संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ९)

आधीचे भाग :

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग १)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग २)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -2)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग २)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ३)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -3)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ३)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-2/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -४
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -4)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ४)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-3/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -५
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -5)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ५)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-4/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -६
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -6)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ६)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-5/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -७
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -7)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ७)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-6/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -८
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -8)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ८)

https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-7/

Learning Sanskrit through Subhashitani
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग ९

या भागातील सुभाषिते

८०१ २५-११-२०२०
असूयको दन्दशूको निष्ठुरो वैरकृच्छठः।
स कृच्छं महदाप्नोति न चिरात् पापमाचरन् ॥

  • महाभारत विदुरनीति २६२.३५.६५

(यः) असूयकः, दन्दशूकः, निष्ठुरः, वैरकृत् (तथा) शठः, सः पापम् आचरन्, न चिरात् महद् कृच्छम् आप्नोति।

A person who is envious, venomous, cruel by nature, always quarrelsome and fraudulent, he continuing with his evil deeds will soon get into great misery.

असूयकः- envious or jealous man- असूया-envy, jealousy- असूयाम् करोति यः सः- असूयकः- बहुव्रीही स., दन्दशूकः- venomous, demonous- (दन्दशः a tooth- दन्दशूकः- biting, a serpent, demon), निष्ठुरः- cruel, harsh, वैरकृत्- one who indulges in enmity- वैर- enmity, कृत्- adjctv- doer, maker, performer- वैरम् एव करोति यः सः- बहुव्रीही स., शठः- crafty, fraudulent, सः (तद्)- he & आचरन्- practicing, doing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of आ+ चर्- to practice, indulge- (चर्- चरति १ ग. प. प. to go, move)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पापम्, महद् & कृच्छम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पाप- sin evil deed, महत्- great, very much & कृच्छम्- adjctv- misery, hardship, difficulty, न- no, not, चिरात्- पं. वि. ए. व. of चिर- adjctv- long, lasting, न चिरात्- soon, आप्नोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आप्- ५ ग. प. प. to get, receive

दुसऱ्यांचा हेवा करणारा, सापासारखा विषारी, निष्ठूर, भांडखोर, धोकेबाज असा माणूस पापी आचरण करतो आणि लवकरच अडचणींमध्ये सापडतो.

८०२ २६-११-२०२०
घटयति विघटयति पुनः कुटुम्बकं स्नेहमर्थमनवरतम्।
भवितव्यतैव लोके न खेदनीयं मनस्तेन ॥

(विधिः) कुटुम्बकम्, स्नेहम्, अर्थम् (च) अनवरतम् घटयति, (तानि) पुनः विघटयति। लोके (एषा) भवितव्यता एव (वर्तते)। तेन मनः न खेदनीयम्।

(The Fate) unites and disunites family, friendship and wealth in a continuous manner (in a cyclic order/ repeatedly). This is inevitable. The mind should not be afflicted (troubled) by it.

कुटुम्बकम्- family, स्नेहम्- friendship, अर्थम्- wealth, purpose, meaning, अनवरतम्- uninterrupted, incessant- (रत- engaged, devoted to, अवरत- disengaged, interrupted-क. भू. धा. वि. of अव+रम्- to disengage- (रम्-रमते १ ग. आ. प.)- अन्+ अवरत= अनवरत- नञ् तत्पुरुष स., घटयति- unites & विघटयति- disunites- both प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of घट्- घटते १ ग. आ. प. to strive after, exert oneself for, to happen, take place & वि+ घट्- to disunite, separate, take apart, पुनः (पुनर्)- अव्यय- again, anew, once more, लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, earth, भवितव्यता- inevitable, fate, destiny, possibility- भवितव्य (भवनीय, भव्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. भू- भवति १ ग. प. प. to be, exist, happen), एव- अव्यय- just, only, mere, तेन- by that, it, him – पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्- that, it, he, मनः & खेदनीयम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मनस्- mind, heart & खेदनीय- to be afflicted, troubled (also खेत्तव्य & खेद्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of खिद्- खिंदति ६ ग. प. प. & ४ ग. आ. प. खिद्यते- to suffer, get afflicted, pained

कुटुंब, स्नेह आणि संपत्ती यांमध्ये खंड न पडता (नेहमीच) वाढ किंवा घट होतच असते असे या जगात घडत असते, त्यासाठी मनात खेद मानू नये.


८०३ २७-११-२०२०
भक्तिः साधुषु युक्तिरीशकथने सक्तिश्च विद्यार्जने
प्रीतिर्बन्धुषु भीतिरुद्धतजनान्नीतिर्नृपैः सङ्गमे।
ज्ञानं वेदवचस्सु भानममलं तर्केषु गानं हरे-
र्येषामस्ति त एव विद्वदुपधिं प्राप्तुं सदार्हा मताः॥

येषाम् साधुषु भक्तिः, ईशकथने युक्तिः, विद्यार्जने सक्तिः च, बन्धुषु प्रीतिः, उद्धतजनात् भीतिः, नृपैः सङ्गमे नीतिः, वेदवचस्सु ज्ञानम्, तर्केषु अमलम् भानम्, हरेः गानम् अस्ति, ते एव विद्वत् उपधिम् प्राप्तुम् सदार्हाः मताः।

Those who have devotion to virtuous people, is involved in describing the Lord, has keen interest in acquisition of knowledge, has love for his relatives, fear for arrogant people, manners for conducting oneself with people in authority (kings), knowledge of sacred scriptures, uncorrupted knowledge of logic and praise of God Almighty, they alone are always considered worthy to receive the title of knowledgeable or learned.

येषाम्- those who-पु. लिं. ष. वि. ब. व. of यद्-who, साधुषु, वेदवचस्सु, बन्धुषु & तर्केषु- all in पु. लिं. स. वि. ब. व. of साधु- noble or virtuous person, वेदवचस्- perception or injunction of Vedas- वेद- पु. लिं.- sacred knowledge, scripture, वचस्- न. लिं- perception, injunction, speech- वेदानाम् वचः- वेदवचस्- ष. तत्पुरुष स., बन्धु- relative, brother & तर्क- logic, reasoning, भक्तिः- devotion, reverence, (भज्- भजति-ते १ ग. उ. प. to adore, worship), युक्तिः- aptness, practice- (युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to deploy, practice), सक्तिः- attachment, devotion, interest- (संज्- सजति १ ग. प. प. to stick, cling to), प्रीतिः- love, affection- (प्री-प्रीणाति- प्रीणीते ९ ग. उ. प. to please, take delight, love), भीतिः- fear, dread- (भी- बिभेति ३ ग. प. प. to fear, to be afraid) & नीतिः – conduct, manner of conducting oneself- (नी- नयति-ते १ ग. उ. प. to conduct, carry)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., ईशकथने, विद्यार्जने & सङ्गमे- न. लिं. स. वि. ए. व. of -ईशकथन- narration of Lords stories- ईश- Lord, Master, कथन- narration, description- ईशस्य कथनम्, विद्यार्जन- acquiring of knowledge, education, विद्या- स्त्री. लिं.- knowledge, education, अर्जन- acquisition, gain- विद्यायाः अर्जनम्- both ष. तत्पुरुष स. & सङ्गम- meeting, association, च-and, उद्धतजनात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. उद्धतजन- arrogant person- उद्धत- proud, arrogant- क. भू. धा. वि. of उद्+ हन्- to be proud, arrogant- (हन्- हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike), जन- people, person- उद्धतः जनः- उद्धतजन- विशेषण पूर्वपद कर्मधारय स., नृपैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of नृप- king, ज्ञानम्- knowledge, understanding, अमलम्- pure, uncorrupted- मलम्- dirt, filth- न मलम्- अमलम्-नञ् तत्पुरुष स., भानम्- knowledge, perception, गानम्- singing, song, विद्वत् (विद्वस्)- wise, knowledgeable, learned & उपधिम्- title, honour- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., हरेः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of हरि- God, Vishnu, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. प. to be, to exist, ते- they- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of तद्- he, एव- अव्यय- alone, only, प्राप्तुम्- to receive, get, -हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of प्र+आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get), सदार्हाः & मताः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सदार्ह- always deserving- सदा- अव्यय- always, everyday, अर्ह- deserving, entitled- सदा अर्हः यः सः- बहुव्रीही स. & मत- considered, regarded- क. भू. धा. वि. of मन्- मन्यते ४ ग. आ. प. & मनुते ८ ग. आ. प.- to believe, think

ज्या लोकांना साधूंविषयी भक्ती असते, देवाविषयी बोलण्याची सवय असते, विद्या संपादन करण्याची आवड असते, बांधवांवर प्रेम असते, उद्धट लोकांची भीती वाटते, जे राज्यकर्त्यांच्या संगतीत व्यवस्थितपणे वागतात, ज्यांना वेदवचनांचे ज्ञान असते, तर्काचे शुद्ध भान असते, जे देवाचे गुणगान करतात असे लोकच विद्वान समजले जाण्यास पात्र असतात.

८०४ २८-१-२०२०
कश्चिद्वाचं रचयितुमलं श्रोतुमेवापरस्तां
कल्याणी ते मतिरुभयथा विस्मयं नस्तनोति।
न ह्येकस्मिन्नतिशयवतां संनिपातो गुणानां
एकः सूते कनकमुपलस्तत्परीक्षाक्षमोऽन्यः ॥

  • कविकालिदासः

कल्याणी, कश्चिद् वाचम् रचयितुम् अलम् (अस्ति), परः ताम् श्रोतुम् एव (अलम् अस्ति), (परन्तु) ते मतिः उभयथा (अस्ति)। तद् नः विस्मयम् तनोति। एकस्मिन् अतिशयवताम् गुणानाम् संनिपातः न हि (वर्तते)। एकः उपलः कनकम् सूते। अन्यः तद् परीक्षाक्षमः (भवति)

Oh Blessed-one, someone is competent to compose (good piece of literature), while the other is good at only listening to (enjoying) it. (But) your mind is good at both. That is surprising to us. Indeed there is no collection (assemblage) of multitude of qualities (virtues) in one individual. One (kind of) stone produces gold, the other (stone) is capable of testing it.

कल्याणी- Oh Blessed One- स्त्री. लिं. सं. वि. ए. व., कश्चिद् (कः+चत्) संनिपातः, एकः, उपलः, परीक्षाक्षमः अन्यः & परः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of (किम्+ चित्)- someone, संनिपात- occurrence, collection, assemblage (सं+ नि+ पत्- पतति १ ग. प. प.), एक- one, परीक्षाक्षम- capable of testing, qualifying- परीक्षा- exam test, क्षम- competent, capable- परीक्षासु क्षमः – परीक्षाक्षमः – स. तत्पुरुष स, अन्य & पर- other, another, वाचम्, ताम् & अतिशयवताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वाच्- word, language, composition, तद्- she & अतिशयवता- excellence, excessiveness -(अतिशय- excessive & वत- suffix implies quality), रचयितुम्- to compose, arrange & श्रोतुम्- to listen- both तुमन्त हेत्वार्थ धा. सा. अव्यय of रच्- रचयति-ते १० ग. उ. प. to arrange, prepare, create & श्रु- शृणोति ५ ग. प. प. to listen, hear, अलम्- अव्यय- capable, sufficient, competent, एव- अव्यय- only, alone, just, ते (तव)- yours- ष. वि. ए. व. of युष्मद्-you, मतिः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- mind, intellect, understanding, उभयथा- अव्यय- both ways, तद्- that, it- न. लिं. प्र. वि. ए. व., नः (अस्माकम्) & गुणानाम्- ष. वि. ब. व. of अस्मद्- I, we & गुण- virtue, quality, विस्मयम् & कनकम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विस्मय- surprise, astonishment & कनक- gold, तनोति & सूते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of तन्- तनोति- तनुते ८ ग. उ. प. to give, provide stretch & सू- २ ग. प. प. to produce, give birth, एकस्मिन्- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of एक- one, single, न- no, not, हि- अव्यय- surely, indeed,

काही सुदैवी लोक बोलण्यात हुषार असतात तर काही ऐकण्यात चतुर असतात, पण तुझे मन दोन्हींमध्ये प्रवीण आहे याचे आम्हाला आश्चर्य वाटते. एकाच माणसात सगळे गुण सहसा नसतात. एका प्रकारच्या दगडामधून सोने मिळते तर दुसऱ्या प्रकारच्या दगडाने त्याची परीक्षा होते.

८०५ २९-११-२०२०
अष्टादशपुराणानां सारं व्यासेन कीर्तितम्।
परोपकार: पुण्याय पापाय परपीडनम्॥
पाठभेदः
अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।

‘परोपकार: पुण्याय पापाय परपीडनम्’ (इति) अष्टादशपुराणानाम् सारम् व्यासेन कीर्तितम् (अस्ति)।

Essence of all eighteen Puranas (well-known sacred scriptures), as told by Vyasji is that ‘Doing favour to others (to needy people) is indeed a meritorious (virtuous) act (Punya), while troubling (hurting) others is a sinful act.

परोपकार:- doing favour to others- पु. लि. प्र. वि. ए. व- पर- other, another, उपकार- favour, help- परेभ्यः उपकारः- परोपकार:- च. तत्पुरुष स. पुण्याय & पापाय- न. लिं. च. वि. ए..व. of पुण्य- meritorious/ virtuous act & पाप- sin, evil deed, परपीडनम् -troubling or hurting others- -पीडनम्- troubling or hurting -परस्य पीडनम् -परपीडनम्- ष. तत्पुरुष स., & कीर्तितम्- narrated, explained- क. भू. धा. वि. of कृ(दीर्घ)त्- कीर्तयति-ते- १० ग. उ. प. to tell, narrate, recite- both in न. लिं. प्र. वि. ए..व., अष्टादशपुराणानाम्- न. लिं. ष. वि. ब. व. of अष्टादशपुराण- eighteen Puranas- अष्टादश:- eighteen, पुराण- holy text- अष्टादशानि पुराणानि- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., सारम्- द्वि. वि. ए..व of सार- essence, summary, व्यासेन- पु. लि. तृ. वि. ए. व- व्यास- suppose to be author of Mahabharat, Bhagawat and and many other sacred texts

व्यासमहर्षींनी अठरा पुराणांचे सार (दोन वाक्यात) असे सांगितले आहे. “परोपकार (दुसऱ्यावर उपकार करणे) म्हणजे पुण्य आणि परपीडा (दुसऱ्यांना त्रास देणे) म्हणजेच पाप”

८०६ ३०-११-२०२०
अनुगन्तुं सतां वर्त्म कृत्स्नं यदि न शक्यते ।
स्वल्पमप्यनुगन्तव्यं मार्गस्थो नावसीदति ॥

(मार्गस्थेन) सताम् वर्त्म कृत्स्नम् अनुगन्तुम् यदि न शक्यते, स्वल्पम् अपि अनुगन्तव्यम्, मार्गस्थः न अवसीदति।

Even if one is not able to follow the ways of virtuous people entirely (completely, in full), if the traveller (common man going through his daily life) should follow little bit of it (as much as he can follow). Then he will not fail.

सताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सत्- noble or virtuous, वर्त्म, कृत्स्नम्, स्वल्पम् & अनुगन्तव्यम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वर्त्मन्- way, course, usual manner or course of conduct, कृत्स्न- adjctv- all, whole, entire, स्वल्प- adjctv- little, a bit & अनुगन्तव्य (also अनुगमनीय & अनुगम्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of अनु+ गम्- to follow, practice- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go), अनुगन्तुम्- to follow, practice- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यव of अनु+ गम्- follow, practice, यदि- अव्यव- if, in case, न- no, not, शक्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. प. ए. व. of शक्- शक्नोति- ५ ग. प. प. to be able, competent, अपि- अव्यव- also, even, and, मार्गस्थः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मार्गस्थ- one who is traveling, wayfaring- मार्ग- way, road, passage, course- मार्गे तिष्ठति इति- मार्गस्थ- उपपद तत्पुरुष स., अवसीदति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अव +सद्- to perish, get destroyed, fail, suffer- (सद्- सीदति १ ग. प. प. to sit, lie, to be dejected, to perish)

जर महान लोकांच्या मार्गाचे पूर्णपणे अनुकरण करणे (वाटसरूला) शक्य नसेल, तर त्याने (जमेल तेवढे) थोडे तरी अनुकरण करावे म्हणजे तो अपयशी होणार नाही. योग्य त्या दिशेने पुढे जाईल.

८०७ ०१-१२-२०२०
प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश्चरितमात्मनः।
किन्नु मे पशुभिस्तुल्यं किन्नु सत्पुरुषैरिति ॥

नरः आत्मनः चरितम् ‘किम् नु मे पशुभिः तुल्यम् किम् नु सत्पुरुषैः’ इति प्रत्यहम् प्रत्यवेक्षेत।

A man should everyday keep reviewing his behaviour (acts), asking himself which of them really are comparable to beasts and which of them are comparable to noble people.

नरः- man, person- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., आत्मनः- of oneself- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one’s own, चरितम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of चरित- behaviour, life, act- क. भू. धा. वि. of चर्- चरति १ ग. प. प. to practice, perform, walk, wander, प्रत्यहम्- every day- अहन्- न. लिं.- a day- अहनि अहनि-प्रत्यहम्- अव्ययीभाव स., किम्- what, which & तुल्यम्- comparable, similar, resembling- adjctv- (तुल्- तोलति १ ग प. प. & तोलयति-ते १० ग. उ. प. to weigh, compare)- both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., नु- अव्यय- a particle having an interrogative force, मे (मम)- mine- ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, पशुभिः & सत्पुरुषैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of- पशु- animal, beast & सत्पुरुष- virtuous or saintly person- सत्- noble, good, पुरुष- man, person- समा. प्रादितत्पुरुष स., इति- अव्यय- a particle most generally used to report the very word spoken- thus, so, प्रत्यवेक्षेत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of प्रति+ अव+ईक्ष्- to review, perceive again, reconsider- (ईक्ष्- ईक्षते १ ग. आ. प. to see, behold)

माणसाने रोज आपल्या आचरणाचा विचार करावा, कुठले वागणे जनावरांसारखे आहे आणि कोणते चांगल्या माणसासारखे (सत्पुरुषासारखे) आहे हे स्वतःलाच विचारावे.

८०८ ०२-१२-२०२०
धारणाद्धर्ममित्याहुः धर्माद्धारयते प्रजाः।
यस्माद्धरणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः॥

प्रजाः धर्मात् धारयते। (तस्मात् कारणात्) धारणात् (तम्) धर्मम् इति आहुः। यस्मात् (सः) धरणसंयुक्तः सः धर्मः इति निश्चयः (भवति)।

Entire Mankind is sustained or maintained by Dharma. Because of its capacity of sustaining/ upholding it is called Dharma. Because it is accompanied with the capacity of sustaining/upholding, it surely is Dharma.

प्रजाः- mankind, population, subjects- प्र. वि. ब. व. of प्रजा, धर्मः, धर्मात् & धर्मम्- पु. लि. प्र., पं. & द्वि. वि ए. व of धर्म- prescribed course of conduct as defined in the scriptures, religion, धारयते- upholds, sustains, maitains- वर्त. तृ. पु. ए. व. of धृ-१० उ. प. धारयति- ते, धारणात्- स्त्री. लिं. पं. वि. ए. व. of धारणा- act of supporting, bearing, preserving, इति- अव्यय- particle used to report the very word spoken- so, thus, आहुः (ब्रुवन्ति)- वर्त. तृ. पु. ब. व. of ब्रू- ब्रवति (आह)- ब्रूते- २ ग. उ. प. to say, tell, यस्मात्- because of which- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of यद्- which what, धरणसंयुक्तः- capable or comprised of upholding, supporting- संयुक्तः- connected, blended, possessed of- क. भू. धा. वि. of सं+ युज्- (युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to join, unite), सः (तद्)- he & निश्चयः – sure one, settled or firm conviction- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व.

धर्मामधून प्रजेचे धारण होते, (तिला आधार मिळतो), या गुणधर्मावरूनच त्याला धर्म असे म्हंटले जाते. जो (समाजाला)आधार देऊ शकतो तोच खरा धर्म हे नक्की.

८०९ ०३-१२-२०२०
परप्रोक्तगुणो यस्तु निर्गुणोऽपि गुणी भवेत्।
इन्द्रोऽपि लघुतां याति स्वयं प्रख्यापितैर्गुणैः॥

यः परप्रोक्तगुणः (सः) निर्गुणः अपि तु गुणी भवेत्। (परन्तु) स्वयम् प्रख्यापितैः गुणैः इन्द्रः अपि लघुताम् याति।

One who gets praised as virtuous or of noble qualities by others is recognised really as such, even though he is in reality devoid of any praiseworthy qualities. On the other hand, even if king of Gods, Indra, boasts about his mighty qualities, they get reduced to insignificance.

यः (यद्)- who, परप्रोक्तगुणः- praised as virtuous or of noble qualities by others- पर- other, another, प्रोक्त- said, spoken of, described, गुणः- quality, virtue- परेण प्रोक्तम्- परप्रोक्तम्- तृ. तत्पुरुष स. & परप्रोक्ताणि गुणानि यस्य सः – परप्रोक्तगुणः -बहुव्रीही स., निर्गुणः – one who is devoid of any quality- निर्गताः गुणाः यस्मात् सः- बहुव्रीही स. & इन्द्रः- king of Gods, Indra & गुणी (गुणिन्)- one who is endowed with virtue, quality- all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., अपि- अव्यय- also, even, and, तु- अव्यय- but, on the other hand, भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist, स्वयम्- अव्यय- oneself, in one’s own person, प्रख्यापितैः & गुणैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of प्रख्यापित- declared, proclaimed, told- प्रयोजक क. भू. धा. वि. of प्र+ ख्या- प्रख्यापयति- (ख्या- ख्याति २ ग. प. प. to tell, declare & गुण- virtue, quality, लघुताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of लघुता- smallness, insignificance, contempt (लघु-small, cheap), याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of २ ग. प. प. to go, come to

ज्याच्या गुणांचे वर्णन दुसरे लोक करतात तो सद्गुणी नसला तरीही गुणवंतच समजला जातो, प्रत्यक्ष इंद्रानेही जर स्वतःची स्तुति केली तर तो लहान होतो. (त्याला लहानच मानले जाते.)

८१० ०४-१२-२०२०
यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयति।
तस्य दिनकरकिरणैर्नलिनीदलमिव विकास्यते बुद्धिः॥

यः पठति, लिखति, पश्यति, परिपृच्छति, पण्डितान् उपाश्रयति, तस्य बुद्धिः दिनकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विकास्यते।

One who reads (studies), writes, sees (examines), inquires in depth and approaches knowledgeable (proficient) people, his intelligence blooms like lotus petals by sun’s rays.

यः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, पठति, लिखति, पश्यति, परिपृच्छति, उपाश्रयति & विकास्यते- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of पठ्- १ ग. प. प. to read, recite, study, लिख्- ६ ग. प. प. to write, दृश्- to see, look at, परि+ प्रच्छ्- to inquire thoroughly- (प्रच्छ्- पृच्छति- ६ ग. प. प. to ask, question), उप+ आ+ श्रि- to depend on, to have recourse to- (श्रि- श्रयति-ते १ ग. उ. प. to go to, approach) & वि+ कास् (काश्)- to bloom, open up, shine- (कास्- कास्यते /काश्- काश्यते-४ ग. आ. प. to shine, look brilliant), पण्डितान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of पण्डित- learned, expert, proficient, तस्य- his- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्-he, बुद्धिः- intelligence, talent, perception, knowledge- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., दिनकरकिरणैः पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of दिनकरकिरण -Sun’s rays- दिन- day, किरणः-ray, दिनम् करोति इति- दिनकरः- उपपद तत्पुरुष स. & दिनकरस्य किरणः- दिनकरकिरणः- ष तत्पुरुष स., नलिनीदलम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of नलिनीदल- नलिनी- स्त्री. लिं.- lotus, दल- न. लिं.-petal- नलिन्याः दलम्- नलिनीदलम्- ष तत्पुरुष स., इव- अव्यय- like, similar to

जो माणूस वाचतो (वाचन करतो), लिहितो (लेखन करतो), पाहतो (निरीक्षण करतो), विचारतो (सखोल चौकशी करतो), पंडितांचा आश्रय घेतो अशा माणसाची बुद्धी ज्याप्रमाणे सूर्याच्या किरणांनी कमळाच्या पाकळ्या फुलतात तशी विकसित होते.

८११ ०५-१२-२०२०
दुर्जनं सज्जनं कर्तुमुपायो नहि भूतले।
अपानं शतधा धौतं न श्रेष्ठमिन्द्रियं भवेत् ॥

  • चाणक्य नीति १०.१०

दुर्जनम् सज्जनम् कर्तुम् उपायः भूतले नहि (वर्तते)। अपानम् शतधा धौतम् श्रेष्ठम् इन्द्रियम् न भवेत्।

There is no method to turn a wicked person into a virtuous one. Anus, even after washing a hundred times also, does not qualify to be the best among the organs.

दुर्जनम्, सज्जनम् & अपानम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दुर्जन- wicked or bad person- दुष्टः जनः & सज्जन- virtuous or good person- सत् जनः- both समा. प्रादितत्पुरुष स. & अपान- anus- (also means breathing out), कर्तुम्- to make or prepare- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of कृ-करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, उपायः- means, remedy, way, stratagem- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., नहि- अव्यय- just not, surely not, भूतले- न. लिं. स. वि. ए. व. of भूतल- surface of the earth- भू- स्त्री. लिं.- earth, globe, तल- न. लिं- surface, भुवः तलम्- ष. तत्पुरुष स., शतधा- अव्यय- hundred times/ways- (शत- hundred), धौतम्- washed, cleaned- धौत (धूत, धून)- क. भू. धा. वि. धू-६ ग. प. प. & १, ५, ९ & १० ग. उ. प.- to wash, clean, shake off, श्रेष्ठम्- adjctv- best, excellent, pre-eminent & इन्द्रियम्- bodily organ, भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist, to happen

दुर्जनाला सज्जन करण्याचा कोणताही उपाय या जगात नाही. ढुंगणाला शंभर वेळा धुतले तरी ते काही श्रेष्ठ इंद्रिय होत नाही. कडू कारले तुपात तळले, साखरेत घोळले तरी ते कडू ते कडूच राहते.

८१२ ०६-१२-२०२०
कश्चात्र पार्थिवः को वात्र सेवकः
को वा गुरुः कश्च शिष्योsथ वा।
चक्रमावर्तते पात्राणि भेदयद्
विश्वाख्यानाटके नागराज ॥

कः च अत्र पार्थिवः कः वा अत्र सेवकः कः वा गुरुः कः च अथ वा शिष्यः। चक्रम् भेदयद् पात्राणि विश्वाख्यानाटके आवर्तते- नागराज

And who here is a ruler or who here is a servant, whoever is a teacher and for that matter who is a student. The wheel of life turns changing the characters in this Drama called Universe- so says Nagaraja

कः (किम्)- who, पार्थिवः- a King, Ruler, सेवकः- servant, गुरुः- teacher, elder & शिष्यः- follower, student- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., च- and, अथ- अव्यय- then, thus, वा- or, अत्र- अव्यय- here, in this place/case, चक्रम्- wheel, realm- न. लिं. प्र. वि. ए. व., भेदयद्- changing, setting at variance- प्रयोजक वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of भिद्- भेदयति-ते (भिद्- भिनक्ति-भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break, displace, to pass through), पात्राणि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of पात्र- character or actor (in a drama), विश्वाख्यानाटके- न. लिं. स. वि. ए. व. of विश्वाख्यानाटक- Drama called Universe- विश्व- न. लिं.- universe, आख्या-स्त्री. लिं. – defined, named, नाटक- न. लिं.- drama, play- यद् विश्वम् इति आख्यम् तद्- विश्वाख्यम्- बहुव्रीही स. & विश्वाख्यम् नाटकम् इव- विश्वाख्यानाटकम् -उपमानोत्तरपद कर्मधारय स., आवर्तते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+वृत्- appears, takes turn- (वृत्- वर्तते- १ ग. आ. प. प. to be, to exist, नागराज-name of the author

कवी नागराज असे म्हणतात, “इथे कोण राजा आहे आणि कोण नोकर आहे, कोण गुरू आहे आणि कोण शिष्य आहे? फिरणाऱ्या रहाटगाडग्याप्रमाणे या जगाच्या नाटकातली पात्रे बदलत असतात.”

हे जग ही एक रंगभूमी आहे असे सांगणारा विल्यम शेक्सस्पीयर हा पहिलाच नव्हता असे दिसते.

८१३ ०७-१२-२०२०
भ्रान्तिर्न ते मनसि तिष्ठतु लेशतोsपि
प्राधान्यमस्ति जगदावसथे ममेति।
अब्धौ च बुद्बुद इव प्रतिभासि यासि
ज्ञात्वेदममात्तविनयो भव नागराज ॥

जगदावसथे मम प्राधान्यम् अस्ति इति ते मनसि लेशतः अपि भ्रान्तिः न तिष्ठतु। अब्धौ बुद्बुदः इव प्रतिभासि यासि च। इदम् ज्ञात्वा, आत्तविनयः भव- नागराज।

Let there be not even slight illusion in your mind that, in this world called house, you have importance. You appear (shine) like a bubble in a vast ocean and go away (disappear). Knowing this remain humble all the time- so says Nagaraja

जगदावसथे, मनसि & अब्धौ- स.वि. ए. व. of जगदावसथ- पु. लिं.- world called house -जगत्- न. लिं- world- अवसथ- पु. लिं.- house, dwelling- जगत् अवसथः इव- जगदावसथः – उपमानोत्तरपद कर्मधारय स., मनस्- न. लिं.- mind, heart & अब्धिः- ocean, reservoir, मम (मे)- mine- ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, प्राधान्यम्- principal cause, prime importance- अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, to exist, इति- अव्यय- namely, this, so, ते (तव)- your- ष. वि. ए. व. of युष्मद्- you, लेशतः- by small measure- लेश- small, bit, little- तस्-suffix implies – by, from that, अपि- अव्यय- even, also, भ्रान्तिः, बुद्बुदः & आत्तविनयः- all in प्र. वि. ए. व. of भ्रान्ति- स्त्री. लिं.- delusion, impression, बुद्बुदः -पु. लिं.- bubble & आत्तविनयः- पु. लिं.- one who has accepted humbleness, one who is polite- आत्त- accepted, undertaken, assumed- क. भू. धा. वि. of आ+दा- to accept, report to- (दा- ददाति-दत्ते- ३ ग. उ. प. to give), विनय- humility, politeness- आत्तम् विनयम् येन सः- आत्तविनयः- बहुव्रीही स., न- no, not, तिष्ठतु- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of स्था- तिष्ठति- १ ग. प. प. to stand, remain, stay, च- and, इव- अव्यय- like, similar to, प्रतिभासि & यासि- both द्वि. पु. ए. व. of प्रति+भा- to appear, shine, to show oneself- (भा-भाति २ ग. प. प. to shine, seem, to be splendid, इदम्- this, it- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., ज्ञात्वा- knowing, understanding- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of ज्ञा- जानाति- जानीते-९ ग. उ. प. to know understand, भव- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist., नागराज- name of poet.

“या जगरूपी घरामध्ये मलाच प्राधान्य आहे” अशी कणभरही भ्रांति तू मनात बाळगू नकोस, अरे तुझा उजेड (तुझे अस्तित्व) तर समुद्रातल्या एका बुडबुड्याएवढा (क्षुद्र) आहे हे जाणून घेऊन तू नेहमी विनयी हो. असे कवी नागराज सांगतात.

८१४ ०८-१२-२०२०
पुष्पेषु जाती पुरुषेषु विष्णुर् नारीषु रंभा नगरीषु काञ्ची।
नदीषु गङ्गा नृपेषु रामः काव्येषु माघः कवि कालिदासः ॥
-नीतिसार

जाती पुष्पेषु (श्रेष्ठं भवति), विष्णुः पुरुषेषु (श्रेष्ठः भवति), रंभा नारीषु (श्रेष्ठा भवति), काञ्ची नगरीषु (श्रेष्ठा भवति), गङ्गा नदीषु (श्रेष्ठा भवति), रामः नृपेषु (श्रेष्ठः भवति), माघः (माघस्य काव्यम्) काव्येषु (श्रेष्ठः भवति), (कविषु) कविः, कालिदासः (श्रेष्ठः भवति)

Jasmine is considered as the best among flowers, while among men it is Lord Vishnu. Rambha is supposed to be most beautiful among women. City of Kanchi is the best among cities and Ganges is holiest among the rivers. Rama is best among the Kings, while for the poetical composition, it is poet Magha. But among writers, no one can match works of poet Kalidasa.

जाती- a variety of Jasmine, काञ्ची- city of Kanchipuram, रंभा- celestial damsel (considered as most beautiful woman in the paradise) & गङ्गा- Ganges river- all in- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विष्णुः -God Vishnu, रामः-Rama known for Rama-rajya, माघः – famous poet, कविः- poet & कालिदासः- poet Kalidasa- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पुष्पेषु & काव्येषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of पुष्पम्- flower & काव्यम्- poetical composition, पुरुषेषु & नृपेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of पुरुष- man, male & नृप- king नारीषु, नगरीषु & नदीषु- स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of नारी-woman, lady, नगरी-city, town & नदी- river

जशी फुलांमध्ये जाई, पुरुषांमध्ये विष्णू, स्त्रियांमध्ये रंभा, नगरांमध्ये कांची, नद्यांमध्ये गंगा, राजांमध्ये राम, काव्यांमध्ये माघ, तसेच कवींमध्ये कालिदास (उत्तम) आहेत.

नरेंद्र गोळे
जाई फुलांतील, नरांत विष्णू,
नारींत रंभा, नगरांत कांची ।
नद्यांत गंगा, नृपतींत राम,

तो माघ काव्ये, कवि कालिदास ॥ – इंद्रवज्रा

८१५ ०९-१२-२०२०
भीमं वनं भवति तस्य पुरं प्रधानं
सर्वो जनः सुजनतामुपयाति तस्य ।
कृत्स्ना च भूर्भवति सन्निधिरत्नपूर्णा
यस्यास्ति पूर्वसुकृतं विपुलं नरस्य॥

यस्य नरस्य पूर्वसुकृतम् विपुलम् अस्ति, तस्य भीमम् वनम् प्रधानम् पुरम् भवति, तस्य सर्वः जनः सुजनताम् उपयाति, कृत्स्ना भूः सन्निधिरत्नपूर्णा च भवति।

A man whose meritorious deeds। of last birth are in plenty, for him a dreadful forest becomes a like a major urban place. With him all people behave with kindness (extend benevolence). For him entire earth is treasure house of jewels (prosperous with wealth)

यस्य, नरस्य & तस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, नर- man, person, तद्- he, पूर्वसुकृतम्- meritorious deeds of last birth- पूर्व-last, सु-good, virtuous, कृतम्- deed- (कृत- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do)- सुभगम् कृतम्- सुकृतम्- समा. प्रादितत्पुरुष स., पूर्वम् सुकृतम्- पूर्वसुकृतम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारयस., विपुलम्- plenty, ample, large, भीमम्- fearful, dreadful, वनम्- forest, प्रधानम्- adjctv- excellent, principal, major, पुरम्- city, town- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति, भवति & उपयाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, भू- १ ग. प. प. to be, to exist & उप+या- to approach, attain, provide, सर्वः-all, entire & जनः- people – both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व.,सुजनताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सुजनता- kindness, benevolence, कृत्स्ना- entire, whole, भूः- earth, land & सन्निधिरत्नपूर्णा- full with precious treasure of jewels, सत्- good, निधि- treasure, hoard, रत्न- jewel, पूर्ण- full of- क. भू. धा. वि. of पूर्-पूर्यते ४ ग. आ. प. to fill, fill out- सत् निधि- सन्निधि- समा. प्रादितत्पुरुष स., रत्नानाम् सन्निधिः- सन्निधिरत्नम्- सन्निधिरत्नेन पूर्णम् या सा- सन्निधिरत्नपूर्णा- all in- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., च- and

ज्या मााणसाकडे भरपूर पूर्वसुकृत (पूर्वजन्मीची पुण्याई) असते त्याच्यासाठी दाट अरण्यसुद्धा मुख्य शहरासारखे होते, सगळे लोक त्याच्याशी सौजन्याने वागतात, सगळे जग रत्नांनी भरून जाते. ज्या लोकांना अशी भरभरून सुखसंपत्ती मिळते त्यांनी पूर्वजन्मात खूप पुण्य कमावले असावे असे म्हंटले जाते.

८१६ १०-१२-२०२०
सर्वेषां विदुषां जगत्यनुभवो न स्यात्समानः सदा
केचिद्राजभिरादृताः कतिपये लोकेन सम्मानिताः।
केचित्क्वापि निमीलिता धनयशस्सन्तोषशून्याः क्षितौ
सर्वं भाग्यवशं निरीक्ष्य मनसा प्राप्यः समाधिर्बुधैः॥

सर्वेषाम् विदुषाम् जगति अनुभवः सदा समानः न स्यात्। केचिद् राजभिः आदृताः (भवन्ति), कतिपये लोकेन सम्मानिताः (भवन्ति)। केचित्, क्व अपि, धन- यशस्- सन्तोष-शून्याः क्षितौ निमीलिताः (भवन्ति)। (एतद्) सर्वम् भाग्यवशम् निरीक्ष्य, बुधैः मनसा समाधिः प्राप्यः (अस्ति)

In this world experience of all well educated or knowledgeable persons would not be the same always. Some get respected by kings (rulers), certain others get honoured by (common) people. Sometimes, some of them devoid of wealth, success and happiness fade away to obscurity. Considering that everything is subjected to providence, wise persons should reconcile and should be at peace (should remain calm)

सर्वेषाम् & विदुषाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्व- all, entire & विद्वस्- learned, educated, talent, जगति- न. लिं. स. वि. ए. व. of जगत्-world, न- no, not, स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, केचिद्, सम्मानिताः, आदृताः, धनयशस्सन्तोषशून्याः, निमीलिताः & कतिपये- all in-पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of किम् +चित्- someone, सम्मानित- honoured- क. भू धा. वि. of प्रयोजक of सम्+ मन्- सम्मानयति-ते- (मन्- मन्यते & मनुते ४ & ८ ग. आ. प. to think, fancy, आदृत- respected, honoured- क. भू. धा. वि. of आ+ दृ- (दृ- द्रियते ६ ग. आ. प.), धनयशस्सन्तोषशून्य- one who is devoid of wealth, success & happiness- धन- न. लि.-wealth, यशस्- न. लि.-success, सन्तोष- happiness, शून्य- zero, empty, void, धनम् च यशः च सन्तोषम् च- धनयशस्सन्तोषम्- द्वंद्व स., धनयशस्सन्तोषेण शून्यः- धनयशस्सन्तोषशून्य- तृ. तत्पुरुष स., निमीलित- perished, became obscure- क. भू धा. वि. of नि+ मील्- (मील्- मीलति १ ग. प. प. to close, fade) & कतिपय- adjctv- some, several, a certain number, राजभिः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of राजन्- king, लोकेन- पु. लि. तृ. वि. ए. व. of लोक- people, क्व-अव्यय- where & अपि-even, also- क्व अपि- somewhere, sometimes, क्षितौ- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of क्षिति- earth, world, सर्वम्- all, entire & भाग्यवशम्- left to destiny or luck- भाग्य- destiny, luck, वशम्- subject to, dependent on- भाग्यस्य वशम्- ष. तत्पुरुष स.-both न. लि. प्र. वि. ए. व., निरीक्ष्य- observing, seeing- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of निर्+ ईक्ष्- (ईक्ष्- ईक्षते १ ग. आ. प.- to see, observe), बुधैः -पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of बुध- wise, clever, learned, मनसा- न. लि. तृ. वि. ए. व. of मनस्- mind, heart, समाधिः- reconciliation, perseverance, composed mind, प्राप्य-to be attained, achieved- कर्मणि विध्यर्थ. धा. सा. वि. of प्र+ आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get), अनुभवः- experience, direct perception & समानः- same, similar- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सदा- अव्यय- always, daily

या जगातल्या सर्व विद्वानांचे अनुभव नेहमी एकसारखे नसतात, काही विद्वानांना राजाकडून आदर मिळतो, काहीजणांना लोकांकडून सन्मान मिळतो, पण काहीजणांना धन, यश, संतोष वगैरे काहीच न मिळता ते नष्ट होऊन जातात. हे सगळे भाग्यवश (नशीबानुसार) असते हे पाहून शहाण्या लोकांनी आपले मन शांत ठेवावे.

नरेंद्र गोळे
विज्ञांच्या अनुभूति त्या न असती, अन्या कुणा सारख्या
लाभे आदर राजगृहि कुणास, लोकांत लाभे कुणा।
कोणा काहिच लाभते न जगती, संतोष वा संपदा
विज्ञे भाग्यवशे घडे समजुनी, सोडू जगी धैर्य ना॥
.

– शार्दूलविक्रीडित

८१७ ११-१२-२०२०
स्वयं नु जातं जगदेतदेवं
कर्ता जगत्याः किमु कश्चिदस्ति।
स किं दयालुः किमिहास्ति दुःखं
न वेत्ति तत्कश्चन नागराज ॥

एतद् जगत् स्वयम् एवम् नु जातम्, किमु जगत्याः कर्ता कश्चिद् अस्ति?, सः किम् दयालुः (अस्ति)? इह दुःखम् किम् अस्ति? तद् कश्चन न वेत्ति। -नागराज

Did this world took birth of its own, or whether there exists a creator of this world, whether he is merciful? Why there is sorrow (in this world) ? That (Answers these questions) no one knows- Nagaraja

एतद्- this, it, जगत्- world, earth जातम्- born, produced- (जात- क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be born), दुःखम्- sorrow, misery, तद्- it, that- all in – न. लिं. प्र. वि. ए. व., जगत्याः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of जगती- earth, mankind, कर्ता- creator, maker, सः (तद्)- he, कश्चिद् (कः+ चित्) & कश्चन (कः+ चन)- someone, certain person, दयालुः- merciful, kind -all in – पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति & वेत्ति -वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. – to be, to exist & विद्- २ ग. प. प. – to know, understand, स्वयम्- of its own, by itself, एवम्- thus, so, नु- particle having interrogative force- possibly, indeed, किम् उ- whether-or, why indeed, इह- here, in this place, किम्- whether, न- no, not- all अव्यय -नागराज

या जगाने स्वतःहूनच जन्म घेतला की कुणी त्याला निर्माण केले आहे? तो (जग निर्माण करणारा परमेश्वर) दयाळू आहे का? इथे इतके दुःख का आहे? हे कुणालाच माहीत नाही असे नागराज सांगतात.

८१८ १२-१२-२०२०
राजा राष्ट्रकृतं पापं राज्ञ: पापं पुरोहित:।
भर्ता च स्त्रीकृतं पापं शिष्यपापं गुरुस्तथा॥
-चाणक्यनीतिदर्पण ६.९

राजा राष्ट्रकृतम् पापम्, राज्ञ: (कृतम्) पापम् पुरोहित:, भर्ता च स्त्रीकृतम् पापम् तथा शिष्यपापम् गुरुः (परिमार्जति)/(अनुभवति)।

King or Ruler for a sin committed by his country, the family-priest (advisor) for a sin committed by his King, a husband for a sin committed by his wife and a teacher (master) for a sin committed by his pupil (follower) should be held responsible (should atone)

राजा (राजन्)- King, पुरोहित:- family-priest, advisor, भर्ता (भर्तृ)- husband & गुरुः- teacher, elder, father- all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., राष्ट्रकृतम्- committed by a country- राष्ट्र- country, nation, कृतम्- done, made (कृत- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make)- राष्ट्रेण कृतम्- राष्ट्रकृतम्- तृ. तत्पुरुष स., पापम्- sin, crime, स्त्रीकृतम्- committed by a wife- स्त्री- wife, woman- स्त्रिया कृतम्- स्त्रीकृतम्- तृ. तत्पुरुष स. & शिष्यपापम्- sin or crime of a pupil/ student- शिष्य- pupil/ student- शिष्यस्य पापम्- शिष्यपापम्- ष. तत्पुरुष स.-all in न. लि. द्वि. वि. ए. व., राज्ञ:- पु. लि. ष. वि. ए. व. of राजन्- King, च-and, तथा- अव्यय- and, like that, in that manner

राष्ट्राने केलेल्या पापांसाठी राजा, राजाच्या पापांसाठी पुरोहित, बायकोने केलेल्या पापांसाठी नवरा आणि शिष्यांच्या पापांसाठी गुरु जबाबदार ठरतो / त्यांनी त्या पापांची निष्कृती करावी.

८१९ १३-१२-२०२०
अभिमानो धनं येषां चिरं जीवन्ति ते जनाः।
अभिमानविहीनानां किं धनेन किमायुषा॥

जनाः, येषाम् अभिमानम् धनम् (अस्ति), ते चिरम् जीवन्ति । अभिमानविहीनानाम् (जनानाम्) किम् धनेन? किम् आयुषा?

People, who consider self-esteem as their wealth, they live for a long time. Those who do not have self-respect, what is the use of wealth and what is the use of long life?

जनाः & ते- both in पु. लि. प्र. वि. ब. व. of जन- people & तद्- he , येषाम् & अभिमानविहीनानाम्- पु. लि. ष. वि. ब. व. of यद्- & अभिमानविहीन- one who is not having self-esteem- अभिमान- self-esteem, विहीन- devoid of, without- क. भू. धा. वि. of वि+ हा- (हा-जहाति- २ ग. प. प. to leave, abandon)- अभिमानेन विहीनः – अभिमानविहीनः -तृ. तत्पुरुष स., अभिमानम्- self-esteem or respect, धनम्- wealth & चिरम्- adjctv- long, lasting long- all in न. लि. प्र. वि. ए. व., जीवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, to survive, धनेन & आयुषा- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of धनम्- money wealth & आयुस्- life, duration of life, किम्- अव्यय- a particle of interrogation- what, what use

जे लोक स्वाभिमान हेच धन आहे असे मानतात ते चिरकाळ जीवित राहतात, ज्यांना स्वाभिमानच नाही त्यांच्याकडे कसले धन आणि त्यांचे कसले आयुष्य? स्वाभिमानाशिवाय जगणे निरर्थक आहे.

नरेंद्र गोळे
स्वाभिमानच संपत्ती, ज्यांची ते चिर जीवती।

स्वाभिमान विहीनांचे, काय आयुष वा धने॥

८२० १४-१२-२०२०
उपकर्तुं प्रियं वक्तुं कर्तुं स्नेहमनुत्तमं।
सज्जनानां स्वभावोSयं केनेन्दुः शिशिरीकृतः ॥

उपकर्तुम्, प्रियम् वक्तुम्, अनुत्तमम् स्नेहम् कर्तुम् अयम् सज्जनानाम् स्वभावः (भवति), केन इन्दुः शिशिरीकृतः (अस्ति)।

Helping or obliging others, talking pleasing and extending unsurpassed friendship is the nature of the virtuous people, like the Moon, which is cool and refreshing- (who have made the Moon appear cool and refreshing)

कर्तुम्- to do, make, उपकर्तुम्- to oblige, help, वक्तुम्- to say, talk- all are हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. प. प. to do & उप+ कृ-to oblige, help & वच्- वक्ति -२ ग. प. प. to speak, say, प्रियम्, अनुत्तमम् & स्नेहम्- all in न. लि. द्वि. वि. ए. व. of प्रिय- loving, pleasing, अनुत्तम- adjctv- (अन्+ उत्तम)- having no superior, unsurpassed, the best- नञ् तत्पुरुष स. & स्नेह- friendship, स्वभावः, अयम्, इन्दुः & शिशिरीकृतः- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of स्वभाव- nature, quality, habit, इदम्- this it, इन्दु- the Moon, शिशिरीकृतः- made cool, made pleasant- क. भू. धा. वि. of शिशिरीकृ- (कृ- ८ ग. उ. प.-see above, शिशिर-adjctv- cool, spring season), सज्जनानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सज्जन- virtuous or noble person- सत्- virtuous or noble & जन- person- सत् जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स., केन- by whom- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of किम्-who

ज्याप्रमाणे चंद्र स्वभावानेच शीतल (थंडगार) असतो त्याचप्रमाणे लोकांवर उपकार करणे, सर्वांशी गोड बोलणे आणि अपरिमित प्रेम करणे हे सज्जनांचे स्वाभाविक गुण आहेत.

८२१ १५-१२-२०२०
पुत्रीति जाता महतीह चिंता
कस्मै प्रदेयेति महान्वितर्कः।
दत्वा सुखं प्राप्स्यति वा न वेति
कन्यापितृत्वं खलु नाम कष्टम् ॥

  • पञ्चतंत्र, मित्रभेद

पुत्री इति जाता, महती इह चिंता (भवति)। कस्मै प्रदेया इति महान् वितर्कः (भवति)। दत्वा सुखम् प्राप्स्यति वा न वा इति (चिंता भवति)। कन्या- पितृत्वम् खलु नाम कष्टम् (अस्ति)।

Born as a girl is a cause of great worry here. Firstly, there is extensive deliberation regarding to whom she is to be given in marriage. Later one worries whether she will be happy in her matrimonial home. Parenting a girl child is indeed really a difficult task.

पुत्री- daughter, महती (महत्)- great, big- both, जाता- born, taken birth -(जात- क. भू. धा. वि. of जन्-जायते ४ ग. आ. प. to be born), प्रदेया- to be given away – (प्रदेय- also प्रदातव्य & प्रदानीय- कर्मणि वि. धा. वि. of प्र+ दा- यच्छति १ ग. प. प. to give) & चिंता- worry, problem-all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., कस्मै- to whom- पु. लिं. च. वि. ए. व. of किम्- who, महान् & वितर्कः -both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of महत्- great, big & वितर्क- argument, deliberation, discussion, दत्वा- after giving- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of दा-यच्छति १ ग. प. प. & ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, सुखम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सुख- happiness, joy, प्राप्स्यति- द्वि. /सामान्य भविष्य तृ. पु. ए. व. of प्र+ आप्- to get- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, कन्यापितृत्वम्- Parenting a girl child- कन्या- daughter, पितृत्वम्- parenthood- पितृ- father, त्वम्- suffix implies possession, quality- कन्यायाः पितृत्वम्- कन्यापितृत्वम्-ष. तत्पुरुष स. & कष्टम्- problem, difficulty, trouble- both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., नाम- called, named, truly, इति-thus, as, इह- here, in this place, वा- or, न वा- or not, खलु- indeed, surely-all are अव्ययs.

इथे (या जगात) मुलीचा जन्म होणे हे मोठ्या चिंतेचे कारण असते. तिला लग्न करून कुणाला द्यावे याचा खूप विचार करावा लागतो, तिला लग्न करून दिल्यानंतर सासरी सुख मिळेल का याची चिंता असते, मुलीच्या बापाला खरेच खूप त्रास असतो. आता काळ बदलला असला तरीही “मुलगी म्हणजे बापाच्या जिवाला घोर” ही परंपरागत विचारसरणी आजही दिसून येते.

८२२ १६-१२- २०२०
धान्यसंग्रहशीलत्वं वत्सपोषः स्वयंकृषी।
प्रधानसेवामाधुर्यं पञ्चभिर्वर्धते कुलम् ॥

धान्यसंग्रहशीलत्वम्, वत्सपोषः स्वयंकृषी, प्रधानसेवामाधुर्यम् (एतैः) पञ्चभिः कुलम् वर्धते।

Keeping stock of grains, possessing good character/disposition, protection of claves, cultivation of land oneself and taking pleasure in serving elders with these five habits one’s family prospers.

धान्यसंग्रहशीलत्वम्- Keeping stock of grains and possessing good character/disposition- धान्य- grain, संग्रह- collection- धान्यस्य संग्रहम्- धान्यसंग्रहम्- ष. तत्पुरुष स., शीलत्वम्- possessing good character/disposition- शील- character/disposition, त्व- suffix implies possession, धान्यसंग्रहम् च शीलत्वम् च- धान्यसंग्रहशीलत्वम्- द्वंद्व स., वत्सपोषः- protection of claves- वत्स- calf, young of an animal, पोषः- nourishing, supporting- वत्सस्य पोषः- ष. तत्पुरुष स., स्वयंकृषी- cultivation of land oneself- स्वयम्-अव्यय- oneself, in one’s own person, कृषिः- स्त्री. लिं.- agriculture, ploughing- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., प्रधानसेवामाधुर्यम्- taking pleasure in serving elders- प्रधान- chief, elder, senior, सेवा- स्त्री. लिं.- service, attending, माधुर्यम्- pleasantness, sweetness- प्रधानस्य सेवा- प्रधानसेवा & प्रधानसेवायाः माधुर्यम्- प्रधानसेवामाधुर्यम्- both- ष. तत्पुरुष स., पञ्चभिः- तृ. वि. ब. व. of पञ्चन्- five, कुलम्- family, race- न. लिं. प्र. वि. ए. व., वर्धते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृध्- १ ग. आ. प. to grow, increase, prosper.

धान्य साठवून ठेवणे, सुशील वर्तन, वासरांचे पोषण करणे, स्वतः शेती करणे आणि मोठ्यांची सेवा करण्याची आवड या पाच सवयींनी कुलाची वृद्धी होते. घराण्याची भरभराट होते.

८२३ १७-१२-२०२०
वह्निस्तस्य जलायते जलनिधि: कुल्यायते तत्क्षणात्
मेरुः स्वल्पशिलायते मृगपतिः सद्यः कुरङ्गायते।
व्यालो माल्यगुणायते विषरसः पीयूषवर्षायते
यस्याङ्गे अखिललोकवल्लभतरं शीलं समुन्मीलति ॥
-भर्तृहरी- १०८

यस्य अङ्गे अखिललोकवल्लभतरम् शीलम् समुन्मीलति, तस्य वह्निः जलायते, जलनिधि: कुल्यायते, मेरुः तत्क्षणात् स्वल्पशिलायते, मृगपतिः सद्यः कुरङ्गायते, व्यालः माल्यगुणायते (तथा) विषरसः पीयूषवर्षायते।

A person who has inbuilt character which is very much appreciated by everyone (is pleasing to entire world), to him the fire turns to water, ocean turns in to pond ( even ocean is not insurmountable obstruction and is like a pond), a mighty mountain Meru appears as a small rock, lord of animals (lion) instantly turns to a deer, poisonous snake is like thread of a garland and a poisonous drink turns into a shower of nectar.

यस्य- whose & तस्य- his- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who & तद्- he, अङ्गे – न. लिं. स. वि. ए. व. of अङ्ग- body, an attributive or secondary part, अखिललोकवल्लभतरम्- that which is loved or appreciated by entire world- अखिल- entire, लोक- world, वल्लभ- dear, loving, तरम्- a suffix implying comparative degree- अखिलम् लोकम्- अखिललोकम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., अखिललोके वल्लभतरम् यद् तद्- अखिललोकवल्लभतरम्- बहुव्रीही स. & शीलम्- character, nature, disposition- both न. लिं. प्र. वि. ए. व., वह्निः- fire, जलनिधि:- ocean- जल- water, निधि- source- जलस्य निधिः- ष. तत्पुरुष स., मेरुः- name of a mighty mountain, मृगपतिः- lion- मृग- animal, पतिः- master, lord- मृगनाम् पतिः-ष. तत्पुरुष स, व्यालः- vicious snake, beast & विषरसः- poisonous drink- विष- poison, रसः- juice, drink, विषः इव रसः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., समुन्मीलति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सं+ उद्+ मील्- to fully develop, to appear dominantly- (मील्- मीलति १ ग. प. प. to close, fade), जलायते- converts into water-(जल-water), कुल्यायते- becomes a small stream- (कुल्या- canal, stream), स्वल्पशिलायते- becomes a small rock- स्वल्प- little, शिला- rock, stone, स्वल्पा शिला- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स.), कुरङ्गायते- becomes a deer -(कुरङ्गा- deer), माल्यगुणायते- becomes a thread of garland- (माला- garland, माल्य- belonging to a garland, गुण- thread, rope – मालायाः गुणः- माल्यगुणः- ष. तत्पुरुष स.) & पीयूषवर्षायते- turns into a shower of nectar.-(पीयूष- nectar, वर्षा- rain, shower- पीयूषस्य वर्षा- पीयूषवर्षा- ष. तत्पुरुष स.)- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of respective नाम सा. धातु- १० ग. आ. प., तत्क्षणात्- पं. वि. ए. व. of तत्क्षण- in a moment, instantly, forthwith- तद् क्षणम्-समा. प्रदितत्पुरुष स., सद्यः (सद्यस्)- अव्यय- instantly, forthwith

जगातल्या सर्व लोकांनी प्रशंसा करावी असे चांगले गुण ज्या माणसाच्या अंगी असतात त्याला अग्निसुद्धा पाण्यासारखा शीतल होतो, समुद्र एकाद्या डबक्यासारखा वाटतो, मेरूपर्वत दोंड्याएवढा असतो, वनराज सिंह हरिणासारखा होतो, (विषारी) साप एक साधी माळ होतो आणि विषसुद्धा अमृत होऊन जाते. त्याच्या मार्गात आलेल्या मोठ्या अडचणीसुद्धा त्याच्यासाठी किरकोळ होऊन जातात.

नरेंद्र गोळे
त्याला आगहि शांतवे नदिपती ज्याला गमे कालवा
मेरू होत शिळा जणू नि वनराजा हो मृगाच्या परी ।
सापाची जणु माळ होत विषही होई सुधेच्या परी

ज्याचे शील असे सदा उमलते लोकांस जे मोहवी ॥ – शार्दुलविक्रीडित

८२४ १८-१२-२०२०
पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्या: प्रयत्नत:।
पिता माताsग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ॥
महाभारत- विदुर नीति

भरतर्षभ, मनुष्येण पिता, माता, अग्निः आत्मा च गुरुः च (एते) पञ्चाग्नयः प्रयत्नत: परिचर्या: (भवन्ति)

Oh Great King, every man has to serve (worship, ador) with great effort (perseverance) five kinds of fires, namely father, mother, fire (which used to be maintained on a continuous basis in every house and worshiped those days), one’s own soul (self) and teacher.

भरतर्षभ- Title of Dhritarashtra- ऋषभ- pioneer, most excellent- भरतकुलेषु ऋषभः- स. तत्पुरुष स.- पु. लिं. सं. वि. ए. व., मनुष्येण- by a man, an individual- पु. लिं. तृ. वि. ए. व., पिता (पितृ)- father, अग्निः- fire, आत्मा- soul, self & गुरुः- teacher, elder – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., माता (मातृ)- mother- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., च- and, पञ्चाग्नयः & परिचर्या:- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of – पञ्चाग्नि- five kinds fires (पञ्चन्- five, आग्नि-fire- पञ्चनाम् आग्नीनाम् समाहारः- पञ्चाग्नि – द्विगु स.) & परिचर्य- to be served, worshiped, adored- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of परि+चर्- परिचरति- (चर्- चरति १ ग. प. प. to walk, move), प्रयत्नत: (प्रयत्नतस्)- by effort- (प्रयत्न- effort, endeavourance, perserverance- तः or तस् suffix implies by, from, with)

हे राजा भरतर्षभा (धृतराष्ट्रा), प्रत्येक माणसाने आपला पिता, आपली माता, अग्नि, आत्मा आणि गुरु या पाच ज्वालांना (अग्नींना) ज्वलंत ठेवण्याचा प्रयत्न करत रहावे.

नरेंद्र गोळे
पाच अग्नी मनुष्याने राखावे तेवते जगी ।

अग्नी आत्मा पिता माता गुरूही भरतर्षभा ॥

८२५ १९-१२-२०२०
वृत्तं यत्नेन संरक्षेद्वित्तमायाति याति च।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः॥

  • महाभारत- विदुरनीति

(मनुष्यः) वृत्तम् यत्नेन संरक्षेद्, वित्तम् आयाति याति च। वित्ततः क्षीणः अक्षीणः (खलु अस्ति), वृत्ततः हतः तु हतः (एव वर्तते)।

A man should protect his character with great efforts. The wealth may come or may go away. If one looses wealth he is not powerless (he still has strength of his character), but if one looses his character, he is practically destroyed.

वृत्तम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वृत्त- character, behaviour- क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to behave, conduct, यत्नेन- तृ. वि. ए. व. of यत्न- effort, attempt, endeavour, संरक्षेत्- to be protected, preserved- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of सं+ रक्ष्- (रक्ष्- रक्षति १ ग. प. प. to guard, take care), वित्तम्- money, wealth- न. लिं. प्र. वि. ए. व., आयाति- comes, arrives & याति- goes वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+ या & या- २ ग. प. प. ,च- and, वित्ततः-by wealth- वित्त- wealth, money, तः (तस्)- suffix implies ‘by’, ‘from’, ‘towards’, क्षीणः- weak, devoid of, without, न क्षीणः अक्षीणः- नञ् तत्पुरुष स.- not weak (क्षीण- क. भू. धा. वि. of क्षि- क्षयति-ते १ ग. उ. प. to diminish, reduce), हतः- killed, destroyed, stricken- क. भू. धा. वि. of हन्-हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तु- अव्यय- but, on the other hand

माणसाने प्रयत्न करून आपले वर्तन सांभाळावे, धन तर येत जात राहते. पैसे कमी झाले (गरीबी आली) म्हणून तो दुर्बळ (क्षीण) होत नाही, पण त्याचे वागणे बिघडले तर मात्र तो संपून जातो.


८२६ २०-१२-२०२०
लक्ष्मीर्यत्र निकेतने विलसति प्राज्या समृद्धा स्थिरा
बन्धूनां सुहृदां च तत्र निवहो बोभूयते सर्वदा।
नाह्वानं न निमत्रणं च धनिना कर्तव्यमत्र स्वयं
बन्धुत्वं परिकल्प्य गेहमभितस्तिष्ठन्त्यसंख्या जनाः ॥

यत्र निकेतने प्राज्या समृद्धा स्थिरा लक्ष्मीः विलसति, तत्र बन्धूनाम् सुहृदाम् च निवहः सर्वदा बोभूयते। अत्र धनिना न आह्वानम् न निमत्रणम् च कर्तव्यम् (भवति), असंख्याः जनाः स्वयम् बन्धुत्वम् परिकल्प्य, गेहम् अभितः तिष्ठन्ति।

In which house abundant, thriving and steady wealth shines all around there the presence of large number of relatives and well-wishers is always seen. Here, the rich is not required to send out an appeal or an invitation. Large number of people contriving (inventing) some relationship (with the rich), surround the house of their own.

निकेतने- न. लिं. स. वि. ए. व. of निकेतन- house, mansion, प्राज्या, समृद्धा & स्थिरा- all adjctvs- प्राज्य- abundant, plentiful, समृद्ध- prosperous, thriving- क. भू. धा. वि. of सं+ ऋध्- (ऋध्- ऋध्यति ४ ग. & ऋध्नोति ५ ग. प. प. to grow, flourish & स्थिर- stable, steady, firm & लक्ष्मीः- wealth- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विलसति – वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ लस्- to shine, glitter- (लस्- लसति १ ग. प. प. to appear) & बोभूयते- (desiderative)- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist, happen, बन्धूनाम् & सुहृदाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of बन्धु- brother, relative & सुहृद्- friend, well-wisher, च- and, निवहः- collection, assembly- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., धनिना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of धनिन्- one who is wealthy, rich, न- no, not, आह्वानम्, निमत्रणम्, कर्तव्यम्, बन्धुत्वम् & गेहम्- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आह्वान- calling, appeal, summons, निमत्रण- invitation, कर्तव्य (also करणीय, कार्य & कृत्य)- to be done, required- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, बन्धुत्व- relationship- (बन्धु- relative, brother & त्व- suffix implies quality, nature & गेह- house, abode, परिकल्प्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of परि+ क्लृप्- to invent, decide, contrive- (क्लृप्- कल्पते-१ ग. आ. प. to become, to furnish with) असंख्याः & जनाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of असंख्य- many, uncountable – संख्य- countable- न. संख्य- असंख्य -नञ् तत्पुरुष स. & जन- people, तिष्ठन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand, यत्र-where, तत्र- there, अत्र- here, स्वयम्- of one:s own, by oneself, अभितः (अभितस्)- around, nearby, towards, सर्वदा-always, at all times – all अव्यय,

ज्या घरामध्ये भरपूर,आणि स्थिर अशी समृद्धीरुपी लक्ष्मी रहात असते, तिथे नेहमीच अनेक आप्तेष्ट आणि नातेवाईकांचा राबता असतो, श्रीमंत लोकांनी कुणाला आपल्याकडे येण्यासाठी आवाहन करण्याची किंवा आमंत्रण देण्याची गरजच नसते, ( त्यांच्याकडे येण्यासाठी ) आपणहून त्यांच्याशी नातेसंबंध दाखवणारे असंख्य लोक त्यांच्या सभोवती नेहमी उभे असतात.


८२७ २१-१२-२०२०
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति॥
महाभारत- विदुरनीति-१. ८१.१४-१५

आक्रुश्यमानः न आक्रोशेत्, तितिक्षतः (आक्रुश्यमानस्य) मन्युः एव आक्रोष्टारम् निर्दहति, (सः) अस्य (आक्रोष्टारस्य) सुकृतम् च विन्दति।

One who is getting abused (scolded) should not curse or abuse (him back in return). The anger of the person patiently suffering the ordeal destroys the abuser and credit of his (abuser’s) meritorious acts gets transferred to him (the one who is abused)

आक्रुश्यमानः- One who is getting abused, scolded- कर्मणि वर्त. का वा. धा. सा. वि. of आ+ क्रुश्- आक्रुश्यते- to abuse, scold -(क्रुश्- क्रोशति १ ग. प. प. to cry, lament, mourn) & मन्युः- anger, wrath, rage,- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not, आक्रोशेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of आ+ क्रुश्- see above, तितिक्षतः – one who is enduring, patiently bearing & अस्य- his -पु. लिं. ष. वि. ए. व. of तितिक्षत्- – (वर्त. का वा. धा. सा. वि. of तिंज्- तितिक्षते- १ ग. आ. प. प. to ensure, put up with) & इदम्- he, आक्रोष्टारम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आक्रोष्टार- abuser, reviler, निर्दहति & विन्दति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of निस्+ दह्- to torment, destroy- (दह्- दहति- १ ग. प. प. to burn) & विद्- ६ ग. प. प. to get, discover, find, सुकृतम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of -सुकृत- good deed, meritorious act- सु- अव्यय- prefix implies: good, beautiful, well- कृत- doing, deed, act- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. प., एव- अव्यय- alone, only, just, च-and

ज्याच्यावर जुलुम झाला आहे अशा माणसाने तो करणाऱ्यावर आक्रोश करू नये. तो शांतपणे सहन करणाऱ्या माणसाचा तळतळाट जुलुम करणाऱ्याला भोवतो आणि त्याची सत्कृत्ये काढून घेतो.

हे मनःशांति राखण्यासाठी ठीक आहे, पण अशा प्रकारच्या विचारसरणीनेच अनेक वेळा शत्रूंचे फावले अशी उदाहरणे इतिहासात आहेत.

८२८ २२-१२-२०२०
नास्त्येवात्र सुवस्तु यन्न कविभिः प्रत्नैरनास्वादितं
पिष्टस्यैव च पेषणे सहृदया उद्विग्नतां प्राप्नुयुः।
तस्मान्नैव करोमि काव्यमिति चेदस्त्येव वस्तु स्फुटं
द्रष्टव्यं कविना चराचरमयो लोको विचित्रोsद्भुतः॥

न अस्ति एव अत्र सुवस्तु यत् प्रत्नैः कविभिः न अनास्वादितम्। पिष्टस्य एव च पेषणे सहृदयाः उद्विग्नताम् प्राप्नुयुः, तस्मात् काव्यम् न एव करोमि इति चेद्, वस्तु स्फुटम् अस्ति एव। कविना चराचरमयः विचित्रः अद्भुतः लोकः द्रष्टव्यम् (भवति)।

There is really no good matter (interesting topic) here that which has not been yet considered (handled) by former poets (writers). If one thinks that writing again on the matter that has been considered already, is like grinding the things which has been already ground, which will not be appreciated by the learned people and for that reason he will not just indulge in writing poetry, the matter (worthy of consideration) is menifested all around. A poet need to carefully observe various wonderful (marvellous) things in the world, comprising of moveable and immovable objects.

न- no, not, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, to exist, सुवस्तु- good object, matter- शोभनम् वस्तु- समा. प्रादितत्पुरुष स., यद् – which, अनास्वादितम्- not tasted, not experienced, enjoyed- अन् आस्वादितम्- नञ् तत्पुरुष स.- आस्वादित- प्रयोचक क. भू. धा वि. of आ+ स्वद्- आस्वादयति – ते- (स्वद्- स्वदते १ ग. आ. प. to taste, relish, please), वस्तु- object, matter, स्फुटम्- manifested, displayed, distinctly visible & द्रष्टव्यम् (also दर्शनीय & दृश्य)- to be seen, observed- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of दृश्- पश्यति १ ग. प. प. to see, observe- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., कविभिः & प्रत्नैः -both in- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of कवि- poet, writer, learned & प्रत्न- former, traditional, old, पिष्टस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of पिष्ट- ground, powdered, crushed- क. भू. धा वि. of पिष्- पिनस्टि ७ ग. प. प. to grind, crush, पेषणे- स. वि. ए. व. of पेषण- grinding, crushing, सहृदयाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सहृदय- learned, critic, one with taste, उद्विग्नताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of उद्विग्नता- disappointment, grief- उद्विग्न- afflicted- क. भू. धा वि. of उद्+ विज्- (विज्- विजते ६ ग. आ. प. & विनक्ति ७ ग. प. प. to tremble, fear, to be agitated, प्राप्नुयुः- परोक्ष भूत तृ. पु. ब. व. of प्र+ आप्- to feel, get- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, receive), तस्मात्- that’s why- पं. वि. ए. व. of तद्- that, काव्यम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of काव्य- poem, poetry, करोमि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of कृ- करोति कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, कविना- – पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of कवि- poet, चराचरमयः- full of mobile and immobile beings- चर- mobile, moveable, अचर- immovable मयः- full of, comprising of- चरम् च अचरम् च- चराचरम्- चराचरः मयः यः सः- चराचरमयः- बहुव्रीही स., विचित्रः- adjctv- strange, wonderful, अद्भुतः- adjctv- marvellous, astonishing, लोकः- world- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., इति- thus, namely, चेद्- if, in case, एव- just, only, mere, अत्र- here, च- and – all अव्यय

यापूर्वीच्या कवींनी ज्याचा आस्वाद घेतलेला नाही अशी कोणतीही गोष्ट इथे नाही, त्याच जुन्या विषयावर पुन्हा लिहिणे हे दळलेल्या पिठाला पुन्हा दळण्यासारखे आहे. त्यामुळे ते सुविद्य वाचकांना पसंत पडणार नाही असे म्हणून आपण काव्यच करू नये असा विचार मनात येतो. पण विचारात घेण्यासारख्या चित्रविचित्र आणि अद्भुत अशा अनेक गोष्टी या चराचरात भरलेल्या आहेत त्या कवींनी लक्ष देऊन पहाव्यात.

८२९ २३-१२-२०२०
एकस्यैव हि वस्तुनो बहुविधा शक्या बुधैर्वर्णना
चन्द्रः सर्वयुगे समोsपि शतधा निर्वर्णितः सूरिभिः।
पूर्वेषां वचनं निरीक्ष्य कविना कृत्वा नवां चिन्तनां
ज्ञातं वस्तु नवीनरूपविशदं प्रस्तूयतां सुन्दरम्॥

बुधैः एकस्य एव हि वस्तुनः बहुविधा वर्णना शक्या (भवति)। चन्द्रः सर्वयुगे समः अपि सूरिभिः शतधा निर्वर्णितः (वर्तते)। कविना पूर्वेषाम् (लेखकानाम्) वचनम् निरीक्ष्य, नवाम् चिन्तनाम् कृत्वा, ज्ञातम् नवीनरूपविशदम् सुन्दरम् वस्तु प्रस्तूयताम्।

It is possible to make presentation (description) of a single subject in various ways by the learned (knowledgeable). The Moon is the same all the time but genius writers have described it in hundreds of ways. A poet, after observing works of earlier writers and after conceiving new ideas thus realised, new clean and beautiful format of the subject matter should be presented.

बुधैः & सूरिभिः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of बुध- learned, wise & सूरि- wise man, sage, एकस्य & वस्तुनः – ष. वि. ए. व. of एक- पु/न. लिं.- one, single & वस्तु- न. लिं.- object, article, matter, बहुविधा- many ways, various forms- बहु- adjctv- many, multi, very & विधा- mode, manner- बह्वी विधा- समा. प्रादितत्पुरुष स., वर्णना- description, presentation & शक्या- possible- (शक्य- also शक्तव्य & शकनीय- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, competent)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., चन्द्रः- moon, समः- adjctv- same, identical & निर्वर्णितः -described, presented- (निर्वर्णित- क. भू. धा. वि. of निस्+ वर्ण्- to behold, see- वर्ण्- वर्णयति- ते- to describe, depict, write)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सर्वयुगे- न. लिं. स. वि. ए. व. of सर्वयुग- all times- सर्व- all, every, युग- period, age of the world- सर्वम् युगम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., कविना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of कवि- poet, writer, learned, नवाम् & चिन्तनाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of नवा- new, fresh & चिन्तना- thought, idea, वचनम्- talk, saying, thought, ज्ञातम्- learnt, understood- (ज्ञात- क. भू. धा. वि. of ज्ञा-जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand), नवीनरूपविशदम्- revealing the new vista (appearance)- नवीन- new, fresh, रूप- form, essence, appearance, विशदम्- menifest, clean, pure- नवीनम् रूपम्- नवीनरूपम् & नवीनरूपम् विशदम्- नवीनरूपविशदम्- both विशेषणोभयपद कर्मधारय स., सुन्दरम्- beautiful, pleasing, वस्तु- matter, object- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., निरीक्ष्य- after observing, studying- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of निस्+ ईक्ष्- (ईक्ष्- ईक्षते १ ग. आ. प. to see, observe), कृत्वा- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of कृ- करोति- कुरुते- ८ ग. उ. प. to do, make, प्रस्तूयताम्- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of प्र+ स्तु- to produce, present- (स्तु- स्तौति- स्तवीति स्तुते-स्तुवीते २ ग. उ. प. to praise extol), एव- just, only, alone, हि- surely, indeed, अपि- also, even & शतधा- a hundred times- all अव्ययs

बुद्धिमान लोकांना एकाच वस्तूचे वर्णन अनेक प्रकारे करणे शक्य असते. सगळ्या युगांमध्ये (युगानुयुगे) जरी एकच चंद्र असला तरी हुषार साहित्यिकांनी त्याचे शंभर प्रकारांनी वर्णन केले आहे. पूर्वीच्या कवींनी (आणि लेखकांनी) सांगितलेल्या वचनांचा अभ्यस करून, त्यावर नवे विचार आणि चिंतन करून समजलेले नवे सुंदर रूप (लेखक आणि कवींनी) प्रस्तुत करावे.

हा श्लोक मागील श्लोकावरून पुढील मार्ग दाखवणारा आहे.

८३० २४-१२-२०२०
नाक्रोशी स्यान्नवमानी परस्य मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी।
न चाभिमानी न च हीनवृत्तो रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत ॥
-महाभारत- विदुरनीति २७७. ३६.६

( मनुष्यः) न आक्रोशी, न परस्य अवमानी, न उत मित्रद्रोही, नीचोपसेवी, न च अभिमानी, न च हीनवृत्तः स्यात्। (सः) रूक्षाम् रुशतीम् वाचम् वर्जयीत।

A person should not be abusing, insulting to others nor should betray a friend. He should not be serving worthless or mean people, not be arrogant and of low character. He should avoid use of hurtful and displeasing words.

आक्रोशी, अवमानी, मित्रद्रोही, नीचोपसेवी, अभिमानी & हीनवृत्तः- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of आक्रोशिन्- abuser, reviler (आ+ क्रुश्- १ ग. प. प. to abuse) अवमानिन्- one who insults, humiliates (अव+ मन्- ४&८ ग. आ. प. to slight), मित्रद्रोहिन्- one who cheats or treacherous to a friend- मित्र- friend, द्रोह- treachery, cheating- मित्रस्य द्रोहिन्- ष. तत्पुरुष स. or मित्रे द्रुह्यति इति- उपपद तत्पुरुष स. (द्रुह्-४ ग. आ. प. to best hatred), नीचोपसेविन्- one who serves mean or worthless person- नीच- mean or worthless person, उपसेविन्- servant, नीचस्य उपसेविन्- ष. तत्पुरुष स. (उप+ सेव्- १ ग. आ. प. to serve), अभिमानिन्- proud, arrogant (अभि+ मन्- ४&८ ग. to be proud) & हीनवृत्त- one with degradable or low character- हीन- devoid of, low- क. भू. धा. वि. of हा-जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon, वृत्त- character, behaviour- क. भू. धा. वि. of वृत्-वर्तते १ आ. प. to be, to behave, conduct- हीनः वृत्तः यस्य सः – बहुव्रीही स., परस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पर- other, न- no not, उत- अव्यय- particle implying alternative, doubt, न उत-nor, च-and, रूक्षाम् रुशतीम् & वाचम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of रूक्ष- adjctv- hurtful, harsh, रुशत्- adjctv- displeasing, disagreeable & वाचम्- talk, words, स्यात् & वर्जयीत (आ. प.)- both विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist & वृज्- वर्जयति-ते १० ग. उ. प. to shun, avoid, abandon

माणसाने आक्रोशी असू नये (आकांडतांडव करू नये), दुसऱ्यांचा अपमान करू नये, मित्राचा विश्वासघात करू नये, नीच लोकांची सेवा करू नये, गर्विष्ठ होऊ नये, हीन वृत्ती बाळगू नये, लोकांना दुखवेल, राग आणेल असे बोलू नये.

नरेंद्र गोळे
आक्रस्ताळी, मित्रघाती नसावे, कोणीही ना नीच सेवा करावी ।

न गर्व पाळा न कठोर बोला, संताप आणा न कुणा कधीही ॥ – उपजाती

८३१ २५-१२-२०२०
विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः ।
अन्तरेण न गन्तव्यं हलस्य वृषभस्य च ॥

  • चाणक्यनीतिदर्पण अ. ७ श्लोक ५

विप्रयोः, विप्रवह्न्योः च दम्पत्योः, स्वामिभृत्ययोः, हलस्य वृषभस्य च अन्तरेण न गन्तव्यम्।

One should not go in between two priests (Brahmins), between priest and the fire, in between a couple (husband and wife), between the Master and servant and between a plough and bullock

विप्रयोः, विप्रवह्न्योः दम्पत्योः, स्वामिभृत्ययोः- all in पु. लिं. ष. वि. द्वि. व. of विप्र- a priest, brahmin, विप्रवह्नि- a priest and fire- विप्रः च वह्निः च – द्वंद्व स., दम्पती- (पु. लिं. द्वि. व.)- a couple, husband and wife, स्वामिभृत्य- Master and servant- स्वामिः च भृत्यः च -द्वंद्व स., हलस्य & वृषभस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of हल- a plough & वृषभ- bullock, ox, च- and, अन्तरेण- तृ. वि. ए. व. of अन्तर- between, difference, न- no, not, गन्तव्यम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of गन्तव्य- (also गमनीय & गम्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, move

दोन ब्राह्मण, ब्राह्मण आणि अग्नि, नवराबायकोंचे जोडपे, मालक आणि नोकर, बैल आणि नांगर या जोड्यांच्या मध्ये तिसऱ्या कुणीही जाऊ नये (त्यांच्यामध्ये पडू नये).

८३२ २६-१२-२०२०
अरुन्तुदं परुषं रूक्षवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वै वहन्तम् ॥

  • महाभारत-विदुरनीति- ६.१.५

जनानाम् (मध्ये), अरुन्तुदम्, परुषम्, रूक्षवाचम्, वाक्कण्टकैः मनुष्यान् वितुदन्तम्, मुखे निबद्धाम् निर्ऋतिम् वै वहन्तम् (जनम्) अलक्ष्मीकतमम् विद्यात्।

Among the people, the person who is tormenting people with harsh, hurtful, thorny words, always inflicting wounds with his mouth full of destructive cursing word, should be considered as a person of worst of evil furtunes

अरुन्तुदम्, परुषम्, वितुदन्तम् रूक्षवाचम्, वहन्तम्, जनम् & अलक्ष्मीकतमम् -all in पु. लिं. द्वि. वि.
ए. व. of अरुन्तुद- adjctv- inflicting wounds, परुष-harsh, abusive, वितुदन्- tormenting, hurting- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वि+ तुद्- (तुद्- तुदति ६ ग. प. प. to strike, hit), रूक्षवाच्- cruel toung, harsh talk- रूक्ष- harsh, arid, harsh, वाच्- talk- रूक्षा वाक् यस्य सः- रूक्षवाच्- बहुव्रीही स., वहन्- carrying, possessing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वह्- वहति-ते १ ग. उ. प. to carry, bear, जन- person & अलक्ष्मीकतम- the poorest, of most evil fortune- लक्ष्मी- riches, prosperity- न लक्ष्मी- नञ् तत्पुरुष स.-poverty, evil fortune- क suffix implies ‘of’, ‘with’- तम- suffix is superlative degree, निबद्धाम् & निर्ऋतिम्- both in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of निबद्धा- tied, bound- (निबद्ध- क. भू. धा. वि. of नि+ बंध्- to fasten- बंध्- बध्नाति ९ ग. प. प. to to bind, tie) & निर्ऋति- destruction, calamity, curse, वाक्कण्टकैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of वाक्कण्टक- thorny words- वाक् कण्टकः इव- उपमानोत्तरपद कर्मधारय स., मनुष्यान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of मनुष्य- human, man, मुखे & मध्ये- स. वि. ए. व. of मुख-न. लिं.- mouth, face &, वै- अव्यय- surely, indeed, जनानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of जन- people, person, विद्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of विद्- वेत्ति २ ग. प. प. to know, understand, consider

जो माणूस इतर लोकांना कठोर, बोचऱ्या, शिवराळ शब्दांनी घायाळ आणि हैराण करत असतो तो सर्वात कमनशीबी समजला गेला पाहिजे.

८३३ २७-१२-२०२०
हस्ती अंकुशमात्रेण वाजी हस्तेन ताड्यते।
श्रुङ्गी लगुडहस्तेन खड्गहस्तेन दुर्जनः ॥
–चाणक्यनीतिदर्पण अ. ७ श्लो. ८

हस्ती अंकुशमात्रेण ताड्यते, वाजी हस्तेन (ताड्यते)। शृङ्गी लगुडहस्तेन (ताड्यते)। दुर्जनः खड्गहस्तेन (ताड्यते)।

An elephant gets punished merely by a goad. A horse gets beaten by a hand (whip). A horned animal like bull, buffalo gets punished by a stick in a hand and wicked person gets punished by a sword in a hand.

हस्ती (हस्तिन्)-an elephant, वाजी (वाजिन्)- horse, शृङ्गी (शृङ्गिन्)- an animal with horns & दुर्जनः- bad or wicked person- दुष्टः जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स.- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए..व., अंकुशमात्रेण- by mere goad, हस्तेन- by hand, लगुडहस्तेन- with stick in the hand & खड्गहस्तेन- with sword in the hand- all in पु. लिं. तृ. वि. ए..व. of – अंकुशमात्र- mere goad- अंकुश- पु. लिं.-a goad, hook, मात्र- adjctv- mere, just- अंकुशः मात्रः- अंकुशमात्र समा. प्रादितत्पुरुष स., हस्त- hand, लगुडहस्त- stick in hand- लगुड- stick- लगुडयुक्तः हस्तः- लगुडहस्तः & खड्गहस्त- sword in hand- खड्ग- sword- खड्गयुक्तः हस्तः -खड्गहस्तः both विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., ताड्यते- gets beaten- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of तड्- ताडयति-ते- १० ग. उ. प. to beat, strike, punish

(महाकाय) हत्तीला फक्त (लहानशा) अंकुशाने टोचतात, घोड्याला हाताने थपथपतात, शिंगवाल्या प्राण्यांना (गाय, बैल, म्हैस, रेडा वगैरे) हातातल्या दांडक्याने ठोकतात आणि दुष्टांना हातातल्या तलवारीच्या धाकाने वठणीवर आणले जाते.

८३४ २८-१२-२०२०
यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।
वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥
-महाभारत विदुरनीति ३६.१०

(मनुष्यः) यदि सन्तम् सेवति (वर्तते), यदि असन्तम् (सेवति वर्तते), यदि तपस्विनम् वा स्तेनम् एव (सेवति वर्तते), सः, वासः यथा रङ्गवशम् प्रयाति, तथा तेषाम् वशम् अभ्युपैति।

One who continues to be in service of a saintly (noble) person or a wicked person, a person involved in a penance or even a thief, he completely comes under their influence, just like a cloth adopting to the dye given to it.

यदि- अव्यय- if, in case, सन्तम्, असन्तम्, तपस्विनम् & स्तेनम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of सन्त- a saintly or noble person, असन्तम्- wicked person- न सन्तम्- नञ् तत्पुरुष स., तपस्विन्- a person doing penance & स्तेन- a thief, सेवति- to continue to serve- पु. लिं. स. वि. ए. व. of सेवत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of सेव्- सेवते १ ग. आ. प. to serve, attend to, सः & वासः -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of तद्- he & वास- cloth, रङ्गवशम् & वशम्- पु/न. लि. द्वि. वि. ए. व. of रङ्गवश & वश, रङ्ग- पु. लिं.- colour, dye, वशम्- influence, control, subjugation- रङ्गस्य वशम्- influence of colour- ष. तत्पुरुष स., प्रयाति & अभ्युपैति- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ या- to undergo- (या- याति २ ग. प. प. to go, come to) & अभि+ उप+ इ- to attain, approach, to agree to- (इ- एति २ ग. प. प. to go, come to), तेषाम्- of their- पु. लि. ष. वि. ब. व. of तद्- he, वा- or, एव- just, alone, only, यथा- like which, तथा- like that, similar to- all अव्ययs

माणसाने जर संतांची सेवा केली किंवा दुर्जनांची सेवा केली, तपस्वींची सेवा केली किंवा चोरांची सेवा केली तर ज्याप्रमाणे कापडाला जसा रंग लागतो त्याप्रमाणे सेवा करणारा ज्याची सेवा करतो त्याच्यासारखा होतो.

८३५ २९-१२-२०२०
वित्तस्यार्जनमेव लक्ष्यमितरत्सर्वं वृथा जीवनं
वित्तेनैव समस्तसिद्धिरिति ये गर्जन्ति गर्वोद्धताः।
ते ज्ञास्यन्ति चिराद्धनं प्रभवति क्रेतुं न शान्तिं न च
प्रीतिं नापि च मित्रता न च सुखं नैजं न वा निर्वृतिम् ॥

ये गर्वोद्धताः (जनाः) ‘वित्तस्य अर्जनम् एव लक्ष्यम्, इतरत् जीवनम् सर्वम् वृथा, वित्तेन एव समस्तसिद्धिः’ इति गर्जन्ति, ते चिराद्, ‘धनम् न शान्तिम्, न च प्रीतिम्, न अपि च मित्रता, न च नैजम् सुखम् न वा निर्वृतिम् क्रेतुम् प्रभवति’ (इति) ज्ञास्यन्ति।

Those who roar with puffed up arrogance saying, ‘earning of wealth alone is to be aim, rest all existence is worthless, with the wealth alone are possible all types of accomplishments’, they will finally realise that the wealth will not be able to provide the lasting peace of mind, not the true love, not also good friendship and not the real happiness nor also satisfaction.

ये, ते, & गर्वोद्धताः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्- तद्- & गर्वोद्धताः- puffed up arrogance- गर्व- arrogance, pride, उद्धत- puffed up, raised up- क. भू. धा. वि. of उद्+ हन्- to elevate, increase- (हन्- हन्ति- २ ग. प. प. to strike, kill) -गर्वेण उद्धतः – तृ. तत्पुरुष स., वित्तस्य- ष. वि. ए. व. of वित्त- wealth, that which is gained- क. भू. धा. वि. of विद्- विंदति ६ ग. प. प. to get, acquire, अर्जनम्- acquisition, owning- (अर्ज्- अर्जति १ ग. प. प. to acquire, gain), लक्ष्यम्- aim, target- (लक्ष्य- also लक्षणीय, लक्षितव्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of लक्ष्- लक्षते- २ ग. आ. प. to define, see), इतरत् (इतर)- other, another, जीवनम्- life, existence, धनम्- wealth, money & सर्वम्- all,entire – all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., वित्तेन- by wealth- तृ. वि. ए. व. of वित्त, समस्तसिद्धिः- entire accomplishment, fulfillment- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- समस्त- whole of anything, entire, all- क. भू. धा. वि. of सं+अस्- (अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be), सिद्धिः- स्त्री. लिं.- accomplishment, fulfillment- समस्ता सिद्धिः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., गर्जन्ति- वर्त. तृ. पु. ब..व. of गर्ज्- गर्जति- १ ग. प. प. to roar, growl, चिरात्- finally, at last- पं. वि. ए. व. of चिर- adjctv- long, lasting, नैजम् & सुखम्- both in द्वि. वि. ए. व. of- नैज- of true nature, perpetual- (निज- own, peculiar, inborn), सुख- happiness, joy, शान्तिम्, प्रीतिम् & निर्वृतिम्-स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of , शान्ति- peace, solace, प्रीति- love, affection & निर्वृति- satisfaction, bliss- (निर्वृत- satisfied, contented- क. भू. धा. वि. of निस्+ वृत्- वर्तते- १ ग. आ. प.), मित्रता, क्रेतुम्- to redeem, purchase, barter, exchange- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of क्री-९ ग. उ. प. क्रीणाति- क्रीणीते- to buy), प्रभवति- वर्त. तृ. पु. ए..व. of प्र+ भू- to produce, to become visible- (भू- भवति १ ग. प. प. to be, ज्ञास्यन्ति- सामान्य (द्वि.) भविष्य तृ. पु. ब. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, एव- just, alone, वृथा- worthless, unnecessary, इति- thus, so, न- no, not, अपि- also, even च-and- all are अव्यय

“द्रव्य मिळवणे हेच जीवनाचे लक्ष्य आहे, त्याशिवाय जीवन व्यर्थ आहे” असे जे गर्व करणारे उद्धट लोक ओरडून सांगत असतात त्यांना अखेर हे समजते की चिरकाल टिकणारी शांति, प्रेम, मैत्री, खरे सुखसमाधान यातले काहीच त्यांना पैशांनी विकत घेता येत नाही.

८३६ ३०-१२-२०२०
करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता
मुखे सत्या वाणी विजयिभुजयोर्वीर्यमतुलम्
हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतमधिगतं च श्रवणयो-
र्विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनमिदम् ॥
-भर्तृहरी नीतिशतक श्लोक. ६५

प्रकृतिमहताम्, करे श्लाघ्यः त्यागः, शिरसि गुरुपादप्रणयिता, मुखे सत्या वाणी, विजयिभुजयोः अतुलम् वीर्यम्, हृदि स्वच्छा वृत्तिः, श्रवणयोः श्रुतमधिगतम् च, इदम् ऐश्वर्येण विना अपि, मण्डनम् (भवति)

Praiseworthy charity for the hands, fond solicitation of teacher’s (elder’s) feet for the head, truthfulness in the speech, matchless bravery for the shoulders, clean character (behaviour) in the heart, accomplished study (knowledge) of scriptures for ears, these are indeed real decorations (for the body parts), without wealth (costly ornaments) for the people who are born great (genuinely great).

प्रकृतिमहताम्- of people who are born great- पु. लिं. ष. वि. ब. व of प्रकृतिमहत्- प्रकृति- nature, natural form- महत्- great, mighty- प्रकृत्याः महान् यः सः- प्रकृतिमहत्- बहुव्रीही स., करे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of कर- hand, शिरसि, मुखे & हृदि-all in -न. लिं. स. वि. ए. व. of शिरस्- head, मुख- mouth, face & हृद्- heart, mind, श्लाघ्यः- praiseworthy, respectable- also श्लाघनीय & श्लाघितव्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of श्लाघ्- श्लाघते १ ग. आ. प. to praise, extol, & त्यागः- charity- both- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., गुरुपादप्रणयिता- fond solicitation of teacher’s or elder’s feet- गुरु- teacher, elder, पाद- foot, प्रणयिता- fond solicitation- गुरोः पोदौ- गुरुपादौ- ष. तत्पुरुष स. & गुरुपादयोः प्रणयिता- गुरुपादप्रणयिता-स. तत्पुरुष स., सत्या- truthful, genuine, वाणी- speech, words, स्वच्छा- clean, spotless, वृत्तिः – character, behaviour- all in – स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विजयिभुजयोः -पु. लिं. स. वि. द्वि. व. of विजयिभुज- winning arm- विजयिन्- winner, conquerer, भुज- arm- विजयिनौ भुजौ- विजयिभुजौ- समा. प्रादितत्पुरुष स., अतुलम्- unmatched, incomparable- तुलम्- equal, similar, न तुलम्- अतुलम्- नञ् तत्पुरुष स. & वीर्यम्- bravery, strength, श्रुतम्- learning in general, sacred knowledge, that which is heard- श्रुत- क. भू. धा. वि. of शृ- शृणोति- ५ ग. प. प. to listen, study, अधिगतम्- acquired, accomplished- अधिगत- क. भू. धा. वि. of अधि+ गम्- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go), इदम्- this & मण्डनम्- decoration, ornament – all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., श्रवणयोः- -पु/न. लिं. स. वि. द्वि. व. of श्रवण- ear, hearing, ऐश्वर्येण- तृ. वि. ए. व. of ऐश्वर्य- wealth, supremacy, affluence, विना-without, devoid of, अपि- also, even, च-and- all अव्यय

ज्यांच्याकडे धनदौलतीचे ऐश्वर्य नसले तरी अशा थोर लोकांसाठी प्रशंसनीय असा त्याग (दान) हे हाताचे भूषण, गुरूच्या पायावर टेकवण्यात डोक्याची धन्यता, खरे बोलणे हे तोंडाचे, पराक्रम हा दंडांचा (भुजांचा), निर्मळ वृत्ती हे हृदयाचे, वेदातील श्रुती ऐकणे हे कानांचे अशी अमूल्य आभूषणे आहेत.

नीतिशतक श्लोक-६५, राजा भर्तृहरी, इसवीसनपूर्व ५५४ वर्षे
.
करीं साजे त्याग श्रवणयुगली सच्छ्रवण जें
मुखीं सत्य स्वेच्छाचरण विलसे शौर्यहि भुजें ।
स्वशीर्षे थोराला नमन विभवावांचुनि पहा
भल्याचा की स्वाभाविक शुभ अलंकारविधि हा ॥
.
मराठी अनुवादः वामन नरहरी शेष (वामन पंडित, इ.स.१६३६ ते १६९५)
.
दानशीलता, गुरूसन्मानप्रियता, सत्यवादिता, पराक्रमी विजयशीलता, निर्मलमनस्कता, बहुश्रुतीभूषित श्रुती या अनमोल आभूषणांमुळे संपदेविहीन असूनही, असे लोक उपजत गुणांनीच शोभायमान राहतात.

खरी दानी वृत्ती, भजत गुरुला राहत सुखे
खरे बोले वाचे, अतुलबलशाली विजयि हो ।
पुरी शुद्धा बुद्धी, बहुश्रुतहि ज्याची श्रुति भली
नसूनी संपत्ती, उपजत जगी शोभत गुणे ॥
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२०१२३०


८३७ ३१-१२-२०२०
तुष्यन्ति भोजने विप्रा मयूरा घनगर्जिते।
साधवः परसम्पत्तौ खलाः परविपत्तिषु ॥

  • चाणक्य नीतिदर्पण ( ७/९ )

विप्राः भोजने तुष्यन्ति। मयूराः घनगर्जिते (तुष्यन्ति)। साधवः परसम्पत्तौ (तुष्यन्ति)। खलाः परविपत्तिषु (तुष्यन्ति)।

The priests get pleased by having a good feast. Peacocks are happy with sound of thunders. Noble people are happy when others prosper with wealth, while wicked people rejoice at the suffering of others.

विप्राः, मयूराः, साधवः & खलाः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of विप्र- a brahmin, priest, मयूर- a peacock, साधु- a noble or saintly person & खल- wicked person, भोजने, घनगर्जिते & परसम्पत्तौ- स. वि. ए. व. of भोजन- न. लिं- lunch, feast, घनगर्जित- न. लिं- sound of clouds, thunder- घन- cloud, गर्जित- thunder of cloud, roar, sound- क. भू. धा. वि. of गर्ज्- गर्जति १ ग. प. प. to roar, घनैः गर्जित- तृ. तत्पुरुष स. & परसम्पत्ति- स्त्री. लिं- other’s prosperity, getting wealthy, – पर- other, सम्पत्ति- wealth, prosperity- परस्य सम्पत्तिः -परसम्पत्ति- ष. तत्पुरुष स., तुष्यन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of तुष्य्- तुष्यति ४ ४ प. प. to be pleased, satisfied, happy, परविपत्तिषु- स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of परविपत्ति- suffering of others- विपत्ति- calamity, misfortune, agony- परस्य विपत्तिः- परविपत्तिः -ष. तत्पुरुष स.

भोजनामुळे ब्राह्मण संतुष्ट होतो, ढगांच्या गर्जेनेने मोराला आनंद होतो, इतरांची सुखसंपदा पाहून सज्जनांना चांगले वाटते तर दुष्ट लोक इतरांवर संकट आलेले पाहून खूष होतात.

८३८ ०१-०१-२०२१
वाल्मीकं मधुहारश्च पूर्वपक्षे तु चंन्द्रमा।
राजद्रव्यश्च भैक्षञ्च स्तोकस्तोकेन वर्धते ॥

वाल्मीकम्, मधुहारः च पूर्वपक्षे तु चंन्द्रमा, राजद्रव्यः च भैक्षः च स्तोकस्तोकेन वर्धते

An ant-hill, collection of honey and even the Moon of bright fortnight of lunar month, wealth in royal treasury and collection by way of charity (begging) grow bit by bit.

वाल्मीकम्- anthill, न. लिं. प्र. वि. ए. व., मधुहारः- collection of honey- मधु- न. लिं.- honey, हारः- take away, collection, seizing- मधुनः हारः -मधुहारः ष. तत्पुरुष स., चंन्द्रमा- (चंन्द्रमस्)- moon, राजद्रव्यः- treasures of the ruler (king) & भैक्षः- alms, anything got by charity- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पूर्वपक्षे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of पूर्वपक्ष- first half lunar month, first part, स्तोकस्तोकेन- न. लि. तृ. वि. ए. व. of स्तोकस्तोक- bit by bit, स्तोक- little, small, bit- स्तोकम् च स्तोकम् च- स्तोकस्तोकम्- द्वंद्व स., वर्धते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृध्- १ ग. आ. प. to increase, grow, च- and & तु- but, on the other hand- both अव्यय

मुंग्यांचे वारूळ, मधाचा (पोळ्यातला) संग्रह, शुक्लपक्षातली चद्राची कोर, राजाच्या खजिन्यातले द्रव्य आणि भिक्षेकऱ्याला मिळालेली भिक्षा यांची वाढ थोडी थोडी होते. थेंबे थेंबे तळे साचे अशी म्हण आहे.

नरेंद्र गोळे
वारूळ, पोळ, वाढे तै, कोर, कोशहि वाढती।

थेंबे थेंबे तळे साचे, वाढे भिक्षाहि तै सदा॥

८३९ ०२-०१-२०२१
यादृशै: सन्निविशते यादृशांश्चोपसेवते।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुष:॥

  • महाभारत विदुरनीति

पूरुष: यादृशै: (पूरुषैः) सन्निविशते, यादृशान् च उपसेवते, यादृग् इच्छेत् भवितुम् च, तादृग् भवति।

Whichever type of people a man stays with, whichever type he serves and whichever type of person he wants to become, he will become that type.

पूरुष: -a man, human- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., यादृशान् & यादृशै:- पु. लिं. द्वि. वि. & तृ. वि. ब. व. of -यादृश्- adjctv- which sort, what like, सन्निविशते- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of सं+नि+ विश्- to stay with, keep company- (विश्- विशति ६ ग. प. प. to enter, to settle down), उपसेवते & भवति- both in- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+सेव्- to be in service, to attend to- (सेव्- सेवते १ ग. आ. प. to serve, attend to) & भू-१ ग. प. प. to be, to exist, to become, यादृग्- which sort, what like & तादृग्- that sort, like that- both adjctv- both in, न. लिं. प्र. वि. ए. व., इच्छेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to desire, wish, भवितुम्- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist, च- and

एकादा माणूस ज्यासारख्या माणसांबरोबर राहतो, ज्यासारख्या माणसांची सेवा करतो आणि ज्याच्यासारखे व्हावे अशी त्याची इच्छा असते, तसाच तो होतो.

८४० ०३-०१-२०२१
यतो यतो निवर्तन्ते ततस्ततो विमुच्यते।
निवर्तनाद्धि सर्वदो न वेत्ति दुःखमण्वपि ॥
महाभारत विदुरनीति

(मनुष्याः) यतः यतः (पदार्थानाम् मोहात् मनसः) निवर्तन्ते, ततः ततः (सः तस्मात् मोहात्) विमुच्यते। (ईदृक्) निवर्तनात् हि (मनुष्यः) सर्वदः अणु अपि दुःखम् न वेत्ति।

Men, as they try to withdraw (from greed for things or materialistic world ) slowly step by step, they get themselves free (from attachments). By such withdrawal alone, (one) will never get even a bit of sorrow anytime.

यतः (यतस्)- अव्यय- so that, from what, from whence, यतः यतः -when step by step, when gradually, निवर्तन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of नि+ वृत्- to free from, flee from, retreat, turn away, ततः (ततस्)- अव्यय- so that, from that, from thence, ततः ततः- from then onwards slowly, then gradually, विमुच्यते- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ मुच्- to get free, to get liberated- (मुच्- मुंचति-ते ६ ग. उ. प. to set free, loose, liberate), निवर्तनात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of निवर्तन- return, freedom, liberation – (see नि+ वृत्- to free from- above), अणु- adjctv- very little, minute, small & दुःखम्- sorrow- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., वेत्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of विद्- २. ग. प. प. to know, feel, get, हि- surely, indeed, सर्वदः (सर्वदस्)- at all times, always, अपि- even, also, न- not- all अव्ययs

माणूस जसजसा (मोहमायेपासून) निवृत्त होतो तसतसा तो (त्यांचेपासून) मुक्त होतो, अशा निवृत्तीनंतर सर्वकाळ त्याला कणभरही दुःख होणार नाही.


८४१ ०४-०१-२०२१
गतेऽपि वयसि ग्राह्या विद्या सर्वात्मना बुधैः।
यद्यपि स्यान्न फलदा सुलभा स्यादन्यजन्मनि॥

बुधैः विद्या वयसि गते अपि सर्वात्मना ग्राह्या (भवति)। यदि अपि (वयसि गते सा) फलदा न स्यात्, (सा) अन्यजन्मनि सुलभा स्यात्।

Wise men should keep accepting knowledge (keep the learning process on) even after the age is well past. Even if it is not of much use ( to them at the advanced age), it would be helpful in the next birth.

बुधैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of बुध- wise person, learned, knowledgeable, विद्या- knowledge, skill, education, ग्राह्या- acceptable, to be acquired- (ग्राह्य- also ग्रहणीय & ग्रहीतव्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of ग्रह्- गृह्णाति- गृह्णीते ९ ग. उ. प. to catch hold of, seize, accept), फलदा- useful, fruitful- फलम्- fruit, result- फलम् ददाति इति- फलदा- उपपद तत्पुरुष स. & सुलभा- easy to get- सुख- joy, happiness- सुखेन लभ्यते इति- सुलभा- उपपद तत्पुरुष स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., वयसि, गते & अन्यजन्मनि all in- न. लिं. स. वि. ए. व. of वयस्- age, period of life, गत- gone, past- (क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go) & अन्यजन्मन्- the other life- अन्यत्- other, another & जन्मन्- life- both न. लिं.- अन्यत् जन्म- अन्यजन्म- समा. प्रादितत्पुरुष स., सर्वात्मना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of सर्वात्मन्- by full effort, by heart- सर्व- all, full, entire, आत्मन्- self, oneself, soul- सर्वः आत्मा- समा. प्रादितत्पुरुष स., स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, यदि-if, in case, अपि- even, also- all अव्ययs

शहाण्या माणसांनी वय झाल्यानंतरसुद्धा विद्या ग्रहण करतच (शिकतच) रहाव्यात. जर या जन्मात नाही तरी पुढील जन्मात तरी त्याचे फळ सहजपणे मिळेल.

खरे तर नव्या गोष्टी शिकत असतांना सुद्धा आनंद मिळतो म्हणून माणसाने जन्मभर शिकत रहावे असे माझे मत आहे.

८४२ ०५-०१-२०२१
अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च।
वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ. ७. श्लो. १

मतिमान् अर्थनाशम्, मनस्तापम्, गृहे दुश्चरितानि च, वञ्चनम् च, अपमानम् च न प्रकाशयेत्।

A wise-man should not disclose his loss of money, his mental agony, wrong doings in his own house, frauds suffered by him and incidences of a disrespect or insults.

मतिमान्- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मतिमत्- intelligent person- मतिः- स्त्री. लि.- intellect, knowledge- मत्- suffix implies quality, अर्थनाशम्, मनस्तापम्, वञ्चनम् & अपमानम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अर्थनाश- loss of money- अर्थ- money, purpose, नाश- destruction, loss- अर्थस्य नाशम् & मनस्तापम्- mental agony, pain- मनस्- न. लिं.- mind, heart तापम्- trouble, heat, pain, मनसः तापम्- both ष. तत्पुरुष स., वञ्चन- cheating, fraud- (वञ्च्- वञ्चति १. ग. प. प. to cheat) & अपमान- insult, disgrace, disrespect, humiliation, गृहे- न. लि. स. वि. ए. व. of गृह- house, abode, दुश्चरितानि- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दुश्चरित- misbehaviour, wrong doing- चरित- behaviour, character- क. भू. धा. वि. of चर्- चरति १ ग. प. प. to walk, move- दुस्- prefix implies: bad, evil- दुरितम् चरितम्- समा. प्रादितत्पुरुष स., प्रकाशयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of प्र+काश्- to bring out, publish, reveal- (काश्- काशते & काश्यते- १ & ४ ग. आ. प. to shine, look brilliant), च- and, न- no, not,

आपल्या पैशाची हानी, मनस्ताप, घरातल्या वाईट गोष्टी, फसवणूक आणि अपमान या गोष्टी शहाण्या माणसाने जाहीर करू नयेत.

गेला पैसा, मनस्ताप, घरातील दुर्वर्तने ।
वंचना वा अवज्ञाही, बुद्धिमान न बोलती ॥ – अनुष्टुप्‌

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०१०५

८४३ ०६-०१-२०२१
मित्रत्वं परिदर्श्य रम्यवचने कृत्वा विषं चेतसि
स्वार्थं साधयितुं गृहं प्रति सदागच्छन्ति पापाशयाः।
सद्भिस्तादृशमित्रपाशविषये दत्तावधानैर्भृशं
स्थातव्यं खलवञ्चनां निरसितुं कार्यः प्रयत्नः सदा॥

रम्यवचने मित्रत्वम् परिदर्श्य, चेतसि विषम् कृत्वा, पापाशयाः स्वार्थम् साधयितुम् गृहम् प्रति सदा आगच्छन्ति। सद्भिः तादृश-मित्र-पाश-विषये भृशम् दत्तावधानैः स्थातव्यम्। खलवञ्चनाम् निरसितुम् सदा प्रयत्नः कार्यः (भवति)।

By sweet talk, showings (extending) friendship while having evil intention (design) in mind, people with wicked purport, to accomplish their selfish motive, keep visiting the house regularly. Wise have cautioned very much to stay alert about these kinds of friendly traps. One should always make efforts to avoid such cheating by wicked people.

रम्यवचने- in sweet talk- रम्य- pleasant, lovely- (रम्य-also रमणीय & रन्तव्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of रम्- रमते १ ग. आ. प. to be pleased), वचन- talk speech- रम्यम् & वचनम्- रम्यवचन- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., तादृशमित्रपाशविषये- with regards to that type of friend- तादृश-adjctv- like that, मित्र- friend, पाश- trap, snare, विषय- subject, regarding, मित्रम् पाशम् इव- मित्रपाशम्- उपमानोत्तरपद कर्मधारय स., तादृशम् मित्रपाशम्- तादृशमित्रपाशम्- समा. प्रादितत्पुरुष स. & तादृशमित्रपाशस्य विषयम्- तादृशमित्रपाशविषय- ष. तत्पुरुष स. & चेतसि- in mind, heart- चेतस्- mind, heart- all in -न. लि. स. वि. ए. व., मित्रत्वम्, विषम्, स्वार्थम् & गृहम्- all in द्वि. वि. ए. व. of मित्रत्व- friendship- मित्रम्- न. लि.- friend- त्व- suffix implies quality, विषम्- न. लि.- poison, स्वार्थ- self-interest, selfishness -स्वस्य अर्थम्- ष. तत्पुरुष स. & गृह- house, परिदर्श्य- after intensely showing- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of परि+ दृश्- (दृश्- पश्यति १ ग. प. प. to see), कृत्वा- after doing- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, पापाशयाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पापाशय- evil-minded- पाप- adjctv- evil, sinful & आशय- intention, purport- पापम् आशयम् यस्य सः- पापाशयः- बहुव्रीही स., साधयितुम्- to materialise, achieve- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of प्रयोजक of साध्- साधयति- ते -(साध्- साध्नोति ५ ग. प. प. & साध्यति ४ ग. प. प. to accomplish), आगच्छन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of आ+गम्- to come- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go) सद्भिः & दत्तावधानैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of सत्- a noble or saintly person & दत्तावधान- दत्त- given- क. भू. धा. वि. of दा- यच्छति १. ग. प. प. & ददाति दत्ते ३ ग. उ. प. to give, अवधान- caution, warning, advice- दत्तम् अवधानम्- समा. प्रादितत्पुरुष स., स्थातव्यम्- should remain, stay- (स्थानीय & स्थेय)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand, खलवञ्चनाम्- न. लिं. ष. ब. व. of खलवञ्चनम्- खल- evil person, वञ्चन- cheating, fraud- खलेन वञ्चनम्- खलवञ्चनम्- तृ. तत्पुरुष स., निरसितुम्- to repell, avoid- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of निस्+ आस्- to repulse, avoid – (आस्- आस्ते २ ग. आ. प. to lie, stay), प्रयत्नः effort & कार्यः – to be done- also करणीय, कर्तव्य & कृत्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ-to do- both in – पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रति- towards, सदा- always, भृशम्- very much, intensely-all – अव्ययs

काही दुष्ट लोक वरकरणी मैत्री दाखवत गोड बोलून पण मनात विष (कपट) ठेऊन स्वतःचा स्वार्थ साधण्यासाठी नेहमी तुमच्या घरी येत असतात. अशा फसव्या मैत्रीच्या जाळ्यात सापडू नका असा इशारा शहाणे लोक देतही असतात. अशा प्रकारची फसवणूक टाळण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

८४४ ०७-०१-२०२१
वस्तूपाश्रयसौन्दर्यादपूर्वगुणमाप्नुयात्।
स्वच्छं मौत्त्किकतामेति शुत्त्किमध्यगतं जलम्॥

वस्तु उपाश्रयसौन्दर्यात् अपूर्वगुणम् आप्नुयात्। शुत्त्किमध्यगतम् स्वच्छम् जलम् मौत्त्किकताम् एति।

A thing or matter due to beauty of its receptacle (dwelling) would acquire an extraordinary quality. Clean (plain) water, that enters inside a pearl-oyster shell, gets turned into a pearl.

वस्तु- a thing, article, object, शुत्त्किमध्यगतम्- gone inside the oyster-shell- शुत्त्कि- स्त्री. लिं.- oyster-shell, pearl-oyster, मध्य- adjctv- in between, middle, centre, गतम्- gone- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go- शुत्त्क्याः मध्यम्- शुत्त्किमध्यम्- ष. तत्पुरुष स. & शुत्त्किमध्ये गतम्- शुत्त्किमध्यगतम्- स. तत्पुरुष स., स्वच्छम्- adjctv- clear, clean, plain, pure & जलम्- water- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., उपाश्रयसौन्दर्यात्- पं. वि. ए. व. of उपाश्रयसौन्दर्य- beauty of its receptacle- उपाश्रय- asylum, receptacle, सौन्दर्य- beauty, gracefulness, elegance- उपाश्रयस्य सौन्दर्यम्- ष. तत्पुरुष स., अपूर्वगुणम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व.- extraordinary quality- पूर्व- existing already, old, earlier- न पूर्व- अपूर्व- extraordinary- नञ् तत्पुरुष स. & गुणम्- quality, virtue- अपूर्वम् गुणम्- अपूर्वगुणम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., आप्नुयात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, receive, मौत्त्किकताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मौत्त्किकता- quality of a pearl, pearly-qualification- मोक्तिकम् (मुक्ता)- a pearl- मौक्तिक- belonging to pearl, of pearl- ता- suffix implies quality, एति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इ- २ ग. प. प. to go, attain, get

चांगल्याकडे आश्रय घेणाऱ्या वस्तूला अपू्र्व असे गुण प्राप्त होतात. जसा शिंपल्यात पडलेल्या शुद्ध पाण्याच्या थेंबाचा मोती होऊन जातो.

८४५ ०८-०१-२०२१
गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनं
शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनम्।
मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां
विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥
-भर्तृहरी नीतिशतकम् ९१,
पाठभेद.- पूर्वार्ध-
गजभुजङ्गविहंगबन्धनं
रविनिशाकरयोर्ग्रहपीडनम्।
नीतिशतकम्-९१, राजा भर्तृहरी इसवीसनपूर्व ५५४ वर्षे

अहो, गजभुजङ्गमयोः अपि बन्धनम्, शशिदिवाकरयोः ग्रहपीडनम्, मतिमताम् च दरिद्रताम् विलोक्य, विधिः बलवान् इति मे मतिः (भवति)।

Look here, seeing elephants and snakes in captivity, sun and moon getting eclipsed periodically (by planetary positioning) and poverty of intellectuals, I come to conclusion that Destiny is insurmountable.

अहो- अव्यय- particle showing wonder, surprise, गजभुजङ्गमयोः & शशिदिवाकरयोः -पु. लिं. ष. वि. द्वि. व. of गजभुजङ्गम- elephant and snake- गजः च भुजङ्गमः च & शशिदिवाकर- moon and sun- शशी च दिवाकरः च- both द्वंद्व स., बन्धनम्- captivation, imprisonment & ग्रहपीडनम्- tormenting by planet- ग्रह- planet & पीडन- tormenting, inflicting pain- ग्रहेण पीडनम्- तृ. तत्पुरुष स.- both न. लिं. द्वि. वि. ए. व., मतिमताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of मतिमत्- intellectual, knowledgeable person, च दरिद्रताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दरिद्रता- poverty- दरिद्र- poor & ता- suffix implies quality, विलोक्य- after observing, seeing- पू. का. वा. ल्यबन्त अव्यय of वि+ लोक्- to behold, observe- (लोक्- लोकते १ ग. आ. प. to see, view), विधिः & बलवान्- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of विधि- destiny, fate, luck & बलवत्- strong, powerful- बलम्- strength, power- वत्- suffix implies quality, मे (मम)- ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, मतिः- mind, thinking, understanding- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., इति- thus, like this & अपि- even, also- both अव्ययs

अहो श्रोत्यांनो, बघा. हत्ती, साप आणि पक्षी यांना बंधनात (पिंजऱ्यात) रहावे लागते, सूर्य आणि चंद्र यांनासुद्धा (राहू केतू या) ग्रहांची पीडा सहन करावी लागते, बुद्धीमान लोकांची गरीबी पाहिल्यावर अखेर नशीबच बलवत्तर असते असे असे मला वाटते.

गज भुजंग मयूरहि बंधने
शशिदिवाकर सोसत पीडने ।
गुणिजनांचि बघून दरिद्रता
विधिलिखीत सशक्तच भासते ॥ – द्रुतविलंबित

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०१०८

८४६ ०९-०१-२०२१
अर्थं सुखं कीर्तिरपीह मा भूदनर्थ एवास्तु तथापि धीराः।
निजप्रतिज्ञामनुरुध्यमाना महोद्यमाः कर्म समारभन्ते॥

महोद्यमाः, धीराः निजप्रतिज्ञाम् अनुरुध्यमानाः, इह अर्थम् सुखम् कीर्तिः अपि मा भूत्, अनर्थः एव अस्तु तथापि कर्म समारभन्ते।

Brave people with great determination during execution of their committed project (task), even if they loose wealth, peace of mind (happiness) and fame, they continue the work with zeal and determination.

महोद्यमाः, धीराः & अनुरुध्यमानाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of महोद्यम- person of great resolve, determination, महत्-great, big, उद्यमः- a person with resolve, determination- महान् उद्यमः – समा. प्रादितत्पुरुष स., धीर- barve, strong & अनुरुध्यमान- one who is following, conforming to- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of अनु+ रुध्- (रुध्- रुणद्धि रुंद्धे ७ ग. उ. प to stop, hinder), निजप्रतिज्ञाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of निजप्रतिज्ञा- self resolve, commitment- निज- self, one’s own, प्रतिज्ञा- vow, resolve- निजस्य प्रतिज्ञा- ष. तत्पुरुष स. or निजा प्रतिज्ञा- समा. प्रादितत्पुरुष स., अर्थम्- wealth, money & सुखम्- happiness, joy- both न. लिं. प्र. वि. ए. व., कीर्तिः- fame, glory- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., इह- here, in this place, अपि- also, even, मा- particle of prohibition (rarely negation) usually joined with the imperative- मा भूत्- lest be, that not be, अनर्थः- misfortune, disastrous situation, अस्तु- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, कर्म- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कर्मन्- work, task, duty, specific action, समारभन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of सं+आ+ रभ्- to set about, continue to undertake- (रभ्- रभते १ ग. आ. प. to begin, एव- only, just, so & तथापि- then also, even then- both अव्यय

धीरोदात्त महान निग्रही लोकांनी ज्या कामाला वाहून घेतले असते ते काम करतांना त्यांचे पैसे, सुख आणि कीर्ती नष्ट होत असली, तरीही ते लोक आपले काम उत्साह आणि निश्चयाने सुरू ठेवतात.


८४७ १०-०१-२०२१
वित्तं देहि गुणान्वितेषु मतिमन्नान्यत्र देहि क्वचित्
प्राप्तं वारिनिधेर्जलं घनमुखे माधुर्ययुक्तं सदा।
जीवान्स्थावरजङ्गमांश्च सकलान्संजीव्य भूमण्डलं
भूयः पश्य तदेव कोटिगुणितं गच्छन्तमम्भोनिधिम्॥
-चाणक्यनीतिदर्पण अ.८ श्लोक ५

मतिमन्, गुणान्वितेषु वित्तम् देहि, न अन्यत्र क्वचित् देहि। वारिनिधेः जलम् घनमुखे माधुर्ययुक्तम् प्राप्तम्, सदा सकलान् स्थावरजङ्गमान् जीवान् भूमण्डलम् च संजीव्य, तद् भूयः एव कोटिगुणितम् अम्भोनिधिम् गच्छन्तम् पश्य।

Oh Wise-one (Knowledgeable), give the wealth to people who are endowed with wisdom (who are meritorious), never give it elsewhere. Look here, the (saline) water of the ocean, turned into exquisite sweetness, got by way of clouds (through rains), after supporting the life of all living beings and entire world comprising of mobile and immobile ones, the same gets multiplied by several folds and goes back (returns back) to the ocean.

मतिमन्- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of- मतिमन्- wise or Knowledgeable person, गुणान्वितेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of गुणान्वित्- endowed with wisdom- गुण- quality, virtue, अन्वित- endowed with, possessed of- क. भू. धा. वि. of अनु+ इ- (इ- एति २ ग. प. प. to go)- गुणेन अन्वितः यः सः -बहुव्रीही स., वित्तम्- money, wealth, जलम्- water, प्राप्तम्- got, received- क. भू. धा. वि. of प्र+आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get), माधुर्ययुक्तम्- full of sweetness- माधुर्य- sweetness, युक्तम्- comprised of- क. भू. धा. वि. of युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to add, furnish- माधुर्येण युक्तम्- तृ. तत्पुरुष स., कोटि- स्त्री. लिं.- a crore, गुणितम्- multiplied, increased- गुणित- क. भू. धा. वि. of गुण्- गुणयति- ते १० ग. उ. प. to multiply- कोट्या गुणितम्- तृ. तत्पुरुष स., अम्भोनिधिम्- ocean- अम्भस्- न. लिं.-water, निधि- source, treasure- अम्भसः निधिम्- ष. तत्पुरुष स., तद्-that, it & भूमण्डलम्- universe- भू- स्त्री. लिं.- earth, मण्डलम्- group, multitude- भुवः मण्डलम्- ष. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., देहि & पश्य- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of दा-यच्छति १ ग. प. प. & ददाति दत्ते ३ ग. उ. प. to give & दृश्- पश्यति १ ग. प. प. to see, look, वारिनिधेः- पु. लि. ष. वि. ए. व. of वारिनिधि- ocean, sea- वारि- न. लि. water & निधि- treasure, source- वारिणः निधिः- तृ. तत्पुरुष स., घनमुखे- स. वि. ए. व. of घनमुख- through the cloud, घन- cloud & मुख- mouth- घनस्य मुखम्- ष. तत्पुरुष स., सकलान्, स्थावरजङ्गमान् & जीवान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of सकल- entire, all, स्थावरजङ्गम- immobile and mobile- स्थावर- immobile, जङ्गम- mobile- स्थावरम् च जङ्गमम् च- द्वंद्व स., & जीव- living being, न- no, not, क्वचित् (कः+ चित्)- sometimes- न क्वचित्-never, अन्यत्र- elsewhere, संजीव्य- after restoring life, rejuvenating – पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of सं+ जीव्- (जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live), सदा always, च-and, भूयः (भूयस्)- exceedingly, greatly, again & एव- just, alone-अव्ययs

बुद्धीमान लोकहो, आपले धन गुणवानांनाच द्या, अन्य कोणाला कधीही देऊ नका. समुद्र आपले पाणी ढगांना देतो, ते पाणी मधुर होऊन सर्व चराचरांना आणि जमीनीला जीवन देते, तसेच कोटी गुणांनी वाढून अखेर समुद्राकडे परत जाते.

नरेंद्र गोळे
लोकांनो जर शाहणे असतसा, द्या संपदा योग्य त्या
देई सागर आपले जल ढगा, तो देत गोडी तया।
वाटी तेच चराचरांस सगळ्या, संजीवनी देतसे
ते पाणी मग कोटिकोटि गुण ते, वेचून दे सागरा॥

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०११०

८४८ ११-०१-२०२१
न श्रद्धाति कल्याणं परेभ्योsप्यात्मशङ्कितः।
निराकरोति मित्राणि यो वै सोsधमपूरुषः ॥
-महाभारत विदुरनीति ३६.१९

आत्मशङ्कितः परेभ्यः कल्याणम् अपि न श्रद्धाति। यः मित्राणि निराकरोति, सः वै अधमपूरुषः (भवति)

A person who does not have self-confidence (doubts himself), does not believe in good done by (benevolence from) others. One who, refuses to accept friendly approaches, he is surely, a mean person.

आत्मशङ्कितः, यः अधमपूरुषः & सः- पु. लि. प्र. वि. ए. व. of आत्मशङ्कित- one who doubts himself, not believing in himself- अत्मन्- पु. लि.- self, soul & शङ्कित- doubtful, unsure- क. भू. धा. वि. of शङ्क्- शङ्कते १ ग. आ. प. to doubt, suspect- अत्मनि शङ्कितः- स. तत्पुरुष स., यद्- who, अधमपूरुष- bad person- अधम- bad, mean, पूरुष- person- अधमः पूरुषः -विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & तद्-he, परेभ्यः- from others- पं. वि. ब. व. of पर- other, कल्याणम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कल्याण- well-being, good, prosperity, श्रद्धाति & निराकरोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of श्रद्+धा- to believe, to put faith in, confide- (धा- दधाति- धत्ते ३ ग. उ. प. to hold, bear) & निस्+आ+ कृ- to drive away, repudiate, expel- (कृ- करोति कुरुते ८ ग. उ. प. to do), मित्राणि- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मित्र- a friend, अपि- also, even, न- no, not & वै- particle of affirmation- indeed, truly- all अव्ययs

स्वतःविषयी साशंक असणारा माणूस दुसऱ्याने केलेल्या चांगल्या कामांवरही विश्वास ठेवत नाही (त्यात शंकाकुशंका काढतो) आणि मित्रांना दूर लोटतो असा माणूस अधम (नीच) असतो.

नरेंद्र गोळे
स्वतःबाबत साशंक, ठेवी विश्वास ना मुळी।

मित्रही तोडतो जो तो, असतो नीच माणुस॥

८४९ १२-०१-२०२१
अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं तथाऽगताः।
कृतः पुरुषकारो हि भवेद् येषु निरर्थकः ॥

  • महाभारत विदुरनीति ३४. २०

नित्यम् तथा आगताः केचित् अर्थाः अनारभ्याः भवन्ति। येषु कृतः पुरुषकारः निरर्थकः हि भवेद् ।

In every day life, certain works (desires/objects/aims) that one encounters, are not worth venturing (undertaking). Human effort done in pursuit of them would be a mere waste.

आगताः, अर्थाः, केचित् & अनारभ्याः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of आगत- encountered, arrived- क. भू. धा. वि. of आ+ गम्- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go), अर्थ- work, desire, object, aim, किम्+ चित्- some, a few & अनारभ्य- not to be started, not worth undertaking- अन् आरभ्यः- नञ् तत्पुरुष स.- आरभ्य- (also आरब्धव्य & आरभणीय)- कर्मणि वि. धा. सा. वि of आ+ रभ्- to begin, set about (रभ्- रभते १ ग. आ. प. to begin), भवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist, to become, येषु- in which- पु. लिं. स. वि. ब. व. of यद्-,which, what, कृतः- done- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, पुरुषकारः- human effort, exertion- पुरुष- man, human, कार- adjctv- at the end of compound implies- effort, making, doing, preforming- पुरुषस्य कारः – ष. तत्पुरुष स. & निरर्थकः – waste, meaningless- निस् + अर्थक- अर्थ- meaning, purpose, aim- अर्थम् करोति इति- अर्थकः- meaningful- उपपद तत्पुरुष स. – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., निस्- अव्यय- prefix implies devoid of, absence of, भवेद्- would be विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू- (see above), नित्यम्- daily, always, perpetually, तथा- thus, so, in that manner, हि-indeed, surely -all अव्ययs

अनावश्यक किंवा नको ती कामे रोज समोर येत असतात. ती करण्यात माणसाचे प्रयत्न वाया जातात.

८५० १३-०१-२०२१
षडिमान् पुरुषो जह्यात् भिन्नां नावमिवार्णवे।
अप्रवक्तारमाचार्यमनध्यायिनमृत्विजम् ॥
अरक्षितारं राजानं भार्यां चैवाप्रियवादिनीम्।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥

  • महाभारत विदुरनीति

अप्रवक्तारम् आचार्यम्, अनध्यायिनम् ऋत्विजम्, अरक्षितारम् राजानम्, अप्रियवादिनीम् च एव भार्याम्, ग्रामकामम् च गोपालम् (तथा) वनकामम् च नापितम्, इमान् षड्, पुरुषः, अर्णवे भिन्नाम् नावम् इव, जह्यात्।

A teacher who does not teach, a officiating priest who is not studious (untrained), a King (Ruler) who does not provide protection, a wife who speaks always unpleasantly, a cowherd who is attached to the village (who wants a urban lifestyle) and a barber who is fond of forest life, these six should be abandoned (avoided) by a person, like a broken ship in the sea.

अप्रवक्तारम्- non-teaching- (वक्तृ- speaker, a wiseman, प्रवक्तृ-teacher, न प्रवक्तृ- अप्रवक्ततृ- नञ् तत्पुरुष स), आचार्यम्- teacher, अनध्यायिनम्- non-studying, untrained- (अध्यायिन्- studious, अन् अध्यायिन्- नञ् तत्पुरुष स.), ऋत्विजम् (ऋत्विज्)- officiating priest, अरक्षितारम्- non-protecting- (रक्षितृ- protector- न रक्षितृ- अरक्षितृ- नञ् तत्पुरुष स.), राजानम् (राजन्)- King, Ruler, ग्रामकामम्- attached to the village- ग्राम- village, कामम्- object of desire- ग्रामम् कामयते इति- ग्रामकामः, गोपालम्- cowherd – गो-cow, bull- गाः पालयते इति- गोपालः, वनकामम्- fond of forest life- वन- forest- वनम् कामयते इति- वनकामः- all three उपपद तत्पुरुष स. & नापितम्- barber- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व., अप्रियवादिनीम्, भार्याम्, भिन्नाम् & नावम्- all in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अप्रियवादिनी- a woman who speaks unpleasantly- प्रिय- loving, desirous, pleasant- न – अप्रिय- नञ् तत्पुरुष स- अप्रियाणि वदति इति -अप्रियवादिनी- उपपद तत्पुरुष स., भार्या- wife, भिन्ना- broken, split, cracked- (भिन्न- क. भू. धा. वि. of भिद्- भिनत्ति- भिंत्ते- ७ ग. उ. प. to break) & नौ- boat, ship, षड् & इमान्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of इदम्-this, he & षट्-six, पुरुषः- man, person- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अर्णवे- in पु. लिं. स. वि. ए. व. of अर्णव- ocean, sea, जह्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of हा- जहाति- २ ग. प. प. to leave, abandon, इव- like, similar to, च- and, एव- only, just, alone- all अव्ययs

जसे समुद्रातल्या फुटक्या जहाजापासून दूर व्हावे तसेच शिष्याला काही न सांगणारा शिक्षक, स्वतः अध्ययन न करणारा धर्मगुरु, प्रजेचे रक्षण न करणारा राजा, पतीशी प्रिय न बोलणारी पत्नी, सदा गावातच रहावे असे वाटणारा गुराखी आणि रानात रहावे असे वाटणारा न्हावी या सहा प्रकाच्या लोकांपासून पासून दूर रहावे.

८५१ १४-०१-२०२१
आचारः कुलमाख्याति देशमाख्याति भाषणम्।
सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ॥
-चाणक्यनीतिदर्पण अ. ३, श्लो.

आचारः कुलम् आख्याति। भाषणम् देशम् आख्याति। सम्भ्रमः स्नेहम् आख्याति (तथा) वपुः भोजनम् आख्याति।

The conduct of a person reveals his upbringing (family). The talk of a person indicates his country (place). Getting overwhelming (at the meeting) tells about affection or love and the body figure of a person indicates his eating habits.

आचारः- conduct, behaviour, custom & सम्भ्रमः- overwhelming, confusion, pleasant surprise- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., वपुः (वपुस्)- body, form, figure & भाषणम्- talk, speech both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., कुलम्- race, family & भोजनम्- food, eating- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., देशम्- place, region, country & स्नेहम्- affection, love, friendship- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व., आख्याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+ ख्या- to declare, communicate, reveal- (ख्या- ख्याति २ ग. प. प. to tell)

माणसाचे कुळ (घराण्याचे संस्कार) त्याच्या वागणुकीतून दिसते, त्याच्या बोलण्यातून तो कुठल्या देशातून आला आहे समजते, गंहिवरून येण्यामधून स्नेह दिसतो आणि शरीरयष्टीवरून त्याचे खाणे समजते.

नरेंद्र गोळे
वागणे सांगते कूळ, बोलणे देश सांगते।

दाटुनी येतसे स्नेह, देह सांगत जेवणे॥ – अनुष्टुप्‌

८५२ १५-०१-२०२१
अनुचितकर्मारम्भः स्वजनविरोधो बलीयसां स्पर्धा।
प्रमदाजनविश्वासो मृत्योर्द्वाराणि चत्वारि ॥
पाठभेद: स्वजनविरोधो=संघविरोधो, मृत्योर्द्वाराणि=नाशद्वाराणि

अनुचितकर्मारम्भः, स्वजनविरोधः (संघविरोधः), बलीयसाम् स्पर्धा (तथा) प्रमदाजनविश्वासः (एतानि) चत्वारि मृत्योः द्वाराणि (नाशद्वाराणि) (इव सन्ति)

Undertaking of an improper work, opposing one’s own people (opposing a group of people), competition (rivalry) with mightier people and believing in the words of the women these four are gateways to death (destruction)

अनुचितकर्मारम्भः- undertaking of an improper work- उचित- proper, fit, right- क. भू. धा. वि. of उच्- उच्यति ४ ग. प. प. प. to be proper, collect, to be fond of- अन् उचितः- अनुचितः- improper- नञ् तत्पुरुष स, कर्मन्- न. लिं.- work, task, activity, आरम्भः- starting, commencement- कर्मनः आरम्भः- कर्मारम्भः- ष. तत्पुरुष स. & अनुचितः कर्मारम्भः -अनुचितकर्मारम्भः -विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., प्रमदाजनविश्वासः – believing in the words of the women- प्रमदा- स्त्री. लिं.- woman, जन- पु/न. लिं- people, विश्वासः- confidence, belief- प्रमदा जनः- प्रमदाजनः- समा. प्रदितत्पुरुष स., प्रमदाजनेषु विश्वासः- प्रमदाजनविश्वासः- स. तत्पुरुष स., स्वजनविरोधः- opposing one’s own people- स्व- one’s own, जनः- people, विरोधः- opposition, protest, स्वस्य जनः- स्वजनः, स्वजनस्य विरोधः- स्वजनविरोधः, संघविरोधः -opposing a group- संघ- group of people- संघस्य विरोधः- संघविरोधः- all three ष. तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., बलीयसाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of बलीयस्- adjctv- stronger, more powerful, स्पर्धा- competition, rivalry, defiance- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., मृत्योः -पु. लिं. ष. वि. ए. व. of मृत्यु- death, चत्वारि, द्वाराणि, नाशद्वाराणि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of चतुर्- four, द्वारम्- door, entrance, passage & नाशद्वारा- door to destruction- नाश- destruction, ruin- नाशस्य द्वारम्- नाशद्वारम्- ष. तत्पुरुष स.

अनुचित काम सुरू करणे, आपल्या लोकांचा (समाजाचा) विरोध, बलिष्ठांशी स्पर्धा आणि बायकांवर (त्यांच्या चुकीच्या सांगण्यावर) विश्वास ही चार विनाशाची (मरणाची) दारे आहेत.

८५३ १६-०१-२०२१
तैलाभ्यङ्गे चिताधूमे मैथुने क्षौरकर्मणि।
तावद्भवति चाण्डालो यावत्स्नानं न चाचरेत् ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ. ८, श्लो.६

(मनुष्यः) तैलाभ्यङ्गे, चिताधूमे, मैथुने (तथा) क्षौरकर्मणि, यावत् स्नानम् न च आचरेत्, तावत् चाण्डालः भवति।

When a person has oil smeared body, when he has returned after attending a cremation, when had sex or when had a haircut or a shave he remains an outcast (considered dirty), till he does not take his bath.

तैलाभ्यङ्गे, चिताधूमे, मैथुने & क्षौरकर्मणि- स. वि. ए. व. of तैलाभ्यङ्ग- oil smeared body- तैल- oil, अभ्यङ्ग (अभि- अव्यय- towards, for, against + अङ्गम्- body- अभि अङ्गानाम्- अभ्यङ्गम्- अव्ययीभाव स.)- smearing of body with anything- तैलस्य अभ्यङ्गम्- तैलाभ्यङ्गम्- ष. तत्पुरुष स., चिताधूम, चिता -स्त्री. लिं.- funeral pyre- धूम- smoke- चितायाः धूमः- चिताधूमः- ष. तत्पुरुष स., मैथुन- copulation, sexual union & क्षौरकर्मन्- getting a haircut- क्षौरम्- न. लिं.- haircut, shaving, कर्मन्- न. लिं.- activity, work- क्षौरस्य कर्म- क्षौरकर्म- ष. तत्पुरुष स., स्नानम्- bath, ablution- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., आचरेत्- would perform- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of आ+ चर्- to observe, perform, do- (चर्- चरति-१ ग. प. प. to walk, go about), चाण्डालः- outcast, untouchable- पु. लिं. प्र. वि. ए. व.,भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to happen, to exist, यावत्- untill, till which time & तावत्- till such time, till, न- no, not, च- and- अव्ययs

“अंगाला तेल लावल्यानंतर, स्मशानातून आल्यावर, मैथुनानंतर आणि हजामत केल्यानंतर जोपर्यंत आंघोळ करत नाही तोंवर तो माणूस चांडाळ असतो.” असे चाणक्याने सांगितले आहे. यापैकी स्मशान आणि हजामत यानंतर स्नान करण्याचा नियम अजूनही काही प्रमाणात पाळला जातो. आता चांडाळ हा वर्ग नाहीसा झाला आहे. त्यामुळे हे सुभाषित कालबाह्य आहे.

८५४ १७-०१-२०२१
गात्रं संकुचितं गतिर्विगलिता भ्रष्टा च दन्तावलि-
र्दृष्टिर्नश्यति वर्धते बधिरता वक्त्रं च लालायते।
वाक्यं नाद्रियते च बान्धवजनो भार्या न शुश्रूषते
हा कष्टं पुरुषस्य जीर्णवयस: पुत्रोऽप्यमित्रायते॥
–भर्तृहरी वैराग्यशतकम् ७३

जीर्णवयस: पुरुषस्य गात्रम् संकुचितम् (भवति), गतिः विगलिता (भवति), दन्तावलिः भ्रष्टा च (भवति), दृष्टिः नश्यति, बधिरता वर्धते, वक्त्रम् च लालायते, बान्धवजनः वाक्यम् न आद्रियते (तथा) च भार्या न शुश्रूषते पुत्रः अपि अमित्रायते। हा (जीवनम्) कष्टम् (भवति)

In the old-age of a person body gets shrivelled, movement becomes unsteady, teeth fall off, eyesight is lost, deafness increases, the mouth gets full with saliva, relatives do not respect, wife does not attend to (nurse) and even the son behaves in a unfriendly manner. Life in old age is indeed a misery.

जीर्णवयस: & पुरुषस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of जीर्णवयस्- old-age- जीर्ण- old, aged- क. भू. धा. वि. of जृ(दीर्घ)- १, ४, ९- प. प. & १० उ. प. to grow old, वयस्- न. लिं.- age- जीर्णम् वयः- जीर्णवयस्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & पुरुष- man, human, गात्रम्- body, संकुचितम्- shrivelled, shrunk- (संकुचित- क. भू. धा. वि. of सं+ कुच्- (कुच्- कुचति ६ ग. प. प. to contract, go), वक्त्रम्- mouth, face, वाक्यम्- speech, sentence, कष्टम्- misery, difficult – all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., गतिः- gait, walk, विगलिता- unsteady- विगलित- क. भू. धा. वि. of वि+ गल्- to drop, to be unsteady- (गल्- गलति १ ग. प. प. to -ooze, drop), दन्तावलिः- rows of teeth- दन्तः- tooth, आवलिः- row, line, range- दन्तानाम् आवलिः- ष. तत्पुरुष स.,भ्रष्टा- fallen, displaced- (भ्रष्ट- क. भू. धा. वि. of भ्रंश्- भ्रंशते १ आ. प. & भ्रश्यते ४ ग. आ. प. to fall, drop down), दृष्टिः- eye-sight, बधिरता- deafness- बधिर- deaf, ता- suffix implies quality, भार्या- wife – all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., च , नश्यति, वर्धते, लालायते, आद्रियते & अमित्रायते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of नश्- ४ ग. प. प. to be lost, disappear, reduce, वृध्- १ ग. आ. प. to increase, grow, लाल्-१० ग. आ. प. to slaver- (लाल्- to slaver- ना. सा. धातू of लाला-saliva), आ+ दृ- to respect, honor- दृ- द्रियते- ६ ग. आ. प. to care, mind & अमित्र्- १० ग. आ. प. to become unfriendly- अमित्र्- ना. सा. धातू of- अमित्र- unfriendly- न मित्र- नञ् तत्पुरुष स., शुश्रूषते (desiderative of श्रावयति- ते)- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of श्रु- शृणोति- ५ ग. प. प. to listen, hear), बान्धवजनः- relatives- बान्धु- relative, brother, जनः-people- बान्धवः जनः- बान्धवजनः- समा. प्रादि. तत्पुरुष स. & पुत्रः- son both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not, च-and, अपि- even, also, हा- expression of pain, anguish- all अव्ययs

गात्रे संकोच पावतात, चालणे डगमगत होते, दात पडून जातात, डोळ्यांना दिसत नाही, कान बहिरे होतात, तोडातून लाळ गळते, नातेवाईक एका वाक्याने पर्वा करत नाहीत, पत्नी शुश्रुषा करत नाही आणि मुलगाही विचारत नाही अशी कष्टप्रद अवस्था म्हातारपणी होते.

८५५ १८-०१-२०२१
भग्नाशस्य करण्डपिण्डिततनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा
कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिन-
स्तृप्तस्तत्पिशितेन सत्वरमसौ तेनैव यात: पथा
स्वस्थास्तिष्ठत दैवमेव हि परं वृद्धौ क्षये कारणम् ॥
भर्तृहरी नीतिशतकम् ८५
पाठभेद: परं=नृणां

भग्नाशस्य, करण्डपिण्डिततनोः क्षुधा म्लानेन्द्रियस्य भोगिनः, नक्तम् आखुः स्वयम् विवरम् कृत्वा मुखे निपतितः। असौ तत् पिशितेन तृप्तः सत्वरम् तेन एव पथा यात:। (जनाः यूयम्) स्वस्थाः तिष्ठत दैवम् एव हि (नृणाम्) वृद्धौ क्षये परं कारणम् (भवति)।

A snake was captured in a basket, lying there coiled up with a fatigued body due to hunger, having lost all hopes of escaping. At night, a rat, making a hole in the basket, of its own falls into its mouth and the snake, having satiated its hunger with the flesh of the rat, quickly escaped through that very hole the rat had made (to enter the basket). So, (you all) stay at peace (composed), the Providence alone is mainly responsible for the prosperity or destruction of men.

भग्नाशस्य, करण्डपिण्डिततनोः म्लानेन्द्रियस्य & भोगिनः- पु. लिं. ष. वि ए. व. of भग्नाश- one who has lost hope- भग्न- broken- क. भू. धा. वि. of भंज्- भनक्ति ७ ग. प. प. to break, shattered, आशा- hope, desire- भग्ना आशा यस्य सः- भग्नाशः- बहुव्रीही स., करण्डपिण्डिततनु- a body coiled up in a basket, करण्ड- basket, box- पिण्डित- coiled, lumped- क. भू. धा. वि. of पिण्ड्- पिण्डते १ आ. प. to lump, तनु- स्त्री. लि.- body- करण्डे पिण्डितः- करण्डपिण्डितः -स. तत्पुरुष स. & करण्डपिण्डिता तनुः यस्य सः- करण्डपिण्डिततनुः- बहुव्रीही स., म्लानेन्द्रिय- fatigued body- म्लान- fatigued- क. भू. धा. वि. of म्लै- म्लायति १ ग. प. प. to fade, wither, इन्द्रिय- bodily parts- म्लानम् इन्द्रियम् यस्य सः- म्लानेन्द्रियः- बहुव्रीही स. & भोगिन्- snake, क्षुधा- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of क्षुध्- hunger, नक्तम्- अव्यय- at night, आखुः- Rat, निपतितः- fallen- क. भू. धा. वि. of नि+ पत्- (पत्- पतति १ ग. प. प. to fall), असौ- (अदस्)- that, तृप्तः- satiated, contented- क. भू. धा. वि. of तृप्- तर्पति, तृप्यति, तृप्नोति & तृपति- १, ४, ५ & ६ ग. प. प. to be satiated, contented, यात:- gone, passed- क. भू. धा. वि. of या- याति २ ग. प. प. to go- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विवरम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विवर- hole, cavity, कृत्वा- having done- पू. का. वा. धा. सा. त्वान्त अव्यय of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, मुखे- न. लिं. स. वि. ए. व. of मुख- mouth, पिशितेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. पिशितम्- flesh, तद्- that, परम्- major, utmost, दैवम्- fate, destiny & कारणम्- reason- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., तेन & पथा- पु. लिं. तृ. वि. ए. व., तद्- that & पथिन्- way, road, path, स्वस्थाः- पु. लि. प्र. वि. ब. व. of स्वस्थ- composed, confident, तिष्ठत- आज्ञार्थ द्वि. पु. ब. व. of स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand, वृद्धौ & क्षये- स. वि ए. व. of वृद्धि- prosperity, growth, increase & क्षय- destruction, loss, स्वयम्- of its own, सत्वरम्- quickly, speedily, एव-just, alone, हि- surely, indeed- all अव्ययs,

एका सापाला पकडून टोपलीत ठेवले असतांना तो भुकेने व्याकुळ झाला होता आणि शरीराचे वेटोळे करून निपचित पडलेला होता. तिथून सुटण्याची आशा न राहिल्यामुळे तो हताश अवस्थेत होता. अशा वेळी एका उंदराने त्याच्या टोपलीला भोक पाडून तो आयता त्या सापाच्या तोंडात जाऊन पडला. भूक भागल्यामुळे सशक्त होऊन तो साप त्याच भोकातून टोपलीच्या बाहेर पडला. म्हणून कठीण काळ आला तरी स्वस्थपणे वाट पहात रहावे. पुढे समृद्धी आहे की विनाश हे दैवावरच अवलंबून असते.

होता साप भुकेनि व्याकुळ करंडीबद्ध, आशाच ना
तीते छिद्र करून उंदिर तिथे सापामुखी पावला।
सापा भूक मिटून मार्ग कळला, तो चालता जाहला
दैवाने मिळतो उपाय जगती, तोही कधी चांगला॥ – शार्दूलविक्रीडित

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०११८

८५६ १९-०१-२०२१
क्षमा बलमशक्तानाम् शक्तानाम् भूषणम् क्षमा।
क्षमा वशीकृतिर्लोके क्षमया किम् न सिध्यति ॥

  • भर्तृहरिविलोकितः लोकः

लोके क्षमा अशक्तानाम् बलम् (भवति)।(लोके) क्षमा शक्तानाम् भूषणम् (भवति)।(तथा) क्षमा (लोके) वशीकृतिः (भवति)।(लोके) क्षमया किम् न सिध्यति ?

In this world, forbearance is strength of weak people. Forbearance is prized possession (decoration) of the mighty. It is an effective instrument of influencing (subjugating, taming). What cannot be accomplished by forbearance (forgiving).

लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, earth, क्षमा- forgiveness, forbearance, patience- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., शक्तानाम् & अशक्तानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of शक्त- one who is capable, strong, brave & अशक्त- weak, incapable- न शक्तः – नञ् तत्पुरुष स.- शक्त- क. भू. धा. वि. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, competent, बलम्- strength, might, power, भूषणम्- adornment, decoration & किम्- what, which- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., वशीकृतिः- instrument of influencing, control, taming, subduing- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- वश- adjctv- subject to, influenced by, humbled, tamed, कृतिः- action, deed, making- (कृत- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make), कृतिः या वशी करोति सा- वशीकृतिः- बहुव्रीही स., क्षमया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of क्षमा- (see above), सिध्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सिध्- ४ ग. प. प. to be accomplished, fulfilled न-no, not

या जगात क्षमा हे दुर्बलांचे बळ आहे आणि सशक्तांचे भूषण आहे. क्षमा करून लोकांना वश करून घेता येते, क्षमेने काय साधता येत नाही?
असे सांगितले असले तरी दुष्टांना किंवा अपराधी प्रवृत्तीच्या लोकांना क्षमा केली तर त्यांचे फावते म्हणून त्यांना शिक्षा देण्याची व्यवस्थाही करावी लागते.

नरेंद्र गोळे
दुर्बळांना क्षमा शक्ती, सशक्ता शोभते क्षमा।

क्षमा करून लोकांना, करता येतसे वश॥

८५७ २०-०१-२०२१
अयममृतनिधानं नायकोऽप्योषधीनां
शतभिषगनुयातः शम्भुमूर्ध्नोऽवतंसः ।
विरहयति न चैनं राजयक्ष्मा शशाङ्कं
हतविधिपरिपाकः केन वा लङ्घनीयः ॥

अयम् अमृतनिधानम्, शतभिषगनुयातः ओषधीनाम् नायकः अपि (भवति), (सः) शम्भुमूर्ध्नः अवतंसः (अस्ति)। एनम् शशाङ्कम् राजयक्ष्मा न च विरहयति। हतविधिपरिपाकः केन वा लङ्घनीयः (भवति)।

This moon is a reservoir of nectar, is followed by hundreds of physicians (followed by शतभिषज्- name of a star) and is also an ornament in a crescent shape on the head of Shiva. (Still) The disease of consumption does not leave this Moon. Who can escape the onslaught of wretched misfortune?

अयम् (इदम्)- this, शतभिषगनुयातः- followed by hundreds of physicians (followed by शतभिषज्- star)- शत- hundred, भिषज्- physician, अनुयातः- followed by- क. भू. धा. वि. of अनु+या- (या- याति २ ग. प. प. to go)- शतम् भिषजः समाहारः- शतभिषज्- द्विगुसमास & शतभिषजः अनुयातः- शतभिषगनुयातः – ष. तत्पुरुष स., नायकः – leader, chief, अवतंसः- ring-shaped ornament, राजयक्ष्मा (राजयक्ष्मन्)- consumption of the moon, pulmonary consumption- राजन्-king, यक्ष्मन्- pulmonary disease- राज्ञः यक्ष्मा- ष. तत्पुरुष स., हतविधिपरिपाकः- one whose stricken by combinations of ill-luck- हत- stricken, destroyed- क. भू. धा. वि. of हन्- हन्ति २ ग. प. प. to strike, kill, विधि- पु. लिं.- misfortune, fate, destiny, परिपाकः- result, consequence, लङ्घनीयः (लङ्घितव्य & लङ्घ्य)- to be crossed, transgressed- कर्मणि वि. धा. वि. of लङ्घ्- लङ्घति-ते १ ग. उ. प. प. to leap, transgress -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अमृतनिधानम्- reservior of nectar- अमृत- ambrosia, nectar, drink of immortality, निधानम्- reservior, treasure- अमृतस्य निधानम्- ष. तत्पुरुष स.- न. लिं. प्र. वि. ए. व., ओषधीनाम्- पु/स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of ओषधिः-धी- herb, medicinal plant, शम्भुमूर्ध्नः -पु. लिं. ष. वि. ए. व. of शम्भुमूर्धन्- Shiva’s head- शम्भु- Shiva, मूर्धन्- head, forehead- शम्भोः मूर्धा- ष. तत्पुरुष स., एनम् & शशाङ्कम्- both in पु. लिं. द्व. वि. ए. व. of एतद्- this & शशाङ्क- moon- शशः- rabit, अङ्क- lap- शशः यस्य अङ्के सः- बहुव्रीही स., केन- by whom- -पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of किम्-who, विरहयति- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ रह्- to get rid of, to overcome- (रह्- रहति १ ग. प. प. to quit, leave), वा- or न-no, not, च- and, अपि-also, even- all अव्ययs

हा चंद्र स्वतः अमृताचा कोष आहे, औषधी वनस्पतींचा नायक आहे, शंभर वैद्य त्याचे अनुसरण करत असतात, हा शंकराच्या शिरावर विराजमान आहे, तरीही अशा चंद्राला क्षय(रोग) सोडत नाही. दुर्दैवाच्या फेऱ्यातून कोण सुटला आहे?

८५८ २१-०१-२०२१
प्राप्नोति वै वित्तमसद्बलेन नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण।
न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥

  • महाभारत विदुरनीति ३६.२१

(यः) असद्बलेन नित्योत्थानात् प्रज्ञया पौरुषेण वै वित्तम् प्राप्नोति, (किन्तु सः एतेन धनेन) सम्यग् प्रशंसाम् न तु एव लभते (तथा) महाकुलानाम् वृत्तम् न आप्नोति।

One, who may earn wealth by unfair means by constant efforts, his intelligence and strength but he will not receive expected praise (compliments) for achieving that nor he will get respect that is given to the great people.

असद्बलेन & पौरुषेण- न. लि. तृ. वि. ए. व. of असद्बल- unfair means- सत्-good, noble- न सत्- असत्- bad, wicked- नञ् तत्पुरुष स., बलम्- force, strength, power- असत् बलम्- असद्बल- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & पौरुष- human effort, valour, नित्योत्थानात्- न. लि. पं. वि. ए. व. of नित्योत्थान- continuous efforts- नित्य- adjctv- continuous, regular, उत्थान- effort, exertion- नित्यम् उत्थानम्- नित्योत्थानम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., प्रज्ञया- स्त्री. लि. तृ. वि. ए. व. of प्रज्ञा- intelligence, wisdom knowledge, वित्तम् & वृत्तम्- both in न. लि. द्वि. वि. ए. व. of वित्त- wealth, possession- क. भू. धा. वि. of विद्- विन्दति- ६ ग. प. प. to acquire, gain & वृत्त- qualification, behaviour- क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, behave, प्राप्नोति, आप्नोति & लभते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ आप्- to get, आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to obtain, get & लभ्- १ ग. आ. प. to get, प्रशंसाम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of प्रशंसा- praise, compliment, respect, महाकुलानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महाकुल- noble descent, great family, सम्यग्- suitably, rightfully, well, properly, न- no, not, तु- but, on the contrary, एव- just, only, alone, वै- particle of affirmation- surely, certainly, indeed-all अव्ययs

सतत भरपूर प्रयत्न करत आपल्या बुद्धीच्या आणि शक्तीच्या जोरावर, पण लबाडी करून मिळवलेल्या संपत्तीला प्रशंसा मिळत नाही आणि त्या वागण्यामुळे मोठ्या घराण्याची प्रतिष्ठा मिळत नाही.

८५९ २२-०१-२०२१
सर्वे कीटपतङ्गपक्षिकमठव्याघ्रादयः प्राणिनः
कामस्यैव वशे भवन्ति सुखिनः सन्तानसंवृद्धये।
मत्तो गायति कोकिलः किल शिखी नृत्यत्यपूर्वैः क्रमैः
सर्वं तोषयितुं प्रियां यदि नरोsप्येवं न वै विस्मयः॥

कीट-पतङ्ग-पक्षि-कमठ-व्याघ्रादयः सर्वे प्राणिनः सन्तान-संवृद्धये कामस्य एव वशे सुखिनः भवन्ति। कोकिलः मत्तः गायति। शिखी किल अपूर्वैः क्रमैः नृत्यति। यदि सर्वम् (इदम्) प्रियाम् तोषयितुम् एवम्, नरः अपि न वै विस्मयः (कारकः अस्ति)।

Insects, moths, birds, tortoises, tigers etc. entire living beings for the sake of propagation of their progeny indulge in carnal gratification and find pleasure. In the course of this, a cuckoo sings like a mad and a peacock dances with extraordinary zeal indeed. If all this is just to please the beloved partner, a man also (doing the same) is surely not a wonder (an exception).

कीटपतङ्गपक्षिकमठव्याघ्रादयः, सर्वे, प्राणिनः & सुखिनः all- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of कीटपतङ्गपक्षिकमठव्याघ्रादि- insects, flies, birds, tortoises, tigers etc- कीट- insect, पतङ्ग- moth, fly, पक्षिन्- bird, कमठ- tortoise, व्याघ्र- tiger- कीटः च पतङ्गः च पक्षी च कमठः च व्याघ्रः च- कीटपतङ्गपक्षिकमठव्याघ्र- द्वंद्व स.- आदि- adjctv- at the end of the composition implies: ‘beginning with’, ‘etc”, सर्व- all, entire, प्राणिन्- living being, animal & सुखिन्- one who is happy, joyful, सन्तानसंवृद्धये- स्त्री. लिं. च. ए. व. of सन्तानसंवृद्धि- propagation of progeny- सन्तान- progeny, offspring, संवृद्धि- propagation, growth- संवृद्ध- क. भू. धा. वि. of सं+ वृध्- to propagate, grow (वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase)- सन्तानस्य संवृद्धिः – सन्तानसंवृद्धि- ष. तत्पुरुष स., कामस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of काम- love, desire, lust, वशे- स. वि. ए. व. of वश- adjctv- under influence, control, भवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to exist, to be, कोकिलः- cuckoo, विस्मयः- surprise, wonder, मत्तः- mad, in rut, intoxicated- क. भू. धा. वि. of मद्- माद्यति ४ ग. प. प. to be mad, drunk, शिखी- (शिखिन्)- peacock & नरः man, human- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., गायति & नृत्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of गै- १ ग. प. प. to sing & नृत्- ४ ग. प. प. to dance, अपूर्वैः & क्रमैः -तृ. वि. ब. व. of अपूर्व- extraordinary, grand- पूर्व- former, earlier- न पूर्व- अपूर्व- नञ् तत्पुरुष स. & क्रम- performance, fashion, course, सर्वम्- all, entire- न. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रियाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रिया- beloved, तोषयितुम्- to please- प्रयोजक हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of तुष्- तोषयति-ते- (तुष्- तुष्यति ४ ग. प. प. to be pleased), किल- indeed, certainly, एवम्- thus, in this manner, यदि- if, in case, एव- just, alone, अपि- also, even, न- no, not, वै- particle of affirmation- surely, indeed-all अव्ययs

कीटक, पतंग, पक्षी, कासवे, वाघ यांच्यासारखे सर्व प्राणी प्रजेचे पुनरुत्पादन करून आपल्या वंशाची वाढ करण्याने सुखी होतात. त्यासाठी कोकिळ धुंद होऊन गातो, मोर मदमस्तपणे नाचतो. हे सगळेजण जर हे आपल्या मादीला खूष करण्यासाठीच करत असतील तर पुरुषानेही तेच केले तर त्यात काय आश्चर्य आहे?

नरेंद्र गोळे
सारे कीट, पतंग, कासव, तसे पक्षीहि, वाघादि वा
कामाधीन असून होत सुखिही, वंशास सांभाळता।
नाचे मोर मदानि मत्त असता, कोकीळ गातो सुखे

सारे तोषविती प्रियेस, रिझवी माणूस, आश्चर्य ना॥ – शार्दूलविक्रीडित

८६० २३-०१-२०२१
सर्वौषधीनाममृता प्रधाना सर्वेषु सौख्येष्वशनं प्रधानम्।
सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानं सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम् ॥

  • चाणक्य नीतिदर्पण अ.९, श्लो.४

अमृता सर्वौषधीनाम् प्रधाना (भवति)। अशनम् सर्वेषु सौख्येषु प्रधानम् (भवति)। नयनम् सर्वेन्द्रियाणाम् प्रधानम् (भवति)। सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम् (भवति)।

Among all forms medicines spirituous liquor (various असवः form of medicine) is the best. Among the sensual pleasure satisfying hunger (eating) is the foremost. Among the sensual organs an eye is desired one. Among the bodily parts the head is the best.

अमृता- spirituous liquor (various असवः form of medicine)- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रधाना- स्त्री. लिं. & प्रधानम् – न. लिं. – प्र. वि. ए. व. of प्रधान- adjctv- principal, chief, main, the best, अशनम्, नयनम् & शिरः- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of अशन- food, eating, नयन- eye, sight & शिरस्- head, सर्वेषु, सौख्येषु & गात्रेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of सर्व-all, entire, whole, सौख्य- satisfaction, pleasure, enjoyment & गात्र- limb, part of the body, सर्वेन्द्रियाणाम् & सर्वौषधीनाम्- ष. वि. ब. व. of सर्वेन्द्रियम्- न. लिं.- all organ- इन्द्रियम्- organ, सर्वम् इन्द्रियम्- समा. प्रादितत्पुरुष स. & सर्वौषधिः- पु. लिं or सर्वौषधी- स्त्री. लिं.- all medicine- ओषधिः /ओषधी- medicine- सर्वः ओषधिः or सर्वा ओषधी- समा. प्रादितत्पुरुष स.

अमृत हे सर्वात श्रेष्ठ औषध आहे, खाण्यातून मिळणारा आनंद सर्वात मोठ आहे, सर्व इंद्रियांमध्ये डोळे महत्वाचे आहेत आणि सर्व गात्रांमध्ये मस्तक हे मुख्य आहे.

८६१ २४-०१-२०२१
यथैव पुष्पं प्रथमे विकासे समेत्य पातुं मधुपाः पतन्ति।
एवं मनुष्यस्य विपत्तिकाले छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति ॥२०८॥
-मृच्छकटिकम्, नवम् अंक, २६

यथा एव प्रथमे विकासे पुष्पम् पातुम् मधुपाः समेत्य पतन्ति, एवम् मनुष्यस्य विपत्तिकाले छिद्रेषु अनर्थाः बहुलीभवन्ति।

Just like, during the stage when a flower is just blossoming, bees storm to it all together, in the same way when a person has a difficult time, even a minor mistake results in series of disasters (misfortunes gets multiplied manifold).

प्रथमे, विकासे & विपत्तिकाले- स. वि. ए. व. of प्रथम- adjctv- first, earliest, initial, विकास- blowing, expanding- (वि+काश्- काश्यते ४ ग. आ. प. t blow, expand) & विपत्तिकाल- time of misfortune, difficulty- विपत्ति- स्त्री. लिं.- calamity, misfortune, difficulty & काल- time, period- विपत्त्याः कालः- विपत्तिकालः ष. तत्पुरुष स., पुष्पम्- flower- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., पातुम्- to get, govern, protect- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of पा-पाति २ ग. प. प. to protect, govern, मधुपाः & अनर्थाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मधुप- a bee- मधु- न. लिं.- honey- मधु पिबति इति- मधुपः- उपपद तत्पुरुष स. & अनर्थ- disaster, misfortune- अर्थ- object, purpose, wealth, अन् अर्थ- नञ् तत्पुरुष स., समेत्य- collecting together, all together- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of सं+इ- to come together- (इ- एति २ ग. प. प. to go), पतन्ति & बहुलीभवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of पत्-पतति- १ ग. प. प. to fall, to come down, come to pass, occur & बहुलीभू- to multiply, get multifold- (भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist), मनुष्यस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of मनुष्य- man, human, छिद्रेषु- स. वि. ब. व. of छिद्र- adjctv- hole, slit, opening यथा- in which manner or way, एव- just so, only, एवम्- that way, similar to -all अव्ययs

ज्याप्रमाणे पहिले फूल उमलत असतांनाच मधुमाशांचा थवा त्यावर घोंघावत येतो, त्याप्रमाणे माणसाचा विपत्तीकाळ आल्यावर लहानशा छिद्रामुळेही खूप अनर्थ होतात.

नरेंद्र गोळे
मधास खाण्यास थव्यानि माशा, येतात वेलीस कळीहि येता।

विपत्तिकाळात तशीच विघ्ने, येतात वेधून कशाहि छिद्रा॥ – उपजाती

८६२ २५-०१-२०२१
एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा।
विद्यैका परमा दृष्टिरहिंसैका सुखावहा ॥

  • महाभारत- विदुरनीति
    पाठभेद: दृष्टिः= तृप्तिः

धर्मः एकः परम् श्रेयः (भवति), क्षमा एका उत्तमा शान्तिः (अस्ति), विद्या एका परमा दृष्टिः (अस्ति), (तथा) अहिंसा एका सुखावहा (अस्ति)।

Following the prescribed course of conduct (religion/ righteous path) alone is the way for emancipation (final beatitude). Forbearance is the best way to achieve peace of mind. The education (learning) alone is the best vision- दृष्टिः (तृप्तिः- way to get satisfaction) and practicing nonviolence alone brings happiness.

धर्मः- prescribed course of conduct, religion, righteousness, एकः- one, single, alone, श्रेयः (श्रेयस्)- emancipation, absolution, beatitude, virtue- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षमा- forbearance, forgiveness, एका- one, single, alone, उत्तमा- the best, शान्तिः- tranquility, calmness, pacification, repose, विद्या- knowledge, education, परमा- ultimate, supreme, highest, दृष्टिः- vision, wisdom. तृप्तिः- satisfaction, contentment -(तृप्- ४, ५ & ६ ग. प. प. -तृप्यति, तृप्नोति & तृपति- to be pleased, satisfied), अहिंसा- nonviolence- हिंसा- violence, cruelty- न हिंसा- अहिंसा -नञ् तत्पुरुष स., सुखावहा- bringing happiness, pleasant- सुखम्- happiness- सुखेन वहति इति- सुखावह- उपपद तत्पुरुष स., all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., परम्- ultimate, supreme, highest- अव्यय

फक्त धर्माचे पालन केल्यामुळेच परम उद्धार होतो, क्षमा हा शांति मिळण्यासाठी उत्तम उपाय आहे, विद्याध्ययनानेच उत्कृष्ट दृष्टी प्राप्त होते आणि अहिंसेमधूनच सुख मिळते.

८६३ २६-०१-२०२१
व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती
रोगाश्च शत्रव इव प्रहरन्ति देहम् ।
आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भः
लोकस्तथाप्यहितमाचरतीति चित्रम् ॥
-भर्तृहरी वैराग्यशतकम् ३८

व्याघ्री इव जरा परितर्जयन्ती तिष्ठति, रोगाः च शत्रवः इव देहम् प्रहरन्ति, आयुः भिन्नघटात् अम्भः इव परिस्रवति तथापि, लोकः अहितम् आचरति इति चित्रम् (वर्तते)

Old-age is around threatening like a wild tigress, diseases are striking relentlessly like enemies and age is tickling away fast like the water stored in a cracked pot, even then people continue to do bad things (do not mend their ways). This really is surprising.

व्याघ्री- tigress, जरा- old age & परिजयन्ती- winning, conquering- (परितर्जयन्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of परितर्ज्- to very much threaten, manace- तर्ज्- तर्जति- १ ग. प. प. & १० ग. उ. प. तर्जयति- ते to threaten, manace)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., तिष्ठति, परिस्रवति & आचरति- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्था- to stand, stay १ ग. प. प., परि+ स्रु- to flow out rapidly- (स्रु- स्रवति १ ग. प. प. to flow, pour out) & आ+ चर्- to perform, observe, do -(चर्- चरति- १ ग. प. प. to move, walk), रोगाः & शत्रवः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of रोग- desease, sickness & शत्रु- enemy, adversary, देहम् & अहितम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of देह- body & अहित- bad, harmful- हित- good, pleasing, gratifying- न हित- अहित- नञ् तत्पुरुष स.- (हित- क.भू. धा वि. of हि-हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, please), प्रहरन्ति- in वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+ हृ- to strike badly, to attack forcefully- (हृ- हरति- १ ग. प. प. to take way, rob), आयुः, चित्रम् & अम्भः- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of आयुस्- life, age, चित्रम्- wonder surprising & अम्भस्- water, भिन्नघटात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of भिन्नघटम्- cracked pot, broken vessel- भिन्न- cracked, broken- क. भू. धा. वि. of भिद्- भिनत्ति- भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break, cleave, split, घटम्-pot- भिन्नम् घटम्- भिन्नघटम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., लोकः- people, world- पु. लिं. प. वि. ए. व., च- and, इव- like, similar to, तथापि (तथा +अपि)- even then, then also, इति-thus, namely, so- all अव्यवs

वार्धक्य एकाद्या विजयी वाघिणीसारखे बाजूला उभे आहे, रोग एकाद्या शत्रूसारखे देहावर प्रहार करत आहेत, फुटक्या माठातल्या पाण्याप्रमाणे आयुष्य गळत चालले आहे, तरीसुद्धा असे लोक वाईट कामे करण्यात गुंतले आहेत हे बघून आश्चर्य वाटते.

८६४ २७-०१-२०२१
दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञानमगर्वं क्षमान्वितं शौर्यम्।
वित्तं दानसमेतं दुर्लभमेतच्चतुष्टयम् ॥
पाठभेद : दान = त्याग, चतुष्टयम्= चतुर्भद्रम्

प्रियवाक्सहितम् दानम्, अगर्वम् ज्ञानम्, क्षमान्वितम् शौर्यम्, दानसमेतम् (त्यागसमेतम्) वित्तम् एतद् चतुष्टयम् (चतुर्भद्रम्) दुर्लभम् ) (भवति)।

Charity accompanied by pleasant words, knowledge without arrogance ( with modesty), valour (bravery) with compassion and wealth accompanied generosity to give (to forego) this foursome (a group of four good things) is rare to find.

दानम्-charity, giving, प्रियवाक्सहितम्- accompanied by pleasant words- प्रिय- pleasant, वाक्- (वाच्)- स्त्री. लिं.-words, सहित- adjctv- accompanied or together with- प्रिया वाक्- प्रियवाक्- समा प्रादितत्पुरुष स.& प्रियवाचा सहितम्- प्रियवाक्सहितम्- तृ. तत्पुरुष स, ज्ञानम्- knowledge, intelligence, expertise, अगर्वम्- without arrogance- गर्व- arrogance, pride- न गर्व- अगर्व- नञ् तत्पुरुष स., क्षमान्वितम्- with compassion, forbearance, forgiveness- क्षमा- स्त्री. लिं.- compassion, forbearance, अन्वित- accompanied or together with- क. भू. धा. वि. of अनु +इ- (इ- एति २ ग. प. प. to go), क्षमया अन्वितम्- क्षमान्वितम्- तृ. तत्पुरुष स., शौर्यम्- valour, bravery, वित्तम्- wealth, money, दानसमेतम्- accompanied by charity- दान- charity, समेत- accompanied by, together with- क. भू. धा. वि. of समा +इ- २ ग. प. प.- दानेन समेतम्- तृ. तत्पुरुष स. (त्यागसमेतम्- accompanied by foregoing- त्याग- forsaking- त्यागेन समेतम्- तृ. तत्पुरुष स.), एतद्- this & चतुष्टयम्- foursome, collection of four-(चतुर्- four, स्थ- adjctv- as suffix implies: being, existing- चतुसृणाम् स्थणाम् समाहारः- चतुष्टयम्- द्विगु स.), चतुर्भद्रम्- a group of four auspicious things- भद्रम्- good, auspicious- चतुसृणाम् भद्राणाम् समाहारः- द्विगु स., दुर्लभम् -difficult to get- दुःखेन लभते इति- दुर्लभ- उपपद तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व.

गोड बोलण्यासहित केलेले दान, निगर्वपणासहित ज्ञान, क्षमाशील शौर्य आणि श्रीमंतीबरोबर दानशूरपणा किंवा त्यागवृत्ती या चार गोष्टी दुर्लभ असतात.

दान करणारा ताठरपणाने बोलतो, ज्ञान प्राप्त केलेल्या माणसाला त्याचा गर्व असतो, पराक्रम करणारे क्षमा करत नाहीत आणि श्रीमंत माणसे चिक्कू असतात असे अनुभव नेहमी येतात.

८६५ २८-०१-२०२१
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून् रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम्।
तस्माद् वाचमुषतीमुग्ररूपां धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥

  • महाभारत विदुरनीति ३६-७
    पाठभेद : उग्ररूपां= रूक्षरूपां

इह रूक्षा वाचः पुंसाम् मर्माणि, अस्थीनि, हृदयम् तथा असून् निर्दहन्ति। तस्मात् उषतीम् उग्ररुपाम् वाचम् धर्मारामः नित्यशः वर्जयीत।

In this world, harsh words spoken torment all vital organs, bones, heart as well as very life of the people. That is why chastising violent words should be always avoided by a person, who finds comfort in following prescribed course of conduct (religious beliefs).

रूक्षा & वाचः- स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व. of रूक्ष- adjctv- harsh, rough & वाच्- talk, word, speech, पुंसाम्- पु. लि. ष. वि. ब. व. of पुंस्- human, man, male, मर्माणि & अस्थीनि- न. लि. द्वि. वि. ए. व. of मर्मन्- a vital part of the body, any vulnerable part & अस्थि- bone, हृदयम्- न. लि. द्वि. वि. ए. व. of हृदय- heart, असून्- पु. लि. द्वि. वि. ब. व. of असु- vital breath of life, life, निर्दहन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of निस्+दह्- torment, burn completely- (दह्- दहति १ ग. प. प. to burn), तस्मात्- therefore- पु/न. लि. पं. वि. ए. व. of तद्- that, उषतीम्, उग्ररुपाम् & वाचम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of उषती- chastising, burning- (उषत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. उष्- ओषति १ ग. प. प. to burn chastise), उग्ररूपा- of violent or frightful nature- उग्र- violent, frightful- रूप- form, figure, appearance- उग्रम् रूपम्- उग्ररूपम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & वाच्- word, speech, धर्मारामः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of धर्म- prescribed course of conduct, religion आराम- delight, pleasure- धर्मे आरामः यस्य सः- धर्मारामः, वर्जयीत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वृज्- वर्जयते-१० ग. आ. प. to shun avoid, abstain from- (वृज्- वर्जति १ ग. प. प. & १० ग. उ. प.), इह-here, in this world, place, तथा-and, also, नित्यशः (नित्यशस्)- constantly, always-all अव्यय

इथे कठोर बोलण्याचा परिणाम हृदय, अस्थी वगैरे सर्व मर्मांवर होऊन जिवावर होतो. म्हणून धर्मनिष्ठ माणसाने कठोर बोलणे टाळावे.

८६६ २९-०१-२०२१
विद्वत्त्वं दक्षता शीलं सङ्कान्तिरनुशीलनम्।
शिक्षकस्य गुणाः सप्त सचेतस्त्वं प्रसन्नता॥

विद्वत्त्वम्, दक्षता, शीलम्, सङ्कान्तिः, अनुशीलनम्, सचेतस्त्वम् (तथा) प्रसन्नता (एते) शिक्षकस्य सप्त गुणाः (भवन्ति) ।

Scholarship, consciousness, character, power of imparting (one’s knowledge to another), constant pursuit, competence, and pleasing nature, these are seven essential qualities of a teacher.

विद्वत्त्वम्- knowledge, scholarship- विद्वस्- wise, learned, scholar- (विद्वान्-पु. लिं., विदुषी-स्त्री. लि. & विद्वत्-न. लिं.)- त्व- suffix implies possession, quality, अनुशीलनम्- constant pursuit, study, assiduous application, सचेतस्त्वम्- constant consciousness- चेतस्- न. लि.- consciousness, thinking- सह चेतसः- सचेतस्- सहबहुव्रीही स.- त्व- see above & , शीलम्- character, behaviour- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., दक्षता- competence, expertise, attentiveness- दक्ष- competent, expert, attentive, ता- suffix implies quality, nature, सङ्कान्तिः- going together, union, power of imparting (one’s knowledge to another) & प्रसन्नता- pleasing nature- प्रसन्न- delighted, pure, transparent- क. भू. धा. वि. of प्र+ सद्- to be pleased, pure, brighten up- (सद्- सीदति- १ ग. प. प. to lie down, perish, dwell), ता- see above- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., शिक्षकस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of शिक्षक- teacher, instructor (also means ‘learner’- शिक्ष्- १ ग. आ. प. to learn, study), सप्त & गुणाः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सप्तन्- seven & गुण- quality, virtue

विद्वत्ता, सावधपणा (दक्षता), शील, शिकवण्याची हातोटी, चिकाटी, चैतन्य आणि प्रसन्नता (हसतमुख असणे) हे सात गुण चांगल्या शिक्षकामध्ये असावेत.

विद्वत्ता, दक्षता, शील, विद्यादान प्रवीणता।
प्रसन्नतेनं, सातत्ये, चैतन्ये, भूषतो गुरू ॥ – अनुष्टुप्‌

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०१२९

८६७ ३०-०१-२०२१
अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया।
चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥

येन, ज्ञानाञ्जन-शलाकया अज्ञान-तिमिरान्धस्य, चक्षुः उन्मीलितम् तस्मै श्रीगुरवे नमः।

Salutations to that outstanding (great) teacher (elder, senior), who has opened (my) eyes blinded by the darkness of ignorance by a collyrium stick of of knowledge.

येन- by whom- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद्- who, ज्ञानाञ्जनशलाकया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of ज्ञानाञ्जनशलाका- collyrium stick in a form of knowledge- ज्ञान- न. लिं.- knowledge, learning, understanding, अञ्जन- न. लिं.- collyrium- (काजल- in Hindi), शलाका- स्त्री. लिं.- stick -ज्ञानम् इव अञ्जनम्- ज्ञानाञ्जनम्- उपमानपूर्वपद कर्मधारय स.- ज्ञानाञ्जनस्य शलाका- ज्ञानाञ्जनशलाका- ष. तत्पुरुष स., अज्ञानतिमिरान्धस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of अज्ञानतिमिरान्ध- blind with darkness of ignorance- न. ज्ञानम्- अज्ञानम्- ignorance, lack of knowledge or understanding- नञ् तत्पुरुष स., तिमिर- न. लिं.- darkness, blindness, अन्ध- blind, devoid of sight, अज्ञानम् इव तिमिरम्- अज्ञानतिमिरम्- उपमानपूर्वपद कर्मधारय स.- अज्ञानतिमिरेण अन्धः- अज्ञानतिमिरान्धः- तृ. तत्पुरुष स., चक्षुः (चक्षुस्)- न. लिं.- eye, sight & उन्मीलितम्- opened, unfolded- उन्मीलित- क. भू. धा. वि. of उद्+ मील्- to open, unfold -(मील्- मीलति १ ग. प. प. to close, to wink), तस्मै & श्रीगुरवे- पु. लिं. च. वि. ए. व. of तद्- & श्रीगुरु- great or noble teacher- श्री- the marks or insignia of greatness, गुरु- teacher, elder, father- श्रीः गुरुः- श्रीगुरुः- समा. प्रादितत्पुरुष स., नमः- (नमस्)- अव्यय- salutation, a bow,

अज्ञानाच्या अंधारामुळे अंध झालेल्या (माझ्या) डोळ्यात ज्ञानाचे अंजन घालून (अंजनाच्या काडीने) माझे डोळे उघडणाऱ्या गुरूला माझा नमस्कार असो.

नरेंद्र गोळे
अज्ञाने अंध झालेले, ज्ञानांजन भरूनिया।

उघडी जो चक्षू माझे, वंदितो गुरूला अशा

८६८ ३१-१-२०२१
गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् ।
इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥
-महाभारत विदुरनीति३५.७२, स्कन्दपुराण १५९.८

गुरुः आत्मवताम् शास्ता (भवति), राजा दुरात्मनाम् शास्ता (भवति) (तथा) वैवस्वतः यमः इह प्रच्छन्नपापानाम् शास्ता (भवति)।

Teacher or elder is the disciplinary authority for self-possessed people. King or Ruler is the disciplinary authority for evil-doers and for the people, whose evil deeds are not known to the world here, get their punishment (in the other world) from the Lord of Death Yama, the son of Sun God.

गुरुः- teacher, elder, father, राजा- (राजन्)- king, ruler, वैवस्वतः- son of Sun (विवस्वत्)- God, यमः – God of Death & शास्ता- (शास्तृ)- teacher, ruler, chastiser,- all in- पु. लि. प्र. वि. ए. व., आत्मवताम्, दुरात्मनाम् & प्रच्छन्नपापानाम्- पु. लि. ष. वि. ब. व. of आत्मवत्- self-possessed, prudent, wise, one who has control over his senses, आत्मन्- पु. लि.- self, soul, one self, वत्- adjctv- suffix implies possession, control, दुरात्मन् (दुर्+ आत्मन्)- wicked or bad person- दुर्- अव्यय- bad, wicked, deplorable- दुरितम् आत्मन् यस्य सः- दुरात्मन् -बहुव्रीही स. & प्रच्छन्नपाप- one whose evil deeds are not known- प्रच्छन्न- hidden, concealed well, unknown- क. भू. धा. वि. of प्र+ छद्- to hide fully, conceal well -(छद्- छदति- ते & छादयति-ते- to conceal, hide), पाप- sin, wicked act- प्रच्छन्नम् पापम् यस्य सः- प्रच्छन्नपापः- बहुव्रीही स., इह- here, in this world- अव्यय

आत्मकेंद्रित (अहंकारी) माणसाला गुरु वठणीवर आणतो, गुन्हेगारांना राजा शासन करतो, इथे (या जगात) लपूनछपून (प्रच्छन्न) केलेल्या पापांना सूर्याचा पुत्र यमराज दंड करतो.

८६९ ०१-०२-२०२१
अल्पं किञ्चिच्छ्रियं प्राप्य नीचो गर्वायते लघुः।
पद्मपत्रतले भेको मन्यते दण्डधारिणम् ॥

नीचः, लघुः, किञ्चित् अल्पम् श्रियम् प्राप्य गर्वायते। पद्मपत्रतले (स्थितः) भेकः (स्वयम्) दण्डधारिणम् मन्यते।

A mean and small person becomes arrogant when he is able to get very little bit of wealth. (Just like) A frog resting under a lotus leaf thinks himself to be a holder of a sceptre of King or a Mendicant (having authority of a king or a mendicant)

नीचः- small, worthless, base, लघुः- little, small, feeble & भेकः- a frog- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., किञ्चित् (किम्+ चित्)- some, little & अल्पम्- small, little- both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., श्रियम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of श्री- wealth, money, प्राप्य- on getting, after receiving- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of प्र+ आप्- to get, receive- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get), गर्वायते- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of गर्व्- to get arrogant, become proud- (गर्व्- गर्वति १ ग. प. प. to be proud, haughty), पद्मपत्रतले- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of पद्मपत्रतल- under a lotus leaf- पद्म- न. लिं- lotus, पत्र- न. लिं- leaf, तल- under, below, base- पद्मस्य पत्रम्- पद्मपत्रम् & पद्मपत्रस्य तलम्- पद्मपत्रतलम्- both ष. तत्पुरुष स., दण्डधारिणम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दण्डधारिन्- holder of the staff- दण्डः/दण्डम्- पु/न. लिं.- stick, staff, sceptre of a King or a Mendicant (Sanyasin), धारिन्- holder, bearer- यः दण्डम् धारयति सः – दण्डधारिन्- बहुव्रीही स., मन्यते- considers, thinks- वर्त. तृ. पु. ए. व. of मन्- ४ ग. आ. प. to think, believe

क्षुद्र आणि नीच माणसाला लहानशा प्राप्तीनेही लगेच गर्व चढतो. कमळाच्या पानाखाली बसलेल्या बेडकाला आपण मोठे छत्रपती (दंडधारी) असल्यासारखे वाटते.

८७० ०२-०२-२०२१
विद्यैव व्यसनं भवेद् भुवि नृणां ज्ञानं सुवर्णं भवेद्
ग्रन्थस्याध्ययनं भवेद् दिविषदामर्चा च सत्यं तपः।
शीलं रत्नमिहास्तु शम्भुपदयोर्ध्यानं च चिन्तामणि-
र्भाषा भूषणमस्तु सज्जनगृहे वासोsस्तु नाकस्थितिः ॥

नृणाम् भुवि, विद्या एव व्यसनम् भवेद्, ज्ञानम् सुवर्णम् भवेद्, ग्रन्थस्य अध्ययनम् च दिविषदाम् अर्चा भवेद्, सत्यम् तपः (भवेद्)। इह शीलम् रत्नम् अस्तु, शम्भुपदयोः ध्यानम् च चिन्तामणिः (अस्तु), भाषा भूषणम् अस्तु, सज्जनगृहे वासः नाकस्थितिः अस्तु।

For people, let the process of learning be their addiction, let the knowledge be the gold treasure, study of books be the regular worship of Gods and the practicing truth be the the penance. In this world let the good character be the valued jewel and meditation on holy feet of Shiva be the gem that grants all desired objects. Let the (good) speech be their decoration and staying in the company of noble people be their heavenly experience.

नृणाम् & दिविषदाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of नृ- man, a person & दिविषद्- inhabitant of heaven, God- दिव्- स्त्री. लिं- heaven, sky- दिवि इष्यति इति- दिविषद्- स. तत्पुरुष स., भुवि- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of भू- earth, world, विद्या- knowledge, education, अर्चा- worship, adoration & भाषा- speech, language, talk- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., व्यसनम्- addiction, passion, ज्ञानम्- expertise, knowledge, सुवर्णम्- gold, अध्ययनम्- study, reading, learning, सत्यम्- truth, तपः (तपस्)- penance, religious austerity, शीलम्- character, behaviour, रत्नम्- jewel, precious stone, ध्यानम्- meditation, thinking, भूषणम्- ornament, decoration- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., भवेद्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist, ग्रन्थस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of ग्रन्थ- literary composition, treatise, अस्तु- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of- अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, शम्भुपदयोः- पु. लिं. ष. वि. द्वि. व. of शम्भुपद- foot of Shiva- शम्भु- Shiva, पद- पु/न. लिं- foot, शम्भोः पदम्- शम्भुपदम्- ष. तत्पुरुष स., चिन्तामणिः- a fabulous gem supposed to yield all desires & वासः- stay- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सज्जनगृहे- न. लिं. स. वि. ए. व. of सज्जनगृह- house of a noble person- सत्- noble, good, जन- person, गृह- house abode- सत् जनः- सज्जनः समा. प्रादितत्पुरुष स. & सज्जनस्य गृहम्- सज्जनगृहम्- ष. तत्पुरुष स., नाकस्थितिः – heavenly situation- नाक- heaven, sky, स्थितिः- situation, condition- नाकः इव स्थितिः- नाकस्थितिः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., एव- alone, just, only, च- and, इह- here, in this world-all अव्ययs

या जगातल्या लोकांना विद्येचे व्यसन लागू दे, इथे ज्ञान हेच सोने होऊ दे, ग्रंथांचे अध्ययन हीच उपासना होऊ दे, सत्य हेच तप होऊ दे, शील हे रत्न असू दे आणि सज्जनांच्या घरी राहणे हे स्वर्गसुख असू दे.

८७१ ०३-०२-२०२१
आदित्यस्योदयस्तात ताम्बूलं भारती कथा।
इष्टा भार्या सुमित्रञ्च अपूर्वाणि दिने दिने ॥

तात, आदित्यस्य उदयः ताम्बूलम्, भारती कथा, इष्टा भार्या (तथा) सुमित्रम् च दिने दिने अपूर्वाणि (भवन्ति)

My Dear, rising of the Sun, combination of betel-leaf, areca-nut and other ingredients (पान बीडा), story of Mahabharat, a desirable loving wife and a good friend remain extraordinary (fresh and new) every day.

तात- a term of affection usually applied to children, pupils, junior- पु. लिं. सं. वि. ए. व., आदित्यस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आदित्य- Sun, उदयः- rising, appearance- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., ताम्बूलम्- combination of betel-leaf, areca-nut and other ingredients ( पान बीडा) & सुमित्रम्- a good friend- मित्रम्- न. लिं- friend- सुभगम् मित्रम्- सुमित्रम्- समा. प्रादितत्पुरुष स.- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., भारती- belonging to Bharat (Mahabharat), कथा- story, इष्टा- desirable, wanted, loving- (इष्ट- क. भू. धा. वि. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to desire, to be wanted, भार्या- wife- all-in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., दिने- न. लिं. स. वि. ए. व. of दिनम्-day, दिने दिने- everyday, अपूर्वाणि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of अपूर्व- not preceded, not having existed before, extraordinary- पूर्व- that existed before, earlier- न पूर्वम्- अपूर्वम्- नञ् तत्पुरुष स., च- and

अरे बाबा, सूर्योदय, विडा, महाभारताची कथा, इष्ट पत्नी आणि चांगला मित्र यांची अपूर्वाई दिवसेंदिवस (टिकून) असते, ती कधीच कमी होत नाही.

८७२ ०४-०२-२०२१
श्रेयांसि बहुविघ्नानि भवन्ति महतामपि ।
अश्रेयसि प्रवृत्तानां दूरं यान्ति विनायकाः ॥

महताम् अपि श्रेयांसि बहुविघ्नानि भवन्ति। अश्रेयसि प्रवृत्तानाम् विनायकाः (अपि) दूरम् यान्ति।

While performing virtuous deeds there are numerous hurdles, even for great people. (But) for those involved in disgraceful deed, even the obstacles run away.

महताम् & प्रवृत्तानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महत्- great, noble, virtuous & प्रवृत्त- involved, engaged- (क. भू. धा. वि. of प्र +वृत्- to be involved, engaged- वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be), श्रेयांसि & बहुविघ्नानि- both in न. लिं. प्र. वि. ब. व. of श्रेयस्- adjectv- superior, most excellent, virtuous & बहुविघ्नम्- many hurdle, numerous obstacle- बहु- adjctv- many, numerous विघ्नम्- impediment, hurdle, obstacle -बहु विघ्नम्- बहुविघ्नम्- समा. प्रादि तत्पुरुष स., अश्रेयसि- न. लिं. स. वि. ए. व. of अश्रेयस्- bad, disgraceful, unworthy- न श्रेयस्- अश्रेयस्- नञ् तत्पुरुष स., भवन्ति & यान्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist, to occur & या- याति २ ग. प. प. to go, proceed, विनायकाः- – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of विनायक- impediment, hurdle, obstacle, दूरम्- to a distance, far away, अपि- अव्यय- also, even

महान लोकांनासुद्धा चांगली कामे करण्यात खूप अडथळे येतात, पण वाईट कामे करणाऱ्यांच्या मार्गातले अडथळे मात्र दूर होत जातात.

८७३ ०५-०२-२०२१

शिष्यश्चेदिह बुद्धिमान् प्रतिभया यक्तश्च तर्के पटु-
र्नेर्ष्यां सन्दधतां कदापि गुरवस्तस्मै विशिष्टात्मने।
प्रोत्साह्यस्तरुणो दिगन्तगमने कीर्त्यर्जने साधने
साध्यं यन्न गुरोः स साधयति चेच्छिष्यो यशस्तद्गुरोः॥

शिष्यः चद् इह बुद्धिमान्, प्रतिभया यक्तः तर्के पटुः च, तस्मै विशिष्टात्मने गुरवः कदापि ईर्ष्याम् न सन्दधताम्।
(सः) तरुणः दिगन्तगमने, कीर्त्यर्जने साधने (गुरुभिः) प्रोत्साह्यः (भवति)। सः शिष्यः, यद् गुरोः न साध्यम् (तद्), साधयति चेद्, तद् गुरोः यशः (भवति)।

If the disciple or learner here is intelligent, endowed with talent and well versed in logical reasoning, towards that extraordinary person, teachers (elders/ mentors/ father) should never hold any jealousy. That young man should be encouraged for visiting far off places, to accomplish his goals and to earn fame. That pupil, when he accomplishes things, which could not be achieved by the teacher, that indeed is success of the teacher.

शिष्यः- pupil, disciple, बुद्धिमान् (बुद्धिमत्)- endowed with understanding, intelligent, तरुणः- youth, young man, यक्तः- endowed with, possessing -(यक्त- क. भू. धा. वि. of युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to endow with, to harness), पटुः- expert, well versed, proficient, सः (तद्)- he & प्रोत्साह्यः- to be encouraged- प्रयोजक कर्मणि वि. धा. सा. वि. of प्र+ उद्+ सह्- सहायति- ते- (सह्- सहते- १ ग. प. प. to bear, allow)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रतिभया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of प्रतिभा- talent, intelligence, तस्मै & विशिष्टात्मने- in पु. लिं. च. वि. ए. व. of तद्-he & विशिष्टात्मन्- extraordinary person, unique man- विशिष्ट- unique, extraordinary, distinguished- (विशिष्ट- क. भू. धा. वि. of वि+ शिष्- to surpass, exceed- शिष्- शेषति १ ग. प. प. to remain, spare), आत्मन्- self, soul, विशिष्टः आत्मा यस्य सः- विशिष्टत्मन्- बहुव्रीही स., दिगन्तगमने, कीर्त्यर्जने, साधने & तर्के- स. वि. ए. व. of- दिगन्तगमन- going to the end of the globe- दिग्- न. लिं- cardinal point, direction- (दिश्- स्त्री. लिं.)- अन्त-end- दिगः अन्तम्- दिगन्तम्- end of the horizon, far far off- ष. तत्पुरुष स., गमन- going, दिगन्ते गमनम्- दिगन्तगमनम्- स. तत्पुरुष स., कीर्त्यर्जन- earning of fame, glory- कीर्तिः- स्त्री. लिं.- fame, glory, अर्जन- acquisition, getting- कीर्तेः अर्जनम्- कीर्त्यर्जन -ष. तत्पुरुष स., साधन- accomplishing, performance & तर्क- logic, abstract reasoning, गुरवः – प्र. वि. ब. व. & गुरोः- ष. वि. ए. व. of गुरु- पु. लिं.- teacher, elder, father, ईर्ष्याम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of ईर्ष्या- envy, jealousy, सन्दधताम्- आज्ञार्थ तृ. पु. ब. व. of सं+ धा- to hold out against, cause, यशः (यशस्)- न. लिं- success, fame, glory, यद्-which, what, तद् कदापि- never- all अव्ययs

जर शिष्य बुद्धिमान, प्रतिभावंत आणि तर्कसंगत विचार मांडणारा असेल तर गुरूने अशा असामान्य शिष्याचा मत्सर करू नये. त्या तरुणाला क्षितिजाच्या कडेपर्यंत कुठेही जाण्यास आणि आपली ध्येये गाठून कीर्ती संपादन करण्यास प्रोत्साहन द्यावे, जे गुरूला शक्य झाले नाही ते शिष्याने मिळवणे यातच त्या गुरूचे यश आहे.

८७४ ६-०२-२०२१
अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः॥
रामायण युध्द. का. स.८३ श्लो. ३२
पाठभेद : संवृत्तेभ्यः= संभृतेभ्यः

अर्थेभ्यः ततः ततः संवृत्तेभ्यः (संभृतेभ्यः) (तथा) विवृद्धेभ्यः हि, पर्वतेभ्यः आपगाः इव सर्वाः क्रियाः प्रवर्तन्ते

By collection of wealth from all feasible resources and indeed, by constant development of the same, like streams originating from a mountain, it is possible to accomplish all projects (works), undertaken.

अर्थेभ्यः, संवृत्तेभ्यः, संभृतेभ्यः, पर्वतेभ्यः & विवृद्धेभ्यः- all in तृ. वि. ब. व. of अर्थ- wealth, money, संवृत्त- furnished, collected, accomplished- क. भू. धा. वि. of सं+ वृत्- to furnish, collect- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to become, to be), संभृत- brought together, collected- क. भू. धा. वि. of सं+ भृ- to collect, make ready, place together- (भृ- भरति-ते १ ग. उ. प. & बिभर्ति- बिभृते ३ ग. उ. प. to bear, support), पर्वत- mountain, hill & विवृद्ध- developed, augmented- क. भू. धा. वि. of वि+ वृध्- to develop, augment- (वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase), आपगाः सर्वाः & क्रियाः- स्त्री. लि. प्र. वि. ब. व. of आपगा- river, stream -(आपस्- न. लिं.- water- आपांसि गमयति इति- आपगा- उपपद तत्पुरुष स., सर्व- adjctv- all, entire & क्रिया- action, deed, work, प्रवर्तन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. प्र+ वृत्- get accomplished, happen- (वृत्- see above), ततः (ततस्)- from that, then, thereupon & ततः ततः- here and there, to and fro, इव- like, similar to, हि- indeed, surely- all अव्ययs,

डोंगरावरून निघणाऱ्या प्रवाहांप्रमाणे या त्या (निरनिराळ्या) स्रोतांपासून मिळालेले द्रव्य एकत्र गोळा करून वाढवत नेले तर आपली सगळी कामे होतात.

नरेंद्र गोळे
पर्वतातून येणार्‍या, प्रवाहा सारखे सदा।

जे लाभे द्रव्य ते घ्यावे, त्यानेच कार्य साधते॥ – अनुष्टुप्‌

८७५ ७-०२-२०२१
विद्वद्भिर्न कदापि राजसविधे श्रीमन्निवासेsथवा
स्थातव्यं स्वशिरोवनम्य कृतकं कुर्वद्भिरीषत्स्मितम्
विद्याया अवमानना खलु गिरां देव्या अवज्ञा तथा
यद्वैधेयजनाश्रये स्वकवलं सम्पादयेत्पण्डितः॥

विद्वद्भिः, राजसविधे अथवा श्रीमन्निवासे, स्वशिरः अवनम्य, कृतकम् ईषत्स्मितम् कुर्वद्भिः न कदापि स्थातव्यम्। तथा पण्डितः यद् वैधेयजनाश्रये स्वकवलम् सम्पादयेत् (तद्) विद्यायाः अवमानना खलु गिराम् देव्याः अवज्ञा (भवति)

Scholars should never stand with their head bowed and with a false smile on their face in the Royal court or in the mansions of wealthy people. If, a scholar earns his livelihood in this submissive manner, from foolish people, that is an insult to his scholarship and also disrespect to the Goddess of Knowledge

विद्वद्भिः & कुर्वद्भिः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of विद्वस्- learned, scholar, wise & कुर्वत्- doing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of कृ-करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. प. to do, राजसविधे, श्रीमन्निवासे & वैधेयजनाश्रये- all in स. वि. ए. व. of -राजसविध- royal presence- राजन्-king, सविधम्- presence, proximity- राज्ञः सविधम्- राजसविधम्, श्रीमन्निवास- wealthy person’s house- श्रीमत्- wealthy, rich, resourceful, निवास- house, abode- श्रीमतः निवासः- श्रीमन्निवास- both ष. तत्पुरुष स. & वैधेयजनाश्रय- under protection of foolish people- वैधेय- adjctv- fool, idiot, silly, जन-people, आश्रय- protection, dependence- वैधेयः जनः- वैधेयजनः- समा. प्रादितत्पुरुष स. & वैधेयजनस्य आश्रयः- वैधेयजनाश्रय- ष. तत्पुरुष स., स्वशिरः- one’s own head- स्व- one’s own, शिरस्- न. लिं- head- स्वस्य शिरः- स्वशिरः- ष. तत्पुरुष स. & पण्डितः- scholar, learned man- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अवनम्य- by bowing- पू. का. वा. धा. सा. ल्यबन्त अव्यय of अव+ नम्- to stoop, bow down- (नम्- नमति- १ ग. प. प. to bow), कृतकम्, ईषत्स्मितम् & स्वकवलम् – all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कृतक- false, artificial, ईषत्स्मित- smiling little- ईषत्- अव्यय- little, slight, स्मित- smile- क. भू. धा. वि. of स्मि- स्मयते १ ग. आ. प. to smile- स्मितम् ईषत्कृत्य- ईषत्स्मितम्- अव्ययीभाव स. & स्वकवलम्- one’s own food, living- स्व- one’s own, कवलम्- food, स्वस्य कवलम्- स्वकवलम्- ष. तत्पुरुष स., स्थातव्यम्- to remain, to be staying- स्थातव्य- also स्थानीय & स्थेय- भावे विध्यर्थ धा. सा. वि. of स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand, सम्पादयेत्- प्रयोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of सं+पद्- सम्पादयति- ते- to earn- (पद्-पद्यते ४ ग. आ. प. to get, reach) विद्यायाः, गिराम् & देव्याः- all in स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of विद्या- knowledge, education, गिर्- speech, words, language & देवी- goddess, अवज्ञा & अवमानना- disrespect, insult- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अथवा-or, and, खलु- indeed, surely, न- no, not, कदा- when, अपि- also, even- कदा+ अपि- कदापि- sometimes, न कदापि-never, यद्- if, in case, तथा- by that, like that- अव्ययs

विद्वानाने कधीही राजाच्या किंवा श्रीमंताच्या समोर डोके (मान) खाली करून आणि खोटे हंसू तोंडावर आणून उभे राहू नये. जर पंडित आपला उदरनिर्वाह असा मूर्खांच्या आश्रयाने चालवत असेल तर तो विद्येचा आणि (सरस्वतीचा) विद्येच्या देवीचा अपमान आहे.

राजाच्या पुढती, घरात धनवंताच्या न व्हावे नत
खोटे हासु नये, कधी वसु नये, होऊन राजांकित ।
विज्ञाने उपजीविका करु नये होऊन मिंधे कधी
विद्येचा अपमान तो ठरतसे, औद्धत्य देवीप्रती ॥ – शार्दूलविक्रीडित

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०२०७

८७६ ०८-०२-२०२१
आकाशे विहगाश्चरन्ति बहवः सर्वे समाना न ते
किं काका विनतासुतेन तुलनामर्हन्ति पक्षित्वतः।
एकस्यास्ति गतिः पयोदसरणौ देवाश्रितायां भृशं
भूमौ विक्षतदेहमांसशकलेभ्योsन्ये रणं कुर्वते ॥

आकाशे बहवः विहगाः चरन्ति, ते सर्वे न समानाः (सन्ति)। किम् काकाः विनतासुतेन पक्षित्वतः तुलनाम् अर्हन्ति? एकस्य देवाश्रितायाम् पयोदसरणौ भृशम् गतिः अस्ति। अन्ये भूमौ विक्षतदेहमांसशकलेभ्यः रणम् कुर्वते।

In the sky there are plenty of birds flying about but do the crows deserve a comparison with celestial Garuda. For the one, it is exceedingly moving about amidst range of clouds around the abodes of celestial beings and for the others, it it is fighting on earth over pieces flesh of torn bodyparts

आकाशे- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of आकाश- sky, बहवः, विहगाः, समानाः, काकाः, ते, सर्वे, अन्ये & कुर्वते- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of बहु- adjctv- many, plenty, lot, विहग- bird- विहायस्- पु. लिं.- sky- विहायसि गच्छति इति- विहगः उपपद तत्पुरुष स., समान- adjctv- same, equal, similar, काक- crow, ते- they- (तद्- he), सर्व- all, entire, अन्य- adjctv- other, different, another & कुर्वत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, चरन्ति & अर्हन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of चर्- चरति १ ग. प. प. to walk, move, roam & अर्ह् – अर्हति- १ ग. प. प. to deserve, merit, विनतासुतेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of विनतासुत- son of Vinata, celestial bird Garuda- विनता- wife of Kashyap-rushi- विनतायाः सुतः -विनतासुतः- ष. तत्पुरुष स., पक्षित्वतः- ष. वि. ए. व. of पक्षित्वत्- quality of fine bird- पक्षिन्- bird, त्वत्- suffix implies quality, तुलनाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तुलना- comparison, rating, एकस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of एक- one, single, देवाश्रितायाम्, पयोदसरणौ & भूमौ – स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of देवाश्रिता- inhabited by Gods- देव- God, आश्रित- inhabited, dependent- क. भू. ध. वि. of आ+ श्रि- to seek refuge, inhabit- (श्रि- श्रयति- ते १ ग. उ. प. to go to, resort to)- देवैः आश्रिता- देवाश्रिता- तृ. तत्पुरुष स., पयोदसरणि- course of clouds- पयोद- cloud- पयस्- न. लिं. -water- पयः ददाति इति -पयोदः – उपपद तत्पुरुष स., सरणिः-स्त्री. लिं.- course, line & पयोदानाम् सरणिः- पयोदसरणिः- ष. तत्पुरुष स. & भू- earth, land, गतिः – movement, course- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विक्षतदेहमांसशकलेभ्यः -च. वि. ब. व. of विक्षतदेहमांसशकल- piece of flesh of torn off body- विक्षत- torn, cut off- क. भू. ध. वि. of वि+ क्षण्- क्षणोति- क्षणुते ८ ग. उ. प. to break to pieces, tear, देह- body, मांस- flesh, शकल- piece, part- विक्षतम् देहम्- विक्षतदेहम्- समा. प्रादितत्पुरुष स., विक्षतदेहस्य मांसम्- विक्षतदेहमांसम् & विक्षतदेहमांसस्य शकलम्- विक्षतदेहमांसशकलम्- both- ष. तत्पुरुष स., रणम्- fighting, quarrelling -न. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, भृशम्- exceedingly, very much, न- no, किम्- particle of interrogation- why- all अव्ययs

आकाशात उडणारे अनेक पक्षी असात, पण ते सगळे सारखे नसतात. कावळा आणि विनतेचा पुत्र गरुडपक्षी यांची तुलनाच होऊ शकत नाही. एक (गरुड) अतीशय वेगाने ढगांवरून उड्डाण करून देवलोकांपर्यंत (स्वर्गापर्यंत) भरारी मारतो तर दुसरा (कावळा) मढ्याच्या मांसाच्या तुकड्यासाठी लढाई करत असतो.
यावर कुठे इंद्राचा ऐरावत आणि कुठे शामभटाची तट्टाणी अशी एक म्हण आहे.

नरेंद्र गोळे
आकाशी उडती अनेक खग जे, सारे न ते सारखे
पक्षीत्वात न कावळा तुळतसे, त्या वैनतेयासवे ।
एका थोर गती ढगावरुनिया, स्वर्गाकडे नेत जी

मांसार्थे जमिनीवरीच दुसर्‍याला भांडणे ही गती ॥ – शार्दूलविक्रीडित

८७७ ०९-०२-२०२१
यस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु।
तस्य ज्ञानेन मोक्षेण किं जटाभस्मलेपनैः ॥
-चाणक्यनीतिदर्पण अ-१५ श्लो. १

यस्य चित्तम् सर्वजन्तुषु कृपया द्रवीभूतम् (भवति) तस्य ज्ञानेन, मोक्षेण ( तथा) जटाभस्मलेपनैः किं (प्रयोजनम् अस्ति)?

One whose heart melts with compassion for all living beings, for him, what use is any other knowledge, salvation or ascetic’s robes with matted hair and anointment of holy ash over the body.

यस्य- whose & तस्य- his, to him पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्-who & तद्- he, चित्तम्- mind, heart & द्रवीभूतम्- got melt down, got softened- (द्रव- fluid, wet, oozing- द्रवीभू- to be melted -as with pity- द्रवीभूत- क. भू. धा. वि. of द्रवीभू- भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist)- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., सर्वजन्तुषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of सर्वजन्तु- entire living beings- सर्व- all, entire & जन्तु- living being, creature, सर्वः जन्तुः -सर्वजन्तुः- समा. प्रादितत्पुरुष स., कृपया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of कृपा- compassion, pity, tenderness, ज्ञानेन & मोक्षेण- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of ज्ञान- & मोक्ष- salvation, deliverance, emancipation, जटाभस्मलेपनैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of जटाभस्मलेपन- matted hair and anointment of holy ash over the body- जटा- matted hair, भस्म- holy ash, लेपन- anointment- भस्मस्य लेपनम्- भस्मलेपनम्- ष. तत्पुरुष स. & जटा च भस्मलेपनम् च- जटाभस्मलेपनम्-द्वंद्व स., किम्- a particle of interrogation- what use, what purpose

ज्या माणसाचे काळीज (चित्त) सर्व प्राण्यांसाठी करुणेने विरघळते (पाघळते) अशा (दयाळू) माणसाला जटा वाढवून आणि अंगाला भस्म लावून ज्ञानाची किंवा मोक्षाची ( प्राप्ती करून घेण्याची) काय गरज आहे?

८७८ १०-०२-२०२१
हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम्।
सुहृदश्च परित्यागस्त्रयो दोषाः क्षयावहाः॥

  • महाभारत विदुरनीति ७०.१

परस्वानाम् हरणम्, परदाराभिमर्शनम् च सुहृदः च परित्यागः त्रयः दोषाः क्षयावहाः (भवन्ति)

Usurping the property of others, outraging the modesty of another person’s wife and deserting of a good friend are three leading to destruction

परस्वानाम्- न. लिं. ष. वि. ब. व. of परस्वम्- another’s property, हरणम्- usurping, stealing- (हृ- हरति १ ग. प. प. to take away, steal), परदाराभिमर्शनम्- adultery- पर- adjctv- other, another, दारा- wife, अभिमर्शनम्- assault, outraging- परस्य दारा- परदारा & परदाराणाम् अभिमर्शनम्- परदाराभिमर्शनम्- outraging modesty of the other’s wife- both- ष. तत्पुरुष स.- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., सुहृदः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of सुहृद्- having a kind heart, a friend- सुभगः हृद् यस्य सः- सुहृद्- बहुव्रीही स., परित्यागः- leaving, deserting- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., त्रयः दोषाः & क्षयावहाः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of त्रि- three, दोष- sin, fault, wrong deed, & क्षयावह- destructive, ruining- क्षय- loss, decay, ruin, वह- carrying- क्षयाय वहति इति- क्षयावह- उपपद तत्पुरुष स.

परक्याच्या संपत्तीचे हरण करणे, परस्त्रीचा विनयभंग करणे आणि आपल्या हितचिंतकांचा (सुहृदांचा) त्याग करणे या वाईट गोष्टींनी (दोषांनी) विनाश होतो.

अपहार धनाचा वा परस्त्री भोगणे असो।

मित्रत्यागहि निश्चीत र्‍हासकारकची असे॥ – अनुष्टुप्‌

८७९ ११-०२-२०२१
हंसो विभाति नलिनीदलपुञ्जमध्ये
सिंहो विभाति गिरिगह्वरकन्दरासु।
जात्यो विभाति तुरगो रणयुद्धमध्ये
विद्वान्विभाति पुरुषेषु विचक्षणेषु॥

हंसः नलिनी-दल-पुञ्ज-मध्ये विभाति, सिंहः गिरि-गह्वर-कन्दरासु विभाति, जात्यः तुरगः रण-युद्ध-मध्ये विभाति (तथा) विद्वान् विचक्षणेषु पुरुषेषु विभाति।

A swan looks splendid in well-blossomed lotus-pond, a lion looks majestic in the mountains, caves and valleys, a well- bred horse gives outstanding performance in rattling war and a scholar is well appreciated among the company of learned people.

हंसः- swan, सिंहः- lion, जात्यः- well-bred, well-born- (जात- born, produced- क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be born, produced & जाति- production, race, breed), तुरगः- horse, विद्वान् (विद्वस्)- learned man, wise, scholar- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., नलिनीदलपुञ्जमध्ये & रणयुद्धमध्ये- स. वि. ए. व. of नलिनीदलपुञ्जमध्य- amidst multitudes of lotus flowers- नलिनी- lotus, दल- petal, blade, heap, quantity, multitude, पुञ्ज- heap, quantity, multitude, मध्य- amidst, among, in the company of- नलिन्याः दलम्- नलिनीदलम्- नलिनीदलानाम् पुञ्जम्- नलिनीदलपुञ्ज & नलिनीदलपुञ्जस्य मध्यम्- नलिनीदलपुञ्जमध्यम्- all ष. तत्पुरुष स. & रणयुद्धमध्य- amidst raging war in the battle field- रण- battle field, war, fight, also means sound, noise- (रण्-रणति १ ग. प. प. to sound), युद्ध- war, fight & मध्य- amidst, रणितम् युद्धम्- रणयुद्धम्- उपपद तत्पुरुष स. & रणयुद्धस्य मध्यम्- रणयुद्धमध्यम्- ष. तत्पुरुष स., गिरिगह्वरकन्दरासु, विचक्षणेषु & पुरुषेषु- स. वि. ब. व. of गिरिगह्वरकन्दर- mountain, cave a valley- गिरि- पु. लि.- mountain, hill, गह्वर- न. लिं-cave, inaccessible place, कन्दर- पु/न. लिं-valley- गिरिः च गह्वरम् च कन्दरम् च- गिरिगह्वरकन्दरम्- द्वंद्व स., विचक्षण- wise, clever, learned & पुरुष-पु. लि.- man, person, विभाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+भा- to shine brilliantly, look outstanding -(भा-भाति २ ग. प. प. to appear, shine)

कमलदलांच्या पुंजक्यांध्ये हंस शोभून दिसतो, डोंगरांमधल्या गुहा आणि दऱ्यांध्ये सिंह शोभतो, जातिवंत घोडे रणांगणांवरील युद्धांमध्ये चमकतात त्याप्रमाणे विचक्षण लोकांच्या सहवासात विद्वान उठून दिसतो.

नरेंद्र गोळे
हंसास भूषण सरोवर पद्मकुंज
सिंहास भूषण गुहा, वन कीर्र दाट ।
घोड्यांस भूषवि पराक्रम तो रणात

विद्वान शोभत तसाच गुणी जनांत ॥ – वसंततिलका

८८० १२-०२-२०२१
सूनृतं सर्वशास्त्रार्थनिश्चितज्ञानशोभितम्।
भूषणं सर्ववचसां लज्जेव कुलयोषिताम् ॥
पाठभेद : कुलयोषिताम् = सर्वयोषिताम्

कुलयोषिताम् (सर्वयोषिताम्) लज्जा इव, सूनृतम् सर्व-शास्त्र-अर्थ-निश्चित-ज्ञान- शोभितम्, सर्ववचसाम् भूषणम् (भवति)

In all types of talks, a true and agreeable speech, graced by all scientific knowledge, understanding and definite meaning is graceful like the modesty for ladies of noble decent (for all ladies)

सूनृतम्- true and agreeable speech, सर्वशास्त्रार्थनिश्चितज्ञानशोभितम्- agreeable speech, graced by all scientific knowledge, understanding and definite meaning- सर्व- adjctv- all, entire, शास्त्र- any department of knowledge, science, precept, अर्थ- meaning, purpose, निश्चित- ascertained, defined- क. भू. धा. वि. of निस्+ चि- to define, resolve- (चि- चिनोति- ते ५ ग. उ. प. to collect, gather), ज्ञान- knowledge, understanding, शोभितम्- graced, adorned- (शोभित- क. भू. धा. वि. of शुभ्- शोभते- १ ग. आ. प. to shine, befit, be splendid) & भूषणम्- graceful, decoration, adornment- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., सर्ववचसाम्- न. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्ववचस्- all talks, every speech- वचस्- न. लिं.- speech, talk- सर्वम् वचः- सर्ववचस्- समा. प्रादितत्पुरुष स., कुलयोषिताम् & सर्वयोषिताम्- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of कुलयोषित्- कुल-race, family, noble decent, योषित् (योषिता)- girl, young woman- कुले जाता योषिता या सा- कुलयोषित्- ता- बहुव्रीही स. & सर्वयोषित्- ता-all ladies- सर्व- all, entire- सर्वा योषित्-ता- सर्वयोषित्- ता- समा. प्रादितत्पुरुष स., लज्जा- modesty, bashfulness- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., इव- अव्यय- like, similar to

कुलीन स्त्रियांना ज्याप्रमाणे लज्जा शोभिवंत करते त्याचप्रमाणे शास्त्रांच्या योग्य अर्थाच्या निश्चित ज्ञानाने युक्त अशी सुवचने सगळ्या बोलण्याला शोभा देतात.

८८१ १३-०२-२०२१
न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ।
अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम् ॥
— महाभारत. विदुरनीति

न्यायागतस्य द्रव्यस्य द्वौ अतिक्रमौ बोद्धव्यौ (भवतः), (एका) अपात्रे प्रतिपत्तिः च, (द्वितीयम्) पात्रे च अप्रतिपादनम्।

For the wealth or property earned by fair means, there could be two violations (improper use) possible, namely, bestowing it on worthless person or for cause and not giving the same to really deserving person or cause.

न्यायागतस्य & द्रव्यस्य- ष. वि. ए. व. of न्यायागत- earned by fair means- न्याय- fair, law, justice, आगत- arrived, acquired- क. भू. धा. वि. of आ+ गम्- to arrive, come- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go)- न्यायेन आगतम्- न्यायागतम्- तृ. तत्पुरुष स. & द्रव्य- (also द्रवणीय & द्रवितव्य)- wealth, property, fit or suitable object- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of द्रु- द्रवति १ प. प. to flow, द्वौ, अतिक्रमौ & बोद्धव्यौ- पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of द्वि- two, अतिक्रम- breach, disrespect, violation- अति- अव्यय- very, exceedingly excessively, क्रम- step, course, order- अतिक्रान्तः क्रमम्- अतिक्रमः – द्विगु स. & बोद्धव्य- to be understood, known- (also बोधनीय & बोध्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. To be of बुध्- बुध्यते ४ ग. आ. प. to understand, know, अपात्रे & पात्रे- स. वि. ए. व. of अपात्र- unfit recipient, undeserving person & पात्र- fit recipient, worthy person- न पात्रम् – अपात्रम्- नञ् तत्पुरुष स., प्रतिपत्तिः- getting, receiving- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- (प्रति+ पद्- to receive, gain- ४ ग. आ. प.), अप्रतिपादनम्- not receiving, not getting- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- प्रतिपादन- granting, bestowing- न प्रतिपादनम्- अप्रतिपादनम्- नञ् तत्पुरुष स.

सचोटीने मिळवलेल्या द्रव्याचा दोन प्रकारांनी अपव्यय होऊ शकतो, ते अपात्र लोकांना मिळणे आणि योग्य माणसे किंवा कार्यासाठी उपलब्ध न होणे.

८८२ १४-०२-२०२१
रविश्चन्द्रो घना वृक्षा नदी गावश्च सज्जनाः।
एते परोपकाराय युगे दैवेन निर्मिताः ॥

युगे, रविः, चन्द्रः, घनाः, वृक्षाः, नदी, गावः, सज्जनाः च एते परोपकाराय दैवेन निर्मिताः (भवन्ति)

In every age (period or life of earth), the Sun, Moon, clouds, trees, river, cattle and noble people are created by Divine Force (creations of God) for the benevolence of others (for all living beings)

युगे- न. लिं. स. वि. ए. व. of युग- age, measure of period, रविः- sun & चन्द्रः- moon- both in पु. लि. प्र. वि. ए. व., घनाः, वृक्षाः, सज्जनाः, निर्मिताः & एते (these)- all in पु. लि. प्र. वि. ब. व. of घन- cloud, वृक्ष- tree, सज्जन- noble or good person- सत्- good, noble, जन-people, person- सत् जन- सज्जन- समा. प्रादितत्पुरुष स., निर्मित- created, produced- क. भू. धा. वि. of निस्+ मा- to produce, create- (मा- माति २ ग. प. प. to measure, compare) & तद्- he, this, नदी -river- स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व., गावः- पु/स्त्री. लि. प्र. वि. ब. व. of गो- bull/ox and also cow, परोपकाराय- च. वि. ए. व. of परोपकार- helping others, doing favour- पर- other, another & उपकार- obligation, helping- पराय उपकारम्- परोपकारम्- च. तत्पुरुष स., दैवेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of दैव- belonging to God, creation of God.

देवाने परोपकारासाठीच सूर्य, चंद्र. ढग, झाडे, नद्या, गायी आणि सज्जन लोक या सर्वांची निर्मिति केली आहे.

८८३ १५-०२-२०२१
विवेकिनमनुप्राप्ता गुणा यान्ति मनोज्ञताम्।
सुतरां रत्नमाभाति चामीकरनियोजितम् ॥

गुणाः विवेकिनम् अनुप्राप्ताः मनोज्ञताम् यान्ति। चामीकरनियोजितम् रत्नम् सुतराम् आभाति।

Noble qualities bestowed with a person having good discretion get enhanced grace. (Just like) a beautiful Gem studded in gold appears exceedingly splendid.

गुणाः & अनुप्राप्ताः- both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of गुण- virtue, quality & अनुप्राप्त- received, reached, got- क. भू. धा. वि. of अनु+प्र+ आप्- to get, reach- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to obtain, attain), विवेकिनम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विवेकिन्- a person with judgement, discrimination, discretion, मनोज्ञताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मनोज्ञता- beauty, grace, pleasing appearance- (मनस्- mind, perception, ज्ञ-adjctv- familiar with, knowing- मनस् +ज्ञ- मनोज्ञ), यान्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of या- यति- २ ग. प. प. to go, to get, to come to, चामीकर- न. लिं.- gold, नियोजित- placed, joined with- क. भू. धा. वि. of प्रयोजक of नि+ युज्- नियोजयति-ते- (युज्- यनक्ति-युंक्ते- ७ ग. उ. प. to join, connect, endow with)- चामीकरेण नियोजितम्- चामीकरनियोजितम्- studded in gold- तृ. तत्पुरुष स. & रत्नम्- gem, jewel, precious stone- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., आभाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+ भा- to blaze, appear splendid- (भा- भाति- २ ग. प. प. to shine, appear), सुतराम्- अव्यय- exceedingly, very much, excessively

विवेकामुळे माणसातल्या गुणांना अधिक झळाळी मिळते, जसे सोन्याच्या कोंदणामुळे रत्न छान खुलून दिसते..

८८४ १६-०२-२०२१
सौन्दर्येण मयूर नास्ति सदृशः कश्चिद्विहङ्गस्तव
स्कन्दस्त्वामकरोत् स्ववाहनमतस्तत्पूजया पूज्यसे।
केका ते मधुरा न नापि डयसे व्योम्नि स्वयं तार्क्ष्यवत्
स्तौति त्वां जनता तथापि न गुणा रूपं प्रियं देहिनाम् ॥

मयूर, सौन्दर्येण न कश्चित् विहङ्गः तव सदृशः अस्ति। स्कन्दः त्वाम् स्ववाहनम् अकरोत् अतः तत्पूजया (त्वम् अपि) पूज्यसे। ते केका न मधुरा (अस्ति)। (त्वम्) स्वयम् व्योम्नि तार्क्ष्यवत् न अपि डयसे। तथापि जनता त्वाम् स्तौति। देहिनाम् न गुणाः, (किंतु) रूपम् प्रियम् (भवति)।

Oh, Peacock, in beauty, no bird is comparable to you. As Lord Skanda (Shanmukha) has made you his ride, while he gets worshipped, you also get worshipped. But your voice is not at all melodious, nor you are able fly in sky, yourself, like the celestial Eagle (Garuda). Even then the people praise you. (Alas) the look or appearance is valued by mortals (masses) and not the virtues (qualities).

मयूर- Oh, Peacock- पु. लिं. सं. वि. ए. व., सौन्दर्येण- in beauty- तृ. वि. ए. व. of सौन्दर्य- beauty, appearance, कश्चित्- (कः चित्)- someone- न कश्चित्- none, विहङ्गः- bird- विहायस्- sky- विहायसि- गच्छति इति- विहङ्गः- उपपद तत्पुरुष स., स्कन्दः- name of son of Shiva- Shanmukha, सदृशः -looking alike, same- समानः दृश्यते इति- सदृशः- उपपद तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तव & ते – yours- ष. वि. ए. व. of युष्मद्- you, अस्ति & स्तौति- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist & स्तु- २ ग. प. प. to praise, extol, glorify, त्वाम् & स्ववाहनम्- both द्वि. वि. ए. व. of युष्मद्- you & स्ववाहन- own vehicle- स्व- one’s own, self, वाहन- vehicle- स्वस्य वाहनम्- स्ववाहनम्- ष. तत्पुरुष स., अकरोत्- अनद्यतन भूत. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति -कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, तत्पूजया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of तत्पूजा- that worship- पूजा- worship, तस्य पूजा- तत्पूजा- ष. तत्पुरुष स., पूज्यसे- कर्मणि प्रयोग वर्त. द्वि. पु. ए. व. of पूज्- पूजयति- ते १० ग. उ. प. to worship, केका- call of a peacock, मधुरा- sweet, melodious, व्योम्नि- न. लिं. स. वि. ए. व. of व्योमन्- sky, space, तार्क्ष्यवत्- like a Garuda- तार्क्ष्यः- epithet of Garuda- celestial eagle- वत्- suffix implies: ‘like’, ‘similar to’, डयसे- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of डी- डयते- ४ ग. आ. प. to fly, जनता- mankind, number of people, देहिनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of देहिन्- living being, human, गुणाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of गुण- quality, virtue, रूपम्- appearance, form & प्रियम्- beloved, preferred one- both- न. लिं. प्र. वि. ए. व., अतः (अतस्)- therefore, स्वयम्- by oneself, of one’s own, न अपि- not even, तथापि- even then- all अव्ययs

अरे मयूरा (मोरा), कोणताच पक्षी तुझ्यासारखा सुंदर नाही. कार्तिकेयाने तुला आपले वाहन केले आहे म्हणून (त्याच्यासोबत) तुझीही पूजा केली जाते. तुझा आवाज (कोकिळासारखा) गोड नाही, तू गरुडाप्रमाणे आकाशात उंच उडू शकत नाहीस, तरीही लोक तुझी स्तुति (कौतुक) करतात. या लोकांना अंगातल्या गुणांपेक्षा बाह्य रूपच जास्त आवडते.

८८५ १७-०२-२०२१
अत्यासन्ना विनाशाय दूरस्था न फलप्रदा:।
सेवितव्यं मध्यभागेन राजा वह्निर्गुरुः स्त्रिय:॥
चाणक्यनीतिदर्पण- अ. १४, श्लो. ११
पाठभेद : सेवितव्यं= ते सेव्याः= सेव्यन्ताः

राजा, वह्निः, गुरुः (तथा) स्त्रिय:, अत्यासन्नाः विनाशाय (कारणम् भवति), दूरस्थाः न फलप्रदा: (सन्ति), (ते) मध्यभागेन सेवितव्यम् (अस्ति)।

With respect to King, fire, teacher (elder/ father) and women, staying in too much proximity, is dangerous (disastrous), keeping distance (staying far away) will not yield any benefit from them. They should be attended to from moderate distance (for the best gains).

राजा, वह्निः & गुरुः-all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., स्त्रिय:- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of स्त्री- woman, female, अत्यासन्नाः, दूरस्थाः & फलप्रदा: – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अत्यासन्न- staying in too much proximity, stayed very close- क. भू. धा. वि. of अति+ आ+ सद्- (सद्- सीदति १ ग. प. प. to sit, lie, live), दूरस्थ- keeping distance, staying far away- दूर- far way- दूरे तिष्ठति इति- दूरस्थः- उपपद तत्पुरुष स. & फलप्रद- yielding result, fruitful- फलम्- fruit, प्रद- giving- फलम् प्रदाति इति- फलप्रद- उपपद तत्पुरुष स., विनाशाय- for disaster, ruin- च. वि. ए. व. of विनाश- disaster, मध्यभागेन- तृ. वि. ए. व. of मध्यभाग- by middle path- मध्य- middle, centre, भाग- part, portion, position- मध्यः भागः – मध्यभागः – समा. प्रादितत्पुरुष स., सेवितव्यम्- to be served, attended to- (also सेवनीय & सेव्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of सेव्-सेवते- १ ग. आ. प. to serve, attend to, न- no, not

राजा, अग्नि, गुरू आणि स्त्रिया यांच्या फार जवळ गेल्यास विनाश (त्रास) होतो आणि त्यांना दूर ठेवल्यास त्यांच्यापासून काही लाभ होत नाही. म्हणून त्यांच्यापासून मध्यम अंतरावर ठेवावे.

नरेंद्र गोळे
ठेवता जवळी त्रास, राजा, अग्नी, गुरू, स्त्रिया ।

ठेवता दूर ना लाभ, ठेवा उचित अंतरी ॥ – अनुष्टुप्‌…

८८६ १८-०२-२०२१
पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम्।
ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम् ॥
महाभारत. विदुरनीति ५.२०४७

मर्त्यस्य, पञ्चेन्द्रियस्य एकम् इन्द्रियम् छिद्रम् चेद्, ततः अस्य प्रज्ञा, दृतेः पात्रात् उदकम् इव, स्रवति।

For a mortal (human) provided with five sensory organs, even if a single organ becomes defective, his grasping power drains out (diminishes) like water from a container having a crack (hole)

मर्त्यस्य, पञ्चेन्द्रियस्य, अस्य (his) & दृतेः- all in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of- मर्त्य- mortal, a human being, पञ्चेन्द्रियः- one who has five sensory organs, पञ्चन्- five, इन्द्रियम्- an organ of sense- पञ्चाणि इन्द्रियाणि यस्य सः- पञ्चेन्द्रियः- बहुव्रीही स. & इदम्- he & दृतिः- leathern bag for holding water, एकम्- one, इन्द्रियम्- an organ of sense, छिद्रम्- hole, crack, a defect, blemish, उदकम्- water- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रज्ञा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- intelligence, understanding, wisdom, पात्रात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of- पात्र- vessel, receptacle, holder, स्रवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्रु- १ ग. प. प. to flow, trickle, ooze,चेद्- if, in case, provided that, ततः (ततस्)- from that, thence & इव- like, similar to all अव्ययs

मर्त्य माणसाच्या पाच इंद्रियांपैकी एकातही बिघाड झाला तर त्याची बुद्धी गळक्या भांड्यातल्या पाण्याप्रमाणे झिरपून जाते (कमी होते). त्याला काही उमगत नाही.

याच्या उलट एक इंद्रिय काम करत नसेल तर दुसरी इंद्रिये त्याची तूट भरून काढतात असेही सांगतात.

८८७ १९-०२-२०२१
गुणेषु यत्नः पुरुषेण कार्यः न किंचिदप्राप्यतमं गुणानाम्
गुणप्रकर्षादुडुपेन शंभोः अलंघ्यमुल्लंघितमुत्तमाङ्गम् ॥
– मृच्छकटिक

पुरुषेण गुणेषु यत्नः कार्यः (भवति)। गुणानाम् न किंचित् अप्राप्यतमम् (अस्ति)। उडुपेन गुणप्रकर्षात् शंभोः अलंघ्यम् उत्तमाङ्गम् उल्लंघितम् (अस्ति)।

A person should do all efforts with noble qualities. One who has qualities nothing is impossible to achieve. With his excellent luminary quality the Moon climbed on to head of Lord Shiva, which is otherwise impossible to achieve.

पुरुषेण & उडुपेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of पुरुष- a man, person & उडुप- Moon- (उडुः – स्त्री. लिं. & उडु- न. लिं.- a lunar mansion, a star), गुणेषु- स. वि. ए. व. & गुणानाम्- ष. वि. ब. व. of गुण- पु/न. लिं.- quality, virtue, यत्नः- effort, attempt- कार्यः- to be done- (also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, न किंचित्- nothing- (किंचित्- something, little), अप्राप्यतमम्- that cannot be achieved at all- (प्राप्य- to be got, to be achieved- also -प्रापनीय & प्रापितव्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of प्र+ आप्- आप्नोति-५ ग. प. प.)- न प्राप्य- अप्राप्य- नञ् तत्पुरुष स.- तम suffix implies superlative degree & उल्लंघितम्- ascended, mounted upon- उल्लंघित- क. भू. धा. वि. of उद्+ लंघ्- (लंघ्- लंघति- ते १ ग. उ. प. to les, cross)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., गुणप्रकर्षात्- पं. वि. ए. व. of गुणप्रकर्ष- excellence of quality- गुण- quality, virtue, – excellence, eminence- गुणस्य प्रकर्षम्- गुणप्रकर्षम्- ष. तत्पुरुष स. शंभोः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of शंभु- Shiva, अलंघ्यम्- insurmountable, impossible to ascend- – (लंघनीय, लंघितव्य)- to be ascended- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of लंघ्- see above & उत्तमाङ्गम्- head, the best part of the body- उत्तम- adjctv- best, excellent, अङ्गम्- part, portion- उत्तमम् अङ्गम् यद् तद्- बहुव्रीही स.

माणसाने आपल्या गुणांनी प्रयत्न केले तर त्याच्या गुणांमधून काय साध्य करणे अशक्य आहे ? चंद्राने आपल्या तेजाने शंकराच्या माथ्यावरचे अशक्यप्राय स्थान मिळवले आहे.

नरेंद्र गोळे
अशक्य काही न असे जगी या
प्रयत्न सारे करता मनाने ।
शिवाशिरी चंद्र तसाच गेला

अशक्य ते शक्य गुणांनि साधे ॥ – उपेंद्रवज्रा

८८८ २०-०२-२०२१
नमस्यामो देवान्ननु हतविधेस्तेऽपि वशगा
विधिर्वन्द्यः सोऽपि प्रतिनियतकर्मैकफलदः।
फलं कर्मायत्तं यदि किममरैः किञ्च विधिना
नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥
भर्तृहरी नीतिशतकम् ९४

नमस्यामः देवान्, ननु ते अपि हतविधेः वशगाः (सन्ति)। विधिः वन्द्यः (किन्तु) सः आपि प्रतिनियतकर्मैकफलदः (अस्ति)। यदि फलम् कर्मायत्तम्, किम् अमरैः? किम् च विधिना? नमः तत् कर्मभ्यः विधिः अपि न येभ्यः प्रभवति।

We may salute the Gods, but even they are under influence of the cruel destiny. Then the Destiny is to be saluted. But, here again he (destiny) grants success according to well-defined (very regular) efforts done. If gains or success is dependent on work done, then what is the need of God’s and then that of Destiny. Salutations to these works, on whom the destiny is also not able to prevail upon.

नमस्यामः- द्वि. (सामान्य) भविष्य प्र. पु. ब. व. of नम्- नमति-ते १ ग. उ. प. to salute, bow, pay obeisance, देवान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of देव-God, हतविधेः-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of हतविधिः- cruel destiny- हत- cruel, wretched, miserable- क. भू. धा. वि of हन्- हन्ति २ ग. प. प. to hurt, strike, kill, विधिः- destiny, fate, ते & वशगाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of तद्-he & वशग- under influence of- वश- under influence, control- वशे गच्छति इति- वशग- उपपद तत्पुरुष स, वन्द्यः, सः & प्रतिनियतकर्मैकफलदः- all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वन्द्य- (also वन्दनीय, वन्दितव्य)- to be saluted, respected- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of वन्द्- वन्दते १ ग. आ. प. to salute, तद्- he & प्रतिनियतकर्मैकफलद- steady work alone is paying (way to success)- प्रति- अव्यय- towards, by, नियत- steady, positive, definite- क. भू. धा. वि of नि+ यम्- to regulate, control- (यम्- यच्छति-१ ग. प. प. to curb, control), नियतम् नियतम्- प्रतिनियतम्- अव्ययीभाव स., कर्मन्- work, doing, एक- one- कर्म एकम्- कर्मैकम्- work alone & प्रतिनियतम् कर्मैकम्- प्रतिनियतकर्मैकम्- both समा. प्रादितत्पुरुष स., फल- fruit, result- फलम् ददाति इति- फलदः -उपपद तत्पुरुष स., प्रतिनियतकर्मैकः फलदः- प्रतिनियतकर्मैकफलदः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., अमरैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of अमर- God- न मर -अमर- नञ् तत्पुरुष स.- deathless, फलम्- fruit, result कर्मायत्तम्- dependent upon work, कर्मन्- work, आयत्तम्- dependent upon, resting with- आयत्त- क. भू. धा. वि of आ+ यत्- (यत्- यतते१ ग. आ. प. to attempt, try)- कर्मणा आयत्तम्- कर्मायत्तम्- तृ. तत्पुरुष स. & तद्- that, it- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., कर्मभ्यः- न. लिं. च. वि. ब. व. of कर्मन्- work, doing, येभ्यः- from which/whom- पु/न. लिं. पं. वि. ब. व. of यद्- who, which, विधिः- प्र. वि. ए. व. & विधिना- तृ. वि. ए. व. of विधि- पु. लिं.- destiny, fate, providence, प्रभवति- प्र+भू- to arise, originate, prevail upon (भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist), यदि- if, in case, अपि- even, also, किम्- a particle of interrogation- why?, is it not?, नमः (नमस्)- salution, a bow, न-no, not, च- and, ननु= किन्तु- but, whereas-all अव्ययs

देवांना नमस्कार करावा (शरण जावे) असे म्हंटले तर ते सुद्धा कठोर विधिलिखिताच्या आधीन असतात, दैवालाच नमस्कार करावा म्हंटले तर ते सुद्धा नियमानुसार कर्माचेच फळ देते. जर फळ हे कर्मावरूनच मिळत असेल तर देव आणि दैव कशाला पाहिजेत? देव आणि दैव या दोघांनाही न जुमानणाऱ्या (प्रभाव नसणाऱ्या) कर्मालाच नमस्कार करावा.

नमावे देवांना विधिअधिन तेही असत हो
नमावे दैवाला विधिवशच ते कर्मफल दे ।
नमावे कर्माला विधि सततची कर्मफल दे
कुणा देवा, दैवा, नमन करुनी काय मिळते? ॥
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०२२०


८८९ २१-०२-२०२१
मज्जत्वम्भसि यातु मेरुशिखरं शत्रूञ्जयत्वाहवे
वाणिज्यं कृषिसेवनं च सकला विद्या: कला: शिक्षतु ।
आकाशं विपुलं प्रयातु खगवत्कृत्वा प्रयत्नं परं
नाभाव्यं भवतीह कर्मवशतो भाव्यस्य नाश: कुत: ॥

  • भर्तृहरि नीतिशतक १०१

(मनुष्यः) अम्भसि मज्जतु, मेरुशिखरम् यातु, आहवे शत्रून् जयतु, वाणिज्यम् कृषिसेवनम् च सकलाः विद्या: कला: शिक्षतु, प्रयत्नम् कृत्वा खगवत् विपुलम् आकाशम् प्रयातु, परम् इह अभाव्यम् न भवति, कर्मवशतः भाव्यस्य नाश: कुत: (अस्ति)।

A man may dive into water, or reach the summit of the mount- Meru, he may win over his enemies in the battle, he may indulge in commerce or agriculture or he may acquire all knowledge or learn cultured arts or by great efforts, he may even, like a bird, go around vast skies, but, nothing happens here, that is not destined and as a result of one’s deeds, what is destined to happen, cannot be avoided.

अम्भसि- न. लिं. स. वि. ए. व. of अम्भस्- water, मज्जतु, यातु, प्रयातु, शिक्षतु, जयतु- all विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of मस्ज्- मज्जति- ६ ग. प. प. to plunge, dip sink, या- याति & प्र+ या- प्रयाति- २ ग. प. प. to go, move, set out, शिक्ष् -शिक्षते १ ग. आ. प. to learn, study, जि- जयति- १ प. प. to conquer, defeat, सकलाः- all, entire, विद्या:- knowledge, learning & कला:- arts- all in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ब. व., वाणिज्यम्, कृषिसेवनम्, प्रयत्नम्, विपुलम्, आकाशम् & मेरुशिखरम्- all in- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of, वाणिज्य-trade, commerce, कृषिसेवन- doing agriculture- कृषि- स्त्री. लिं- agriculture, ploughing- सेवनम्- act of serving, doing- कृषेः सेवनम्- ष. तत्पुरुष स., प्रयत्न- effort, exertion, विपुल- adjctv- vast, large, expansive, आकाश- sky & मेरुशिखर- top of mount Meru- मेरु- name of the mountain, शिखर- top, summit- मेरोः शिखरम्- मेरुशिखरम्- ष. तत्पुरुष स., कृत्वा- after doing, having done- पू. का. वा. धा. सा. अव्यय of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, खगवत्- like a bird- खग- bird- खम्- sky, खे गच्छति इति- खगः- उपपद तत्पुरुष स. & वत्- suffix implies quality, अभाव्यम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of अभाव्य- that is not destined- न भाव्य- अभाव्य- नञ् तत्पुरुष स.- भाव्य- adjctv- about to happen, destined to happen in future- (also भावितव्य & भावनीय- भविष्य. कर्मणि वि. धा. सा. वि. of भू-भवति) , आहवे- स. वि. ए. व. of आहव- battle, war, शत्रून्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of शत्रु- enemy, भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू-१ ग. प. प. to be, to exist, भाव्यस्य- ष. वि. ए. व. of भाव्य- see above, नाश:- destruction, end- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कुत: (कुतस्)- where, which way, इह- here, in this world, च- and, न-no, not, परम्- but- all अव्ययs

माणूस पाण्यात खोल सूर मारेल, किंवा मेरू पर्वताच्या शिखरावर चढून जाईल, लढाईत शत्रूंना हरवेल, यशस्वी रीत्या व्यापार किंवा शेती करेल, प्रयत्न करून सगळ्या विद्या आणि कला शिकून घेईल, पक्ष्याप्रमाणे विशाल आकाशात विहार करेल, पण हे सगळे जर घडणारे नसले तर ते घडणार नाही. कर्मानुसार जे काही घडणार आहे ते घडल्याशिवाय कसे राहील?

घेई खोल बुडी, चढेल शिखरी, जिंकेल युद्धातही
व्यापारी चमकेल, शेति पिकवी, विद्याकलाही शिके ।
आकाशी विहरेल यत्न करुनी, कर्मान्वये पूर्विच्या
ना होऊ शकते न ते घडतसे, संभाव्य ते ना टळे ॥ – शार्दूलविक्रीडित
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०२२१

नीतिशतक-१०१, राजा भर्तृहरि, इसवीसनपूर्व ५५४ वर्षे
अब्धीमाजि बुडो प्रयत्न करुनी हेमाद्रिश्रुंगी चढो
शत्रुंते रगडो रणी क्रयकृषिव्यापारकर्मी भिडो ।
विद्या सर्व पढो कडोविकडिच्या व्योमास लंघो उडो
जे होणार चुकेचि ना विधिबळे बेटा रडो ना रडो ॥ – शार्दूलविक्रीडित

मराठी अनुवादः वामन नरहरी शेष (वामन पंडित, इ.स.१६३६ ते १६९५)

८९० २२-०२-२०२१
आमोदार्थी यथा भृङ्गः पुष्पात्पुष्पान्तरं व्रजेत्।
विज्ञानार्थी तथा शिष्यो गुरोर्गुर्वन्तरं व्रजेत्॥

यथा आमोदार्थी भृङ्गः पुष्पात् पुष्पान्तरम् व्रजेत्, तथा विज्ञानार्थी शिष्यः गुरोः गुर्वन्तरम् व्रजेत्।

Just like a black bee goes from flower to another flower in search of pleasure of fragrance (and honey), a student in pursuit of knowledge should go from one teacher to the another teacher (for mastering his subject of study)

भृङ्गः- large black bee, शिष्यः- disciple, pupil, scholar, आमोदार्थी- one who is seeking pleasure, fragrance- आमोद- पु. लिं.- joy, pleasure, fragrance, अर्थिन्- पु. लिं.- one who is seeking, soliciting- आमोदस्य अर्थिन्- आमोदार्थिन् & विज्ञानार्थी- one who is seeking knowledge, understanding- विज्ञान- knowledge, understanding- विज्ञानस्य अर्थिन्- विज्ञानार्थिन्- last two ष. तत्पुरुष स.- all above in -पु. लि. प्र. वि. ए. व., पुष्पात् & गुरोः- पं. वि. ए. व. of पुष्पम्- न. लिं- flower & गुरुः- पु. लिं- teacher, elder, पुष्पान्तरम् & गुर्वन्तरम्- द्वि. वि. ए. व. of पुष्पान्तर- the other flower & गुर्वन्तर- the other teacher/ elder- अन्तर- adjctv- other, another- अन्तरम् पुष्पम्- पुष्पान्तरम् & अन्तरः गुरुः- गुर्वन्तरः- both विशेषणोत्तरपद कर्मधारय स., व्रजेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of व्रज्- व्रजति १ ग. प. प. to go, proceed, यथा-how, in which way or manner & तथा- like that, in that way or manner- both अव्ययs

ज्याप्रमाणे भुंगा आनंद मिळवण्यासाठी एका फुलावरून इतर दुसऱ्या फुलांकडे फिरत असतो, त्याप्रमाणे विज्ञानाचा अभ्यासू शिष्य एका गुरूकडून इतर दुसऱ्या गुरूंकडे जात असतो.

नरेंद्र गोळे
आनंदार्थे जसा भुंगा फुलाफुलावरी उडे ।

विज्ञानार्थे तसा शिष्य गुरू गुरू कडे फिरे ॥ – अनुष्टुप्‌

८९१ २३-०२-२०२१
सर्वमेव परित्यज्य शरीरमनुपालयेत्।
शरीरस्य प्रणष्टस्य सर्वमेव विनश्यति ॥
पाठभेद: द्वि. चरण: तदभावे हि भावानां सर्वाभावाः शरीरिणाम्।

(मनुष्येण) सर्वम् एव परित्यज्य शरीरम् अनुपालयेत्। शरीरस्य प्रणष्टस्य सर्वम् एव विनश्यति। {शरीरिणाम् तदभावे भावानाम् सर्वाभावाः हि (भवन्ति)}।

A person should protect his health at the cost of everything else. If the body is lost (not functional) everything else gets destroyed {for the living beings absence of that (body) is as good as absence of all the rest.}

सर्वम्- न. लिं. प्र. वि. & द्वि. वि. ए. व. of सर्व- all, entire, परित्यज्य- after leaving/ foregoing completely- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of परि+ त्यज्- (त्यज्- त्यजति- १ ग. प. प. to leave, abandon, शरीरम् & शरीरस्य- न. लिं. द्वि. वि. & ष. वि. ए. व. of शरीर- body, अनुपालयेत्- प्रयोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अनु+ पा- अनुपालयति- ते- (पा- पाति २ ग. प. प. to protect, guard, keep) प्रणष्टस्य- ष. वि. ए. व. of प्रणष्ट- destroyed completely- क. भू. धा. वि. of प्र+ नश्- (नश्- नश्यति- ४ ग. प. प. to be lost, vanish) विनश्यति- gets destroyed- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ नश्- to be lost, तदभावे- पु. लिं. स. वि. ए. वि. of तदभाव- absence of that, non-existence that- तस्य आभावः – तदभावः- तत्पुरुष स.- भावः- existence, existing, becoming, शरीरिणाम् & भावानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of शरीरिन्- one with body, being & भावः- (see above), सर्वाभावाः- – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्वाभावः- absence of all, non-existence of all- न भावः- अभावः- non-existence, absence- नञ् तत्पुरुष स.- सर्वस्य अभावः – सर्वाभावः- ष. तत्पुरुष स., एव- just, only, alone, हि-indeed, surely-both अव्ययs

माणसाने बाकी सगळे सोडून शरीराचे रक्षण करावे. शरीर नष्ट झाले तर सगळेच नाहीसे होते. ते नसेल तर मग काहीच नाही.

नरेंद्र गोळे
सारे सोडून राखावे शरीर आपले स्वये ।

शरीर जाता सर्वस्व होतसे पूर्ण नाहीसे ॥ – अनुष्टुप्‌

८९२ २४-०२-२०२१
वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि।
कुलसंख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद् यश: ॥
महाभारत विदुरनीति ३६.२९

अल्पधनानि कुलानि, वृत्ततः तु अविहीनानि, कुलसंख्याम् च गच्छन्ति, महद् यश: अपि च कर्षन्ति।

The families that safeguard their character (that are rich in their conduct), though they are very poor, achieve great reputation and also become greatly successful in life.

कुलानि, अविहीनानि & अल्पधनानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of कुलम्- race, family, अविहीनम्- having, possessing, not devoid of- न विहीन- अविहीन- नञ् तत्पुरुष स.- विहीन- devoid of, not having- क. भू. धा. वि. of वि+ हा- (हा- जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon) & अल्पधनम्- poor, with little wealth- अल्प- adjctv- little, small & धनम्- wealth, money- अल्पम् धनम्- अल्पधनम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., वृत्ततः- by character, behaviour- (वृत्त- character, behaviour, conduct- क. भू. धा. वि. वृत्- वर्तते- १ ग. आ. प. to conduct, behave) & तः (तस्)- suffix implies quality, कुलसंख्याम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कुलसंख्या- family reputation- संख्या- स्त्री. लिं.- reputation, recognition, numeral- कुलस्य संख्या- कुलसंख्या- ष. तत्पुरुष स., गच्छन्ति & कर्षन्ति- both १ ग. प. प. वर्त. तृ. पु. ब. व. of गम्- गच्छति to go, reach & कृष्- कर्षति- to draw, to lead, draw towards, महत्- adjctv- great, huge, यश: (यशस्)- न. लिं.- success, fame, reputation, च-and, तु- but, on the other hand, अपि- even, also- all अव्ययs

जी कुटुंबे गरीब असली तरी आपली चांगली वर्तणूक ठेवतात ती कुलाची कीर्ती आणि मोठे यश खेचून आणतात.

८९३ २५-०२-२०२१
स्फुरसि शिरसि राज्ञामद्भुतं सौरभं ते
तव च जयति मूर्तिस्तप्तकार्तस्वराभा ।
न भजति मधुपश्चेच्चम्पक त्वामभाग्य
स्तव भवतु निकामं तावता नैव तापः ॥
-सुभाषितकौस्तुभ २०

चम्पक, (त्वम्) राज्ञाम् शिरसि स्फुरसि। तव सौरभम् अद्भुतम् (अस्ति)। ते मूर्तिः तप्तकार्तस्वराभा च जयति। अभाग्यः मधुपः त्वाम् न भजति चेत्, तव तावता निकामम् तापः न एव भवतु।

Oh, Champak, you adorn on the heads of Kings. Your fragrance is extraordinary. Your appearance is like a blazing gold. If unfortunate honeybee does not visit you, let that not give you much distress. (मधुप- also means drunkard- implying: wise or learned should not be bothered if a drunkard ignores him)

चम्पक- name of flower- पु. लिं. सं. वि. ए. व., राज्ञाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of राजन्- king, शिरसि- न. लिं. स. वि. ए. व. of शिरस्- head, स्फुरसि- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of स्फुर्- स्फुरति- १ ग. प. प. to throb, vibrate, तव & ते- ष. वि. ए. व. & त्वाम्- द्वि. वि. ए. व. of युष्मद्- you, सौरभम्- fragrance, अद्भुतम्- wonderful, supernatural, astonishing- न. लिं. प्र. वि. ए. व., मूर्तिः- shape, appearance, figure & तप्तकार्तस्वराभा- bright golden – तप्त- red-hot, blazing- (क. भू. धा. वि. of तप्- तपति- १ ग. प. प. to shine, blaze), कार्तस्वर- न. लिं.- gold, आभा- स्त्री. लिं.- lustre, splendour- तप्तम् कार्तस्वरम्- तप्तकार्तस्वरम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & कार्तस्वरम् इव आभा या सा- तप्तकार्तस्वराभा- बहुव्रीही स.- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अभाग्यः- unlucky, unfortunate, मधुपः- honeybee- मधु- न. लिं.- honey, spirituous liquor- मधु पिबति इति- मधुपः- उपपद तत्पुरुष स., तापः- agony, distress- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., भजति & जयति- both- १ ग. प. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of भज्- to serve, attend & जि- to win, prevail upon, overcome, भवतु- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति- १ ग. प. प. to be, to exist, निकामम्- very much, as desired, to one’s satisfaction, तावता- on that account, due to that, चेत्-if, in case, न-no, not, एव- just, only, mete, च-and-all अव्ययs

अरे सोनचाफ्याच्या फुला, तू राजांच्या मस्तकांवर बागडतोस, तुझा सुवास अद्भुत आहे, तुझे रूप तापलेल्या सोन्यासारखे झळाळते आहे. दुर्दैवी मधमाशीने तुला भजले नाही (टाळले) तर तू ते फार मनाला लावून घेऊ नकोस. एकाद्या दारुड्याने मान दिला नाही म्हणून विद्वानाने वाईट वाटून घेऊ नये.

८९४ २६-०२-२२०२१
आलोकेषु त्रिदशसुदृशामप्यनुद्यद्विकाराः
प्राणापत्स्वप्यनृतचकिताः प्राभवेष्वप्यदृप्ताः।
प्रत्यर्थिष्वप्यकठिनहृदः पार्थिवेष्वप्यदीनाः
सन्तो गुप्त्यै कतिचन युगेऽप्यन्तिमे सन्ति मेऽस्मिन् ॥
-सुभाषितकौस्तुभ २१

त्रिदशसुदृशाम् आलोकेषु अपि अनुद्यद्विकाराः, प्राणापत्सु अपि अनृतचकिताः, प्राभवेषु अपि आदृप्ताः, प्रत्यर्थिषु अपि आकठिनहृदः, (तथा) पार्थिवेषु अदीनाः, कतिचन सन्तः मे (मम) गुप्त्यै अस्मिन् अन्तिमे युगे अपि सन्ति

A few noble (saintly) persons, who are not getting their mind disturbed even at the sight of celestial beauties, who resist speaking a lie even at the time of life-threatening calamity, who do not get arrogant even during the period of prosperity, who are kind-hearted even to enemies and who are not indigent (surrender their self-respect) even before the kings, are there for my protection even in this last of the four Yugas (Yuga of Kali).

अनुद्यद्विकाराः, अनृतचकिताः अदृप्ताः, अकठिनहृदः, आदीनाः, कतिचन & सन्तः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अनुद्यद्विकार- not getting their mind disturbed- उद्यत्- getting raised- वर्त. का. धा. सा. वि. of उद्+ यम्- to raise, elevate- (यम्- यच्छति- to curb, restrain), अन् उद्यत्- अनुद्यत्- नञ् तत्पुरुष स., विकार- disturbance, change of form or mind, अनुद्यत् विकारः यस्य सः- अनुद्यद्विकार- बहुव्रीहि स., अनृतचकित- resist speaking a lie- ऋत- truth, अन् ऋत- अनृत- नञ् तत्पुरुष स., चकित- resisted- क. भू. धा. वि. of चक्- चकति-ते १ ग. उ. प. to resist, repel, fear- अनृतम् चकितम् येन सः- अनृतचकितः -बहुव्रीहि स., अदृप्त- not get arrogant- न दृप्त- अदृप्त- नञ् तत्पुरुष स., दृप्त- क. भू. धा. वि. of दृप्- दृप्यति ४ ग. प. प. to be proud, arrogant, अकठिनहृद्- kind-hearted, कठिन- hard, tough, न कठिन- अकठिन- नञ् तत्पुरुष स., हृद्- न. लिं.- heart, mind, अकठिनम् हृद् यस्य सः- अकठिनहृद्- बहुव्रीहि स., अदीन- not indigent- दीन- poor, miserable- न दीन- अदीन- नञ् तत्पुरुष स., कतिचन- (कति+चन)- some, several a few-(कति- pronominal adjctv- always in plural- how many) & सत्- noble, saintly, ,आलोकेषु, प्राणापत्सु, प्राभवेषु, प्रत्यर्थिषु & पार्थिवेषु- all in स. वि. ब. व. of आलोक- seeing, beholding, प्राणापत्- life threatening moment- प्राणः- life, आपद्- स्त्री. लिं- danger, calamity- प्राणानाम् आपत्- प्राणापत्- ष. तत्पुरुष स., प्राभवम्- न. लिं.- supremacy, affluence, prosperity, प्रत्यर्थिन्- opponent, enemy & पार्थिव-king, त्रिदशसुदृशाम्- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of त्रिदशसुदृश्- divine beauty- त्रिदशः-god, an immortal, सुदृश्- beauty, pretty woman- सुन्दरा दृश्यते इति- सुदृश्- उपपद तत्पुरुष स., त्रिदशा इव सुदृश्- त्रिदशसुदृश्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., गुप्त्यै- स्त्री. लिं. च. वि. ए. व. of गुप्ति- protection, अस्मिन्, युगे & अन्तिमे- न. लिं. स. वि. ए. व. of इदम्- this, युग- age, period & अन्तिम- adjctv- last, final, सन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, मे (मम)- च. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, अपि-even, also- अव्यय

अप्सरांना पाहूनसुद्धा ज्यांचे मन विचलित होत नाही, प्राणावर कंठले तरी जे खोटे बोलत नाहीत, जे सत्ताधीश झाले तरी उद्धट होत नाहीत, जे शत्रूच्याबद्दल सहृदय असतात आणि जे राजासमोरसुद्धा दीनवाणे होत नाहीत असे सज्जन लोक या कलियुगातसुद्धा माझ्या संरक्षणासाठी सिद्ध आहेत.

८९५ २७-०२-२०२१
सदैव मित्राभ्युदयाभिकाङ्क्षिभिः महातपस्स्मेरतमैः कुशेशयैः ।
प्रगल्भसौरभ्यविशेषनिर्भरैः परिष्कृतिः किं भुवनस्य नो भवेत् ॥
-सुभाषितकौस्तुभ २२

(१) सदा एव मित्राभ्युदयाभिकाङ्क्षिभिः, महातपस्- स्मेरतमैः, कुशेशयैः, प्रगल्भसौरभ्यविशेषनिर्भरैः भुवनस्य परिष्कृतिः किं नो भवेत्?
(२)कुशेशयैः सदा एव मित्राभ्युदयाभिकाङ्क्षिभिः, महातपस्स्मेरतमैः, प्रगल्भसौरभ्यविशेषनिर्भरैः भुवनस्य परिष्कृतिः किं नो भवेत्?

Here the author has beautifully used double meaning for the words in (१) & (२) as below:
(१) When there are people who are always desirous of prosperity of friends, who sport a beautiful smile even during great sufferings, who sleep on the bed of Kusha (grass) and who are full of outstanding reputation (character) in abundance, why would not this world get purified.
(२) When lotuses are eagerly waiting for the rising of the Sun, which bloom under intense heat of that sunshine and which are full of extraordinary fragrance, why would not this world appear well decorated.

मित्राभ्युदयाभिकाङ्क्षिभिः, महातपस्स्मेरतमैः, कुशेशयैः, प्रगल्भसौरभ्यविशेषनिर्भरैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of मित्राभ्युदयाभिकाङ्क्षिन्- eagerly desirous of rise of the Sun /friend, (१) मित्रम्-friend (२) मित्रः- the Sun, अभ्युदय- (१) prosperity, elevation (२) sunrise- (अभि+उद् +अय्- अयते- १ ग. आ. प.), अभिकाङ्क्षिन्- adjctv- one who is wanting, longing, eagerly awaiting- (अभि+ काङ्क्ष्- काङ्क्षति- १ ग. प. प.)- मित्रस्य अभ्युदयम्- मित्राभ्युदयम् & मित्राभ्युदयस्य अभिकाङ्क्षिन्- मित्राभ्युदयाभिकाङ्क्षिन्- both ष. तत्पुरुष स., महातपस्स्मेरतम- (१) who sports a smile during extensive suffering, (२) which blooms under the heat of the Sun, महा (महत्)- adjctv- great, big, long extensive, तपस्- न. लिं- (१) penance, suffering, (२) heat, स्मेर- (१) smiling, (२) blooming- (स्मि- स्मयते १ आ. प. to smile, bloom, expand) तम- suffix implies superlative degree- महत् तपस्- महातपस्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., महातपसि स्मेरतमः यः सः- बहुव्रीहि स., कुशेशय- (१) who sleeps on bed of grass (दर्भः)- कुशः (दर्भः)- sacrad grass, शय- adjctv- sleeping, lying down (शी-शेते २ ग. आ. प. to sleep)- कुशे शेते यः सः कुशेशयः (२) कुशेशयम्- न. लिं.- lotus, water lily, प्रगल्भसौरभ्यविशेषनिर्भर- (१) full of outstanding reputation (character) in abundance,(२) full of extraordinary fragrance- प्रगल्भ- ajctv- (१) confident, bold (२) fully developed, सौरभ्य- (१) character, reputation (२) fragrance, विशेष-adjctv- peculiar, abundant, निर्भर- (१) full of, (२) filled with- प्रगल्भम् सौरभ्यम्- प्रगल्भसौरभ्यम् & विशेषम् निर्भरम्- विशेषनिर्भरम्- both विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & प्रगल्भसौरभ्येण विशेषनिर्भरम्- प्रगल्भसौरभ्यविशेषनिर्भरम्- तृ. तत्पुरुष स, भुवनस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of भुवनम्- world, परिष्कृतिः-स्त्री. लिं. (१) purification (२) adornment, decoration- (परिष्कृत- क. भू. धा. वि. of परिस्+कृ- to adorn, refine, purify), भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist, किम्- interrogative particle- why- सदा- always, ever, at all times, एव- just, alone, merely, नो- (न+उ)- no, not- all अव्ययs

मित्र आणि अभ्युदय यासारख्या द्व्यर्थी संस्कृत शब्दांचा कौशल्याने उपयोग करून हे दोन अर्थांचे सुभाषित रचले आहे.
१.जर नेहमीच मित्रांच्या समृद्धीची इच्छा धरणारे, कष्टामध्येही सुंदर स्मितहास्य करणारे, गवतावर झोपणारे आणि महान तपस्वी असे खूप लोक या जगात असतील, तर हे जग पवित्र का होणार नाही?

२. जर इथे सूर्याच्या उन्हाने विकसित होणारी आणि सुंदर सुवासांनी युक्त अशी कमळे उगवत्या सूर्याची आतुरतेने वाट पहात आहेत तर हे जग सुशोभित का होणार नाही?

८९६ २८-०२-२०२१
अत्यासक्तिस्साधुषु ब्रह्मनिष्ठेष्वौदासीन्यं प्राणिषु प्राकृतेषु
दृप्तेष्वार्यद्रोहिषु द्वेष एवेत्येषा रीतिर्भाति शुद्धा बुधानाम् ॥
-सुभाषितकौस्तुभ ३२

बुधानाम् ब्रह्मनिष्ठेषु साधुषु अत्यासक्तिः, प्राणिषु प्राकृतेषु औदासीन्यम्, आर्यद्रोहिषु दृप्तेषु द्वेषः इति एषा शुद्धा रीतिः एव भाति।

Great interest in noble (saintly) people who are engaged in contemplation of the Supreme, detachment towards rest of the living beings and materialistic world and hatred for arrogant people and for those engaged in causing harm to civilized society these pure way of life (behaviour) of the learned (civilized) people just shines forth.

बुधानाम्- पु. लि. ष. वि. ब. व. of बुध- noble, wise, learned-person, ब्रह्मनिष्ठेषु, साधुषु, प्राणिषु, आर्यद्रोहिषु & दृप्तेषु- all in पु. लि. स. वि. ब. व. of ब्रह्मनिष्ठ- person contemplation of the Supreme, साधु- noble or saintly person, प्राणिन्- animal, living being, man, आर्यद्रोहिन्- person causing harm to civilized people- आर्य- civilised, noble, द्रोहिन्- person causing hurt, injury- आर्याणाम् द्रोहिन्- आर्यद्रोहिन्-ष. तत्पुरुष स. & दृप्त- arrogant, proud- क. भू. धा. वि. of दृप्- दृप्यति ४ ग. प. प. to be arrogant, haughty, प्राकृतेषु- स्त्री. लि. स. वि. ब. व. of प्राकृति- natural or materialistic object, अत्यासक्तिः- great interest, attachment, devotional, fondness- स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व.- अति- अव्यय- very, exceedingly, much, आसक्ति- interest (आसक्त- क. भू. धा. वि. of अति+ आ+ संज्- सजति-१ ग. प. प. to adhere), औदासीन्यम्- indifference, apathy- न. लि. प्र. वि. ए. व. (उदास- indifferent, passive), द्वेषः- dislike, hate- पु. लि. प्र. वि. ए. व., एषा (एतद्)- this, शुद्धा- pure, clean- (शुद्ध- क. भू. धा. वि. of शुध्- शुध्यति ४ प. प. to become pure, to cleanse) & रीतिः- manner, behaviour- all in स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व., भाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भा-२ ग. प. प. to shine, to be splendid, outstanding, एव- just, alone, only & इति- namely- allअव्ययs

ब्रह्मावर निष्ठा असलेल्या साधूंविषयी अत्यधिक प्रेम, प्राणी आणि जडवस्तू (सजीव व निर्जीव) यांच्याविषयी उदासीनता, सज्जनांना त्रास देणाऱ्या उद्धटांचा द्वेश हे (गुण) शुद्ध आचरण शहाण्या लोकांना शोभा देते.

८९७ ०१-०३-२०२१
अतुल्या कल्याणी प्रकृतिरनघं वल्गु च वचो
मनीषा निर्दोषा महितमविगीतं च चरितम् ।
अदूष्यं वैदुष्यं हृदयमपि येषामुरुदयं
ध्रुवं तेषामेषामिह परिचिचीषापि शुभदा ॥
-सुभाषितकौस्तुभ ३४

येषाम् प्रकृतिः अतुल्या कल्याणी, वचः अनघम् वल्गु च, मनीषा निर्दोषा, चरितम् महितम् अविगीतम् च, वैदुष्यम् अदूष्यम्, एषाम् हृदयम् अपि उरुदयम् ध्रुवम्, तेषाम् इह परिचिचीषा अपि शुभदा (भवति)

Whose nature is incomparably auspicious, speech is unblemished and sweet, wisdom is faultless, character is consistent and uncensored, intellect is faultless and even their heart is always full of compassion, a desire to get to know such persons is sure way for happiness

प्रकृतिः- nature, अतुल्या- incomparable, कल्याणी- auspicious, excellent, मनीषा- desire, intelligence, निर्दोषा- faultless, unblemished- दोषः- fault, blame- (निर्गतः दोषः- निर्दोषः- व्याधि. प्रादितत्पुरुष स.), परिचिचीषा- desire to get to know- (परि+ चि- चिनोति-चिनुते- to get, acquire- प्रयोजक desiderative- परिचिचीषति), शुभदा- auspicious- शुभम् ददाति इति- शुभदा- उपपद तत्पुरुष स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., वचः (वचस्)- speech, talk, अनघम्- sinless, faultless- घम्- sin, अन् घम्- नञ् तत्पुरुष स., चरितम्- behaviour, conduct, महितम्- esteemed, revered- (महित- क. भू. धा. वि. of मह्- महति १ ग. प. प. to honour, respect), अविगीतम्- consistent, unabused- (विगीत- क. भू. धा. वि. of वि+गै- to censure, blame- गै- गायति- १ ग. प. to sing- न विगीत- अविगीत- नञ्- तत्पुरुष स.), वैदुष्यम्- scholarship, wisdom, अदूष्यम्- unblemished- न दूष्यम्- अदूष्यम्- नञ्- तत्पुरुष स., (दूष्य- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of प्रयोजक of दुष्- दोषयति- ते- to taint, defile) हृदयम्- heart, mind, उरुदयम्- full of compassion, (उरु-adjctv- great, large, दया- compassion, उरु दया- उरुदया- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स.), ध्रुवम्- firm, stable- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., वल्गु- adjctv- lovely, pleasant, येषाम्, तेषाम् & एषाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of यद्- who, तद्-he, it, इदम्- he, this, च- and, अपि- also, even, इह-here, in this world- all अव्ययs

ज्यांचा स्वभाव अतुलनीय कल्याणकारी असतो, ज्यांचे बोलणे खरे आणि गोड असते, ज्यांची विचारसरणी निर्दोष असते, ज्यांची वागणूक चांगली आणि प्रशंसनीय असते, ज्यांची विद्वत्ता निष्कलंक असते, ज्यांचे हृदय सदैव करुणेने भरलेले असते, अशा माणसाचा परिचय करून घेणे शुभ (सुखकारक) असते.

नरेंद्र गोळे
अती कल्याणाते, रमत मन, वाणी ऋतवदा
सदोषा ना स्पृहा, वरि चलन ज्याचे हितप्रदा ।
असे कारुण्ये ते, हृदय भरले, बुद्धी धवला

तयाच्या मैत्रीची, सुखकरच, इच्छा शुभ सदा ॥ – शिखरिणी

८९८ ०२-०३-२०२१
दैर्घ्यं बाह्वोरेव येषां न वैरे तैक्ष्ण्यं बुद्धावेव दृष्टं न वाचि।
मान्द्यं हासे मानसे नैव तेषां के वा नेच्छ्न्त्यत्र सेवामभिज्ञाः ॥
-सुभाषितकौस्तुभ ३६

येषाम् दैर्घ्यम् बाह्वोः एव न वैरे (भवति), (येषाम्) तैक्ष्ण्यम् बुद्धौ एव दृष्टम् न वाचि (दृष्टम्), (येषाम्)
मान्द्यम् हासे (भवति) न एव मानसे (भवति) तेषाम् के वा अभिज्ञाः सेवाम् अत्र न इच्छन्ति।

Whose arms alone are long (indicative of strength) but not their enmity, whose sharpness is seen in their intellect and not in their talk and mildness is in their smile but not in their mind (functioning of the mind), which clever person would not like to serve at this place?

येषाम्- for whom & तेषाम्- for them- पु. लिं. ष. वि. ब. व. यद्- who & तद- he, दैर्घ्यम्-length, longness- (दीर्घ-adjctv- long), तैक्ष्ण्यम्- sharpness, strength (तीक्ष्ण- adjctv- sharp, hot, strong) & मान्द्यम्- mildness, weakness- (मन्द- adjctv- mild, weak, slow)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., बाह्वोः- स. वि. द्वि. व. of बाहु- पु. लिं.- arm, वैरे, बुद्धौ, वाचि, हासे & मानसे- all in स. वि. ए. व. of वैर- न. लिं.- enmity, hostility, बुद्धि- स्त्री. लिं.- intellect, understanding talent, वाच्- न. लिं.- speech, talk, हास- पु. लिं.- smile, laughter, मानस-adjctv- pertaining to mind, के & अभिज्ञाः- both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of किम्-who, which & अभिज्ञ- knowledgeable, person, clever, दृष्टम्- seen, observed- न. लिं. प्र. वि. ए. व. (दृष्ट- क. भू. धा. वि. of दृष्- पश्यति १ ग. प. प. to see, observe), इच्छन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to desire, want, wish, सेवाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सेवा- service, worship, एव- just alone, only, न- no, not, वा-or, and, अत्र- here-all अव्ययs

ज्यांचे हात लांब आहेत (आजानुबाहू) पण वैर नाही, ज्यांची बुद्धी तीक्ष्ण आहे पण बोलणे नाही, ज्यांचे हास्य मंद आहे पण मन नाही अशांची सेवा करावी असे कुठल्या हुषार माणसाला वाटणार नाही?

८९९ ०३-०३-२०२१
अज्ञस्त्वां यदुपेक्ष्य मन्दमतिभिर्धन्यं सदा मन्यते
शोको मास्तु ततस्सुधीजनसभाशोभाकृतस्ते कवे ।
खद्योतं निदधातु भास्करतया नीडे निजे टिट्टिभो
दीपः क्ष्मापतिकेलिसौधमहितः किं तावता हीयते ॥
-सुभाषितकौस्तुभ १३

कवे, यद् अज्ञः, त्वाम् उपेक्ष्य, मन्दमतिभिः सदा धन्यम् मन्यते, ततः सुधीजनसभाशोभाकृतः ते, शोकः मा अस्तु। टिट्टिभः निजे नीडे खद्योतम् भास्करतया निदधातु, तावता किम् क्ष्मापतिकेलिसौधमहितः दीपः हीयते?

Oh Learned-one, if an ignorant person, disregarding you, always considers himself fortunate in the company of foolish people, that, to you, who has reputation of having enhanced the decorum of assembly of good intellectual people, should not cause grievance. Let that tiny Tittiba bird keep a firefly in its nest like a sun (for providing illumination), by that, would a lamp, that had the honour of illuminating recreational mansion of a Royal palace, get disgraced?
कवे- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of कवि- poet, learned/ wise man, अज्ञः- ignorant, foolish, सुधीजनसभाशोभाकृतः- सु- अव्यय- suffix implies- good, excellent- धीः- स्त्री. लिं- intellect, mind, जन- पु/न. लिं- people, सभा- स्त्री. लिं- assembly, gathering, शोभा- स्त्री. लिं- grace, elegance, कृत- done, accomplished- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८. ग. उ. प. to do- सुभगा धीः यस्य सः- सुधीः, सुधीः जनः- सुधीजनः- समा. प्रादितत्पुरुष स., सुधीजनस्य सभा- सुधीजनसभा & सुधीजनसभायाः शोभा- सुधीजनसभाशोभा- both ष. तत्पुरुष स., सुधीजनसभाशोभाम् कृतः यः सः- सुधीजनसभाशोभाकृतः – बहुव्रीहि स., टिट्टिभः- a kind of tiny bird, शोकः-sorrow, grievance, क्ष्मापतिकेलिसौधमहितः- that had the honour of illuminating recreational mansion of a Royal palace, क्ष्मा- स्त्री. लिं- earth, पतिः- master, lord, केलि- पु. लिं.- play, sport, pastime, सौध- mansion, महितः – पु. लिं.- honoured, revered- क. भू. धा. वि. of मह्- महति १ ग. प. प. to honour- क्ष्मयाः पतिः- क्ष्मापतिः -king- केलेः सौधः- केलिसौधः- recreational mansion- क्ष्मापतेः केलिसौधः- क्ष्मापतिकेलिसौधः – all ष. तत्पुरुष स., & क्ष्मापतिकेलिसौधे महितः- क्ष्मापतिकेलिसौधमहितः- स. तत्पुरुष स., दीपः- lamp- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., त्वाम्- द्वि. वि. ए. व. & ते (तव)- ष. वि. ए. व. of युष्मद्- you, उपेक्ष्य- disregarding, neglecting- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of उप+ ईक्ष्- to neglect, disregard- (ईक्ष्- ईक्षते १ ग. आ. प. to see, look at), मन्दमतिभिः- पु/स्त्री. लिं. तृ. वि. ब. व. of मन्दमति- dull-headed, ignorant- मन्द- adjctv- dull, slow, मति- mind, thinking- मन्दः मतिः यस्य सः- मन्दमतिः- बहुव्रीहि स., धन्यम् & खद्योतम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of धन्य- fortunate, lucky, blessed & खद्योत-firefly, मन्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of मन्- ४ ग. आ. प. to think, consider, अस्तु & निदधातु- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist & नि+ धा- to keep- (धा- दधाति -धत्ते- ३ ग. उ. प. to place, put), निजे & नीडे- स. वि. ए. व. of निज- one’s own, self & नीड-nest, भास्करतया- like a Sun- भास्कर- Sun, तया- suffix implies’ as a substitute, like, हीयते- getting lost- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of हा- जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon, तावता- by that, by doing so, किम्- interrogative particle, मा- particle of prohibition- do not, let not, यद्- since, because, as, सदा- always, regularly, daily, ततः (ततस्)- from that, thereupon- all अव्ययs,

अरे कवि, (विद्वाना), जर एकादा अडाणी माणूस तुझी उपेक्षा करून मंदबुद्धी लोकांच्या सहवासातच स्वतःला धन्य मानत असेल, तर बुद्धीमान लोकांच्या सहवासात असण्याची ख्याती असलेल्या तुला वाईट वाटायचे कारण नाही. त्या चिमुकल्या टिटवीने आपल्या घरट्यात सूर्यासारखा प्रकाश मिळावा म्हणून काजव्याला आणून ठेवले असले तर राजवाडा उजळून टाकणाऱ्या दिव्याला कमीपणा येईल का ?

नरेंद्र गोळे
विद्वाना जरि एक अज्ञ तुजला, टाळून लोकां भजे
तू विज्ञांसव राहसी तुज नको, वाटायला न्यून ते ।
देई सूर्यप्रकाश तो टिटविला, गृहे जरी काजवा

त्याने राजगृहे जळे प्रदिप जो, त्याला न ये न्यूनता ॥ – शार्दूलविक्रीडित

९०० ०४-०३-२०२१
मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः।
क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु लाभवानसौ॥

  • कालिदास, रघुवंश ८.८७

बुधैः शरीरिणाम् मरणम् प्रकृतिः, (तथा) जीवितम् विकृतिः (इति) उच्यते। जन्तुः यदि क्षणम् अपि श्वसन् अवतिष्ठते, असौ ननु लाभवान् (अस्ति)।

It is said by the learned that death is natural for living beings, while continue to exist is accidental. If a living being is able to exist breathing even for a moment, he is indeed a gainer (fortunate)

बुधैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of बुध- learned, aise, knowledgeable, शरीरिणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of शरीरिन्- one who is living, embodied, incarnate, मरणम्, – death & जीवितम्- being living, life, existence- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रकृतिः- nature, natural form, विकृतिः- deformation, accidental, unnatural- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., उच्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वच्- वक्ति २ ग. प. प. to say, जन्तुः- living being, man, creature, लाभवान्- (लाभवत्)- gainer, fortunate- (लाभ-gain, वत्- suffix implies quality, possession), श्वसन्- (श्वसत्)- breathing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of श्वस्- श्वसिति २ ग. प. प. to breathe & असौ- (अदस्)- he- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षणम्- a moment, an instant- in पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व., अवतिष्ठते- वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of अव+ स्था- to remain, exist, stay- (स्था- तिष्ठति-१ ग. प. प. to stand, stay), अपि- also, even, यदि- if, in case, ननु- surely, certainly, indeed- all अव्ययs

मरण ही सजीवांची नैसर्गिक स्थिति आहे आणि जगणे हा तात्पुरता अपवाद (विकृति) आहे असे ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहे. त्यामुळे कोणी क्षणभर जरी श्वास घेतला तरी तो फायद्यातच आहे. असे कवि कालिदासाने रघुवंश या काव्यात लिहिले आहे. “मरणं प्रकृतिः शरीरिणां” या ओळीचा उपयोग अनेक वेळा म्हणीसारखा केला जातो.

नरेंद्र गोळे
सजीवा प्रकृती मृत्यू जगणे विकृती असे ।

क्षणही श्वास घेई जो निश्चये लाभची असे ॥ – अनुष्टुप्‌…