स., युक्त- capable, endowed with, possessing- क. भू. धा. वि. of युज्- यनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to furnish, endowed with, to use, भारसह- capable of carrying load- भार- load, weight, भारम् सहते इति- भारसहः- उपपद तत्पुरुष स., अन्य- other, another & मनुष्य- man, person, वै- indeed, surely, एवम्- in this manner, this, अपि- also, even, न-no, not, तथा- like that, in that manner- all अव्ययs

अरे राजन्, एकादा किरकोळ रथसुद्धा (त्याच्या उत्कृष्ट प्रतीच्या लाकडामुळे) जड ओझे वाहून नेऊ शकतो पण सामान्य लाकडांना ते झेपत नाही. त्याचप्रमाणे महान कुळातले लोक मोठ्या जबाबदारीचा भार पेलू शकतात, पण सामान्य लोक ते करू शकत नाहीत.


९३५ — ०८-०४-२०२१
माता च मातृभूमिश्च मातृभाषा च मानवम्।
महन्तं कुर्वते तासामृणं निर्यातयेत्तु कः ॥

मानवम्, माता च मातृभूमिः च मातृभाषा च महन्तम् कुर्वते। तासाम् ऋणम् तु कः निर्यातयेत्?

The mother, the motherland and the mother-tongue makes a man great. Who can really pay back their indebtedness?

मानवम् & महन्तम्- both in- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मानव-man, person & महत्- great, bog, noble, माता- (मातृ)- mother, मातृभूमिः- motherland- भूमिः- land, place, earth- मातुः भूमिः- मातृभूमिः & मातृभाषा- mother-tongue- भाषा- language- मातुः भाषा- मातृभाषा- both- ष. तत्पुरुष स., कुर्वते- आ. प. वर्त. तृ. पु. ब. व. of कृ- करोति- कुरुते- ८ ग. उ. प. to do, make, तासाम्- their- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of तद्-she, ऋणम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of ऋण- debt, obligation, कः- who पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्, निर्यातयेत्- प्रयोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of निस्+ यत्- निर्यातयति- ते- to pay back, return- (यत्-यतते १ ग. आ. प. to attempt, strive), तु- but, on the other hand, च-and- both अव्ययs

आई, मातृभूमी आणि मातृभाषा माणसाला महान करतात, त्यांचे ऋण कोण फेडू शकेल?

नरेंद्र गोळे
माणसाला करे थोर, मायभू, मायबोलिही।

मायेचे कर्जही मोठे, कोण फेडू शके बरे?॥

९३६ — ०९-०४-२०२१
कीर्तिर्हि पुरुषं लोके संजीवयति मातृवत्।
अकीर्तिर्जीवितं हन्ति जीवतोपि शरीरिणः ॥
महाभारत- वनपर्व

कीर्तिः हि पुरुषम् लोके मातृवत् संजीवयति। अकीर्तिः शरीरिणः जीवतः अपि जीवितम् हन्ति।

Fame or honour alone nourishes or nurtures a man like a mother in this world. Even if a person is living, getting into disgrace, practically kills him. (Disgraceful life is as good as death)

कीर्तिः- fame, glory & अकीर्तिः- disgrace, humiliation- न कीर्तिः- नञ् तत्पुरुष स.- both- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., लोके-स. वि. ए. व. of लोक- पु/न. लिं- world, earth, मातृवत्- like a mother- मातृ- mother, वत्- अव्यय- an affix added to noun denotes similarity, likeness, संजीवयति- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of सं+ जीव्- cause to nurture, restore to life- (जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive), शरीरिणः & जीवतः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of शरीरिन्- one who has body, living & जीवत्- living- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of जीव्- see above, पुरुषम् & जीवितम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पुरुष- a man, a person & जीवित- one who is alive- क. भू. धा. वि. of जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, हन्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्- २ ग. प. प. to kill, strike, अपि-also, even, हि- indeed, surely- both अव्ययs

नावलौकिक माणसाचे आईसारखे संगोपन करते. नावलौकिक खराब झाला तर त्याला जीवंतपणीच (मेल्याहून) मेल्यासारखे वाटते.


९३७ — १०-०४-२०२१
यथास्त्ररहिते पुंसि वृथा शौर्यपरिग्रहः।
तथोपन्यासहीनस्य वृथा शास्त्रपरिग्रहः ॥
.. यशस्तिलकचम्पूकाव्यम्

यथा अस्त्ररहिते पुंसि शौर्यपरिग्रहः वृथा (भवति), तथा उपन्यासहीनस्य शास्त्रपरिग्रहः वृथा (भवति)।

Just like for a unarmed person, showing off his heroism is foolhardy, in the same way having knowledge of science or holy Scriptures without ability impart it to others, is a waste of time for a person.

अस्त्ररहिते & पुंसि- पु. लिं. स. वि. ए. व. of अस्त्ररहित- unarmed, one who is devoid of weapon- अस्त्र- weapon, रहित- devoid of, without- क. भू. धा. वि. of रह्- रहति- १ ग. प. प. to quit, leave, abandon- अस्त्रेण रहितः- अस्त्ररहितः- तृ. तत्पुरुष स. & पुंस्- man, human, person, शौर्यपरिग्रहः- showing off his heroism- शौर्य- bravery, valour, heroism, परिग्रहः- putting on, holding, entertaining- शौर्यस्य परिग्रहः- शौर्यपरिग्रहः & शास्त्रपरिग्रहः- study of science or sacred text, scripture- शास्त्रम्- science, sacred text, scripture & परिग्रहः- acceptance, holding- शास्त्रस्य परिग्रहः- शास्त्रपरिग्रहः- both in ष. तत्पुरुष स. & both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., उपन्यासहीनस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of- उपन्यासहीन- inability to impart it to others- उपन्यास- introduction, perception, ability to impart it, हीन- devoid of, without- क. भू. धा. वि. of हा-जहाति २ ग. प. प. to quit, leave, abandon- उपन्यासे हीनः- उपन्यासहीनः- स. तत्पुरुष स.,वृथा- in vain, useless, to no purpose, यथा- like which, similar to which & तथा- like that, in the same way- all अव्ययs

ज्याप्रमाणे हातात शस्त्र नसतांना शौर्य दाखवणे व्यर्थ आहे त्याचप्रमाणे शास्त्राचे ज्ञान (कुणाला) देत नसेल तर ते असणे व्यर्थ आहे.

नरेंद्र गोळे
नसता अस्त्र हाताशी व्यर्थ शौर्य प्रदर्शन ।

ज्ञानदानाविना तैसा व्यर्थच शास्त्र संग्रह ॥ – अनुष्टुप्‌

९३८ — ११-०४-२०२१
निष्पक्षपातमुत्कृष्टो गुणं दोषं च निर्णयेत्।
सुरूपं वा कुरूपं वा मुकुरो हि प्रदर्शयेत् ॥
.. दृष्टान्तशतकम्

उत्कृष्टः निष्पक्षपातम् गुणम् दोषम् च निर्णयेत्। सुरूपम् वा कुरूपम् वा मुकुरः हि प्रदर्शयेत्।

A qualified person should impartially decide virtue or quality and fault or shortcoming. Fairness or beauty and ugliness (of any object) would be exhibited by a mirror alone.

उत्कृष्टः & मुकुरः- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of उत्कृष्ट- qualified, excelled, enhanced, prominent- क. भू. धा. वि. of उद्+ कृष्- to excel, increase, draw up- (कृष्- कर्षति १ ग. प. प. to draw, pull) & मुकुर- mirror, looking glass, गुणम्- quality, virtue, दोषम्- fault, shortcoming, निष्पक्षपातम्- (पक्षपातः- partiality, siding with one- निस्-अव्यय- prefix to verb or noun implies: devoid of, absence of- पक्षपातम् निष्कृत्य- निष्पक्षपातम्- अव्ययीभाव स.), सुरूपम्- beauty, good figure, appearance & कुरूपम्- ugliness, deformation- (सुभगम् रूपम्- सुरूपम् & कुत्सितम् रूपम्- कुरूपम्- both समा. प्रादितत्पुरुष स.)- all in पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व., निर्णयेत् & प्रदर्शयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of निस्+ नी- to resolve, decide, ascertain- (नी- नयति-ते १ ग. उ. प. to carry, conduct, bring) & प्रयोजक of प्र+ दृश्- प्रदर्शयति-ते to show, exhibit- (दृश्- पश्यति १ ग. प. प. to see, look at), हि-indeed, surely, च-and, वा- or, and- all अव्ययs

उत्कृष्ट (प्रतिष्ठित) माणसानेच गुण व दोष यांचा निःपक्षपातपणे निर्णय करावा आणि आरशानेच सौंदर्य किंवा कुरूपता दाखवावी.

नरेंद्र गोळे
निष्पक्षेच करावेत गुण वा दोष निर्णय ।

सुरुपा कुरूपा न्याय आरसाच करू शके ॥

९३९ — १२-०४-२०२१
यः कश्चिदप्यसम्बद्धो मित्रभावेन वर्तते।
स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत् परायणम् ॥
महाभारत. विदुरनीति ३६-३८

यः कश्चिद् अपि असम्बद्धः, (तम्), मित्रभावेन वर्तते, सः एव (तस्य) बन्धुः, तद् (तस्य) मित्रम्, सा (तस्य) गतिः (तथा) तद् (तस्य) परायणम्।

If, someone who is not related to him (a stranger), behaves with him like a friend, he certainly is his relative (kinsman), he is his friend, he is his refuge (recourse) and he alone is dependable (devoted one).

यः-(यद्)- who, कश्चिद्-(कः चित्)- someone, असम्बद्धः – unrelated person, stranger- सम्बद्धः- relative, kinsman- न सम्बद्धः- असम्बद्धः- नञ् तत्पुरुष स., बन्धुः- brother, relative, kinsman & सः (तद्)- he- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सा (तद्)- she & गतिः- refuge, recourse, way- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., तद्- that, it, मित्रम्- a friend & परायणम्- one that is dependable, devoted- (परा+ अय्- to have recourse to, to retreat to- अय्- अयते १ ग. आ. प. to go, prosper)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., मित्रभावेन- तृ. वि. ए. व. of मित्रभाव- as a friend, friendly manner- मित्रम्-न. लिं.- friend, भाव- manner, being, state- मित्रम् इव भावम्- मित्रभावम्- उपपद तत्पुरुष स., वर्तते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृत्- १ ग. आ. प. to behave, to be, अपि-even, also, एव- alone, only, just- both अव्ययs

जर एकादा माणूस कसलाही संबंध नसतांनासुद्धा मित्रत्वाच्या भावनेने वागत असेल तर तोच खरा बांधव, खरा मित्र व विश्वासू असतो आणि तोच आश्रय देईल.


९४० — १३-०४-२०२१
अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्।
अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः ॥अ॥
करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः।
तस्मादनिर्वेदकृतं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम् ॥ब॥
रामायण-सुन्दरकान्ड ५.१२.१० & ११

अनिर्वेदः श्रियः मूलम् (अस्ति), अनिर्वेदः परम् सुखम् (अस्ति), अनिर्वेदः हि सततम् सर्वार्थेषु प्रवर्तकः (भवति), (जन्तुः) यद् कर्म च करोति, सः (अनिर्वेदः) जन्तोः (तद् कर्म) सफलम् करोति। तस्मात् अहम् उत्तमम् अनिर्वेदकृतम् यत्नम् चेष्टे।

(Said by Hanuman to reassure himself when he was on the verge of giving up search, being under deep depression for not able to find Sita anywhere)
Non-despondency or self confidence is the basis of prosperity, wealth. It is great bliss. It is indeed always instrumental in fulfillment of all projects (purposes). Whichever work a person does, self-reliance and confidence makes it successful. Therefore, I will endeavour to do the best possible effort with full self-confidence.

अनिर्वेदः- Non-despondency or depression, self-confidence, self-reliance- वेद- knowledge, understanding- निस्- अव्यय- affix implies absence, devoid of- निर्वेदः- despondency, depression, disgust, grief- न निर्वेदः- अनिर्वेदः- नञ् तत्पुरुष स., प्रवर्तकः- instrumental, initiator, prompter & सः (तद्)- he- all in पु. लिं. प्र. वि. ए..व., श्रियः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए..व. of श्री- prosperity, wealth, मूलम्- basis, root, परम्- greatest, excellent, big & सुखम्- joy, happiness- all in न. लिं. प्र. वि. ए..व., सर्वार्थेषु- पु/न. लिं. स. वि. ब..व. of सर्वार्थ- all or entire project, purpose- सर्व- adjctv- all, अर्थ- project, purpose, meaning, wealth- सर्वः अर्थः- सर्वार्थः- समा. प्रादितत्पुरुष स., जन्तोः- पु. लिं. ष. वि. ए..व. of जन्तुः- living being, creature, man, person, करोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, तस्मात्- therefore, for that reason- पं. वि. ए..व. of तद्- that, it, अहम्- प्र. वि. ए..व. of अस्मद्- I, we, यद्, कर्म, सफलम्, उत्तमम्, अनिर्वेदकृतम् & यत्नम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए..व. of यद्- which, what, कर्मन्- work, duty, assignment, सफल- successful, with positive result- फल- fruit result- फलेन सह- सफलः- सह बहुव्रीहि स., उत्तम- the best, excellent, foremost, अनिर्वेदकृत- done with full confidence, without despondency- अनिर्वेद- see above, कृत- done, made- क. भू. धा. वि. of- कृ- see above, अनिर्वेदेन कृतम्- अनिर्वेदकृतम्- तृ. तत्पुरुष स. & यत्नम्- effort, action, endeavour, चेष्टे- प्र. पु. ए. व. of चेष्ट्- चेष्टते १ ग. आ. प. to make effort, endeavour, exert, सततम् – constantly, always, eternally, हि-indeed, surely, च- and- all अव्ययs

आत्मविश्वास हा समृद्धीचा मूलाधार असतो, आत्मविश्वासामधून परमसुख मिळते, त्यामुळे सगळ्या योजना सफळ होतात, तो जे कोणते काम हातात घेतो ते पूर्ण करतो, म्हणून मी पूर्ण आत्मविश्वासासह शक्य तेवढे सगळे प्रयत्न करेन. सीतेला शोधायला गेलेला मारुती असे स्वतःलाच सांगतो.

९४१ — १४-०४-२०२१
अयशस्यमनायुष्यं परदाराभिमर्शनम् ।
अर्थक्षयकरं घोरम् पापस्य च पुनर्भवम् ॥
.. रामायण युद्धकाण्ड ३५.१५

परदाराभिमर्शनम् अयशस्यम् (अस्ति)।(तद्) अनायुष्यम् (अस्ति)। (तद्) अर्थक्षयकरम् (तथा) घोरम् पापस्य च पुनर्भवम् (अस्ति)

Outraging the modesty of other’s wife is disgraceful. It will cause loss of life and also cause loss of wealth. It will result in commitment of terrible sin.

परदाराभिमर्शनम्- outraging the modesty of other’s wife- पर- adjctv- other, another, दारा- wife, अभिमर्शनम्- assault, outraging, carnally touching or embracing- (अभि+ मृश्- to assault- मृश्- मृशति ६ ग. प. प. to touch, rub), अयशस्यम्- disgraceful, infamy- (यशस्- न. लिं.- fame, respect- न यशस्- अयशस्- नञ् तत्पुरुष स.), अनायुष्यम्- that reduces the lifespan- आयुष्यम्- promoting long life- अन् आयुष्यम्- नञ् तत्पुरुष स., अर्थक्षयकरम्- causing loss of wealth- अर्थ- wealth money, purpose, क्षय- decay, loss, करम्- causing, doing- अर्थस्य क्षयम्- अर्थक्षयम्- ष. तत्पुरुष स. & अर्थक्षयम् करोति इति- अर्थक्षयकरम्- उपपद तत्पुरुष स., घोरम्- terrible, frightful, पापस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of पापम्- sin, पुनर्भवम्- recurrence, repetition- (पुनर्- अव्यय- again, भव- being, producing- भवम् पुनर्कृत्य- अव्ययीभाव स.)- all in न. लिं. प्र. वि. ए.त्रव. च- and,

परस्त्रीशी दुर्व्यवहार नाचक्की करतो, आयुष्याचा नाश करतो, संपत्तीचा क्षय करतो आणि त्यामुळे घोर पापे घडतात.


९४२ — १५-०४-२०२१
चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम् ।
अर्थाः समतिवर्तन्ते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥
.. महाभारत. विदुरनीति ३६-३८

यथा हंसाः शुष्कम् सरः (समतिवर्तन्ते तथा), चलचित्तम्, अनात्मानम्, इन्द्रियाणाम् वशानुगम् (मनुष्यम्) अर्थाः समतिवर्तन्ते।

Success or means of wealth bye pass a person who has fickle mind, one who does not have confidence in himself and the one who is completely surrendered to his sensory pleasures (organs), in a similar manner as swans avoid a parched up lake.

हंसाः & अर्थाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of हंस- swan & अर्थ- wealth, money, achievement, purpose, means, शुष्कम् & सरः- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शुष्क- dry, parched up- क. भू. धा. वि. of शुष्- शुष्यति ४ ग. प. प. to be dry, parched up & सरस्- lake, pool, चलचित्तम्, अनात्मानम्, वशानुगम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of चलचित्तः- fickle-minded, unsteady mind, चल- adjctv- moving, shaky, unsteady, चित्त- mind, heart- चलम् चित्तम् यस्य सः- चलचित्तः- बहुव्रीहि स., अनात्मान्- soulless, one not having confidence in himself- आत्मान्- oneself, soul, अन् आत्मान्- अनात्मान्- नञ् तत्पुरुष स. & वशानुग- under influence or control, वश- adjctv- under control, अनुग- follower, servant- अनु- अव्यय- after, along, towards- अनु गच्छति इति- अनुगः- उपपद तत्पुरुष स.- वशस्य अनुगः यः सः -वशानुगः- बहुव्रीहि स., इन्द्रियाणाम्- न. लिं. ष. वि. ब. व. of इन्द्रिय- organ of sensory pleasure, समतिवर्तन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of सं+ अति+ वृत्- to bye pass, to go beyond, to avoid- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, remain), यथा- अव्यय- like which, in the same manner

ज्याप्रमाणे हंस पक्षी कोरड्या तलावाला टाळून पुढे निघून जातात त्याचप्रमाणे संपन्नता चंचल वृत्तीच्या, आत्मविश्वास नसलेल्या, इंद्रियांना शरण गेलेल्या माणसाला टाळते.

९४३ — १६-०४-२०२१
शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् ।
सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते ॥
.. विवेकचूडामणिः २५

शास्त्रस्य (तथा) गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् सा सद्भिः श्रद्धा कथिता (भवति)। यया वस्तु उपलभ्यते।

Acceptance by factual knowledge what the books of knowledge have said and what the teacher has taught, that is called faith by the sages or noble people, by means of which, one is able to achieve his desired goal.

शास्त्रस्य & गुरुवाक्यस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of शास्त्रम्- scripture, science, any department of knowledge & गुरुवाक्यम्- advice or instruction of a teacher, elder- गुरु- a teacher, elder, वाक्यम्- sentence, saying, teaching- गुरोः वाक्यम्- गुरुवाक्यम्- ष. तत्पुरुष स., सत्यबुद्ध्यवधारणम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सत्यबुद्ध्यवधारण- acceptance by factual knowledge- सत्य- adjctv- truth, factual, बुद्धि- knowledge, intelligence, understanding, अवधारणम्- determination, ascertainment, affirmation, acceptance- सत्या बुद्धिः- सत्यबुद्धिः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & सत्यबुद्ध्या अवधारणम्- सत्यबुद्ध्यवधारणम्- तृ. तत्पुरुष स., सा, श्रद्धा & कथिता- all in स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्- she, श्रद्धा- faith, belief & कथिता- said, told, narrated- (कथित- क. भू. धा. वि. of कथ्- कथयति- ते १० ग. उ. प. to say, tell, mention), सद्भिः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of सत्- noble, good, virtuous, यया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद्- which, what, वस्तु- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- a reality, a thing in general, matter, object, उपलभ्यते- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+ लभ्- लभते १ ग. आ. प. to helps to acquire, obtain

शास्त्र आणि गुरूचा उपदेश या सत्यांचा मनापासून स्वीकार करणे याला सज्जन लोक श्रद्धा म्हणतात. यामधून हव्या असलेल्या गोष्टीची प्राप्ती होते.

९४४ — १७-०४-२०२१

अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः ।
शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा ॥
.. महाभारत विदुरनीति ३६-४१

यथा अभ्रम् पारिप्लवम् (वर्तते) (तथा) असाधूनाम् एतद् शीलम् (वर्तते)।(ते) अकस्मात् एव कुप्यन्ति (तथा) अनिमित्ततः प्रसीदन्ति ।

Character of wicked people is similar to restlessly moving cloud. Sometimes, they get angry all of sudden and (at other occasion) get pleased without any worthwhile reason.

अभ्रम्- a cloud, पारिप्लवम्- adjctv- unsteady, agitated, disturbed, restless, एतद्- this & शीलम्- character, nature, disposition- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., असाधूनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of असाधु- wicked person- साधु- a sage, noble person, न साधु- असाधु- नञ् तत्पुरुष, अनिमित्ततः- without any cause or reason- निमित्त- cause, reason, pretext- न निमित्त- अनिमित्त- नञ् तत्पुरुष स.- तस् (तः)- suffix implies towards, due to, कुप्यन्ति & प्रसीदन्ति- both वर्त. तृ. पु. ब. व. of कुप्- कुप्यति ४ ग. प. प. to be angry, excited & प्र+ सद्-to be pleased, satisfied, brighten up- (सद्- सीदति १ ग. प. प. to sit, lie down), अकस्मात्- suddenly, accidentally, unexpectedly, without a cause or ground, यथा- like which, similar to & एव- just, only, alone- all अव्ययs

दुर्जनांचे वागणे आभाळातल्या अस्थिर ढगांसारखे असते. ते कधी अचानक रागावतात तर कधी काही कारण नसतांना प्रसन्न होतात.

९४५ — १८-०४ – २०२१
सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ।
योऽर्थे शुचिर्हि स शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥
.. मनुस्मृती ५. १०६

सर्वेषाम् शौचानाम् अर्थशौचम् एव परम् स्मृतम् (अस्ति)। यः अर्थे शुचिः सः शुचिः (अस्ति)। मृद्वारिशुचिः न शुचिः (भवति)।

Among all forms of purification, cleanliness of wealth (wealth earned by honest means or achievements by fair means) is considered to be the best form of cleanliness. One who is clean in achieving his wealth or achievement, he is the clean man. Cleanliness achieved by means of just mud and water bath is not a real cleanliness

सर्वेषाम् & शौचानाम्- पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्व- adjctv-all, entire whole & शौच- purity, cleanliness, purification, अर्थशौचम्- purity of wealth- अर्थ- wealth, money, purpose- अर्थस्य शौचम्- अर्थशौचम्- ष. तत्पुरुष स., परम्- adjctv- superior, the best, ultimate & स्मृतम्- said, prescribed, remembered, thought of- (स्मृत- क. भू. धा. वि. of स्मृ- स्मरति- १ ग. प. प. to be remembered, to keep in mind, to lay down)- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., यः- (यद्) – who, शुचिः- pure, clean, virtuous, pious, सः (तद्)- he, मृद्वारिशुचिः- मृद्- स्त्री. लिं- clay, earth, loam, वारि- न. लिं.- मृद् च वारि च- मृद्वारि- द्वंद्व स.- मृद्वारिणा शुचिः- मृद्वारिशुचिः- तृ. तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अर्थे- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of अर्थ- wealth, money, purpose, हि- surely, certainly, indeed, न- no, not, एव- alone, only, just- all अव्ययs

सर्व प्रकारच्या शुद्धींमध्ये शुद्ध मार्गाने मिळवलेली संपत्ती ही सर्वात चांगली शुद्धी समजले जाते. मातीने घासून आणि पाण्याने धुवून मिळालेली स्वच्छता म्हणजे शुद्धी नव्हे.

नरेंद्र गोळे
संपदा शुद्ध ती जाणा अर्जिली शुद्ध वागुनी ।

धुवुनी केलि जी शुद्ध नसे श्रीमंति शुद्ध ती ॥ – अनुष्टुप्‌

९४६ — १९-०४-२०२१
सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥
.. महाभारत. विदुरनीति ३६.४२

ये (जनाः मित्रैः) सत्कृताः च मित्राणाम् (ते) कृतार्थाः च न भवन्ति, तान् कृतघ्नान्, मृतान् अपि क्रव्यादाः न उपभुञ्जते।

Those, who get service (help) from their friends and are not grateful to them, when they die, even the flesh devouring animals do not enjoy their bodies.

ये, सत्कृताः, क्रव्यादाः & कृतार्थाः -all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्- who, सत्कृत- one who received hospitality, obligation, good treatment- सत्- adjctv- good, noble, virtuous, कृत- done – क. भू. धा. वि. of कृ- करोति कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make- सत् कृतः- सत्कृतः- समा. प्रादितत्पुरुष स., क्रव्याद- flesheating animal- क्रव्यम्- न. लिं.- raw flesh- क्रव्यम् अत्ति यः सः- क्रव्यादः- बहुव्रीहि स. & कृतार्थ- having gained, obliged, helped- कृत- done (see above), अर्थ- purpose, need, requirement- कृतम् अर्थम् यस्य सः- कृतार्थः- बहुव्रीहि स., मित्राणाम्- in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of मित्रम्- न. लिं – friend, well-wisher, तान्, कृतघ्नान् & मृतान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of तद्- he, कृतघ्न- ungrateful- कृत- done (see above)- कृतम् हन्ति यः. सः -बहुव्रीहि स. & मृत- dead- क. भू. धा. वि. of मृ- म्रियते ६ ग. आ. प. to die, भवन्ति & उपभुञ्जते- वर्त. आ. प. तृ. पु. ब. व. of भू-भवति- १ ग. प. प. to be, to exist, to happen & उप+भुज्- to taste, enjoy- (भुनक्ति- भुङ्क्ते- ७ ग. उ. प. to devour, eat), अपि-also, even, and, च- and, न-no, not all अव्ययs ।

जे लोक मित्रांचे उपकार घेऊन ते विसरून जातात असे कृतघ्न लोक मेल्यानंतर त्यांचे शरीर खाण्याऱ्या हिंस्र पशूंनाही त्यात मजा वाटत नाही. कृतघ्न माणूस इतका नीच असतो की त्याच्या मढ्यालाही कोणते जनावर तोंड लावणर नाही.

९४७ — २०-०४-२०२१
अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो वृद्धः सन्किं करिष्यसि।
स्वगात्राण्यपि भाराय भवन्ति हि विपर्यये॥

अद्य एव यत् श्रेयः कुरु, वृद्धः सन् किम् करिष्यसि। विपर्यये, स्वगात्राणि अपि भाराय हि भवन्ति।

Do whatever possible for benevolent cause (Use the wealth for proper purpose) now itself. In the adverse times (during bad times) even your own limbs become a burden on you.

श्रेयः (श्रेयस्)- best, righteous deed, welfare, वृद्धः- old, aged (वृद्ध- क. भू. धा. वि. of वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase), सन्- having become- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कुरु- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, करिष्यसि- द्वि.(सा) भविष्य द्वि. पु. ए. व. of कृ- to do, स्वगात्राणि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of स्वगात्र- one’s own limb- स्व- adjctv- one’s own, self, गात्र- limb, member of the body- स्वस्य गात्रम्- स्वगात्रम्- ष. तत्पुरुष स., भाराय- च. वि. ए. व. of भार- weight, burden, भवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist, become, विपर्यये- पु. लिं. स. वि. ए. व. of विपर्यय- adverse time, misfortune, calamity- (पर्ययः- change, lapse, alteration- विपरीतः पर्ययः- विपर्यय- व्याधि. प्रादितत्पुरुष स.), किम्- what- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अद्य- today, now, यत् (यद्)- because, since, अपि- also, even, हि- indeed, surely, एव- only, just-all अव्ययs

तुला जे काही सत्कार्य (चांगले काम) करायचे आहे ते आताच (जोवर हातपाय धडधाकट आहेत तोवर) करून घे. म्हातारपणी कठीण काळ आल्यावर आणि स्वतःची गात्रेसुद्धा भारभूत झाल्यावर तू काय करू शकणार आहेस?

९४८ — २१-०४-२०२१
सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम्।
सन्तापाद्भ्रश्यते ज्ञानं सन्तापाद्व्याधिमृच्छति ॥
.. महाभारत. विदुरनीति ३६.४४

रूपम् सन्तापाद् भ्रश्यते, बलम् सन्तापाद् भ्रश्यते, ज्ञानम् सन्तापाद् भ्रश्यते ( तथा) (जनः) सन्तापाद् व्याधिम् ऋच्छति।

Distress spoils the appearance of a person, with the torment strength gets reduced and during distress intelligence slips away. Person gets effected by sickness during the period of agony.

रूपम्- figure, form, beauty, बलम्- strength, vigour, power & ज्ञानम्- knowledge, understanding, intellect- all in न. लिं. प्र..वि. ए. व., सन्तापाद्- पु. लिं. प्र..वि. ए. व. of सन्ताप- agony, distress, suffering, anguish, भ्रश्यते & ऋच्छति- both in – वर्त. तृ. पु. ए. व. of भ्रंश्- ४ ग. आ. प. to fall, get destroyed, stray from & ऋच्छ्- ६ ग. प. प. to fail in faculties, to become hard or stiff, व्याधिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of व्याधि- sickness, ailment disease

अतिदुःखामुळे चेहेरा (रूप) बिघडतो, अतिकष्टांमुळे अंगात अशक्तपणा येतो, उद्वेगामुळे ज्ञान भ्रष्ट होते आणि मनस्तापामुळे आजारपण (शारीरिक व्याधी) येते. म्हणून माणसाने आपले चित्त शांत ठेवावे.

९४९ — २२-०४-२०२१
दैवं हि मानुषोपेतं भृशं सिध्यति पार्थिव ।
परस्परविरोधाद्धि सिद्धिरस्ति न चैतयोः॥
.. महाभारत. उद्योग ५.१९१

पार्थिव, मानुषोपेतम् दैवम् हि भृशम् सिध्यति। एतयोः परस्परविरोधात् हि सिद्धिः न च अस्ति।

Oh King, it is possible to accomplish the goal exceedingly well when human efforts are accompanied by the favourable destiny (luck). In the event of these two being at loggerhead (contradictory to each other) then it is not possible to achieve success.

पार्थिव- king, sovereign, of earth- पु. लिं. सं. वि. ए. व., मानुषोपेतम्- accompanied by the human efforts- मानुष- of human, manual, उपेतम्- endowed with, compounded with- उपेत- क. भू. धा. वि. of उप+ इ- to approach, come near- (इ- एति २ ग. प. प. to go, to come to) & दैवम्- fate, destiny, luck- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., सिध्यति & अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सिध्- ४ ग. प. प. to accomplish, to be successful, to make it possible & अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, एतयोः- of these- न. लिं. ष. वि. द्वि. व. of एतद्- this, परस्परविरोधात्- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of परस्परविरोध- परस्पर- adjctv- mutual, each other, one another, विरोध- opposition, obstruction, contradiction- परस्परयोः विरोधः- परस्परविरोधः- ष. तत्पुरुष स., सिद्धिः- success, accomplishment, achievement- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.,भृशम्- exceedingly, very much, greatly, हि- surely, indeed, न-no, not, च- and- all अव्ययs

राजन, अनुकूल दैवाबरोबर माणसाचे प्रयत्न यामधूनच महान उद्दिष्ट साध्य होते. ते एकमेकांविरुद्ध असतील यश मिळत नाही.

९५० — २३-०४- २०२१
न देवसेवया याति कर्मबन्धः परिक्षयम्।
जघास घासमेवासौ बलीवर्दः कपर्दिनः ॥

देवसेवया कर्मबन्धः परिक्षयम् न याति। असौ कपर्दिनः बलीवर्दः घासम् एव जघास।

One may not get himself rid consequences of his deeds (arising from the attachment of the soul to the worldly pleasures), merely by serving the God. That Bull of Shiva continued to eat just grass (which he could get due to his deeds).

देवसेवया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of देवसेवा- serving the God- देव- God & सेवा- स्त्री. लिं.- service- देवस्य सेवा- देवसेवा- ष. तत्पुरुष स., कर्मबन्धः- bondage of consequences of deeds- पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- कर्मन्- न. लि.- deed, work, act, बन्धः- bondage, confinement- कर्मनः बन्धः- ष. तत्पुरुष स., परिक्षयम् & घासम्- both in- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of परिक्षय- loss, disappearing, elimination- क्षय- loss, decay, decline, परि- अव्यय- prefix implies ‘much’, ‘towards’ & घास- grass or meadow, food, याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of या- २ ग. प. प. to go, vanish, disappear, असौ (अदस्)- that & बलीवर्दः- bull, ox- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कपर्दिनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of कपर्दिन्- epithet of Shiva, जघास- परोक्ष भूत. तृ. पु. ए. व. of घस्-घसति- घस्ति २ ग. प. प. to eat, devour, एव- just, only, mete, न- no, not- both अव्ययs

देवाची सेवा केल्याने कोणी (आपल्या) कर्माच्या बंधनातून सुटत नाही (त्याच्या कर्माचे भोग कमी होत नाहीत). तो महादेवाचा नंदीसुद्धा (बिचारा) गवतच खातो.

९५१ — २४-०४-२०२१
पिता रत्नाकरो यस्य लक्ष्मीर्यस्य सहोदरी।
शङ्खो भिक्षाटनं कुर्यान्नादत्तमुपतिष्ठते ॥
पाठभेद: नादत्तमुपतिष्ठते = फलं भाग्यानुसारतः
शङ्खो भिक्षाटनं कुर्यात्=शङ्खो रोदति भिक्षार्थं

रत्नाकरः यस्य पिता, लक्ष्मीः यस्य सहोदरी, (असौ) शङ्खः भिक्षाटनम् कुर्यात् {(असौ) शङ्खः भिक्षार्थम् रोदिति}। अदत्तम् न उपतिष्ठते {फलम् भाग्यानुसारतः- (लभते)}।

(This has reference to समुद्र मन्थन in which 14 precious things were churned out by देवाs & दानवाs. शङ्खः- conch-shell & लक्ष्मीः- Goddess of wealth were part of them.)
The Conch-shell, whose father is the treasure house of jewels (mighty ocean) and whose sister is Lakshmi (Goddess of wealth), roams around begging for alms (cries out for alms). One can not get anything that is not destined (One gets things according to his destiny)

रत्नाकरः- treasure house of jewels, ocea- रत्न-jewel, आकरः-mine, big source- रत्नानाम् आकरः- रत्नाकरः ष. तत्पुरुष स., पिता (पितृ)- father, शङ्खः- Conch-shell & भाग्यानुसारतः- according to destiny- भाग्य- fortune, fate, destiny, अनुसारः- going after, following- भाग्यस्य अनुसारः- भाग्यानुसारः- ष. तत्पुरुष स.- तः (तस्)- suffix implies towards, according to- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., यस्य- whose- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, लक्ष्मीः- Lakshmi, Goddess of wealth & सहोदरी- sister- (सह- अव्यय- together, with, उदर- belly, stomach- उदरे सहगतम्- सहोदरम्- born out of same mother- अव्ययीभाव स.)- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., भिक्षार्थम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- for the sake of alms- भिक्षा- alms, अर्थम्- for the sake of, for the purpose- भिक्षायाः अर्थम्- भिक्षार्थम्- ष. तत्पुरुष स., भिक्षाटनम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व.- roaming around for begging- अटनम्- wandering, reaming- (अट्- अटति १ ग. प. प. to roam)- भिक्षार्थे अटनम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., कुर्यात्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, रोदिति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of रुद्- २ ग. प. प. to cry, weep, अदत्तम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व.- not given, improperly given- न दत्तम्- अदत्तम्- नञ् तत्पुरुष स.- दत्त- given, granted- क. भू. धा. वि. of दा-ददाति- दत्ते-३ ग. उ. प. to give, grant, उपतिष्ठते-आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+ स्था- to get, reach, obtain- (स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay), फलम्- fruit, result, success- न. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not

रत्नांचे भांडार असलेला समुद्र ज्याचा पिता आहे, लक्ष्मी ज्याची बहीण आहे असा हा शंख भिक्षा मागण्यासाठी ओरडत फिरत असतो. नशीबात नसले तर काही मिळत नाही.

९५२ — २५-०४-२०२१
यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य कर्षकः।
सुकृते दुष्कृते वाऽपि तादृशं लभते फलम् ॥
.. महाभारत. १३.६.६

कर्षकः क्षेत्रम् आसाद्य यादृशम् बीजम् वपते, सुकृते दुष्कृते वा अपि तादृशम् फलम् (सः) लभते।

A farmer after going to field, in a manner in which he sows the seeds, in a well planned way or even ill-conceived way, he gets fruits (results) accordingly (Reap as you sow)

कर्षकः- farmer, ploughman- (कृष्- कृषति ६ ग. प. प. to plough)- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., यादृशम्- like which, what sort or nature & तादृशम्- like that, that sort or nature- both- adjctvs, क्षेत्रम्- field, area, ground, बीजम्-seed, फलम्- fruit, result, success- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., आसाद्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ+ सद्- to reach, approach- (सद्- सीदति १ ग. प. प. to sit, lie down), सुकृते & दुष्कृते- both स. वि. ए. व. of- सुकृत- good deed, proper manner & दुष्कृत- bad deed, improper manner- सु- अव्यय- an affix implies: good, well, proper & दुस्- अव्यय- an affix implies: bad, ill, improper- कृत- deed, doing- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. ग. उ. ट. to do, make- सुभगम् कृतम्- सुकृतम् & दुरितम् कृतम्- दुष्कृतम्- both समा. प्रादितत्पुरुष स., लभते & वपते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of लभ्- १ ग. आ. प. to get, obtain & वप्- १ ग. उ. प. – to sow, plant, वा- or, and & अपि- even, also- both अव्ययs

ज्याप्रमाणे शेतकऱ्याने शेतात जशी बीजे पेरली, चांगल्या प्रकारे किंवा वाईट प्रकारे त्याचप्रमाणे तसे पीक येते, त्याचप्रमाणे माणसाला चांगल्या किंवा वाईट कर्मांचे चांगले किंवा वाईट फळ मिळते

९५३ — २६-०४-२०२१
दैवेन प्रभुणा स्वयं जगति यद्यस्य प्रमाणीकृतं
तत्तस्योपनमेन्मनागपि महान्नैवाश्रय: कारणम् ।
सर्वाशापरिपूरके जलधरे वर्षत्यपि प्रत्यहं
सूक्ष्मा एव पतन्ति चातकमुखे द्वित्रा: पयोबिन्दव:॥

दैवेन प्रभुणा स्वयम् जगति यद् यस्य प्रमाणीकृतम् तद् तस्य मनाग् अपि उपनमेत्। महान् आश्रय: न एव कारणम् भवति। प्रत्यहम् सर्वाशापरिपूरके जलधरे वर्षति अपि, चातकमुखे द्वित्रा: सूक्ष्माः एव पयोबिन्दव: पतन्ति।

Whatever the Master destiny himself has apportioned to whom in this world, that would be his lot, even may be with little delay. For this support of any great agency is not at all required. Even cloud while discharging water, satisfying the requirements of all to the maximum, everytime, only two or three small drops fall into the mouth of a Chatak bird (which is supposed to drink water directly from rain drops only).

दैवेन & प्रभुणा- both in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of दैव- fate, destiny, related to God & प्रभु- Lord, Master, जगति- न. लिं. स. वि. ए. व. of जगत्- world, यद्- what, which, तद्- that, it, प्रमाणीकृतम्- apportioned, established- प्रमाणीकृत- क. भू. धा. वि. of प्रमाणीकृ- to hold as an authority- (कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do) & कारणम्- reason, cause, motive- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., यस्य- whose & तस्य- his- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who & तद्- he, उपनमेत्- would occur, get- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of उप+ नम्- to fall to the lot of, occur, happen- नम्- नमति-ते १ ग. उ. प. to to bow, submit, महान्- great, big, noble & आश्रय:- refuge, support, protection- both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रत्यहम्- day to day, every time- अहन्- न. लिं.- day- प्रति-अव्यय- at every, in each- अहनि अहनि- प्रत्यहम्- अव्ययीभाव स., सर्वाशापरिपूरके, जलधरे, चातकमुखे & वर्षति- all स. वि. ए. व. of सर्वाशापरिपूरक- complete fulfiller of all desires- सर्व- adjctv- all, entire, आशा- desire, wish, सर्वा आशा- सर्वाशा- समा. प्रादितत्पुरुष स. & परि- अव्यय- much, well, पूरक- fulfilling, satisfying- पूरकम् परिकृत्य- परिपूरक- अव्ययीभाव स., सर्वाशाम् परिपूरकः यः सः- सर्वाशापरिपूरकः- बहुव्रीहि स., जलधर- cloud- जलम्-water, धर- holder- जलम् धरति इति- जलधर- उपपद तत्पुरुष स., चातकमुख- mouth of Chatak bird- मुखम्- mouth, face- चातकस्य मुखम्- चातकमुखम्- ष. तत्पुरुष स. & वर्षत्- raining- वर्त. वा. धा. सा. वि. of वृष्- वर्षति-१ ग. प. प. to rain, द्वित्रा:- two three- द्वि- two, त्रि- three- द्वौ वा त्रयः- द्वित्रा:- संख्याबहुव्रीही स., सूक्ष्माः- small, minute, पयोबिन्दव:- water drops- पयस्- न. लिं.- water बिन्दु- drop, point- पयसः बिन्दुः- पयोबिन्दुः- ष. तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व., पतन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of पत्- पतति-१ ग. प. प. to fall, स्वयम्-by oneself, own, मनाक्- tardily, slowly, slightly, एव-just, only, mere, न एव- not even, अपि- even, also-all अव्ययs

देव आणि दैव यांनी प्रत्येकासाठी जितके ठरवले आहे तेवढे त्याला कदाचित सावकाशीने पण मिळेलच. ते कुठल्या महान आश्रयाच्या कारणामुळे नाही. ढग सर्वांना भरपूर वर्षा देतात, पण चातक पक्ष्याच्या तोंडात मात्र त्यातले दोन तीन थेंबच पडतात.

९५४ — २७-०४-२०२१
विषमां च दशां प्राप्तो देवान्गर्हति वै भृशम्।
आत्मनः कर्मदोषेण न विजानात्यपण्डितः ॥
महाभारत.- अरण्य. ३.२१३.६

अपण्डितः विषमाम् च दशाम् प्राप्तः देवान् वै भृशम् गर्हति, (सः ताम् दशाम्) आत्मनः कर्मदोषेण (प्राप्तः तद्) न विजानाति।

Stupid person when confronted with adverse situation, keeps blaming Gods for it. He does not realise that it is all result of his own misdeeds.

अपण्डितः- stupid or unintelligent person- पण्डितः- scholar, learned, wise, न पण्डितः- अपण्डितः -नञ् तत्पुरुष स. & प्राप्तः- got, got into, received- प्राप्त- क. भू. धा. वि. of प्र+ आप्-to get receive- आप्- आप्नोति ५ ग. प. प.- to get- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विषमाम् & दशाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विषम- adjctv- odd, adverse, difficult & दशा- situation, condition, state, देवान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of देव- God, आत्मनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one’s own, कर्मदोषेण- तृ. वि. ए. व. of कर्मदोष- result of misdeed- कर्मन्- न. लिं- work, deed, दोष- fault, mistake, error- कर्मणः दोषम्- कर्मदोषम्- ष तत्पुरुष स., गर्हति & विजानाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ज्ञा- to know, understand- ज्ञा-जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know & गर्ह्- गर्हते १ आ. प. to blame, accuse, censure- (sometimes in प. प. गर्हति), च-and, भृशम्- greatly, very much, exceedingly, न- no, not, वै- surely, indeed, certainly- all अव्ययs

वाईट दशा झाल्यावर मूढमति लोक देवाला खूप दोष देतात, पण ती अवस्था त्यांच्या स्वतःच्याच कर्मांमुळे आली आहे हे ते जाणत नाहीत.

९५५ — २८-०४-२०२१
व्रजत्यधः प्रयात्युच्चैः नरः स्वैरेव चेष्टितैः।
अधः कूपस्य खनक ऊर्ध्वं प्रासादकारकः॥

कूपस्य खनकः अधः व्रजति, प्रासादकारकः ऊर्ध्वम् (व्रजति), नरः स्वैः एव चेष्टितैः अधः उच्चैः प्रयाति।

Person engaged in digging a well proceeds downwards while the one building a mansion rises upwards. A man goes down or rises up above due to consequences of his own doings.

कूपस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of कूप- well, cavity, खनकः- digger, miner- (खन्-खनति-ते १ ग. उ. प. to dig, excavate)- खनति इति- खनकः & प्रासादकारकः- builder of a mansion- प्रासाद- mansion, palace, any palatial building, कारकः- builder, maker- प्रासादम् कारयति इति- प्रासादकारकः- both उपपद तत्पुरुष स. & नरः- man, person- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., व्रजति & प्रयाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of व्रज्- १ ग. प. प. to go, proceed & प्र+ या- to go, to set out- (या- याति २ ग. प. प. to go, walk), स्वैः & चेष्टितैः- both in- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of स्व- pronominal adjctv- one’s own, self & चेष्टित- doing, creation- क. भू. धा. वि. of चेष्ट्- चेष्टते- १ ग. आ. प. to make effort, endeavour, (अधस्)- down, below, lower level, उच्चैः- high, above, upwards, ऊर्ध्वम्- upwards above, upright, एव- just, alone, only- all अव्ययs

विहीर खणणारा माणूस खाली खाली उतरत जातो आणि महाल बांधणारा माणूस वर वर चढत जातो. माणूस स्वतःच्या कृतीमुळेच खाली किंवा वर जातो.

९५६ — २९-०४-२०२१
सत्यानुसारिणी लक्ष्मीः कीर्तिस्त्यागानुसारिणी ।
अभ्याससारिणी विद्या बुद्धिः कर्मानुसारिणी॥
.. सुभाषितरत्नभाण्डागार

लक्ष्मीः सत्यानुसारिणी (भवति), कीर्तिः त्यागानुसारिणी (भवति), विद्या अभ्याससारिणी (भवति, तथा) बुद्धिः कर्मानुसारिणी (भवति)।

Goddess of wealth follows truthfulness, fame follows those who do benevolence (sacrifices), ability to learn follows studious nature,.but the intelligence or knowledge is according to one’s (past) deeds.

लक्ष्मीः- Goddess of wealth, विद्या- Education, ability to learn, कीर्तिः- fame, recognition & बुद्धिः- intelligence, knowledge, सत्यानुसारिणी- one who follows truth- सत्यम्- न. लिं- truth, sincerity, honesty- अनुसारिणी (अनुसारिन्)- one who is pursuing, following- सत्यम् अनुसरति इति- सत्यानुसारिन्, त्यागानुसारिणी- one who follows benevolence, forsaking- त्याग- forsaking, giving up, donating- त्यागम् अनुसरति इति- त्यागानुसारिन् & कर्मानुसारिणी- one who follows deed, action- कर्मन्- न. लिं- work, deed, कर्म अनुसरति इति- कर्मानुसारिन्- all three उपपद तत्पुरुष स. & अभ्याससारिणी- (अभ्याससारिन्)- one who follows essence of study- अभ्यास- study, practice, exercise, सारिन्-having the essence, substance – अभ्यासस्य सारिन्- अभ्याससारिन्- ष. तत्पुरुष स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.

लक्ष्मी (समृद्धी) सत्याचे अनुसरण करते, कीर्ती त्यागाच्या मागे जाते, अभ्यासाच्या मागे विद्या जाते आणि कर्मानुसार बुद्धी होते.

९५७ — ३०-०४-२०२१
अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ।
पथि सङ्गतमेवैतद् भ्राता माता पिता सखा॥
.. महाभारत- शान्तिपर्व- २८.४१

अनित्ये, प्रियसंवासे, चक्रवद्गतौ संसारे, भ्राता, माता, पिता, सखा, एतद् पथि सङ्गतम् एव (भवति)

In this transient worldly life, which is going around in a cyclic manner in the company of near and dear people, this relationship with brother, mother, father and friend etc. is just like having a company while on a journey (traveling)

अनित्ये, प्रियसंवासे, संसारे & पथि – all in पु. लिं. स. वि. ए. व. of अनित्य- transient, fickle, uncertain- नित्य- adjctv- eternal, continual, perpetual, uninterrupted- न नित्यम्- अनित्यम्- नञ् तत्पुरुष स., प्रियसंवास- company of near and dear- प्रिय- dear, pleasing, संवास- dwelling together, company, association- प्रियाणाम् संवासः- प्रियसंवासः, संसार- world, worldly life, family & पथिन्- road, journey, course of life, चक्रवद्गतौ- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of चक्रवद्गति- adjctv- cyclic order- चक्र- wheel, disk- वत्- अव्यय- an affix added to noun shows likeness, resemblance, गतिः- स्त्री. लिं- motion, going, course चक्रवत्- like a wheel, cyclic- चक्रवती गतिः- चक्रवद्गति- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., एतद्- this & सङ्गतम्- company, association- सङ्गत- क. भू. धा. वि. of सं+ गम्- to go together, to accompany- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go)- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., माता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of मातृ- mother, भ्राता, पिता & सखा- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of भ्रातृ- brother, पितृ- father & सखि- a friend, companion, एव- अव्यय- just, mere, only

या अनिश्चित आणि चक्रासारख्या फिरत असलेल्या जगातल्या आयुष्यात भाऊ, आई, वडील आणि मित्र यांचा सहवास हा प्रवासातल्या सहप्रवाशांसारखा (तात्पुरता) असतो.

९५८ — ०१-०५-२०२१
उद्घाटितनवद्वारे पञ्जरे विहगोsनीलः I
यत् तिष्टति तदाश्चर्यं प्रयाणे विस्मयः कुतः ॥

यद् विहगः अनीलः (प्राणाः) उद्घाटितनवद्वारे पञ्जरे (शरीरे) तिष्टति, तद् आश्चर्यम् (अस्ति)। (तस्य) प्रयाणे (बहिर्गते) कुतः विस्मयः (भवति)?

The fact that the bird in the form of vital breath (of life) stays in the cage of this body, having kept it’s nine exits (mouth, nose, eyes etc.) always open, is indeed a real wonder. What is so surprising if it exits (escapes one day)?

विहगः- a bird, विहायस्- पु. लिं.- atmosphere, sky- विहायसि गच्छति इति- विहगः- उपपद तत्पुरुष स., अनीलः- air, wind, gas, wind of the body & विस्मयः- wonder, surprise, astonishment- (वि+स्मि- to wonder- स्मि- स्मयते १ ग. आ. प. to smile)- all in -पु. लिं. प्र. वि. ए. व., उद्घाटितनवद्वारे पञ्जरे & प्रयाणे- न. लिं. स. वि. ए. व. of उद्घाटितनवद्वारम्- kept unlocked nine doors, openings- उद्घाटित- opened, unlocked, released- क. भू. धा. वि. of प्रयोजक of उद्+ घट्- उद्घाटयति -ते- to open, release- (घट्- घटते-१ ग. प. प. to strive), नवन्- nine & द्वारम्- door, opening- नवानाम् द्वाराणाम् समाहारः- नवद्वारम्- न. लिं. ए. व. – द्विगु स., उद्घाटितम् नवद्वारम्- उद्घाटितनवद्वारम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., पञ्जर- न. लिं.- cage & प्रयाण- journey, departure, going out- (प्र+ या- to depart, exit- या- याति-२ ग. प. प. to go), तिष्टति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्था- १ ग. प. प. -to stay, stand, आश्चर्यम्- astonishment, wonder, surprise & तद्- that- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., यद्-since, as, because & कुतः (कुतस्)- why, whence, from where- both -अव्ययs

नऊ उघडे दरवाजे असलेल्या या शरीररूपी पिंजऱ्यात प्राण वायूरूपी पक्षी बंदी होऊन राहतो हेच एक आश्चर्य आहे. एक दिवस तो उडून गेला तर त्यात काय नवल आहे ?

नरेंद्र गोळे
नवद्वार शरीराच्या, पंजरी प्राण का वसे ।

आश्चर्य तो तसा राहे, जाई त्याचा न विस्मय ॥

९५९ — ०२-०५-२०२१
गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा।
अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति मानवम्॥
महाभारत. शान्तिपर्व १२.१७४.१२

तदा गाधोदके मत्स्यः इव, कः सुखम् विन्देत। मृत्युः मानवम् अनवाप्तेषु कामेषु (एव) अभ्येति।

Like a fish living in a shallow water, who could ever hope to be happy in this life? The death approaches a man before he could fulfill all his desires.

गाधोदके- न. लिं. स. वि. ए. व. of गाधोदकम्- a shallow water- गाध- adjctv- shallow, not deep, उदकम्- water- गाधम् उदकम्- गाधोदकम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., मत्स्यः- fish, कः (किम्)- who, which person & मृत्युः- death, end of life- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सुखम्- happiness, joy, satisfaction- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., विन्देत- would get- आ. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of विद्- विन्दति- ते- ६ ग. उ. प. to get, achieve, मानवम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मानव- man, human, person, अनवाप्तेषु & कामेषु- both in- स. वि. ब. व. of अनवाप्त- without getting, not achieved, unfulfilled- अन्+ अवाप्त – नञ् तत्पुरुष स.- (अवाप्त- achieved, got- क. भू. धा. वि. of अव+ आप्- to get, obtain- आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to attain, get) & कामम्- object of desire, affection, wish, अभ्येति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अभि+ इ- to approach, to meet, to follow- (इ- एति २ ग. प. प. to go, to go to), तदा- then, in that case, इव- like, similar to- both अव्ययs

इथे मनोकामना पूर्ण होण्याच्या आधीच मरण जवळ येते अशा उथळ पाण्यातल्या माशासारख्या जीवनात कोण सुखाने राहील ?

९६० — ०३-०५-२०२१
जीवितं गलति क्षिप्रं जलमञ्जलिना यथा ।
प्रवाह इव वाहिन्या गतं न विनिवर्तते ॥
योगवासिष्ठ- ६ उत्तरार्ध ९३.८९

जीवितम् क्षिप्रम् गलति, यथा अञ्जलिना जलम् (गलति)। वाहिन्याः प्रवाहः इव गतम् न विनिवर्तते ।

Life span get exhausted very quickly like water held in the palm. Flow of water in the rivers, once gone, never returns.

जीवितम्- duration of life, survival- जीवित- क. भू. धा. वि. of जीव्- जीवति- १ ग. प. प. to live, to be alive, जलम्- water & गतम्- gone, vanished- क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अञ्जलिना- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of अञ्जलि- a cavity formed by folding and joining two palms of the hand, वाहिन्याः- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of वाहिनी- river (also means army), प्रवाहः- flow, stream, course, current- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., गलति & विनिवर्तते- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of गल्- १ ग. प. प. to drop, drip, trickle, disappear & विनि+ वृत्- to return, to come back- (वृत्- वर्तते १ १ आ. प.- to be, exist, subsist), क्षिप्रम्- quickly, very fast, speedily, यथा- like which, in which way, इव- like, similar to, न- no, not- all अव्ययs

ओंजळीतून जसे पाणी गळून जाते तसे हे जीवन आहे आणि नदीमधून एकदा वाहून गेलेले पाणी पुन्हा कधी परत येत नाही.

९६१ — ०४-०५-२०२१
न कालो दण्डमुद्यम्य शिर: कृन्तति कस्यचित् |
कालस्य बलमेतावत् विपरीतार्थदर्शनम् ॥
महाभारत. सभापर्व अ. ८१.११

कालः दण्डम् उद्यम्य कस्यचित् शिर: न कृन्तति। विपरीतार्थदर्शनम् एतावत् कालस्य बलम् (भवति)।

Time or Destiny does not (physically) destroy anyone (or cut anyone’s head) by use of a stick. (However) It is just the power of the Destiny that it makes one see things in a wrong perspective (at the crucial circumstances and make them take wrong decisions).

कालः & कालस्य – प्र. वि. & ष. वि.- पु. लिं. ए. व. of- काल- time, destiny, दण्डम्- rod, stick, a symbol of authority & शिर:- (शिरस्)- head- both in- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., उद्यम्य- by raising, deploying, using- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of उद्+ यम्- to raise, set about, to strive- (यम्- यच्छति १ ग. प. प. to check, curb, give), कस्यचित्- of someone- (पु. लिं. ष. वि. ए. व. of कश्चिद्- कः चित्)- न कस्यचित्- of none, कृन्तति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृत्- ६ ग. प. प. to cut, cut off, destroy, asunder, विपरीतार्थदर्शनम्- showing of dangerous or adverse course or way- विपरीत- adjctv- wrong, adverse, contrary, opposite- (परीत- encompassed, filled with- क. भू. धा. वि.of परि+ इ- एति २ ग. प। प. to go & वि- अव्यय- prefix to verb or noun implies: opposite, apart, reverse), अर्थ- meaning, purpose, दर्शनम्- vision, perceiving, showing- विपरीतम् अर्थम्- विपरीतार्थम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & विपरीतार्थस्य दर्शनम्- विपरीतार्थदर्शनम्- ष. तत्पुरुष स. & बलम्- strength, power, force- both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., एतावत्- so much, to such an extent or a degree, just- अव्यय

काळ स्वतः कुणाला काठीने मारत नाही किंवा कुणाचे मुंडके उडवत नाही. त्याच्या शक्तीमुळे (प्रभावामुळे) माणूस चुकीचा अर्थ काढतो, चुकीचे निर्णय घेतो आणि स्वतःचाच नाश करून घेतो. विनाशकाले विपरीतबुद्धी असे म्हणतात ना?

९६२ — ०५-०५-२०२१
नलिनीदलगतजलमतितरलं
तद्वज्जीवितमतिशयचपलम्
विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं
लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥
श्री शंकराचार्य- भजगोविन्दम्

नलिनीदलगतजलम् अतितरलम् (अस्ति) तद्वत् जीवितम् अतिशयचपलम् (भवति)। समस्तम् लोकम् व्याधि-अभिमान-ग्रस्तम् शोकहतम् च विद्धि।

Water on petal of a lotus flower is very much unsteady. Likewise, life (on earth) is very much transient. Please keep in mind that the entire world is seized by diseases and ego and also struck by sorrow.

नलिनीदलगतजलम्- water on the petal of lotus flower- नलिनी- lotus, दल- petal, गत- gone, fallen into- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go- जलम्- water- नलिन्याः दलम्- नलिनीदलम्- ष. तत्पुरुष स. & नलिनीदले गतम्- नलिनीदलगतम्- स. तत्पुरुष स., नलिनीदलगतम् जलम्- नलिनीदलगतजलम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., अतितरलम्- very much unsteady- अति- अव्यय- prefix to verb or noun implies: very, excessively, तरलम्- fickle, unsteady, तद्वत्- like that, similar to- तद्- that, it, वत्- अव्यय- an affix to noun implies: likeness, similarity, जीवितम्- life, living- (जीवित- क. भू. धा. वि. of जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive) अतिशयचपलम्- very much unsteady- अतिशयम्- adjctv- excessively, considerably, चपलम्- unsteady, transient, fickle- अतिशयम् चपलम्- अतिशयचपलम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., समस्तम्- entire, whole- (समस्त- क. भू. धा. वि. of सं+अस्- to combine, compound- अस्- अस्ति२ ग. प. प. to be, exist), लोकम्- world, व्याध्यभिमानग्रस्तम्- व्याधि- sickness, disease, illness अभिमान- pride, ego, ग्रस्तम्- seized, affected- (ग्रस्त- क. भू. धा. वि. of ग्रस्- ग्रसते १ ग. आ. प. to seize, swallow)- व्याधिः च अभिमान च- व्याध्यभिमानः- द्वंद्व स. & व्याध्यभिमानेन ग्रस्तम्- व्याध्यभिमानग्रस्तम्- तृ. तत्पुरुष स., शोकहतम्- struck by sorrow, शोक- sorrow, grief, distress, हतम्- struck, badly effected- (हत- क. भू. धा. वि. of हन्- हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike, injure)- शोकेण हतम्- शोकहतम्- ष. तत्पुरुष स., विद्धि- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. विद्- वेत्ति- वेद २ ग. प. प. to know, understand, consider, च- and

जसे कमळाच्या पाकळीवरील पाणी अत्यंत अस्थिर आहे, तसेच हे जीवन क्षणभंगुर आहे. (मराठीत अळवावरचे पाणी असा वाक्प्रचार आहे.) हे सगळे जग रोगराई (व्याधी) आणि दुराभिमान यांनी ग्रासलेले आणि त्रस्त आहे हे लक्षात असूदे.

९६३ — ०६-०५-२०२१
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ ।
विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ॥अ॥
महाभारत शान्तिपर्व अ.१३
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्टलोष्टसमं जना:।
मुहूर्तमिव रोदित्वा ततो यान्तिपराङ्मुखा: ॥ब॥
महाभारत १४.१०७ ३५

अ) बान्धवाः, मृतम् काष्ठलोष्टसमम् शरीरम् क्षितौ उत्सृज्य, विमुखाः यान्ति। धर्मः तम् (मृतम्) अनुगच्छति।
ब) जना: मुहूर्तम् इव रोदित्वा, मृतम् काष्टलोष्टसमम् शरीरम् उत्सृज्य, ततः पराङ्मुखा: यान्ति

(A) Relatives leaving the dead body, which has been like a piece of wood and a lump of earth, at (cremation) ground, go away from the sight of it. Merits of his conduct (during his life time) on this earth follow him.
(B) People, after mourning for a short time, turning their faces away, leave the dead body which has been like a piece of wood and a lump of earth, go away from there ((cremation ground)

बान्धवाः & विमुखाः- both in पु. लि. प्र. वि. ब. व. of बान्धव- relative, kinsman & विमुख- adjctv- with the face turned away from- वि- अव्यय- prefix to noun implies ‘turn away’ ‘abandon’- मुख- face, तम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of तद्- that, he, मृतम्, काष्ठलोष्टसमम् & शरीरम्- all in न. लि. द्वि. वि. ए. व. of मृत- dead- (मृत- क. भू. धा. वि. of मृ- म्रियते ४ ग. आ. प. to die) & काष्ठलोष्टसमम्- like a piece of wood and lump of earth- काष्ठ- न. लिं- a piece of wood, लोष्ट- न. लिं- a lump of earth, सम- same, like, equal- काष्ठम् च लोष्टम् च- काष्ठलोष्टम्- द्वंद्व स.- काष्ठलोष्टस्य समम्- काष्ठलोष्टसमम्- ष. तत्पुरुष स. & शरीर- न. लिं- body, धर्मः- righteousness, prescribed codes of conduct, duty- in पु. लि. प्र. वि. ए. व., उत्सृज्य- abandoning, leaving- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of उद्+ सृज्-to leave, abandon- (सृज्- सृजति ६ ग. प. प. to create, make), क्षितौ- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of क्षितिः- the earth, यान्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of या-याति २ ग. प. प. to go & अनुगच्छति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अनु+ गम्- to follow- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go)
ब) जना: & पराङ्मुखा:- both in पु. लि. प्र. वि. ब. व. of जनः- people & पराङ्मुख- with the face turned away from- परा- अव्यय- prefix to noun or verb implies: ‘turn away’ ‘abandon’- मुख- face, मुहूर्तम्- न. लि. प्र. वि. ए. व. of मुहूर्त- a moment, instant, रोदित्वा- after crying, mourning- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of रुद्- रोदिति २ ग. प. प. to cry, weep, mourn, (मृतम् काष्टलोष्टसमम् शरीरम् उत्सृज्य & यान्ति- see above), इव- like, as, as if & ततः (ततस्)-from there, thereupon- both -अव्ययs

मृत्यूनंतर लाकडासारखे झालेले शरीर (स्मशानात) सोडून देऊन सगळे बांधव थोडा वेळ रडतात तोंड फिरवून निघून जातात, धर्मकृत्ये तेवढी त्या माणसाच्या मागे मागे जातात.


९६४ — ०७-०५-२०२१
पिपतिषुरद्य श्वो वा जरावृणोत्कीर्णदेहसारोsपि।
धर्मे मतिं नोद्यच्छति वृद्धपशुस्तिष्ठति निराशः ॥

(मनुष्यः) जरावृणोत्कीर्णदेहसारः अद्य वा श्वः पिपतिषुः अपि, धर्मे मतिम् न उद्यच्छति, वृद्धपशुः निराशः तिष्ठति।

A man, even though his strength of the body is shattered by old age and wounds and is on the verge of dying today or tomorrow, does not apply his mind for righteous way of life. Thus the old-beast ends up in complete disappointment.

जरावृणोत्कीर्णदेहसारः- strength of the body shattered by old age and wounds- जरा (जरस्)- old age, infirmity, वृणः- wound, उत्कीर्ण- dug up, scattered, thrown up- (क. भू. धा. वि. of उद्+ कॄ- किरति ६ ग. प. प to scatter), देह- body, सार- essence, substance- जरा च वृणः च- जरावृणः- द्वंद्व स., जरावृणेन उत्कीर्णः- जरावृणोत्कीर्णः- तृ. तत्पुरुष स., देहस्य सारः- देहसारः- ष. तत्पुरुष स. & जरावृणोत्कीर्णः देहसारः- जरावृणोत्कीर्णदेहसारः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., पिपतिषुः- adjctv- being about to fall- (पत्- पतति १ ग. प. प. to fall, fall down), वृद्धपशुः- old beast- (वृद्ध- old, aged- क. भू. धा. वि. of वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase) & पशुः- animal, beast- वृद्धः पशुः – वृद्धपशुः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & निराशः- one who is disappointed, frustrated- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., धर्मे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of धर्म- righteousness, prescribed codes of conduct, religion, मतिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मति- mind, thought, determination, उद्यच्छति & तिष्ठति- both in वर्त. तृ. पु. ए. व. of उद्+ यम्- to manage, strive, raise, elevate, list up (यम्- यच्छति १ ग. प. प. to give, control, draw up) & स्था १ ग. प. प. to stay, stand, remain, अद्य- today, now, श्वः (श्वस्)- tomorrow, वा- or, न- no, not & अपि- even, also,-all अव्ययs

ज्याचे शरीर वृद्धापकाळामुळे किंवा जखमांनी जर्जर झाले आहे आणि कोसळून पडायला आले आहे असा माणूससुद्धा धर्माचा विचार करत नाही. असा वृद्ध पशू निराशेच्या गर्तेत जातो.

९६५ — ०८-०५-२०२१
युज्यते वेष्टनं वायोः आकाशस्य च खण्डनम्।
ग्रथनं च तरङ्गाणाम् आस्था न आयुषि युज्यते॥
योगवासिष्ठ १. १४. ५

वायोः वेष्टनम् युज्यते, आकाशस्य च खण्डनम् (युज्यते), तरङ्गाणाम् ग्रथनम् च (युज्यते, परन्तु) आयुषि आस्था न युज्यते।

It is possible to contain (tie down) wind, it is feasible to cut down the sky into pieces and it is possible to string together the waves like a garland, but it is impossible to be confident about (a person’s) life (life’s tenure)

वायोः & आकाशस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of वायु- wind, air & आकाश- sky, वेष्टनम्- enclosing, covering- (वेष्ट्- वेष्टते १ ग. आ. प. to encompass, cover), खण्डनम्- cutting, breaking- (खण्ड्- खण्डयति १० ग. प. प. to cut, break), ग्रथनम्- stringing, joining together- (ग्रंथ्- ग्रंथति- ग्रथति- १. ग. प. प. to string together)- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., युज्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए..व. of यज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to deploy, to furnish, to provide to fix on, तरङ्गाणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of तरङ्ग- a wave, आयुषि- न. लिं. स. वि. ए. व. आयुस्- life, life’s tenure, आस्था-hope, surety, confidence, guarantee च- and, न- no, not

एकवेळ हवेला कोंडून ठेवता येईल, आकाशाचे तुकडे पाडता येतील, लाटांना शिवून जोडता येईल, पण आयुष्याचा भरवसा देता येणार नाही.

९६६ — ०९-०५-२०२१
अकृत्यं नैव कर्तव्यं प्राणत्यागेSपि संस्थिते।
न च कृत्यं परित्याज्यं एष धर्मः सनातनः ॥

(मनुष्येण) प्राणत्यागे अपि संस्थिते, अकृत्यम् न एव कर्तव्यम् (भवति तथा) कृत्यम् न च परित्याज्यम् (भवति)। एषः सनातनः धर्मः (अस्ति)।

Even in the circumstances of possibility of loosing one’s life one should not undertake work which is forbidden. At the same time one should not give up the work that he is expected to do (even at the risk of his life). This is eternal or perpetual code of conduct prescribed.

कृत्यम्- duty, work that ought to be done, proper work & अकृत्यम्- forbidden work, improper work- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व.- न कृत्यम्- अकृत्यम्- नञ् तत्पुरुष स.- कृत्य- also करणीय कर्तव्य & कार्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, कर्तव्यम्- the work that should be done- (see above) & परित्याज्यम्- to be abandoned, left out- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व.- कर्तव्य & परित्याज्य (also -त्यक्तव्य & -त्यजनीय)- both कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ- (see above) & परि+ त्यज्- to abandon, leave- त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to quit, leave, प्राणत्यागे & संस्थिते- स. वि. ए. व. of प्राणत्याग- giving up of life, dying- प्राण- life, breath, त्याग- giving up, leaving- प्राणस्य त्यागः- प्राणत्यागः- ष. तत्पुरुष स. & संस्थित- having resulted, ended up- क. भू. धा. वि. of सं+ स्था- to come to stand, to stand close, to approach- (स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand), एषः -(एतद्)- this, धर्मः- code of conduct prescribed, religion- सनातनः- permanent, perpetual, eternal, which is followed all along- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not, च- and, एव- just, only, mere, अपि- even, also- all अव्ययs

अगदी जीव जात असला तरी माणसाने न करण्यासारखे कृत्य करू नये आणि कर्तव्याचा त्याग करू नये असा सनातन धर्म आहे.

९६७ — १०-०५-२०२१
अप्रयत्नागताः सेव्याः गृहस्थैः विषयाः सदा।
प्रयत्नेन चोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः ॥
महाभारत शान्तिपर्व अ २९५

गृहस्थैः अप्रयत्नागताः विषयाः सदा सेव्याः (भवन्ति) (तथा तैः) स्वधर्मः प्रयत्नेन च उपगम्यः च इति मे मतिः (अस्ति)।

(Said by Bhishma-pitamaha to Yudhistir)
According to me, householders should enjoy pleasures of everyday life, which come to them effortlessly, while they should make every effort to follow their respective prescribed course of conduct (religion).

गृहस्थैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of गृहस्थ- householder, family-man- गृहे तिष्ठति इति- उपपद तत्पुरुष स., अप्रयत्नागताः विषयाः & सेव्याः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अप्रयत्नागत- effortlessly available- प्रयत्न- effort, striving- न प्रयत्न- अप्रयत्न- effortless- नञ् तत्पुरुष स., आगत- arrived, acquired- क. भू. धा. वि. of आ+ गम्- to come, arrive- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go)- अप्रयत्नेन आगतः- अप्रयत्नागतः – तृ. तत्पुरुष स., विषय- object of sense, worldly pleasure, an object & सेव्य- to be enjoyed, to be served- (सेव्य-also सेवितव्य & सेवनीय- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of सेव्- सेवते १ ग. आ. प. to enjoy, serve, to attend upon), स्वधर्मः- one’s own prescribed codes of conduct, religion- स्व- one’s own, self, धर्मः- prescribed codes of conduct, religion- स्वस्य धर्मः- स्वधर्मः- ष. तत्पुरुष स. & उपगम्यः- after drawing towards, approaching, attaining- उपगम्य- (also उपगमनीय & उपगन्तव्य) – क. वि. धा. सा. वि. of उप +गम्- to approach, go near, acquire- (गम्- गच्छति to go) both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रयत्नेन- तृ. वि. ए. व. of प्रयत्न- effort, endeavour, exertion, मे (मम)- ष. वि. ए. व. अस्मद्- I, we, मतिः- mind, thinking, opinion- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., सदा- always, daily, च- and, इति- a particle used to report the very words spoken – ‘thus’- all अव्ययs

गृहस्थांनी सहजपणे मिळालेल्या सुखांचा उपभोग घ्यावा आणि आपल्या धर्माचे (कर्तव्यांचे) पालन करण्याचा पूर्ण प्रयत्न करावा असे मला वाटते असा उपदेश भीष्मपितामहांनी युधिष्ठिराला केला.

९६८ — ११-०५-२०२१
आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चारित्रलक्षणाः।
साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम् ॥
महाभारत. अनुशासन पर्व १३.१६१.९

धर्मः आचारलक्षणः (अस्ति), सन्तः चारित्रलक्षणाः च (सन्ति)। साधूनाम् यथावृत्तम्, एतद् आचारलक्षणम् च (भवति)।

Characteristics of good codes of conduct (Religion- धर्म) is good behaviour and characteristics of noble or saintly people is good character. The way noble or saintly people conduct themselves that is the characteristics of good (ideal) behaviour.

आचारलक्षणः- a sign of good behaviour- आचार- behaviour, conduct, लक्षणः- distinctive mark, sign, characteristic, आचारस्य लक्षणः- आचारलक्षणः- ष. तत्पुरुष स. & धर्मः- codes of conduct, religion- both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सन्तः & चारित्रलक्षणाः- both in- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सत्- noble, good, saintly, proper, virtuous, worthy etc. & चारित्रलक्षण- a sign of good character, behaviour- चरित्र- conduct, behaviour, performance, character, चारित्र- pertaining to चरित्र, लक्षण- see above, चारित्रस्य लक्षणः- चारित्रलक्षणः- ष. तत्पुरुष स., साधूनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of साधु- a sage, saintly person, noble man- यथावृत्तम्- as behaved, as conducted- यथा- अव्यय- as, like, similar to, वृत्तम्- behaved, conducted- (वृत्त- क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to behave, to exist)- वृत्तम् अनुसृत्य- यथावृत्तम्- अव्ययीभाव स., आचारलक्षणम्- see above & एतद्- this, it- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., च- and

धर्मानुसार चालणे हे चांगल्या वागणुकीचे लक्षण आहे, संतवृत्ती हे चांगल्या चारित्र्याचे लक्षण आहे. साधूसंत जसे वागतात तेच चांगल्या वागणुकीचे लक्षण आहे. सर्वांनी त्यांचे अनुकरण करावे.

९६९ — १२-०५-२०२१
धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ च अपीडयन् ।
धर्मार्थकामान्योऽभ्येति सोऽत्यन्तं सुखमश्नुते ॥
महाभारत- शल्यपर्व अ ६०

धर्मार्थौ, धर्मकामौ च कामार्थौ च अपीडयन्, यः धर्मार्थकामान् अभ्येति, सः अत्यन्तम् सुखम् अश्नुते।

Prescribed codes of conduct (Religion) and wealth, prescribed codes of conduct and enjoying pleasures of day to day life and enjoying pleasures of day to day life and earning of wealth are three sets of goals of man’s achievement (objects sought after- पुरुषार्थ). One who manages to carry on with these pairs of objectives, without having conflict with each other and approaches all the three with ease, he is sure to achieve maximum happiness in life.

धर्मार्थौ, धर्मकामौ & कामार्थौ- all in पु. लिं. द्वि. वि. द्वि. व. of धर्मार्थः, धर्मकामः & कामार्थः- all द्वंद्व स. of धर्मः च अर्थः च, धर्मः च कामः च & कामः च अर्थः च-respectively & धर्मार्थकामान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of धर्मार्थकामः – धर्मः च अर्थः च कामः च – द्वंद्व स.- धर्मः- prescribed codes of conduct, religion, अर्थः- wealthy, object, purpose, कामः- desire, enjoyment, love, sensual enjoyment, यः, सः & अपीडयन्- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, तद्- he & अपीडयन्- without troubling, hurting- न पीडयन्- अपीडयन्- नञ् तत्पुरुष स.- पीडयन्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of पीड्- पीडयति- ते १० ग. उ. प. to trouble, hurt, torment, अभ्येति & अश्नुते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अभि+ इ- to approach, face, meet, follow- (इ-एति २ ग. प. प. to go, go to) & अश्- अश्नाति- अश्नुते- ८ ग. उ. प. to eat, enjoy, get, अत्यन्तम् & सुखम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अत्यन्त- adjctv- excessive, very much- अति- अव्यय- very, much, excessive, अन्त- end, finish- अन्तम् अतिक्रम्य- अत्यन्तम्- अव्ययीभाव स. & सुख- happiness, joy

धर्म, अर्थ (संपत्ती) आणि काम (वासना) हे माणसाचे तीन पुरुषार्थ (उद्देश) साध्य करत असतांना त्यांच्यात परस्परविरोध न होऊ देता जो ते तीन्ही मिळवतो तो अत्यंत सुखी माणूस.

९७० — १३-०५-२०२१
परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ।
धर्मं चाप्यसुखोदर्कं लोकविक्रुष्टं एव च ॥
मनुस्मृती ४.१७६
पाठभेद: लोकविक्रुष्टं= लोकविद्विष्टं

यौ अर्थकामौ धर्मवर्जितौ स्याताम्, (तौ) (मनुष्यः) परित्यजेत्, (तथा) (यद्) धर्मम् असुखोदर्कम् अपि च लोकविक्रुष्टम् (लोकविद्विष्टम) एव च (स्यात् तद् मनुष्यः परित्यजेत्)

Those of the means of acquisition of wealth and fulfilling desires, of a person, which are not sanctioned by his prescribed codes of conduct (religion), should give up. Similarly the codes of conduct (religion), which result in perpetual sorrow and which are unkind to (or hated by) the world (people) needs to be abandoned.

यौ, अर्थकामौ & धर्मवर्जितौ- all in पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of यद्- which, who, अर्थकाम- wealth and desire- अर्थः च कामः च – अर्थकामौ- द्वंद्व स. & धर्मवर्जित- devoid of prescribed codes of conduct (religion)- धर्म- prescribed codes of conduct (religion), वर्जित- devoid of, absence of- क. भू. धा. वि. of वृज्- वर्जति १ ग. प. प. to shun, avoid- धर्मेण वर्जितम्- तृ. तत्पुरुष स., स्याताम्- विध्यर्थ तृ. पु. द्वि. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, परित्यजेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of परि+ त्यज्- to leave fully- (त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to leave, quit), धर्मम्, असुखोदर्कम्, लोकविक्रुष्टम् & लोकविद्विष्टम्- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धर्म- see above-, असुखोदर्क- one which results in perpetual sorrow, सुखम्- न. लिं.- happiness, joy – न सुखम्- असुखम्- unhappiness, trouble- नञ् तत्पुरुष स., उदर्कम्- result, consequence, असुखस्य उदर्कम्- असुखोदर्कम्- ष. तत्पुरुष स., लोकविक्रुष्टम्- cruel to the world, unkind to people- लोक- world, people, विक्रुष्ट- harsh, cruel- क. भू. धा. वि. of वि+ क्रुश्- to mourn, cry out- (क्रुश्- क्रोशति १ ग. प. प. to cry, lement)- विक्रुष्टम् लोकम्- लोकविक्रुष्टम्- विशेषणोत्तरपदकर्मधारय स. & लोकविद्विष्टम्- hated or disliked by the world (people)- विद्विष्टम्- hated, disliked- विद्विष्ट- क. भू. धा. वि. of विद्विष्- (वि+ द्विष्- द्वेष्टि- दिष्टे- २ ग. उ. प.)- to have enmity, dislike- लोकेन विद्विष्टम्- लोकविद्विष्टम्- तृ. तत्पुरुष स, अपि-also, even, च-and, एव- just, only- all अव्ययs

अर्थ (संपत्ती) आणि काम (वासना) यांच्यासाठी करण्याचे प्रयत्न जर धर्माला सोडून (अधर्माचे) असतील तर त्यांचा त्याग करावा. त्ाचप्रमाणे धर्माला धरून असलेल्या मार्गांमुळेसुद्धा जर स्वतःला दुःख आणि लोकांना त्रास होत असेल तर तोही अवलंबू नये.


९७१ — १४-०५-२०२१
बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्गं जयते ध्रुवम्।
यदा दानरुचिः स्याद्वै तदा धर्मो न सीदति ॥
महाभारत. आश्वमेधादिकपर्व १४.९२.७०

यः बुभुक्षाम् तु जयते, सः स्वर्गम् ध्रुवम् जयते। यदा दानरुचिः वै स्यात् तदा धर्मः न सीदति।

One, who just conquers hunger, he is sure to win entry to the heaven. In case where, one has interest in benevolence of people around (helping the people in need), his accepted codes of conduct (Dharma) does not get perished.

यः (यद्)- who, सः (तद्)- he & धर्मः- accepted codes of conduct (Religion- Dharma)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., बुभुक्षाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of बुभुक्षा- hunger, desire to eat, appetite, स्वर्गम् & ध्रुवम्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए..व. of स्वर्ग- heaven, paradise & ध्रुव- adjctv- certain, sure, inevitable, दानरुचिः- interest in benevolence, interest in helping- दान- giving, donation, giving up, रुचिः- स्त्री. लिं.- interest, desire, liking, zest- दाने रुचिः- दानरुचिः- स. तत्पुरुष स., स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, जयते- वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of जि- जयति १ ग. प. प. (normally)- to conquer, defeat, win & सीदति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सद्- १ ग. प. प. to perish, go to ruin, to be in distress, तु- but, on the other hand, वै- surely, indeed, न- no, not, यदा- when, in which case, तदा- then, in that case- all अव्ययs

ज्याने भुकेवर विजय मिळवला तो स्वर्ग जिंकतो. जेंव्हा (ज्याला) दानाची आवड असते तेंव्हा (त्याचा) धर्म नाश पावत नाही.

९७२ — १५-०५-२०२१
अक्रोधेन जयेत् क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् ।
जयेत् कदर्यं दानेन जयेत् सत्येन चानृतम् ॥
महाभारत. उद्योग पर्व ३८.७३. १७४

क्रोधम् अक्रोधेन जयेत्। असाधुम् साधुना जयेत्। कदर्यम् दानेन जयेत् (तथा) अनृतम् च सत्येन जयेत् ।

Anger could be won over by not countering it with anger, wickedness could be won over by noble behaviour. A miser could be conquered by acts of benevolence and falsehood could be won over by truthfulness.

क्रोधम्, असाधुम्, कदर्यम् & अनृतम्- all in पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of क्रोध- anger, wrath, असाधु- wicked person, bad character- साधु- noble, good, saintly- न साधुः- असाधुः- नञ् तत्पुरुष स., कदर्य- (कृपण)- a miser & अनृत- falsehood, untruth- ऋतम्- truth, अन् ऋतम्- अनृतम्- नञ् तत्पुरुष स., अक्रोधेन, साधुना, दानेन & सत्येन- all in पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of अक्रोध- absence of anger, calmness- क्रोधः- anger- न क्रोधः- अक्रोधः- नञ् तत्पुरुष स., साधु- noble, good, saintly, दान- donation, benevolence, gift & सत्य- truth जयेत्- could be won over- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of जि- जयति १ ग. प. प. to conquer, defeat, win, च-and

शांतपणे (न रागावता) क्रोधाला जिंकावे, सज्जनपणाने दुष्टांना जिंकावे, चिक्कू माणसाला दानाने जिंकावे आणि सत्याच्या मार्गाने खोट्यावर विजय मिळवावा.

९७३ — १६-०५-२०२१
आत्महेतोः परार्थे वा नर्महास्याश्रयात् तथा ।
ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः ॥
महाभारत. अनुशासन पर्व १४४.१९

ये नराः आत्महेतोः परार्थे वा नर्महास्याश्रयात् तथा इह मृषा न वदन्ति, ते स्वर्गगामिनः (सन्ति)।

(Said by Shiva to Parvati) Those people, who in the interest of oneself or for the sake of others or even for the sake of resorting to humour in a lighter vain, do not ever tell a lie in this world, are sure to go to heaven.

ये, ते, नराः & स्वर्गगामिनः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्- who, तद्- he, नर- man, human & स्वर्गगामिन्- one who is going to heaven- स्वर्ग- heaven, paradise- स्वर्गे गच्छति इति- स्वर्गगामिन्- उपपद तत्पुरुष स., आत्महेतोः- ष. वि. ए. व. of आत्महेतुः- one’s own interest or cause, आत्मन्- self, one’s own, हेतु- purpose, interest, cause, reason- आत्मनः हेतुः- आत्महेतुः- ष. तत्पुरुष स., परार्थे- स. वि. ए. व. of- परार्थ- for the sake of others- पर- other, anothe, अर्थ- purpose, interest- परस्य अर्थः- परार्थः – ष. तत्पुरुष स., नर्महास्याश्रयात्- पं. वि. ए. व. of नर्महास्याश्रय- नर्मन्- न. लिं.- diversion, pleasure, joke, हास्यम्- न. लिं.-humour, joke, आश्रय- recourse, shelter, support- नर्म हास्यम्- नर्महास्यम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & नर्महास्यस्य आश्रयः- नर्महास्याश्रयः- ष. तत्पुरुष स, वदन्ति, वा- or, and, न- no, not, मृषा- falsely, unruly, wrongly, इह- here, in this world, तथा- and, likewise, in the same way- all अव्ययs

जे लोक स्वतःच्या किंवा परक्यांच्या हितासाठी किंवा थट्टामस्करीसाठीसुद्धा इथे खोटे बोलत नाहीत ते स्वर्गाच्या वाटेवर असतात.

९७४ — १७-०५-२०२१
चित्तमिन्द्रियसेनाया नायकं तज्जयाज्जयः।
उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतैव भूः ॥ अ॥
योगवासिष्ठ ६ उत्तरार्ध- १६३.३
पूर्णे मनसि संपूर्णं जगत्सर्वं सुधाद्रवैः ।
उपानद्-गूढपादस्य ननु चर्मास्तृतैव भूः ॥ ब॥
योगवासिष्ठ ५.२१.१४

अ) (नरस्य) चित्तम् (तस्य) इन्द्रियसेनायाः नायकम् (अस्ति)। तज्जयात् जयः (भवति)। उपानद्गूढपादस्य, भूः ननु चर्मावृता एव (भाति)।
ब) मनसि पूर्णे (नराय) सर्वम् जगत् सुधाद्रवैः संपूर्णम् (इव) भाति)। उपानद्गूढपादस्य भूः ननु चर्मास्तृता एव (भाति)।

( A) Mind of a man is Commander of the Army of all his sensory organs. Control over them is real victory for the person. A person, having his feet covered by footwear feels that whole world is covered by leather.
B) When a person is fully contented in his mind, he feels like whole world is overflowing with nectar. A person, having his feet covered by footwear, feels that whole world is covered by leather.

चित्तम्- mind, heart thinking, नायकम्- leader, master, जगत्- world, सर्वम्- all, entire, संपूर्णम्- fully filled- सम्- अव्यय – prefix to verbs & verbal derivatives means: greatly, thoroughly, completely- पूर्णम्- full, packed, filled- क. भू. धा. वि. of पूर्- पूर्यते ४ ग. आ. प. to fill, satisfy- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., इन्द्रियसेनायाः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of इन्द्रियसेना- a army of sensory organs- इन्द्रिय- sensory organ, सेना- an army- इन्द्रियाणाम् सेना- इन्द्रियसेना- ष. तत्पुरुष स., तज्जयात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of तज्जयः- conquering it, victory over it- तद्- it, that, जयः -win, victory, तस्य जयः- तज्जयः- ष. तत्पुरुष स., उपानद्गूढपादस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of उपानद्गूढपाद- one whose feet are covered by footwear- उपानह्- स्त्री. लिं.- a shoe, sandal, footwear, गूढ- covered, hidden, concealed- क. भू. धा. वि. of गुह्- गूहति- ते १ ग. उ. प. to cover, hide, पाद- foot- गूढौ पादौ यस्य सः- गूढपादः- बहुव्रीही स., उपानदोः गूढपादौ यस्य सः- उपानद्गूढपादः- बहुव्रीही स., भूः- earth, world, चर्मावृता & चर्मास्तृता- covered by leathe- चर्मन्- न. लिं- skin, leather, hide, आवृता- covered & आस्तृता- spread over- आवृत & आस्तृत- both क. भू. धा. वि. of आ+ वृ- to cover, conceal, hide- (वृ- वरति-ते, वृणोति- वृणुते, वृणाति- वृणीते- १, ५ & ९ ग. उ. प. to choose) & आ+ स्तृ- to cover, cloth- (स्तृ- स्तृणोति- स्तृणुते ५ ग. उ. प. to spread, cover) मनसि & पूर्णे- न. लिं. स. वि. ए. व. of मनस्- mind, heart & पूर्ण- contended- (see above), सुधाद्रवैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of सुधाद्रवः- flow of nectar, liquid ambrosia- सुधा- nectar, ambrosia, द्रवः- liquid, flow- सुधायाः द्रवः- सुधाद्रवः- ष. तत्पुरुष स., ननु- surely, certainly, indeed, एव- just, only- both अव्ययs

माणसाचे चित्त (मन) हे त्याच्या सर्व इंद्रियांचा नायक असते. त्याला जिंकले की तो जिंकला. ज्या माणसाच्या मनात समाधन आहे त्याला सगळे जग अमृताने भरल्यासारखे गोड वाटते. पायात चामड्याचे जोडे घातलेल्या माणसाला असे वाटते की हे सगळे जगच चामड्याने मढवलेले आहे. (त्याला काही टोचत नाही.)

मन चंगा तो कठौतीमें गंगा । मन करा रे प्रसन्न, सर्वसिद्धीच कारण ।। अशा प्रसिद्ध उक्ती आहेत.

९७५ — १८-०५-२०२१
मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां वृणे सत्यममृताज्जीविताच्च
राज्यं च पुत्राश्च यशो धनं च सर्वं न सत्यस्य कलामुपैति ॥
महाभारत वनपर्व ३४.२२

मम सत्याम् प्रतिज्ञाम् च निबोध, (अहम्) अमृतात् जीवितात् च सत्यम् वृणे। सर्वम् राज्यम् च, पुत्राः च, यशः धनम् च सत्यस्य कलाम् न उपैति।

(Said by Yudhistir to Bheema)
Listen to my solemn affirmation (honest vow). I will always choose the path of truth as against living and immortality. The entire kingdom, the children, the fame and the wealth all together, does not even measure up to a small fraction of (sixteenth part of) the virtue of the truth.

मम- mine ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, सत्याम्, प्रतिज्ञाम् & कलाम् – स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सत्य- truthful, sincere, honest, प्रतिज्ञा- strong resolve, vow, solemn affirmation & कला- a small fraction, sixteenth part, one portion out of 16 digits of the moon, निबोध- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of नि+ बुध्- to understand, learn, know- (बुध्- बोधति-ते १ ग. उ. प. & बुध्यते ४ ग. आ. प. to know, understand), अमृतात् & जीवितात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of अमृतम्- immortality- मृत- dead- न मृत- अमृत- नञ् तत्पुरुष स.- मृत- क. भू. धा. वि. of मृ- म्रियते- ४ ग. आ. प. to be dead, to die & जीवितम्- living, being alive- जीवित- क. भू. धा. वि. of जीव्- जीवति- १ ग. प. प. to live, be alive, सत्यम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सत्य- (see above), वृणे- वर्त. प्र. पु. ए. व. of वृ- वरति- ते, वृणोति- वृणुते, वृणाति- वृणीते- १, ५ & ९ ग. उ. प. to choose, पुत्राः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पुत्र- son, सर्वम्- entire, all, राज्यम्- kingdom, यशः (यशस्)- fame, success, glory, धनम्- wealth, money- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., सत्यस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of सत्य- (see above), उपैति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+ इ- to approach, come near, close to- (इ- एति २ ग. प. प. to go), च- and, न-no, not- both अव्ययs

युधिष्ठिर भीमाला सांगतात, “माझे खरे सांगणे (प्रतिज्ञा) ऐक. मी नेहमी खरेपणाचे जीवन जगेन, खोटेपणा करणार नाही. माझे सर्व राज्य, माझे पुत्र, माझा नावलौकिक, माझी संपत्ती हे सर्व मिळूनसुद्धा सत्याच्या एका अंशाएवढेही (कलेएवढे) नाही.”

९७६ — १९-०५-२०२१
जन्मेदं व्यर्थतां नीतं भवभोगोपलिप्सया ।
काचमूल्येन विक्रीतो हन्त चिन्तामणिर्मया ॥
सुभषितरत्नाकर

हन्त, (मया) इदम् जन्म भव-भोग-उपलिप्सया व्यर्थताम् नीतम् (भवति)। मया चिन्तामणिः काचमूल्येन विक्रीतः (अस्ति)।

Alas, I have squandered away this life of mine in my desire to enjoy carnal pleasures of the worldly life. I have bartered away precious wish fulfilling gem (Chintamani) for a price of a glass beed.

इदम्- this, जन्म (जन्मन्)- life, birth & नीतम्- taken, spent- नीत- क. भू. धा. वि. of नी- नयति- ते १ ग. उ. प. to carry, lead, bring, take)- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., व्यर्थताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of व्यर्थता- wasteful, uselessness- व्यर्थ- useless, waste, ता- suffix implies quality- भवभोगोपलिप्सया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of भवभोगोपलिप्सा- a desire to enjoy carnal pleasures of the worldly life- भव- worldly life, भोग- enjoyment, carnal pleasure, उपलिप्सा- a desire to obtain- भवस्य भोगः- भवभोगः & भवभोगस्य उपलिप्सा- भवभोगोपलिप्सा- both ष. तत्पुरुष स., मया- by me- तृ. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, चिन्तामणिः- a gem that is supposed to yield its possessor all desires, a philosopher’s stone & विक्रीतः- sold, exchanged, bartered- क. भू. धा. वि. of वि+ क्री- to sell, barter, exchange- (क्री- क्रीणाति- क्रीणीते ९ ग. उ. प. to buy, purchase), काचमूल्येन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of काचमूल्यम्- price of a glass beed- काच- glass beed, मूल्यम्- value- काचस्य मूल्यम्- काचमूल्यम्- ष. तत्पुरुष स., हन्त- अव्यय- a particle implying grief, pity, joy, surprise

अरेरे, या उपभोग घेण्याच्या नादात (इच्छेपायी) मी हा जन्म वाया घालवला. मी चिंतामणीला काचेच्या किंमतीत विकून टाकले. या नरजन्माचा सदुपयोग करू घेतला नाही असे कवीला वाटते.

९७७ — २०-०५-२०२१
प्राप्ताः श्रियस्सकलकामदुधास्ततः किं
न्यस्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम्।
संपादिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं
कल्पं स्थिताः तनुभृतां तनवस्ततः किम्॥
भर्तृहरी वैराग्यशतक -६७

सकलकामदुधाः श्रियः प्राप्ताः, ततः किम्? विद्विषताम् शिरसि पदम् न्यस्तम्, ततः किम्? विभवैः प्रणयिनः संपादिताः, ततः किम्? कल्पम् स्थिताः तनुभृताम् तनवः, ततः किम्?

One has amassed wealth that enables him to achieve everything that he desires, so what? One is able to place his foot on head of all his enemies (conquer all his enemies), what next? By means of his wealth one is able to get host of well-wishers or beloveds, what next? Living beings are able to stay on till the end of world (achieve immortality), then what? (There is no limit for the desires of a person)

श्रियः, सकलकामदुधाः, प्राप्ताः, स्थिताः & तनवः- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of श्री- wealth, riches, prosperity, सकलकामदुधा- one that is yielding everything that one can desire for- सकल- adjctv,- all, entire, काम- wish, desire, दुध- (दुघ)- adjctv- milking, yielding, granting- कामम् दोहयति (दुधुक्षति) इति- कामदुधः (कामदुघः)- उपपद तत्पुरुष स. & सकलः कामदुधः- सकलकामदुधः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., स्थिता- remained, stayed- (स्थित- क. भू. धा. वि. of स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand), तनु-body, form, विद्विषताम् & तनुभृताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of विद्विष्- enemy, foe, adversary & तनुभृत्- living being, human, one with a body- तनु- see above, तनुम्- बिभर्ति इति- तनुभृत्- उपपद तत्पुरुष स, शिरसि- न. लिं. स. वि. ए. व. of शिरस्- head, top, पदम्- foot & न्यस्तम्- placed, laid- (न्यस्त- क. भू. धा. वि. of नि+ अस्- to lay, place, deposit- अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be)- both in -न. लिं. द्वि. वि. ए. व., कल्पम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कल्पः- end of world, a period of universal destruction, विभवैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of विभव- wealth, riches, power, might, प्रणयिनः & संपादिताः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of प्रणयिन्- well-wisher, friend, beloved & संपादित- obtained, achieved- क. भू. धा. वि. of प्रयोजक of सं+ पद्- संपादयति- to accomplish, obtain, achieve- (पद्- पद्यते ४ ग. आ. प. to go, approach), ततः- (ततस्)- thence, from that, then किम्- a particle of interrogation- ततः किम्- then what?, what next?, so what?-allअव्ययs

एकाद्याने त्याच्या सगळ्या मनोकामना पूर्ण होतील इतके धन कमावले, तरी पुढे काय? एकाद्याने त्याच्या सर्व शत्रूंच्या डोक्यावर पाय ठेवला (सगळ्यांना हरवले) तर पुढे काय? आपल्या संपत्तीच्या जोरावर अनेक सगेसोयरे जोडले तर पुढे काय? जगाच्या अंतापर्यंत जीवंत राहिला तरी पुढे काय? कोणीही कितीही मिळवले तरी पुढे काय हा प्रश्न कधी संपतच नाही.

नरेंद्र गोळे
सार्‍या स्पृहा मिळवल्या, तर काय झाले?
सारे रिपू हरवले, तर काय झाले? ।
होती सगे सकलही, तर काय झाले?

कल्पांति जीवित उरे, तर काय झाले? ॥ – वसंततिलका

९७८ — २१-०५-२०२१
भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयम्
माने दैन्यभयं बले रिपुभयं रूपे जराया भयम्।
शास्त्रे वादिभयं गुणे खलभयं काये कृतान्ताद्भयम्
सर्वं वस्तु भयान्वितं भुवि नृणां वैराग्यमेवाभयम् ॥
भर्तृहरी वैराग्यशतक ३१

भोगे रोगभयम्, कुले च्युतिभयम्, वित्ते नृपालात् भयम्, माने दैन्यभयम्, बले रिपुभयम्, रूपे जराया भयम्, शास्त्रे वादिभयम्, गुणे खलभयम्, काये कृतान्तात् भयम् (भवति)। नृणाम् भुवि सर्वम् वस्तु भयान्वितम् (अस्ति)। वैराग्यम् एव अभयम् (अस्ति)।

While enjoying pleasures of life there is fear of diseases, for a person renowned family there is fear of holding on to high standards, for wealth earned there is threat from the king, for holding on to self pride there is fear of poverty, for the powerful there is fear from the enemies, for one’s appearance there threat from advancing age, for having knowledge of science or scriptures there is fear from wise and learned, for following path of virtue there is threat from wicked people, for the body (existence itself) there is fear of death. For men, on this earth, everything is associated with fear. Total detachment from worldly pleasures alone is reassuring (without any sort of fear).

भोगे, कुले, वित्ते, बले, माने, रूपे, शास्त्रे, गुणे & काये- all in स. वि. ए. व. of भोगः- enjoyment, object of pleasure, कुलम्- family, race, वित्तम्- wealth, possession- (वित्त- क. भू. धा. वि. of विद्- विंदति- ते- ६ ग. उ. प. to acquire, obtain, find), बलम्- strength, power, might, मानः- respect, pride honour, रूपम्- form, appearance, beauty, शास्त्रम्- knowledge of science or scripture, गुणम्- quality, virtue, कायः (कायम्)- body, भयम्- apprehension, fear, dread, रोगभयम्- fear of disease, रोगः- disease, sickness- रोगस्य भयम्, च्युतिभयम्- fear of losing- च्युतिः- स्त्री. लिं.- deprivation, losing- च्युतेः भयम्, दैन्यभयम्- fear of pitiable condition, दैन्य- pitiable condition, poverty- दैन्यस्य भयम्, रिपुभयम्- fear of enemy, रिपुः- enemy- रिपोः भयम्, खलभयम्- fear of wicked person- खलः- wicked person- खलस्य भयम्- all -ष. तत्पुरुष स., वादिभयम्- fear of wise and learned- वादि- wise, learned- वादिना भयम्- तृ. तत्पुरुष स., सर्वम्- all, entire, वस्तु- object, matter, भयान्वितम्- followed by fear, connected with dread- अन्वितम्- connected with, followed by- (अन्वित- क. भू. धा. वि. of अनु+ इ- to follow, conform- इ- एति- २ ग. प. प. to go), वैराग्यम्- detachment from worldly pleasures, dissatisfaction, अभयम्- free from fear- all above न. लिं. प्र. वि. ए. व., जरायाः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of जरा- old age, aging, नृपालात् & कृतान्तात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of कृतान्तः- the God of death, Yama & नृपालः- king, ruler- नृ- man, person, पालः- protector, guardian- नृणाम् पालः- नृपालः- ष. तत्पुरुष स., नृणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of नृ- man, person, भुवि- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of भू- earth, world,
एव- अव्यय- just, alone, only

सुखाचा उपभोग घेत असतांना आजारी पडण्याची भीती असते, कुळाला बट्टा लागण्याचे भय कुलवंताला असते, पैसेवाल्याला राजाकडून (कर किंवा दंड वसूलीची) भीती असते. अभिमानी माणसाला दारिद्र्याची भीती वाटते, बलिष्ठ लोकांना शत्रूची भीती असते, रूपवनाला म्हातारपणाचे भय असते, शास्त्रीपंडिताला वादविवादाची (त्यात हरण्याची) भीती असते, सद्गुणी लोकांना दुष्टांचे भय असते आणि शरीराला मृत्यूचे भय असते, या जगातील माणसाला प्रत्येक बाबतीत कसली ना कसली भीती असतेच. फक्त ज्यांनी संपूर्ण वैराग्य प्राप्त केले आहे, (ज्यांना कसलीच आसक्ती उरलेली नाही) ते तेवढे पूर्णपणे भयमुक्त असतात.
— फेसबुक २१-०५-२०२१
नरेंद्र गोळे
भोगे रोगभिती, कुळास पतने, वित्तास सत्ताभिती
मानी अब्रुस भीत, थोर रिपुला, रुपा जरा ही भिती ।
शास्त्र्या वादभिती, खलाचि सुजना, कायेस मृत्यूभिती

सार्‍यांना कसलीशि वाटत भिती, वैराग्य ना घाबरे ॥ – शार्दूलविक्रीडित

९७९ — २२-०५-२०२१
वनेषु दोषा प्रभवन्ति रागिणां
गृहेषु पञ्चेद्रियनिग्रहस्तपः।
अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते
निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम्‌ ॥

रागिणाम् दोषाः वनेषु (अपि) प्रभवन्ति। गृहेषु (स्थिते) पञ्चेद्रियनिग्रहः तपः (अस्ति)। निवृत्तरागस्य यः अकुत्सिते कर्मणि प्रवर्तते, (तस्य) गृहम् तपोवनम्‌ (इव भवति)।

For the one, who is under the influence of his sensory organs, even after going to forest his weaknesses spring up. One who is able to have control over his five sensory organs, a stay at home is also a penance. One who is engaged in noble deeds and has relinquished all his passions, his house is like a penance grove.

रागिणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of रागिन्- one who is under the influence of his sensory organs, passionate, sensualist, दोषाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of दोष- fault, weakness वनेषु & गृहेषु- both in न. लिं. स. वि. ब. व. of वनम्- forest & गृहम्- home, residence, प्रभवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+भू- to arise, spring up- (भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist), पञ्चेद्रियनिग्रहः- control over five sensory organs- पञ्चन्- five, इद्रियम्- sensory organ, निग्रहः- control, suppression- पञ्चनाम् इद्रियाणाम् समाहारः- पञ्चेद्रियम्- न. लिं. ए. व. द्विगु स. & पञ्चेद्रियाणाम् निग्रहः- पञ्चेद्रियनिग्रहः- ष. तत्पुरुष स. & यः (यद्)- who- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., निवृत्तरागस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of निवृत्तरागः- one who has relinquished his passions- निवृत्त- relinquished, retired, abstained from- क. भू. धा. वि. of नि+ वृत्- to abstain, to be free of- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. आ. प. to be, to exist, remain), रागः- passion, affection, amorous feeling- निवृत्तः रागः यस्य सः- निवृत्तरागः- बहुव्रीही स., अकुत्सिते & कर्मणि- both in न. लिं. स. वि. ए. व. of अकुत्सितम्- blemishless- कुत्सित- condemned, censured- क. भू. धा. वि. of कुत्स्- कुत्सयते १० ग. आ. प. to abuse, condemn- न कुत्सित- अकुत्सित- नञ् तत्पुरुष स. & कर्मन्- work, doing, प्रवर्तते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ वृत्- to be engaged in, to strive, exert- (वृत्- see above), गृहम्- home, तपः (तपस्)- penance, religious austerity & तपोवनम्‌- a sacred grove in which ascetics practice penance- तपस्- न. लिं.- penance, वनम्‌- forest, grove- तपसः वनम्‌- तपोवनम्‌- ष. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व.

जो इंद्रियांच्या अधीन असतो असा माणूस अरण्यामध्ये जाऊनसुद्धा त्यांच्या प्रभावाखाली (दुबळा) असतो आणि ज्याने त्यांच्यावर ताबा मिळवला आहे असा माणूस (योगी) घरात राहूनसुद्धा तपस्वी असतो. ज्याने चांगली कामे केली आहेत आणि जो मनोविकारांपासून मुक्त आहे अशा माणसाचे घरसुद्धा तपोवनासारखे असते.

९८० — २३-०५-२०२१
मोक्षस्य न हि वासोऽस्ति न ग्रामान्तरमेव वा ।
अज्ञानतिमिरग्रन्थिनाशो मोक्ष इति स्मृतः ॥
शिवगीता १३.३२

मोक्षस्य वासः न हि अस्ति, न ग्रामान्तरम् एव वा (अस्ति)। (बुधैः) अज्ञानतिमिरग्रन्थिनाशः मोक्षः इति स्मृतः (अस्ति)।

The place of residence of so called ‘Deliverance or Final Emancipation’ (मोक्षः of an individual) is not at any particular place nor at some other place. It is said that destruction darkness of ignorance of heart (self realisation) is in fact ‘Deliverance’

मोक्षः- deliverance, final emancipation, liberation- वासः- place of stay, abode, house, स्मृतः- specified, laid down, defined- क. भू. धा. वि. of स्मृ- स्मरति- १ ग. प. प. to remember, lay down, declare & अज्ञानतिमिरग्रन्थिनाशः- destruction darkness of ignorance of heart- ज्ञान- knowledge, understanding, realisation- न ज्ञानः- अज्ञानः- lack of realisation, ignorance- नञ् तत्पुरुष स., तिमिर- darkness, ग्रन्थि- a part or joint of the body, नाशः- elimination, destruction- अज्ञानः इव तिमिर- अज्ञानतिमिरः & अज्ञानतिमिरः इव ग्रन्थिः- अज्ञानतिमिरग्रन्थिः- both उपमानपूर्वपद- कर्मधारय स. & अज्ञानतिमिरग्रन्थेः नाशः-, अज्ञानतिमिरग्रन्थिनाशः- ष. तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. वि. ए. व., मोक्षस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of मोक्ष-see above, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, ग्रामान्तरम्- another village, ग्राम- village, hamlet, अन्तर- adjctv- another, other- अन्तरम् ग्रामम्- ग्रामान्तरम्- विशेषणोत्तरपदकर्मधारय स., इति- a particle used to report the very words spoken- thus, so, न- no, not, हि- indeed, surely, एव- just, only, alone, वा- or, and- all अव्ययs

मोक्षाच्या रहाण्याची जागा नाही किंवा त्याचे कुठले दुसरे गाव नाही. हृदयातील अज्ञानाच्या अंधःकाराचा नाश म्हणजेच मोक्ष असे सांगितले जाते.

९८१ — २४-०५-२०२१
अर्थी तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥
महाभारत शान्तिपर्व १४०.२०

(मनुष्यः) अर्थी तु भोक्तुम् शक्यते, कृतकार्यः अवमन्यते। (मनुष्येण) तस्मात् सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्।

One is always able to take advantage of a person who still wants to have something from you. Having fulfilled all his needs, he is sure to ignore you. Therefore all work are to be kept having some part yet to be done (with some remainder)

अर्थी & कृतकार्यः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अर्थिन्- one who is desirous of seeking help, one who solicits & कृतकार्यः – one whose job has been done- कृत- done, fulfilled- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. प. प. to do, make, कार्यः- work, job, that needs to be done- कार्य- also (करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- to do)- भोक्तुम्- to be able to enjoy, utilise, rule- पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of भुज्- भुनक्ति- भुंक्ते ७ ग. उ. प. to enjoy, utilise, rule, शक्यते -कर्मणि प्रयोग तृ. वि. ए. व. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, be competent, अवमन्यते- वर्त. तृ. वि. ए. व. of अव+ मन्- to disregard, think lightly of, despise- (मन्- मन्यते- ४ ग. आ. प. to think, consider, believe), कारयेत्- cause to get it done- प्रयोजक विध्यर्थ तृ. वि. ए. व.- कृ- to do, तस्मात्- therefore, from that- पं. वि. ए. व. of तद्- that, it, सर्वाणि, कार्याणि & सावशेषाणि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of सर्व- all, entire, every, कार्य- (see above) & सावशेष- having a remainder, balance left- अवशेष- remainder, balance- अवशेषेण सह- सहावशेष or सावशेष- सहबहुव्रीही स., तु-surely, indeed- अव्यय

जर एकाद्याला तुमच्याकडून आणखी काही मिळण्याची अपेक्षा असेल तर तुम्ही त्या माणसाचा उपयोग करून घेऊ शकता. त्याचे काम पूर्ण झाल्यावर तो तुमची पर्वा करणार नाही. (गरज सरो आणि वैद्य मरो अशी म्हण आहे.) म्हणून दुसऱ्यांची सगळी कामे करतांना थोडे हातचे राखून करावीत. हा एक व्यावहारिक उपदेश आहे.

९८२ — २५-०५-२०२१
ऊधः च्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयः।
एवं राष्ट्रमयोगेन पीडीतं न विवर्धते॥
महाभारत. शान्तिपर्व ७१.१६

यः, क्षीरार्थी धेन्वाः ऊधः च्छिन्द्यात्, (सः) तु पयः न लभेत्, एवम् राष्ट्रम् अयोगेन पीडीतम् न विवर्धते।

One, who is desirous of having milk, cuts off the udder of the cow, will certainly not get any milk. In the same manner, a nation would never prosper, if it’s subjects are tortured in a improper way (by way of collection of unreasonable taxes)

यः & क्षीरार्थी- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who & क्षीरार्थिन्- क्षीरम्- milk, अर्थिन्- one who wants, one who is desirous- क्षीरस्य अर्थिन्- क्षीरार्थिन्- ष. तत्पुरुष स., धेन्वाः (धेनोः)- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of धेनु- a cow, ऊधः & पयः- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of ऊधस्- udder & पयस्- milk, (also mean water), च्छिन्द्यात् & लभेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of छिद्- छिनत्ति- छिंत्ते ७ ग. उ. प. to cut, lop off & लभ्- लभते १ ग. आ। प. to get, obtain, राष्ट्रम्- country, nation, state & पीडीतम्- troubled, tortured- (पीडीत- क. भू. धा. वि. of पीड्- पीडयति- ते १० ग. उ. प. to hurt, trouble, torture)- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अयोगेन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of अयोग- improper way, unfit manner- न योगः – अयोगः- नञ् तत्पुरुष स.- योगः -diligence, endeavour, fitness- विवर्धते- prospers- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ वृध्- to prosper, grow steadily- (वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase), तु- but, on the other hand, न- no, not, एवम्- thus, so, in this manner- all अव्ययs

दूध पाहिजे म्हणून कुणी गायीची कास कापली तर त्याला दूध मिळणार नाही. त्याचप्रमाणे प्रजेची पिळवणूक केली तर राष्ट्राची उन्नति होणार नाही.

९८३ — २६-०५-२०२१
किं गजेन प्रभिन्नेन राजकर्माण्यकुर्वता।
स्थूलोऽपि यदि वाsस्थूलः श्रेयान् कृत्यकरः पुमान् ॥अ॥
पाठभेद:
किं गजेन प्रभिन्नेन गजकर्माण्यकुर्वता।
स्थले वा यदि वा निम्ने श्रेयान् कृत्यकरः च यः॥ब॥

(अ) प्रभिन्नेन गजेन, राजकर्माणि अकुर्वता किम् (प्रयोजनम् अस्ति)। स्थूलः यदि वा अस्थूलः अपि कृत्यकरः पुमान् श्रेयान् (भवति)।
(ब) प्रभिन्नेन गजेन, गजकर्माणि अकुर्वता किम् (प्रयोजनम् अस्ति)। यः स्थले वा यदि वा निम्ने कृत्यकरः च (सः) श्रेयान् (भवति)।

(A) What is the use of a fully grown elephant in rut, which is not performing the Royal duties (it is supposed to do). A big or even a small person, who is capable of carrying out work is indeed always preferred.
(B) What is the use of a fully grown elephant in rut, which is not performing the duties of an elephant, (it is supposed to do). On a levelled ground or in deep down places, one who is able to work, is always preferred.

प्रभिन्नेन, गजेन & अकुर्वता- पु. लि. तृ. वि. ए. व. of प्रभिन्न- intoxicated, in rut, गज- elephant & अकुर्वत्- not performing- कुर्वत्- doing, working- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, work- न कुर्वत्- अकुर्वत्- नञ् तत्पुरुष स, राजकर्माणि & गजकर्माणि- both in न. लि. द्वि. वि. ब. व. of – royal duty- राजन्- पु. लिं.- king, कर्मन्- न. लिं.- work- राज्ञः कर्म- राजकर्म- ष. तत्पुरुष स. & गजकर्म- work of an elephant- गज- elephant- rest same as above- स्थले & निम्ने- स. वि. ए. व. of स्थल- plain ground & निम्न- adjctv- low land, depression, स्थूलः- great, big, bulky- न स्थूलः- अस्थूलः- नञ् तत्पुरुष स.- slim, small, कृत्यकरः- preforming, functioning- कृत्य- work that is to be done- कृत्य- (also कर्तव्य, करणीय, कार्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- to do, करः- one who does, causes- कृत्यम् करोति इति- कृत्यकरः- उपपद तत्पुरुष स., यः- (यद्)- who, पुमान् (पुंस्)- man, human & श्रेयान् (श्रेयस्)- superior, preferable- all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., किम्- a particle of interrogation: what use?, अपि- also, even, यदि- if, in case, वा- or, and- all अव्ययs

राजाच्या (किंवा हत्तीच्या) कामात बिथरलेल्या हत्तीचा काय उपयोग आहे? लहान असो किंवा मोठा, पण काम करणारा (माणूस) जास्त चांगला. सपाट जमीनीवर किंवा खड्ड्यांमध्ये जो काम करतो तो जास्त चांगला.

९८४ — २७-०५-२०२१
न गणस्याग्रतो गच्छेत् सिद्धे कार्ये समं फलम् ।
यदि कार्यविपत्तिः स्यान्मुखरस्तत्र हन्यते ॥
हितोपदेश प्र. १ श्लो.२९

(कः अपि) गणस्य अग्रतः न गच्छेत्, (गणस्य) सिद्धे कार्ये (सर्वे) समम् फलम् (प्राप्नुवन्ति)। यदि कार्यविपत्तिः स्यात् (तदा) मुखरः तत्र हन्यते।

No one should go at the head of a group. In the event of being successful, everyone will get equal share. But if there is a mishap, the leader (a person making loud noise) gets killed. (This probably is advise to a person who may not fully competent to lead)

गणस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of गण- group, multitude, troop, समम् & फलम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व.- of समम्-adjctv- equal, even & फलम्- fruit, reward, कार्यविपत्तिः- failure of the work, mishap of the project- कार्य- (also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, विपत्तिः- स्त्री. लिं.- calamity, mishap, disaster- कार्यस्य विपत्तिः- कार्यविपत्तिः- ष. तत्पुरुष स.- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., सिद्धे & कार्ये- न. लिं. स. वि. ए. व.- of सिद्धम्- accomplished, completed, succeeded- सिद्ध- क. भू. धा. वि. of सिध्- सिध्यति ४ ग. प. प. to accomplish, fulfill & कार्यम्- work, project – (see above), गच्छेत् & स्यात्- both in विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, proceed & अस्- अस्ति २. ग. प. प. to be, to exist, मुखरः- a leader, a person making loud noise- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., हन्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of हन्- हन्ति २ ग. प. प. to strike, kill, तत्र- there, in that case, then, अग्रतः (अग्रतस्)- before, in front, at the head of, न- no, not, यदि- if, in case, in the event of- all अव्ययs

कुणीही समूहाचा मुख्य होऊ नये. जर कार्य सफळ झाले तर त्याचा समूहातल्या सर्वांना सारखाच लाभ मिळतो, पण जर ते बिघडले तर मात्र प्रमुखाचा बळी जातो.

९८५ — २८-०५-२०२१
न स्वल्पस्य कृते भूरि नाशयेन्मतिमान् नरः।
एतदेवात्रपाण्डित्यं यत्स्वल्पाद्‍भूरिरक्षणम् ॥
पञ्चतन्त्र, मित्रभेद

मतिमान् नरः स्वल्पस्य कृते भूरि न नाशयेत्। एतद् एव अत्र पाण्डित्यम् यत् स्वल्पात् भूरिरक्षणम् (कर्तव्यम् भवति)।

A wise person should not let go much bigger stake, while trying to save a small part of it. Scholarship is indeed in just this that bulk needs to be saved by sacrificing a little bit of it.

मतिमान् (मतिमत्)- a wise or intelligent person- मतिः -स्त्री. लिं.- intellect, knowledge- मत्- suffix implies: possession, quality & नरः -man, person, both in पु. लि. प्र. वि. ए. व., स्वल्पस्य- ष. वि. & स्वल्पात्- पं. वि.- ए. व. of स्वल्प-adjctv- small, little, bit, कृते- for the sake of- स. वि. ए. व. of कृत- done, work- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प., नाशयेत्- प्रयोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to get destroyed, lose,

  • एतद्- that, it, पाण्डित्यम्- scholarship, prudence, wisdom & भूरिरक्षणम्- न. लि. प्र. वि. ए. व., भूरि- अव्यय- very much & रक्षणम्- protection, saving- रक्षणम् भूरीकृत्य- भूरिरक्षणम्- अव्ययीभाव स.- all in, भूरि- large, very big, very much, न- no, not, यद्- that, since, because, एव- just, mere, alone, अत्र- here, in this place-all अव्ययs

शहाण्याने थोडक्यासाठी मोठे घालवू नये. क्षुल्लक गोष्टींचा त्याग करून मोठ्या (महत्वाच्या) गोष्टींचे रक्षण करणे हेच इथे पांडित्य (हुषारी) आहे.

९८६ — २९-०५-२०२१
परिज्ञातोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये ।
विज्ञाय सेवितो मैत्रीमेति चोरो न शत्रुताम् ॥
योगवासिष्ठ ४. २३. ४१

परिज्ञातोपभुक्तः भोगः हि तुष्टये भवति। विज्ञाय सेवितः चोरः मैत्रीम् एति, न शत्रुताम् (एति)।

One, who enjoys the pleasures in life with caution, after fully aware of their nature, he gets real satisfaction out of them. After fully understanding a thief, if one keeps his company, then it will develop in a friendship and not in an enmity.

परिज्ञातोपभुक्तः-one who is enjoying the pleasure after fully aware of their characteristics- परिज्ञात- well understood, fully realised- उपभुक्तः- one who thoroughly enjoyed- both क. भू. धा. वि. of परि+ ज्ञा- to know well-known- (ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प to understand, know) & उप +भुज्- to enjoy, taste- (भुज्- भुनक्ति- भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy)- परिज्ञातः उपभुक्तः- परिज्ञातोपभुक्तः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., भोगः- enjoyment, enduring, suffering, सेवितः- practiced, pursued, frequented- क. भू. धा. वि. of सेव्- सेवते- १ ग. आ. प. to serve, attend upon, चोरः- thief- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तुष्टये- स्त्री. लिं. च. वि. ए. व. of तुष्टि- pleasure, satisfaction- (तुष्ट- pleased- क. भू. धा. वि. of तुष्- तुष्यति ४ ग. प. प. to be please, happy), भवति & एति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist, happen & इ- २ ग. प. प. to go, to come to, विज्ञाय- after knowing, realising- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि+ ज्ञा- to be aware of, to find out- (ज्ञा- see above), मैत्रीम् & शत्रुताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मैत्री- friendship & शत्रुता- enmity, hostility, हि- indeed, surely & न- no, not- both अव्ययs

पूर्णपणे समजून घेऊन घेतलेल्या उपभोगामधून जास्त संतोष मिळतो. चोराची माहिती असतांनासुद्धा जो त्याच्यासोबत राहतो त्यांची मैत्रीच होते, दुष्मनी होत नाही.

९८७ — ३०-०५-२०२१
बहवो न विरोद्धव्या दुर्जयो हि महाजनः।
स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिकाः ॥

बहवः न विरोद्धव्याः, महाजनः दुर्जयः हि (भवन्ति)। स्फुरन्तम् नागेन्द्रम् अपि पिपीलिकाः भक्षयन्ति।

One should not go against the large group (multitude) of people. It is not possible to win over the large majority. An army of ants could eat up even a heavily throbbing king cobra.

बहवः विरोद्धव्याः & पिपीलिकाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of बहु- adjctv- many, large, plenty, विरोद्धव्य- to be opposed, to be gone against- -(also- विरोधनीय & विरोध्य)- क. वि. धा. सा. वि. of वि+ रुध्- to oppose, obstruct- (रुध्- रुणद्धि- रुंद्धे ७ ग. उ. प. to stop, oppose, hinder, arrest) & पिपीलिक- an ant, दुर्जयः- one who is difficult to win over- दुःखेन जयति इति- दुर्जयः- उपपद तत्पुरुष स. & महाजनः- great person, large number of people- महत्- great, large, many, big, जनः- people- महान् जनः- महाजनः- समा. प्रादितत्पुरुष स.- both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., स्फुरन्तम् & नागेन्द्रम्- both in- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्फुरन्- throbbing, trembling- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of स्फुर्- स्फुरति ६ ग. प. प. to throb, spring forward & नागेन्द्र- king of snakes- नाग- snake, serpent, इन्द्र- lord, master- नागनाम् इन्द्रः- नागेन्द्रः- ष. तत्पुरुष स., भक्षयन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भक्ष्- भक्षयति- ते १० ग. उ. प. to eat, devour, consume, bite, न-no, not, अपि- even, also, हि- indeed, surely- all अव्ययs

मोठ्या जमावाचा विरोध करू नये, (एकटादुकटा) त्यांच्यावर विजय मिळवू शकत नाही. फुत्कारणाऱ्या नागालासुद्धा मुंग्या खाऊन टाकतात.

९८८ — ३१-०५-२०२१
अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मैथुनमप्रजम्।
निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकम् ॥
महाभारत उद्योगपर्व ३९.७७

अविद्यः पुरुषः शोच्यः (भवति), मैथुनम् अप्रजम् शोच्यम् (भवति), निराहाराः प्रजाः शोच्याः (भवन्ति), अराजकम् राष्ट्रम् शोच्यम् (भवति)।

A foolish or ignorant person is deplorable, a childless couple is lamentable, a starving population is distressing and a anarchical country is in a pitiable situation.

अविद्यः पुरुषः शोच्यः – all in पु. लि. प्र. वि. ए. व. of अविद्य- ignorant, uneducated, foolish, unwise- न विद्य- अविद्य- नञ् तत्पुरुष स., पुरुष- person, man, शोच्य- one to be deplored, pitiable, mourned- (also शोचनीय & शोचितव्य)- क. वि. धा.सा. वि. of शोच्- शोचति १ ग. प. प. to mourn, feel pity, sorry, मैथुनम्- couple, paired in marriage, union, अप्रजम्- one without a child- प्रजा (प्रजस्)- subject, people, progeny, children- न प्रजम्- अप्रजम्- नञ् तत्पुरुष स., शोच्यम्- see above, अराजकम्- anarchical, having no ruler, king- राजन् (राजा)- king, क- suffix implies: with, having- न राजक- अराजक- नञ् तत्पुरुष स., राष्ट्रम्- country, nation, शोच्यम्- all in न. लि. प्र. वि. ए. व., निराहाराः प्रजाः शोच्याः- all in स्त्री. लि. प्र. वि. ब. व. of निराहारा- starved, hungry- आहार- food, निस् (निर्)- अव्यय- suffix implies devoid of, absence of, प्रजा- subject, people, progeny, शोच्या- see above

विद्याहीन (अशिक्षित) माणूस बिचारा आहे. मूल नसलेले जोडपे असमाधानी आहे, भुकेली प्रजा शोचनीय आहे आणि देशातले अराजक भयंकर आहे. कोणती गोष्ट कशी नसावी हे या सुभाषितात सांगितले आहे.

नरेंद्र गोळे
निर्विद्य नर संसारे, दंपत्य पुत्रहीन ते ।

नागरिक भुकेलेले, अराजकहि दुर्भाग्यची ॥

९८९ — ०१-०६-२०२१
नष्टं मृतमतिक्रान्तं नानुशोचन्ति पण्डिताः।
पण्डितानां च मूर्खाणां विशेषोऽयं यतः स्मृतः ॥
सुभाषितरत्नभाण्डागार

पण्डिताः नष्टम्, मृतम् (तथा) अतिक्रान्तम्, न अनुशोचन्ति। यतः अयम् पण्डितानाम् च मूर्खाणाम् विशेषः (इति) स्मृतः (अस्ति)।

Learned or wise people do not mourn loss of things or death of (near and dear) person or the things that have happened in past. Because of this, this has been said as characteristic difference between wise and stupid people.

पण्डिताः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पण्डित- wise, learned, scholar, नष्टम्, मृतम् & अतिक्रान्तम्- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of नष्ट- lost, destroyed, vanished, मृत- dead & अतिक्रान्तम्- things of past, things surpassed- all three क. भू. धा. वि. of नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to be lost, vanish, perish, मृ- म्रियते ६ ग. आ. प. to die, depart from life & अति+ क्रम्- to surpass, to elapse- (क्रम्- क्रामति- क्रमते १ ग. उ. प. & क्राम्यति- ४ ग. प. प. to walk, approach, pass, अनुशोचन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अनु+ शुच्- to mourn over, regret- (शुच्- शोचति १ ग. प. प. to be sorry, to grieve for), पण्डितानाम् & मूर्खाणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पण्डित- wise learned & मूर्ख- stupid, foolish, अयम्, विशेषः & स्मृतः- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of इदम्- this, it, विशेष- adjctv- discrimination, distinction, characteristic, speciality & स्मृत- said, defined, prescribed, laid down- क. भू. धा. वि. of स्मृ- स्मरति- १ ग. प. प. to remember, lay down, declare, न- no, not, च- and & यतः (यतस्)- whence, because of this, due to this- all अव्ययs

शहाणे लोक (पंडित) नष्ट झालेल्या, मरण पावलेल्या किंवा होऊन गेलेल्याचा शोक करत बसत नाहीत. शहाणे आणि वेडे यांच्यात हाच एक विशेष फरक आहे असे सांगितले जाते.

९९० — ०२-०६-२०२१
अशोच्यानीह भूतानि यो मूढस्तानि शोचति।
स दुःखे लभते दुःखं द्वावनर्थौ निषेवते ॥
सुभाषितरत्नभाण्डागार

यः मूढः इह अशोच्यानि तानि भूतानि शोचति, सः दुःखे लभते दुःखम् (तथा) द्वौ अनर्थौ निषेवते।

In this world, a stupid person, who mourns those things which are not worth mourning, that person suffers further agony in such mourning. Thus undergoes double suffering.

यः (यद्)- who, मूढः- stupid, foolish, ignorant, सः (तद्)- he- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अशोच्यानि, तानि & भूतानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of अशोच्यम्- not worth mourning- शोच्यम्- to be mourned, repented- शोच्य (also शोचितव्य & शोचनीय)- क. वि. धा. सा. वि. of शुच्- १ ग. प. प. to mourn, repent, grieve- न शोच्य- अशोच्य-नञ् तत्पुरुष स., तद्- that, it & भूत- a thing, being, happening- क. भू. धा. वि. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist, शोचति, लभते & निषेवते- all वर्त. तृ. पु. ए. व. of शुच्- १ ग. प. प. to mourn, repent, grieve, लभ्- १ ग. आ. प. to get, obtain & नि+ सेव्- to experience, suffer, enjoy- (सेव्- सेवते १ ग. आ. प. to serve, attend upon), दुःखे- स. वि. ए. व. & दुःखम्- द्वि. वि. ए. व. -both of दुःखम्- न. लिं.- sorrow, misery, torture, suffering, द्वौ & अनर्थौ- both न. लिं. द्वि. वि. द्वि. व. of द्वि- two & अनर्थ- mishap, trouble, loss- अर्थ- purpose, gain, wealth- अन् अर्थम्- अनर्थम्- नञ् तत्पुरुष स., इह- अव्यय- here, in this world

या जगात मूढ लोक ज्यांचे वाईट वाटून घेऊ नये अशा घटनांसाठी दुःखी होतात. त्यामुळे त्यांचे दुःख वाढते आणि दुप्पट होते.

९९१ — ०३-०६-२०२१
मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न धूमायितं चिरम् ।
मा स्म ह कस्यचिद्गेहे जनि राज्ञः खरः मृदुः ॥अ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.१३४
Said by Queen Vidula to son Sanjay, who was scared of going to war)
मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत्।
न तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत चिरं नरः ॥ब॥
महाभारत शान्तिपर्व अ. १४०.१९

अ) मुहूर्तम् ज्वलितम् श्रेयः (भवति), न चिरम् धूमायितम् (श्रेयः भवति),। कस्यचित् राज्ञः गेहे खरः मृदुः जनिः मा स्म ह (भवेत्)।
ब) राजेन्द्र, नरः तिन्दुकालातवत् मुहूर्तम् अपि ज्वलेत्, न तुषाग्निः इव अनर्चिः चिरम् धूमायेत।

A) A moment of blazing (like a fire) is much better than keeping on smoking for a long time. Let not in any Royal house house hold, an offspring who is extremely hurtful or very mild nature, take birth.
B) Oh Lord among the Kings, a man should blaze like a fire of Tinduka wood, just even for a short duration rather than keep smoking for a long time, without any flame, like burning of a heap of husk.

अ) मुहूर्तम्, ज्वलितम्, श्रेयः, चिरम् & धूमायितम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of मुहूर्तम्- moment, a short period, ज्वलितम्- burning, blazing- ज्वलित- क. भू..धा. वि. of ज्वल्- ज्वलति- to burn, blaze, glow, श्रेयस्- adjctv- better, preferable, चिरम्- long time, धूमायितम्- smoking- धूमः- smoke- धूमायित- क. भू..धा. वि. of धूम्- धूमायति- ते- १० ग. उ. प. to smoke, कस्यचित् & राज्ञः- both in- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of- कश्चित्- any, someone & राजन्- king, खरः- adjctv- very strict, hurtful, extreme, मृदुः- adjctv- soft, mild, timid, जनिः- offspring, birth, production- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., गेहे- in न. लिं. स. वि. ए. व. of गेहम्- house, habitation, मा- a particle of prohibition- lest, that not, स्म- a particle added to the present tense, giving them sense of past tense, ह – a particle used to lay stress on the preceding word- मा स्म ह- let that not indeed happen न- no, not- all अव्ययs
ब) राजेन्द्र- Lord among the Kings- राजन्- king, इन्द्रः- lord, master- राज्ञाम् इन्द्रः- राजेन्द्रः- ष. तत्पुरुष स.- in पु. लिं. सं. वि. ए. व., नरः – man, person, तिन्दुकालातवत्- like a strong fire of Tinduka wood- तिन्दुकः -(also तिन्दुः, तिन्दुलः)- name of type of tree/wood, अलात- strong fire, वत्- adjctv- an affix added to nouns to show quality, possession- तिन्दुकस्य अलातः- तिन्दुकालात- strong fire of Tinduka wood- ष. तत्पुरुष स. & तुषाग्निः- husk fire- तुषः -husk, chaff of grain, अग्निः- fire- तुषस्य अग्निः- ष. तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मुहूर्तम् & चिरम्-see above, अनर्चिः- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of अनर्चिस्- one without fire- अर्चिस्- flame, lustre, blaze- अन् अर्चिः- अनर्चिः- नञ् तत्पुरुष स., ज्वलेत्- (प. प.) & धूमायेत- (आ. प.)- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of ज्वल्- & धूम्-see above, अपि-even, also, इव- like, as, न- no, not- all अव्ययs

राणी विदुला आपल्या घाबरट मुलाला सांगते, “दीर्घ काळ धुमसत राहण्यापेक्षा एका क्षणाचा जाळ बरा असतो. राजाच्या घरात कोणीही अत्यंत कठोर किंवा फारच मृदु मुलगा जन्माला येऊन चालत नाही”. किंवा “अरे राजेंद्रा, माणसाने तिंदुकाच्या लाकडासारखा भडका करावा भुशाच्या ढिगासारखे धूर काढत राहू नये.”

९९२ — ०४-०६-२०२१
यो यथा वर्तते यस्मिंस्तस्मिन्नेव प्रवर्तयन् ।
नाधर्मं समवाप्नोति न चाश्रेयश्च विन्दति॥
महाभारत. उद्योगपर्व१७८.५३

यः यथा वर्तते यस्मिन् तस्मिन् एव प्रवर्तयन् (सः) न अधर्मम् समवाप्नोति, न च अश्रेयः च विन्दति।

One who behaves with the other, in the same manner the other person should behave with him. In doing so, he does not go against the righteous path prescribed (Dharma) nor gets any blemish.

यः -(यद्)- who & प्रवर्तयन्- one who is causing to act- प्रयोजक वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of प्र+ वृत्- प्रवर्तयति-ते- to cause, to instigate- (वृत्- वर्तते- १ ग. आ. प. to be, to behave)- both in पु. लिं. प्र. व. ए. व., अधर्मम् & अश्रेयः- both in न. लिं. द्वि. व. ए. व. of अधर्म- against prescribed codes of conduct, right behaviour- न धर्म- अधर्म & अश्रेयस्- bad, inferior, wrong- श्रेयस्- superior, good, noble- न श्रेयस्- अश्रेयस्- both नञ् तत्पुरुष स., यस्मिन्- to whom & तस्मिन्- to him- both in पु. लिं. स. व. ए. व., यद्- who & तद्- he, वर्तते, समवाप्नोति & विन्दति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of – वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to behave, सम्+ अव+ आप्- to get, acquire- (आप्- आप्नोति- ५ ग. प. प. to get, obtain) & विद्- ६ ग. उ. प. to get, obtain, acquire, यथा- in which manner, as what, as, एव- alone, only, just, च-and, न-no, not- all अव्ययs

एकादा माणूस जशा प्रकारे ज्याच्याशी वागतो त्याने तशाच प्रकारचे वर्तन त्याच्याशी केले तर तो अधर्म होत नाही आणि त्याने कमीपणा येत नाही. जशास तसे वर्तन करावे. त्यात काही गैर नाही.

हे वाक्य महाभारतात कुणी आणि कुठल्या संदर्भात म्हंटले आहे माहीत नाही. पण माणसाने नेहमी चांगलेच वागावे असेही सांगितले जाते. हे वाक्य त्याच्या विरुद्ध आहे.

९९३ — ०५-०६-२०२१
वरं न राज्यं न कुराजराज्यं
वरं न मित्रं न कुमित्रमित्रम्।
वरं न शिष्यो न कुशिष्यशिष्यो
वरं न दारा न कुदारदाराः ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ.६, श्लो.१२

न राज्यम् वरम्, न कुराजराज्यम् (वरम् भवति)। न मित्रम् वरम्, न कुमित्रमित्रम् (वरम् भवति)। न शिष्यः
वरम्, न कुशिष्यशिष्यः (वरम् भवति)। न दाराः वरम्, न कुदारदाराः (वरम् भवन्ति)।

It is better to be not having a country of one’s own, than having the one with a bad ruler. It is better to be without a friend than having an unreliable person as a friend. It is better to be without a disciple, than than having a worthless person as a disciple and it is better to be without a wife than having an unworthy woman as a wife.

राज्यम्- न. लिं.- kingdom, country, state, nation, कुराजराज्यम्- country ruled by a bad king- राजन्- पु. लिं.- king- कुत्सितः राजा- कुराजा- समा. प्रादितत्पुरुष स. & कुराज्ञः राज्यम्- कुराजराज्यम्- ष. तत्पुरुष स., मित्रम्- न. लिं.- friend, कुत्सितम् मित्रम्- कुमित्रम्- समा. प्रादितत्पुरुष स. & कुमित्रम् इव मित्रम्- कुमित्रमित्रम्- उपमानपूर्वपद कर्मधारय स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., शिष्यः- disciple, student, कुत्सितः शिष्यः- कुशिष्यः- समा. प्रादितत्पुरुष स. & कुशिष्यः इव शिष्यः- कुशिष्यशिष्यः- उपमानपूर्वपद कर्मधारय स. both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दाराः- a wife, स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व., कुत्सिताः दाराः- कुदाराः – समा. प्रादितत्पुरुष स. & कुदाराः इव दाराः- कुदारदाराः- उपमानपूर्वपद कर्मधारय स. both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व., न- no, not, वरम्- better than, preferable to, worthwhile than- both अव्ययs- (but it is generally used absolutely- वरम्- being used with the clause containing the thing preferred, and न, न च, न तु, न पुनः with the clause containing the thing to which the first is preferred- both being put in the nominative case)

वाईट राज्यापेक्षा राज्यच नसलेले बरे, दुष्ट मित्रापेक्षा मित्रच नसलेले बरे, कुचकामाच्या शिष्यापेक्षा शिष्य नसलेले बरे आणि वाईट बायकांपेक्षा बायका नसलेले बरे.

९९४ — ०६-०६-२०२१
देहे पातिनि का रक्षा यशो रक्ष्यमपातवत् ।
नरः पातितकायोऽपि यशःकायेन जीवति ॥
सुभाषितरत्नभाण्डागार

(नरस्य) पातिनि देहे का रक्षा? अपातवत् यशः रक्ष्यम् (भवति)। पातितकायः नरः अपि यशःकायेन जीवति।

What is the point in trying to protect the body which is bound to fall off one day. One should protect his reputation without getting any blemish. A man, even after his body falls off, continues to live based on reputation or fame he has earned during his life-time.

पातिनि & देहे- both in पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of पातिन्- falling, descending, going to, discharging- (पत्-पतति १ ग. प. प. to fall) & देह- body, का- what, why & रक्षा- protection, guarding, preserving- (रक्ष्- रक्षति- १ ग. प. प. to protect, guard)- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अपातवत्- without falling, blemish- पात- adjctv- falling, descending, downfall- न पात- अपात- नञ् तत्पुरुष स. & वत्- suffix implies quality, as, यशः (यशस्)- fame, reputation, name, रक्ष्यम्- to be protected, preserved, guarded- रक्ष्य (also रक्षणीय & रक्षितव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of रक्ष्- see above- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., पातितकायः- one whose body has fallen, dead person- पातित- fallen, lying down- क. भू. धा. वि. of पत्- see above, कायः- body- पातितः कायः- पातितकायः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & नरः- man, person- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., यशःकायेन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of यशःकाय- reputation as a body- यशः इव कायः- यशःकाय- उपमानपूर्वपदकर्मधारय स., जीवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of जीव्- १ ग. प. प. to live, to be alive, अपि- अव्यय- also, even

या पडून जाणाऱ्या (नश्वर) देहाचे रक्षण का करायचे? आपल्या नावलौकिकाला डाग लागणार नाही याची काळजी घ्यावी. शरीर पडल्यानंतरही माणूस कीर्तीरूपाने जीवंत राहतो. मरावे परी कीर्तीरूपे उरावे.

९९५ — ०७-०६-२०२१
पण्डिते चैव मूर्खे च बलवत्यपि दुर्बले। .
ईश्वरे च दरिद्रे च मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ॥
भोजप्रबन्ध

पण्डिते च एव मूर्खे च बलवति अपि दुर्बले ईश्वरे च दरिद्रे च मृत्योः सर्वत्र तुल्यता (भवति)।

Death treats a scholar and a stupid, a brave or strong person or even weak person or even a wealthy and poor with the same yardstick everywhere.

पण्डिते, मूर्खे, बलवति, दुर्बले, ईश्वरे & दरिद्रे- all in पु. लिं. स. वि. ए. व. of पण्डित- scholar, karne, expert, मूर्ख- stupid, ignorant, dull-headed, बलवत्- strong, barve- बल- strength, might & वत्- suffix implies possession or quality, दुर्बल- weak, timid- दुस् or दुर्- prefix implies: inferior, bad, low, ईश्वर- mighty, wealthy, – poor, indigent, मृत्योः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of मृत्युः- death, तुल्यता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- equality, similarity, matching, likeness- तुल्य – adjctv- same kind, like- (तुल्- तोलति १ ग. प. प. & तोलयति-ते- १० ग. उ. प. to weigh, measure, compare, ता- suffix- implies quality, च-and, एव- only, just, alone, अपि- also, even, सर्वत्र- everywhere, everyplace- all अव्ययs

विद्वान किंवा मूर्ख, शक्तीशाली की दुबळा, श्रीमंत की गरीब असा भेदभाव मृत्यू करत नाही. त्याच्यासाठी सगळे समान असतात.

९९६ — ०८-०६-२०२१
निमेषमात्रमपि ते वयो गच्छन्न तिष्ठति ।
तस्माद्देहेष्वनित्येषु कीर्तिमेकामुपार्जयेत् ॥
भोजप्रबन्ध ५४

ते वयः निमेषमात्रम् अपि गच्छत् न तिष्ठति। तस्मात् देहेषु अनित्येषु (त्वया) कीर्तिम् एकाम् उपार्जयेत्।

Your lifespan does not stand steady even for a moment, without getting depleted continuously. Because of this perishable nature of the body, you should keep acquiring fame alone (which will continue to exist even after one is gone)

ते- (तव)- your- ष. वि. ए. व. of युष्मद्- you, वयः, गच्छत् & निमेषमात्रम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of वयस्- age, life span, youth & गच्छत्- going, getting spent, continuing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, proceed & निमेषमात्रम्- just for a moment- निमेष- twinkling of the eye, a moment & मात्र- adjctv- an affix added to noun implies: as much as, as, just, merely- निमेषस्य मात्रम्- निमेषमात्रम्- ष. तत्पुरुष स., तिष्ठति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्था- १ ग. प. प. to stay, stand, तस्मात्- therefore- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of तद्- he, it, that, देहेषु & अनित्येषु- – पु/न. लिं. स. वि. ब. व. of देह- body & अनित्य- temporary, transient, perishable- नित्य- adjctv- perpetual, eternal- न नित्य- अनित्य- नञ् तत्पुरुष स., कीर्तिम् & एकाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कीर्ति- fame, success, name & एका- alone, single, one, उपार्जयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of उप+ अर्ज्- to acquire, gain, earn- (अर्ज्- अर्जति- gain, procure), अपि- also, even, न- no, not- अव्ययs

तुमचे आयुष्य एक क्षणभरसुद्धा न थांबता सतत जात (कमी होत किंवा संपत) असते. देहाच्या अशा अनिश्चित अवस्थेमुळे माणसावे कीर्ती मिळवत रहावी. ती चिरकाल टिकेल.

९९७ — ०९-०६-२०२१
जीवितं तदपि जीवितमध्ये गण्यते सुकृतिभिः किमु पुंसाम् ।
ज्ञानविक्रमकलाकुललज्जात्यागभोगरहितं विफलं यत् ॥
भोजप्रबन्ध ५६

सुकृतिभिः पुंसाम् जीवितम् तद् अपि जीवितमध्ये यद् ज्ञान-विक्रम- कला-कुल-लज्जा-त्याग-भोग-रहितम् विफलम् किमु गण्यते।

Do the learned (noble) people ever consider life of (living) of those who are living, which is without knowledge, bravery, any form of art, good family, modesty, benevolent nature and inclination to enjoy the life in general, useless (not worth living)?

सुकृतिभिः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of सुकृतिन्- virtuous, righteous, learned, पुंसाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पुंस्- man, human, person, जीवितम्- life, living- जीवित- क. भू. धा. वि. of जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive, ज्ञान- knowledge, intellect, विक्रम- heroism, valour, कला- any useful art, कुल- good family, लज्जा- self-respect, shame त्याग- sacrifice, benevolence, भोग- enjoyment, pleasure, रहितम्- devoid of, without- रहित- क. भू. धा. वि. of रह्- रहति १ ग. प. प. to forsake, abandon- ज्ञानम् च विक्रमम् च कला च कुलम् च लज्जा च त्यागम् च भोगम् च ज्ञानविक्रमकलाकुललज्जात्यागभोगम्- द्वंद्व स. & ज्ञानविक्रमकलाकुललज्जात्यागभोगेण रहितम्- तृ. तत्पुरुष स., विफलम्- useless, fruitless, तद्- that, it- & यद्- which- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., जीवितमध्ये- in न. लिं. स. वि. ए. व.- जीवितमध्य- during the life span- जीवितस्य मध्य- जीवितमध्य- ष. तत्पुरुष स, गण्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of गण्- गणयति- ते १० ग. उ. प. to count, to consider, take account of, अपि-also, even, किमु- (किम्+ उ)- whether (expressing doubt)

ज्या लोकांकडे ज्ञान, शौर्य, कला, कुल, लाज, त्याग, उपभोग यातले काहीही नाही अशा लोकांचे जीवन निष्फळ आहे (वाया गेले) असे सुशिक्षित आणि प्रतिष्ठित लोक समजतात का?
असा प्रश्न विचारून त्याचे उत्तर या सुभाषितात दिलेले नाही. अशा दुर्दैवी लोकांच्या जीवनालाही अर्थ आहे असेही म्हणता येईल आणि नाही असे सांगणारी सुभाषितेही आहेत.

पुण्यशील व्यक्ति मनुष्यों के उस जीवन को भी क्या जीवन की गणना में रखते हैं, जो जीवन ज्ञान, पराक्रम, कला, वंशलज्जा, त्याग तथा भोग से रहित होने के कारण निष्फल है ?

– Yojiuvaach blog

९९८ — १०-०६-२०२१
लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् स्तब्धमञ्जलिकर्मणा।
मूर्खं छन्दानुवृत्तेन च यथार्थत्वेन पण्डितम् ॥
चाणक्यनीतिदर्पण ६.११ & हितोपदेश

लुब्धम् अर्थेन गृह्णीयात्, स्तब्धम् अञ्जलिकर्मणा (गृह्णीयात्), मूर्खम् छन्दानुवृत्तेन (गृह्णीयात्), पण्डितम् च यथार्थत्वेन (गृह्णीयात्)।

A greedy person can be persuaded by money, a stubborn person can be made to agree by folded hands, a stupid person can be held on by agreeing to his whims and a learned person can be convinced by presenting exact facts as they are.

लुब्धम्, स्तब्धम्, मूर्खम् & पण्डितम्- all in पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of लुब्धः- greedy, covetous- क. भू. धा. वि. of लुभ्- लुभ्यति ४ ग. प. प. to cover, to be greedy,
स्तब्धः- stubborn, obstinate, stern- क. भू. धा. वि. of स्तंभ्- स्तंभते- १ आ. प. & स्तंभ्नोति & स्तंभ्नाति- ५ & ९ प. प. to be proud, obstinate, मूर्खः- stupid, ignorant & पण्डित- scholar, learned, expert, अर्थेन, अञ्जलिकर्मणा, छन्दानुवृत्तेन & यथार्थत्वेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of अर्थ- money, wealth, purpose, अञ्जलिकर्मन्- folded hands, surrendering, begging- अञ्जलिः- पु. लिं.- cavity formed by folding and joining the open hands & कर्मन्- न. लिं.- work, act- अञ्जलिकृतम् कर्म- अञ्जलिकर्म- उपपद तत्पुरुष स., छन्दानुवृत्त- doing things as per one’s wish- छन्दस्- न. लिं.- wish, desire, fancy, अनुवृत्त- obeying, following- क. भू. धा. वि. of अनु + वृत्- to obey, follow- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to behave)- छन्दसः अनुवृत्तम्- छन्दानुवृत्तम्- ष. तत्पुरुष स. & यथार्थत्व- being fully conformable to truth- यथा-अव्यय- as, in which manner- अर्थ- purpose, reason, meaning- अर्थम् अनतिक्रम्य- यथार्थ- exact truth, without any distortion- अव्ययीभाव स., त्व- suffix implies quality, गृह्णीयात्- to be caught, persuaded, held- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of ग्रह्- गृह्णाति- गृह्णीते ९ ग. उ. प. to hold, catch च- and

लोभी माणसाला पैसे देऊन समजावावे, हट्टी माणसाची हात जोडून विनवणी करावी, मूर्खाच्या मनासारखे करून त्याला समजावावे आणि पंडिताला सगळे व्यवस्थित (यथार्थ) सांगून पटवावे.

९९९ — ११-०६-२०२१
वशे बलवतां धर्मः सुखं भोगवतामिव।
नास्त्यसाध्यं बलवतां सर्वं बलवतां शुचि॥
महाभारत. शान्ति.१३४.८

धर्मः बलवताम् वशे (भवति)। सुखम् भोगवताम् इव (भवति)। बलवताम् असाध्यम् न (किंचित्) अस्ति। बलवताम् सर्वम् शुचि (भवति)।

The codes of conduct (Dharma) are under control of the mighty people. Happiness seems to be only for those who pursue for pleasure. There is nothing impossible for the people who have power. Everything that mighty people do is righteous.

धर्मः- prescribed codes of conduct, stipulation of religion- पु. लि. प्र. वि. ए. व., बलवताम् & भोगवताम्- पु. लि. ष. वि. ब. व. of बलवत्- one who is strong, mighty- बलम्-strength, might & वत्- suffix implies possession, quality & भोगवत्- one who explorers pleasure, enjoys life, भोग- enjoyment, pleasure, utility, वत्- suffix implies possession, quality, वशे- under control, power, submission- न. लि. स. वि. ए. व. of वश- adjctv- control, influence, सुखम्- happiness, joy, सर्वम्- all, entire, whole, शुचि- pure, virtuous, upright & असाध्यम्- one which is impossible- साध्यम्- to be brought about, feasible, practicable- साध्य- (also साधनीय & साधितव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of साध्- साध्नोति ५ ग. प. प. to accomplish, bring about- न साध्य- असाध्य- नञ् तत्पुरुष स.- all in- न. लि. प्र. वि. ए. व., अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, इव- like, similar to, न- no, not- both अव्ययs

सामर्थ्यवानाला धर्म वश असतो, उपभोग घेणाऱ्याला सुख मिळते, शक्तीशाली माणसाला काहीच अशक्य नसते, त्याच्यासाठी सगळे शुद्ध असते.

१००० — १२-०६-२०२१
शत्रुमुन्मूलयेत् प्राज्ञस्तीक्ष्णं तीक्ष्णेन शत्रुणा।
व्यथाकरं सुखार्थाय कण्टकेनैव कण्टकम् ॥
पञ्चतंत्र ४. १९

(यथा), सुखार्थाय व्यथाकरम् कण्टकम् कण्टकेन एव (उन्मूलयेत् तथा), प्राज्ञः तीक्ष्णम् शत्रुम् तीक्ष्णेन शत्रुणा उन्मूलयेत्।

Just like one would remove a troublesome thorn by using another thorn itself for getting a relief, an intelligent person would get rid of a fearful enemy by using an equally fearful enemy against him.

शत्रुम्, तीक्ष्णम्, व्यथाकरम् & कण्टकम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शत्रु- enemy, adversary, rival, तीक्ष्ण- adjctv- sharp, fiery, injurious, strong, व्यथाकरम्- troublesome, agonising, fearful- व्यथा- pain, agony, anguish & कर- adjctv- doer, causing- व्यथाम् करोति इति- व्यथाकरः- उपपद तत्पुरुष स. & कण्टकः- thorn, उन्मूलयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of उद्+ मूल्- to root out, eradicate- (मूल्- मूलयति-ते १० ग. उ. प. to plant, cause to grow), प्राज्ञः-adjctv- intelligent person, knowledgeable man, learned, wise- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तीक्ष्णेन & कण्टकेन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तीक्ष्ण & कण्टक, शत्रुणा- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of शत्रु- enemy, सुखार्थाय- for the sake of comfort- च. वि. ए. व. of सुखार्थ- सुखम्- joy, happiness, comfort, अर्थ- purpose, means- सुखस्य अर्थम्- सुखार्थ- ष. तत्पुरुष स., एव- just, only, alone- अव्यय

ज्याप्रमाणे (पायात घुसलेला) त्रासदायक काटा काट्यानेच काढून आराम मिळवला जातो त्याप्रमाणे हुषार माणूस एका भयंकर शत्रूचे उच्चाटन दुसऱ्या महाभयंकर शत्रूकरवी करून घेतो. काट्याने काटा काढणे हा वाक्प्रचार या सुभाषितावरूनच आला असावा.

काट्याने काढतो काटा तसा शत्रूहि शत्रुने ।
सूज्ञ ते काढती जाणा तीव्राने तीव्रही नुरे ॥
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०६१२

*****************************