संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -८


आधीचे भाग :

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग १)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग २)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -2)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग २)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ३)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -3)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ३)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-2/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -४
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -4)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ४)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-3/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -५
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -5)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ५)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-4/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -६
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -6)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ६)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-5/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -७
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -7)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ७)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-6/

या भागातील सुभाषिते ७०१ ते ८००

७०१ : १७-०८-२०२०
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥

घटः जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते। सः सर्वविद्यानाम्, धर्मस्य च धनस्य च हेतुः (भवति)।

A pot gets filled in due course with constant fall of water drops. That is the means of acquiring all types of expertise (knowledge/ learning). The same is in the case of (acquisition of) meritorious gains as well as of wealth.

घटः, सः & हेतुः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of घट- pot, तद्- that, it & हेतु- cause, reason, means, क्रमशः- अव्यय- regularly, successively, gradually, जलबिन्दुनिपातेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of जलबिन्दुनिपात- fall of water drops- जल- न. लिं.- water, बिन्दु- पु. लिं.-drop, निपात- fall, descent- (नि+पत्- पतति १ ग. प. प. to fall)- जलस्य बिन्दु- जलबिन्दुः -जलबिन्दोः निपातः- जलबिन्दुनिपातः – both ष. तत्पुरुष स., पूर्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of पूर्- ४ ग. आ. प. to fill, fill out, सर्वविद्यानाम्- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्वविद्या- all knowledge, education, learning- सर्व- all, entire, विद्या- knowledge, education, learning- सर्वा विद्या- सर्वविद्या- स. प्रादि तत्पुरुष स., धर्मस्य & धनस्य- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of धर्म- good code of conduct, religion & धन- wealth, money, च-and as well

एक एक थेंब पाणी पडून क्रमाक्रमाने संपूर्ण हंडा पाण्याने भरतो. त्याचप्रमाणे सर्व विद्या, धर्म आणि धन संपत्ती यांचा संचय होतो.

नरेंद्र गोळे
थेंब थेंब करूनी तो भरतसे पुरा घडा ।
तशी विद्या, सर्व धर्म, धन, संपत्ति साठते ॥

७०२ : १८-०८-२०२०
गुणानामन्तरं प्रायस्तज्ञो जानाति नेतरः ।
मालतीमल्लिकामोदं घ्राणं वेत्ति न लोचनम् ॥

तज्ञः प्रायः गुणानाम् अन्तरम् जानाति, इतरः न (जानाति)। घ्राणम् मालतीमल्लिकामोदम् वेत्ति। लोचनम् न (तद् वेत्ति)।

Mostly, an expert (knowledgeable) knows the difference between the qualities (virtues) and not the other. A nose knows the fragrance of Malati and Malika (varieties of Jasmine), not an eye.

तज्ञः (तद्+ ज्ञः)- knowledgeable or specialist in it- ज्ञ- adjctv- knowing, familiar with, ज्ञः- (suffixed to compound) a wise and learned man- ( कार्यज्ञ, शास्त्रज्ञ, सर्वज्ञ etc.) तद् जानाति इति- तज्ञः उपपद तत्पुरुष स., & इतरः- the other, another (इतर-पु, इतरा-स्त्री, इतरत्-न)- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रायः (प्रायस्)- अव्यय- probably, mostly, generally, गुणानाम्- पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of गुण- quality, virtue, अन्तरम् & मालतीमल्लिकामोदम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अन्तर- distinction, difference & मालतीमल्लिकामोद- fragrance of Malati and Malika (varieties of Jasmine) flowers, आमोद- fragrance, perfume, मालती च मल्लिका च- मालतीमल्लिका- द्वंद्व स., मालतीमल्लिकयोः आमोदः- मालतीमल्लिकामोदः – ष. तत्पुरुष स, जानाति & वेत्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand & विद्- २ ग. प. प. to know, understand, न-no, not, घ्राणम् & लोचनम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of घ्राण- a nose & लोचन-an eye

तज्ञ लोकच गुणांमधला फरक जाणतात, मालती आणि मल्लिका यांच्या फुलांचे सुवास नाकाला समजतात, डोळ्यांना नाही. कदाचित ही दोन्ही फुले दिसायला सारखी दिसत असतील.

नरेंद्र गोळे
गुणांतील उणेदूणे तज्ञ जाणती, ना दुजे ।मालती मोगरा गंध नाक जाणे, न नेत्र ते ॥

७०३ : १९-०८-२०२०
न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः।
यो वै युवाऽप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः ॥
पाठभेद: बालोsपि यः प्रजानाति तं देवाः—
महाभारत. १. १३३.११

येन अस्य शिरः पलितम्, तेन (सः) स्थविरः न भवति। यः युवा अपि, अधीयानः (अस्ति), तम् वै देवाः स्थविरम् विदुः। (पाभे; यः बालः अपि प्रजानाति, तम् देवाः—)

One who got his head grey-haired, by that he does not become aged (matured, knowledgeable). Even a youth, who has studied well -(पाभे; Even a young person, who is well informed- knowledgeable) is considered matured by divine people.

येन- by whom & तेन- by that- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद्- who & तद्- that, it, अस्य- his- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of इदम्- he, स्थविरः, यः, युवा & अधीयानः- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of- स्थविर- aged, old, firm, steady, यद्- who, युवन्- young, youthful, अधीयान- well-reading, one studying well, one who is going over scriptures- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of अधि+इ- to study, read through, learn- (इ- एति २ ग. प. प. to go, come to), शिरः & पलितम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of शिरस्- head, skull & पलित- adjctv- grey-haired, aged, old, न- no, not, भवति- happens – वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist, अपि- अव्यय- even, also, and, तम् & स्थविरम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तद्-he & स्थविर- old, aged, वै- अव्यय- a particle of affirmation- indeed, truly, देवाः- – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of देव- God, divine person, विदुः- वर्त. तृ. पु. ब. व. of विद्- वेत्ति वेद २ ग. प. प. to know, understand -पाभे; यः & बालः- -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who & बाल- child, young, प्रजानाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ज्ञा to be well-read, learned- (ज्ञा- जानाति- जानीते – ९ ग. उ. प. to know, learn)

फक्त डोक्यावरचे केस पांढरे झाल्याने कोणी पोक्त होत नाही. चांगले शिकलेल्या तरुणाला (किंवा ज्ञानी अशा बालकालाही) देव सज्ञान समजतात. नुसते वयाने वाढून काही उपयोग नाही, ज्ञान आणि विद्या संपादन करणे आवश्यक आहे.

७०४ : २०-०८-२०२०
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥
महाभारत. ३.२१९. १८

मानसम् दुःखम् प्रज्ञया हन्यात्। शारीरम् (दुःखम्) औषधैः (हन्यात्)। एतद् विज्ञानसामर्थ्यम् (भवति)। बालैः समताम् न इयात् ।

Mental agony should be solved with wisdom. Physical indisposition should be overcome by medicines. This is the strength of knowledge. One should not equate himself with children (One should not be childish and suffer)

मानसम्, शारीरम् & दुःखम्- all in न. लि. द्वि. वि. ए. व. of मानस- pertaining or concerning to mind- (मनस्- mind, heart- न. लिं.), शारीर- pertaining to body- (शरीर- body-न. लिं.) & दुःख- agony, pain, sorrow, प्रज्ञया- स्त्री. लि. तृ. वि. ए. व. of प्रज्ञा- knowledge, intelligence, discretion, हन्यात् & इयात्- both २ ग. प. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of हन्- हन्ति- to kill, strike & इ- एति to go, to come to, औषधैः & बालैः- तृ. वि. ब. व. of औषध- न. लिं.- herb, medicine in general & बाल- पु. लिं- child, infant, ignorant, एतद्- this & विज्ञानसामर्थ्यम्- strength of knowledge, विज्ञान- science, knowledge, सामर्थ्य- strength- विज्ञानस्य सामर्थ्यम्- ष. तत्पुरुष स., both in न. लि. प्र. वि. ए. व., समताम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of समता- equality, sameness, न- no, not

मनाचे दुःख समंजसपणे विचार करून घालवावे, शरीराची पीडा औषधोपचार करून घालवावी. विज्ञानामध्ये अशी दुःखे बरी करण्याची शक्ती आहे. त्यामुळे (आकांडतांडव करण्याचा) बालिशपणा करू नये. योग्य तो उपचार करून घ्यावा.

७०५ : २१-०८-२०२०
मातेव रक्षति पितेव हिते नियुंक्ते
कान्तेव चापि रमयत्यपनीय खेदम् ।
लक्ष्मीं तनोति वितनोति च दिक्षु कीर्तिम्
किं किं न साधयति कल्पलतेव विद्या॥

विद्या, माता इव रक्षति, पिता इव हिते नियुंक्ते, कान्ता इव च अपि खेदम् अपनीय, रमयति, लक्ष्मीम् तनोति, कीर्तिम् च दिक्षु वितनोति। (सा) कल्पलता इव किम् किम् न साधयति।

Education (knowledge) protects like a mother, directs towards (makes us do) good deeds like a father, entertains like a wife, after removing sorrow, brings in wealth and spreads fame in all directions. (Tell me this education/knowledge) Like a wish-granting creeper, what all things it can not achieve?

विद्या- education, knowledge, माता (मातृ)- mother, कान्ता- wife & कल्पलता- wish-granting creeper- (कल्प- adjctv- feasible, possible, imagined, लता- creeper- या लता कल्पितम् ददाति सा- कल्पलता- बहुव्रीही स.) all in स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व., पिता- पु.लि. प्र. वि. ए. व. of- पितृ father, लक्ष्मीम् & कीर्तिम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of लक्ष्मी- wealth, goddess of wealth & कीर्ति- fame, इव- अव्यय- like, similar to, रक्षति, नियुंक्ते, तनोति & वितनोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of रक्ष्- १ ग. प. प. to protect, guard, नि+ युज्- to order, deploy, appoint, depute- (युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to join, connect, employ), तन्- तनोति- तनुते – ८ ग. उ. प. to grant, perform, fill, stretch and वि+ तन्- to spread, stretch, रमयति- entertains, cajoles & साधयति-makes it happen or achieve- प्रायोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of रम्- रमते १ ग. आ. प. to be pleased, delighted & साध्- साध्नोति ५ ग. प. प. to accomplish, finish, हिते- स. वि. ए. व. of हित- interest, good, pleasing- क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, please, अपि- अव्यय- also, even, and, खेदम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of खेद- depression, dejection, अपनीय- after removing, destroying- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अप+नी- (नी-नयति-ते- १ ग. उ. प. to bring, carry), & दिक्षु- स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of दिश्- direction, quarter of the sky, च- and, किम्- what, which, किम् किम्- what all, what-ever, न-no, not

विद्या आईप्रमाणे रक्षण करते, पित्याप्रमाणे हित दाखवते, पत्नीप्रमाणे आपली दुःखे दूर करून मनोरंजन करते आणि समृद्धी व कीर्ती वाढवते, ती कल्पवृक्षाप्रमाणे असते, तिच्यापासून काय काय साध्य होत नाही ?

नरेंद्र गोळे
आईपरी जपत, हीत पित्यापरी दे
पत्नीपरी रिझवि, दुःख लयास नेते ।
समृद्धि, कीर्ति, पसरीत दिगंत ने ती साधे न काय, जणु कल्पलताच विद्या ॥ – वसंततिलका

७०६ : २२-०८-२०२०
यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया परिबाधते।
तेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः ॥
-महाभारत. ३ .२९ .२०

यः समुत्पन्नम् क्रोधम्, प्रज्ञया परिबाधते, तम् तु तत्त्वदर्शिनः विद्वांसः तेजस्विनम् मन्यन्ते।

(When asked by Draupadi, ‘Why you people do not get angry on Kauravas’, Yudishtir replies)-
On the other hand, the wise people, who know the actual facts (who think logically), consider him a hero, who controls anger, with intelligence (carefully), when it is produced.

समुत्पन्नम्, क्रोधम्, तम् & तेजस्विनम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of समुत्पन्न- generated, produced- क. भू. धा. वि. of सं+ उद्+ पद्- to occur (पद्- पद्यते ४ ग. आ. प. to go, approach), क्रोध- anger, wrath, तद्- he & तेजस्विन्- one who is heroic, bright, dignified, यः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, प्रज्ञया- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of प्रज्ञा – knowledge, intelligence, judgement, wisdom- परिबाधते- आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of परि+ बाध्- to get over, control- (बाध्- बाधते- १ ग. आ. प. to oppress, press hard), तु- अव्यय- but, on the other hand/ contrary, तत्त्वदर्शिनः & विद्वांसः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of तत्त्वदर्शिन्- one who see the logic/true state/ fact- तत्त्व- logic, true state, fact- तत्त्वम् पश्यति इति- उपपद तत्पुरुष स. & विद्वस्- knowing, wise, learned, scholar, मन्यन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of मन्- मन्यते- ४ ग. आ. प. to think, believe, consider, conceive

जे शहाणे लोक आलेल्या रागाला विचाराने (बुद्धीने) आवर घालतात त्यांनाच विद्वान लोक तेजस्वी मानतात.

नरेंद्र गोळे
शहाणे लोक संतापा, बुद्धीने बांध घालती । जाणते मानती त्यांना, तेजस्वी तत्त्वदाविते ॥

७०७ : २३-०८-२०२०
लोके वैधर्म्यम् एतत्तु दृश्यते बहुविस्तरम्।
हीनज्ञानाश्च हृष्यन्ते क्लिश्यन्ते प्राज्ञकोविदाः।
बहुदुःखपरिक्लेशं मानुष्यमिह दृश्यते ॥
महाभारत. १. १९६.२४

लोके हीनज्ञानाः च हृष्यन्ते, प्राज्ञकोविदाः क्लिश्यन्ते, एतद् तु बहुविस्तरम् वैधर्म्यम् दृश्यते। इह बहुदुःखपरिक्लेशम् मानुष्यम् दृश्यते।

This is the reply by Rushi, named Baka, who was blessed with a long life, on Indra’s query, on ‘what is his experience on worldly life;
‘In this world, stupid people are spending a happy life while intellectuals suffer. This widespread difference is seen (everywhere). It is seen that, in this world, life of humanity is full of great sorrow and suffering.

लोके- in this world- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, हीनज्ञानाः & प्राज्ञकोविदाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of हीनज्ञान- ज्ञानेन हीनः यः सः -बहुव्रीही स.- stupid or ignorant person- (हीन- devoid of- क. भू. धा. वि. of हा- जहाति- २ ग. प. प. to abandon & ज्ञान- wisdom, knowledge) & प्राज्ञकोविद- intellectual and experienced person- प्राज्ञः- intellectual, learned, knowledgeable, कोविदः- experienced, wise, प्राज्ञः च कोविदः च- द्वंद्व स., च-and, हृष्यन्ते & क्लिश्यन्ते- both ४ ग. आ. प. वर्त. तृ. पु. ब. व. of हृष्- हर्षति १. प. प. & हृष्यते ४ ग. आ. प. to be happy, to rejoice & क्लिश्- क्लिश्यते- to be afflicted, to suffer, एतद्- this, it, तु- अव्यय- but, on the other hand, बहुविस्तरम्, वैधर्म्यम्, बहुदुःखपरिक्लेशम् & मानुष्यम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of बहुविस्तर- widespread- बहु- large, much, great, विस्तर- at length, in detail, wide- बहु विस्तरम्- स. प्रादि तत्पुरुष स., वैधर्म्य- dissimilarity, difference, characteristics- धर्म्य- adjctv- endowed with particular quality, characteristic- विविधानि धर्म्यानि – समा. प्रादि तत्पुरुष स., बहुदुःखपरिक्लेशम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. -with lot of sorrow and great suffering- दुःख- sorrow & परिक्लेश- great suffering- दुःखम् च परिक्लेशम् च- द्वंद्व स.- बहु दुःखपरिक्लेशम् – स. प्रादि तत्पुरुष स., मानुष्य- pertaining to human, mankind- (मनुष्य or मानुष- human, man), इह- अव्यय- here, in this world, दृश्यते- gets to see- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. -दृश्- पश्यति- १. प. प. to see, look at

या जगात अडाणी लोक मजेत राहतात आणि बुद्धीवान विद्वान लोकांना क्लेश सहन करावे लागतात, हा फरक सगळीकडे दिसतो. माणुसकी बाळगणाऱ्या लोकांना खूप क्लेश आणि दुःख भोगावे लागते. ही आजचीच परिस्थिती नाही तर महाभारतकाळातसुद्धा होती.

७०८ : २४-०८-२०२०
वरं दरिद्रः श्रुतिशास्त्रपारगो न चापि मूर्खो बहुरत्नसंयुतः।
सुलोचना जीर्णपटापि शोभते न नेत्रहीना कनकैरलंकृता ॥

श्रुतिशास्त्रपारगः दरिद्रः वरम् (अस्ति), न मूर्खः बहुरत्नसंयुतः च अपि। (स्त्री) सुलोचना जीर्णपटा अपि शोभते, न कनकैः अलंकृता (शोभते)।

Poor man who is very knowledgeable in scriptures and scientific texts is preferred to a stupid person who is endowed with plenty of jems. A woman with beautiful eyes, having even worn out clothes, looks splendid, not the one, who is blind and is adorned with gold ornaments.

श्रुतिशास्त्रपारगः, दरिद्रः, मूर्खः, & बहुरत्नसंयुतः- all in पु. लि. प्र. वि. ए. व. of श्रुतिशास्त्रपारग- expert in scriptures and scientific knowledge- श्रुति- sacred text, शास्त्र- scientific knowledge, पारग- proficient, one who has mastered something- पारम्- end of extremity, furtherest- पारम् गतः इति – उपपद तत्पुरुष स.- श्रुतिः च शास्त्रम् च – श्रुतिशास्त्रम्- द्वंद्व स.- श्रुतिशास्त्रे पारगः -श्रुतिशास्त्रपारग- स. तत्पुरुष स., दरिद्र- poor, मूर्ख- stupid, ignorant, & बहुरत्नसंयुत- owning abundant quantity of jems- बहु- adjctv- abundant, many, large, रत्न- न. लि.-jems, संयुत- endowed with, having- क. भू. धा. वि. of- सं +यु- (यु- यौति २ ग. प. प. & युनाति- युनीते ९ ग. उ. प. to unite, join)- बहु रत्नम् -बहुरत्नम् – समा. प्रादि तत्पुरुष स. & बहुरत्नैः संयुतः यः सः -बहुरत्नसंयुतः -बहुव्रीही स., वरम्- अव्यय- better than, preferable to, न- no, not, च- and, अपि-अव्यय- even, also, and, सुलोचना, जीर्णपटा & नेत्रहीना- all in स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व. of सुलोचन- one with beautiful eyes- लोचन- eye, शोभनौ लोचनौ यस्याः सा- सुलोचना & जीर्णपट- one with torn or old clothes- जीर्ण- old, worn out- क. भू. धा. वि. of- जृ(दीर्घ)- १, ४, ९ -प. प. & १० ग. उ. प. – जरति, जीर्यति, जृणाति, जारयति-ते- to grow old, worn out)- पटः -पटम्- पु/न. लिं- garment, clothes- both in पु. लि. प्र. वि. ए. व.- जीर्णाः पटाः यस्याः सा- जीर्णपटा & नेत्रहीन- one who is devoid of eyes- नेत्र- eye, हीन- devoid of- क. भू. धा. वि. of- हा-जहाति २ ग. प. प. to abandon- नेत्राभ्याम् हीना या सा- all बहुव्रीही स., शोभते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of शुभ्- १ ग. आ. प. to shine, to be splendid/ handsome, अलंकृता- स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व. of अलंकृत- odorned, decorated – क. भू. धा. वि. of- अलं+कृ- (कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do), कनकैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of कनक- gold

श्रुति आणि शास्त्रांमध्ये पारंगत असलेला गरीब माणूस चांगला असतो, एकादा मूर्ख रत्नांनी मढवलेला असला तरी तो कधीच नाही. दागिन्यांनी मढलेल्या आंधळ्या बाईपेक्षा एकादी सुंदर डोळे असलेली (सुलोचना)च जास्त शोभून दिसते. आपल्या अनेक सुभाषितांमध्ये अशाच प्रकारचा उपदेश आहे.

नरेंद्र गोळे
असो गरीबी, श्रुतितज्ञ शोभतो
न भूषणांनी, परि मूर्ख शोभतो ।
न भूषवीताहि, सजे सुलोचना जरी श्रुंगारीत, न अंध शोभते ॥ – वंशस्थ

७०९ :२५-०८-२०२०
वाच्यं श्रद्धासमेतस्य पृच्छतश्च विशेषतः ।
प्रोक्तं श्रद्धाविहीनस्यारण्यरुदितोपमम् ॥

श्रद्धासमेतस्य विशेषतः च, पृच्छतः वाच्यम् । श्रद्धाविहीनस्य प्रोक्तम् अरण्यरुदितोपमम् (भवेत्)।

One, who is sincere and particularly one who is inquisitive should be taught (told, spoken to). Anything told (taught) to the one, who is not interested, is like crying in a forest.

श्रद्धासमेतस्य, पृच्छतः & श्रद्धाविहीनस्य- पु. लि. ष. वि. ए. व. of श्रद्धासमेत- One who is with interest, faith or who is sincere – श्रद्धा- respect, belief, interest, faith, समेत- with, having, possessing- क. भू. धा. वि. of सं+ इ- (इ-एति २ ग. प. प. to go, go to), पृच्छत्- one who is inquisitive, questioning- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of प्रच्छ्- पृच्छति ६ ग. प.प. to ask, question, inquire & श्रद्धाविहीन- disinterested person, person devoid of faith- विहीन- devoid of – क. भू. धा. वि. of वि+ हा- (हा- जहाति २ ग. प. प. to abandon, leave)- श्रद्धया विहीनः- श्रद्धाविहीनः, विशेषतः -(विशेषतस्)- अव्यय- especially, particularly, वाच्यम् & प्रोक्तम्- न. लि. प्र. वि. ए. व. of वाच्य- to be told, spoken, taught- (also वक्तव्य, वचनीय & वाक्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of वच्- वक्ति २ ग. प. प. to say, speak, tell, communicate & प्रोक्त- spoken, told, prescribed – क. भू. धा. वि. of प्र+ वच्- (वच्- वक्ति २ ग. प. to speak, talk, अरण्यरुदितोपमम्- like crying in a forest- अरण्य- forest, रुदित- crying- क. भू. धा. वि. of रुद्- रोदिति २ ग. प. प. to cry, weep, howl, उपमा- resemblance, similarity, equality- अरण्ये रुदितम्- अरण्यरुदित- स. तत्पुरुष स.- अरण्यरुदितस्य इव उपमा यस्य तद्- अरण्यरुदितोपमम्- बहुव्रीही स.

ज्याच्या मनात श्रद्धा आहे आणि विशेषतः जो उत्सुकतेने प्रश्न विचारतो त्याला सगळे सांगावे. ज्याचा विश्वासच नाही किंवा ज्याचे लक्षच नाही अशा माणसाला काही सांगणे हे रानातल्या रडण्यासारखे निरर्थक आहे.

नरेंद्र गोळे
श्रद्धेने ऐकत्यालाच, सांगावेही विचारता । सांगणे, न रुचे त्याला, जंगली रडणे असे ॥ – अनुष्टुप्‌

७१० : २६-०८-२०२०
विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम्
विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता।
विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः॥
भर्तृहरी नीतिशतक २०

विद्या नाम नरस्य रूपम् अधिकम्, (सा) प्रच्छन्नगुप्तम् धनम् (अस्ति)। विद्या भोगकरी, यशःसुखकरी, विद्या गुरूणाम् गुरुः (भवति)। विदेशगमने विद्या बन्धुजनः (अस्ति)। विद्या परा दैवतम् (भवति)। विद्या, न हि धनम्, राजसु पूज्यते । विद्याविहीनः पशुः (भवति)।

A thing called Education or knowledge gives a man added handsomeness (personality). It is a hidden treasure, within. It is instrumental for all pleasures. Education helps one to achieve fame and happiness. It is the teacher amongst all teachers. When one is in a foreign land, it acts like a well-wisher (friend). Education is supreme Goddess. It is the Education, and not the wealth, that is honoured by Kings. One who is devoid of Education is like an animal.

विद्या- Education, knowledge, भोगकरी- one that causes enjoyment- (भोगः -enjoyment, fruition, करी, करम्, करः- who or what causes- भोगम् करोति इति- उपपद तत्पुरुष स.), यशःसुखकरी- one that helps to achieve fame and happiness.(यशस्- fame, glory, सुखम्- happiness- यशः च सुखम् च- यशःसुखम् -द्वंद्व स.- यशःसुखम् करोति इति- उपपद तत्पुरुष स.), परा- (परः, परम्)- supreme, ultimate, देवता (दैवतः, दैवतम्)- deity, divinity, God- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., नाम (नामन्)- an, appellation, a name, रूपम्- figure, look, appearance, अधिकम्- added, excessive, additional, प्रच्छन्नगुप्तम्- secret hidden- प्रच्छन्न- covered, hidden- क. भू. धा. वि. of प्र + छद्-(छद्- १ &१० ग. उ. प.- छदति-ते & छादयति-ते), गुप्तम्- secret, unknown, धनम्- wealth, money- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., नरस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of नर-a man, person, गुरूणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of गुरु- teacher, guide, गुरुः- teacher, बन्धुजनः- well-wishing person- (बन्धु- brother, friend, जन- person- बन्धुः इव जनः -उपपद तत्पुरुष स.), विद्याविहीनः- one who is devoid of Education- {विहीन- devoid of- क. भू. धा. वि. of वि+हा (हा- जहाति- २ ग. प. प. to leave, abandon)- विद्यया विहीनः – तृ. तत्पुरुष स.) & पशुः- animal- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विदेशगमने- न. लिं. स. वि. ए. व. of विदेशगमन- going to a foreign land- (विदेश- foreign land- विभिन्नः देशः- समा. प्रदि तत्पुरुष स., गमन- going- विदेशे गमनम्- स. तत्पुरुष स.), न हि-अव्यय-
not even, राजसु- among kings- पु. लिं. स. वि. ब. व. राजन्, पूज्यते- gets honoured- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of पूज्- पूजयति-ते १० ग. उ. प. to honour, worship

विद्या माणसाला अधिक रूप देते, विद्या हे दडलेले गुप्तरूपातले धन आहे, विद्येमुळे आपल्याला उपभोग घेता येतो, सुख मिळते, ती सर्व गुरूंमधली श्रेष्ठ गुरु आहे. परदेशात विद्या हीच आपले बंधुजन आहे (तिची मदत होते), विद्या ही श्रेष्ठ देवता आहे. राजाकडून विद्येचा सन्मान होतो, धनाचा होत नाही. ज्याच्याकडे कुठलीही विद्या नाही असा माणूस जनावरासारखा असतो.
“विद्या हे पुरुषास रूप बरवे की झाकिले द्रव्यही … ” असा एक मराठी श्लोक आहे.

७११ २७-०८-२०२०
सर्वथा संत्यजेत् वादं न कंचित् मर्मणि स्पृशेत्।
सर्वान् परित्यजेत् अर्थान् स्वाध्यायस्य विरोधिनः॥

वादम् सर्वथा संत्यजेत्। मर्मणि न कंचित् स्पृशेत्। स्वाध्यायस्य विरोधिनः, सर्वान् अर्थान् परित्यजेत्।

One should avoid argument completely. Nothing (that is said) should hurt anyone (touch anyone’s heart). One should totally give up all types of things that are not in the interest of self study (of scriptures or sacred texts)

वादम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of वाद- dispute, controversy, allegation, सर्वथा- अव्यय- by all means, altogether, entirely, संत्यजेत् & परित्यजेत्- should leave or avoid totally & स्पृशेत्- would touch- all in-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of सं +त्यज् & परि +त्यज् – (त्यज् -त्यजति १ ग. प. प. to leave, abandon, quit) & स्पृश्- स्पृशति-६ ग. प. प. to touch, to reach, मर्मणि- न. लि. स. वि. ए. व. of मर्मन्- न. लि.- a vital part of the body, any weak or vulnerable part., heart, न- no, कंचित्- (किम्+ चित्)- some, little, न कंचित्- nothing, not even a bit, स्वाध्यायस्य & विरोधिनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of स्वाध्याय- self-study, reading- (स्व- अध्याय)- स्व- ones own, self, अध्यायः – study, reading- स्वस्य अध्यायः – ष. तत्पुरुष स. & विरोधिन्- पु/न. लिं- adjctv- opposed to resisting, inconsistent with, सर्वान् & अर्थान्- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्व- all, entire & अर्थ- a thing of interest or value or cause

माणसाने नेहमी वादविवाद टाळावेत. कुणाच्या मर्माला कधीही स्पर्श करू नये. (कुणाला दुखवू नये.) स्वाध्यायाला विरोध होईल अशा सर्व गोष्टींचा त्याग करावा. स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष द्यावे, उगाच वितंडवाद करण्यात वेळ वाया घालवू नये.

नरेंद्र गोळे
सर्वथा वाद टाळावे मर्मा हात न लावता । स्वाध्यायाला न सोयीचे, टाळावे सर्व ते स्वये ॥

७१२ २८-०८-२०२०
शरीरनिरपेक्षस्य दक्षस्य व्यवसायिनः।
बुद्धिप्रारब्धकार्यस्य नास्ति किञ्चन दुष्करम् ॥

शरीरनिरपेक्षस्य, दक्षस्य, व्यवसायिनः, बुद्धिप्रारब्धकार्यस्य न किञ्चन दुष्करम् अस्ति।

One who is bodily strong, alert, enterprising or industrious and one who commences his work with due application of his mind, nothing is difficult to achieve.
शरीरनिरपेक्षस्य, दक्षस्य, व्यवसायिनः,

बुद्धिप्रारब्धकार्यस्य- all in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of शरीरनिरपेक्षः- one who is healthy or not having any bodily deficiency- शरीर-body, bodily strength निरपेक्ष- निर्- अव्यय- without, free of, devoid of, अपेक्षा- expectation, need, necessity (अप+ईक्ष् -१ ग. आ. प. to expect)- निर्गता अपेक्षा यस्मात् सः – निरपेक्षः one not having any expectation & यस्य शरीरम् निरपेक्षम् सः- शरीरनिरपेक्षः -both बहुव्रीही स., दक्ष- alert, attentive, व्यवसायिन्- one who is industrious, enterprising- (व्यवसाय- business, effort, exertion), बुद्धिप्रारब्धकार्य- one who does work applying his mind, wise worker- बुद्धि- स्त्री. लिं- intellect, comprehension, talent, प्रारब्ध- commenced, begun- क. भू. धा. वि. of प्रा+रभ् (रभ्- रभते -१ ग. आ. प. to begin)- कार्य- work- (also करणीय, कर्तव्य, कृत्य)- कर्मणि. वि. धा. सा. वि of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do- बुद्ध्या प्रारब्धम्- बुद्धिप्रारब्धम्- तृ. तत्पुरुष स.- यद् कार्यम् बुद्धिप्रारब्धम् तद्- बुद्धिप्रारब्धकार्यम्- बहुव्रीही स., किम्- what, which, किम्+ चन- किञ्चन- little, small- न किञ्चन- nothing, दुष्करम्- न. लि. प्र. वि. ए. व. of दुष्कर- one which is difficult to do or achieve- दुःखेन क्रियते इति- उपपद तत्पुरुष स., अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist

धाडधाकट निरोगी शरीर असणारा, नेहमी सावध (दक्ष) असणारा, उद्योगी वृत्तीचा, आणि बुद्धी वापरून काम करणारा अशा माणसाला काहीही करणे कठीण नसते. तो कुठलेही काम हातात घेऊन ते तडीला लावू शकतो.

नरेंद्र गोळे
विना व्यंग देह ज्याचा, दक्ष जो व्यवसायिक । बुद्धीने करी जो कार्ये, त्यास काही न दुष्कर ॥

७१३ २९-०८-२०२०
सद्विद्या यदि का चिन्ता वराकोदरपूरणे।
शुकोप्यशनमाप्नोति रामरामेतिच ब्रुवन् ॥
पाठभेद: शुकोपि वृत्तिं लभते मधुरं भाषते यदि।

यदि सद्विद्या (अस्ति तदा) वराकोदरपूरणे का चिन्ता (भवति)। शुकः अपि च राम राम इति ब्रुवन् अशनम् आप्नोति। {शुकः अपि यदि मधुरम् भाषते, (सः) वृत्तिम् लभते}

If one has good education (knowledge or skill), what worry is there for filling the wretched stomach. Even a parrot gets its food by its ability to mutter the name of Ram repeatedly (Even a parrot gets what it wants, if it speaks sweetly)

यदि- अव्यय- if, incase, वराकोदरपूरणे- स. वि. ए. व. of वराकोदरपूरण- वराक- poor, petty, wretched, उदर- न. लि.- stomach, belly, पूरण- filling, accomplishing- (पूर्- पूर्यते ४ ग. आ. प. to fill)- वराकम् उदरम्- वराकोदरम्- समा. प्रादि तत्पुरुष स. & वराकोदरमस्य पूरणम्- वराकोदरपूरणम्- ष. तत्पुरुष स., सद्विद्या- good education, knowledge, skill- सत्- (सती- स्त्री. लिं.)- proper, good, essential, विद्या- knowledge, skill, education- सती विद्या- सद्विद्या- समा. प्रदि तत्पुरुष स., का (किम्)- what & चिन्ता- worry, anxiety- (चिन्त्- चिन्तयति-ते १० ग. उ. प. to think, consider)- all three in स्त्री. लि. प्र. वि.ए. व., शुकः – a parrot & ब्रुवन्- saying, speaking- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. ब्रू- ब्रवीति(आह)- ब्रूते- २ ग. उ. प. to speak, say- both in पु. लि. प्र. वि.ए. व., अपि- अव्यय- even, also, and, च-and, राम- पु. लि. सं. वि.ए. व.- राम राम- repeatedly muttering name of Ram, इति- अव्यय- like, in this way, अशनम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व.- food, act of eating- (अश्-अश्नाति ९ ग. प. प. to eat), आप्नोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आप्- आप्नोति- ५ ग. प. प. to get, obtain – (पाभे: मधुरम् & वृत्तिम्- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मधुर- sweet pleasant & वृत्ति- request, entreaty, भाष्- भाषते- speaks & लभ्- लभते get, obtains- both १ ग. आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व.

विद्यावंताला पोटाची खळगी भरण्याची चिंता कशाला ? राम राम ( किंवा विठू विठू) असे गोड बोलणाऱ्या पोपटालासुद्धा खायला मिळते. ज्याने कोणतीही विद्या संपादन केली असेल तो आपले पोट सहज भरू शकेल.

नरेंद्र गोळे
विद्यावंतास का चिंता पोटाची पडावी कधी । नुसते गोड बोलून जगती लोक नांदती ॥

७१४ ३०-०८-२०२०
काकतालीयवत्प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिमग्रतः।
न स्वयं दैवमादत्ते पुरुषार्थमपेक्षते ॥

काकतालीयवत् प्राप्तम् निधिम् अग्रतः दृष्ट्वा अपि, (तद् निधिम्) दैवम् स्वयम् न आदत्ते। (तद् प्राप्तुम्, दैवम्) पुरुषार्थम् अपेक्षते।

Like a proverbial coincidence of a crow’s flying from a tree and a palm (a ripe Tad fruit) of the tree falling on a man below, if one comes across a treasure, the destiny will not act to enable him to possess it, (the destiny) expects some human efforts (by the person)

काकतालीयवत्- like a proverbial coincidence of a crow’s flying off from a tree and a palm (a ripe Tad fruit) falling from it, प्राप्तम्, निधिम् & पुरुषार्थम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्राप्त- obtained, encountered, got- क. भू. धा. वि. of प्र+ आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get), निधि- treasure, a storehouse & पुरुषार्थ- human effort or exertion- पुरुष- a man, person, अर्थ- effort or exertion- यद् पुरुषेण क्रियमाणम् अर्थम् तद्- बहुव्रीही स., दैवम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of -दैवम्- destiny, fate, luck, स्वयम्- अव्यय- itself or oneself, अग्रतः – adverb- in front of, before, दृष्ट्वा- after seeing, locating, encountering- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of दृश्- पश्यति -१ ग. प. प. to see, अपि- अव्यय- even, also, न- no, not, आदत्ते- receives, possesses, takes hold of & अपेक्षते- expects, wants – वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of आ +दा (दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give) & अप+ ईक्ष्- (ईक्ष्- ईक्षते १ ग. आ. प. to see, observe)

कावळा बसून फांदी मोडल्यासारखे योगायोगाने धन समोर पडलेले दिसले तरी ते नशीबाने स्वतःहून तुमचे होत नाही, त्यासाठी तुम्ही काम करण्याची अपेक्षा असते.

७१५ ३१-०८-२०२०
न लभन्ते विनोद्योगं जन्तवः संपदां पदम् ।
सुराः क्षीरोदविक्षोभमनुभूयामृतं पपुः ॥

जन्तवः विना उद्योगम्, संपदाम् पदम् न लभन्ते। सुराः क्षीरोदविक्षोभम् अनुभूय, अमृतम् पपुः।

Living beings do not get wealthy position (acquire riches) without making any effort (without being industrious). Gods had to experience (undergo) tremendous agitation of ocean of milk (during its churning), before they could drink the nectar of immortality.

जन्तवः & सुराः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of जन्तुः- living being & सुरः – God, संपदाम्- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of संपद् – wealth, riches, पदम्, क्षीरोदविक्षोभम् & अमृतम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पद- position, place & क्षीरोदविक्षोभ- tremendous agitation of ocean of milk- क्षीरः/ क्षीरम्- milk, उदन्- न. लिं.- water, उदनः धीः -उदधिः, क्षीरस्य उदधिः इति – क्षीरोदः-उपपद तत्पुरुष स., क्षोभ- agitation, disturbance, shaking, वि- अव्यय- prefix implies: greatness, intensity- विक्षोभ- great agitation- क्षीरोदस्य विक्षोभम् -क्षीरोदविक्षोभम्- ष. तत्पुरुष स., & अमृत- nectar of immortality, विना- अव्यय- without, in the absence, उद्योगम्- effort, work, exertion, industry, न- no, not, लभन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of लभ्-लभते १ ग. आ. प. to get, अनुभूय- after experiencing, undergoing- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अनु+भू- (भू- भवति १ ग. प. प. to exist, to be), पपुः- drank- परोक्षभूत तृ. पु. ब. व. of पा- पिबति- १ ग. प. प. to drink

उद्योग (प्रयत्न) केल्या शिवाय संपत्ती आणि उच्च पद कुणालाही मिळत नाही. देवांनी समुद्राचे प्रचंड मंथन केल्यानंतर त्याना अमृताचा लाभ झाला.

नरेंद्र गोळे
केल्याविना न उद्योग, मिळते संपदा कधी । देवांनी मंथले क्षीर, तेव्हा अमृत लाभले ॥

७१६ ०१-०९-२०२०
सर्वैरपि गुणैर्हीनो वीर्यवान्हि तरेद्रिपून्।
सर्वैरपि गुणैर्युक्तो निर्वीर्यः किं करिष्यति ॥
महाभारत. सभापर्व

सर्वैः गुणैः हीनः अपि, वीर्यवान् हि रिपून् तरेद् । सर्वैः गुणैः युक्तः, अपि निर्वीर्यः किम् करिष्यति?

Even if one is devoid of all virtues, but is a brave person, he alone will be able to win over his enemy. What could one do, if he has mastered all qualities, but is gutless? (not courageous/ impotent).

सर्वैः & गुणैः – पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of सर्व- all, entire & गुण- quality, virtue, ability, हीनः युक्तः, निर्वीर्यः & वीर्यवान्- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of हीन- devoid of, wanting, deficient & युक्त- comprising of, provided with, having -both क. भू. धा. वि. of हा- जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon & युज्- युनक्ति युंक्ते ७ ग. उ. प. to bestow, employ, endow with & निर्वीर्य- gutless impotent, not courageous- निर् – अव्यय- prefix indicate: absence, devoid of, वीर्य- valour, prowess, potency, strength, निर्गतम् वीर्यम् यस्मात् सः – निर्वीर्यः – बहुव्रीही स. & वीर्यवत्- one who is brave, strong, with prowess- वीर्य- valour, वत्- adjctv- affix to noun implies possession, likeness, अपि- अव्यय-even, also, and, हि- अव्यय- surely, indeed, alone, रिपून्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of रिपु- enemy, opponent, तरेत्- would over come- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of तृ(दीर्घ)- तरति १. ग. प. प. to overcome, escape from, cross over, किम्- what, करिष्यति- द्वितीय भविष्य. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make

एकाद्या माणसाकडे इतर कुठलेही गुण नसले तरी त्याच्या अंगात शौर्य असले तर तो शत्रूंवर विजय मिळवतो आणि एकादा सर्वगुणसंपन्न माणूस जर दुबळा किंवा घाबरटअसला तर तो काय करेल?

७१७ ०२-०९-२०२०
One of my members of BC group, a retired Sanskrit teacher from Kolhapur, sent me a Shloka from Mundakopanishad, a quote from which is adopted in our national emblem. She had certain doubts in grammar. I discussed it with her. I have chosen that Shloka as my today’s homework, to the best of my understanding.

उपनिषदामधून संस्कृत शिकूया
सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः।
येनाssक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम्‌ ॥
मुण्डकोपनिषद् ३.१.६

सत्यम् एव जयते अनृतम् न (जयते), देवयानः पन्थाः सत्येन विततः, येन आप्तकामाः ऋषयः आक्रमन्ति हि, यत्र सत्यस्य तत् परमम् निधानम् (अस्ति)।

The Truth alone conquers and not the falsehood. The path of the journey of the gods which was stretched out by Truth, by which the sages, who have renounced all worldly desires and attachments, ascend, where that Truth has its supreme abode.

सत्यम् & अनृतम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सत्य- Truth & अनृत- falsehood, deception, fraud- ऋतम्- Truth, अन्+ ऋतम्- अनृतम्- falsehood- नञ्तत्पुरुष स., सत्येन- by Truth & सत्यस्य- of Truth- तृ. वि. ए. व. & ष. वि. ए. व. of सत्य, एव- अव्यय- alone, only, जयते- वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of जि- to conquer, defeat, vanquish- (जि- जयति १ ग.- normally- प. प. with उपसर्ग such as वि + जि or परा +जि- आ. प.), देवयानः पन्थाः विततः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of देवयान- one which is travelled by God- देवाः येन पथा यान्ति सः- देवयानः -बहुव्रीही स., पथिन्- पु. लिं- road, way- (पन्थाः पन्थानौ पन्थानः), वितत- stretched, extended, spread out- क. भू. धा. वि. of वि+ तन्- (तन्- तनोति- तनुते ८ ग. उ. प. to stretch, spread, extend), येन- by which- तृ. वि. ए. व. of यद्- what, which, आप्तकामाः & ऋषयः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of आप्तकाम- one who has renounced all worldly desires, Supreme soul- आप्त- attained, gained, achieved, काम- desire- आप्तम् कामम् येन सः – आप्तकामाः- बहुव्रीही स. & ऋषि- sage, ascetic, आक्रमन्ति- approach, conquer, vanquish- वर्त. तृ. पु. ब. व. of आ+ क्रम्- (क्रम्- क्रामति- क्रमते १ ग. उ. प. & क्राम्यति ४ ग. प. प. to go, walk), हि-अव्यय- indeed, surely, यत्र- अव्यय- where, तत्, परमम् & निधानम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्- that, it, परमम्- supreme, ultimate & निधानम्- abode, destination

फक्त सत्याचाच विजय होतो, खोट्याचा होत नाही. सत्याने आखलेला जो मार्ग देवांनी अनुसरला आहे, त्यावरून सर्वसंगपरित्याग केलेले ऋषी परम सत्याच्या ध्येयाच्या (मोक्षाच्या) दिशेने पुढे जात आहेत.

७१८ ०३-०९-२०२०
अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् ।
फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥
भागवत- स्कंध. १.१३.४६

अहस्तानि सहस्तानाम् (जीवनम् अस्ति), चतुष्पदाम् अपदानि (जीवनम् अस्ति), फल्गूनि महताम् (जीवनम् अस्ति), तत्र जीवः जीवस्य जीवनम् (अस्ति)।
(जीवनम् = भक्ष्यम् = life = article of food)

Living-beings, not having hands, are (natural) food for sustaining living-beings that are having hands, those without legs are food for four-legged living-beings and weak or feeble ones are food for living-beings who are strong and mighty. Like wise, one living-being is food of the other living-being.
अहस्तानि, अपदानि & फल्गूनि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of अहस्तम्- one which is without hands- हस्त- hand- न हस्त – अहस्त- नञ्तत्पुरुष स.- हस्तेन विना यद् तद् – अहस्तम्- बहुव्रीही स., likewise- अपदम्- one which is without leg- पदम्- foot, leg & फल्गु- weak or feeble one, सहस्तानाम्, चतुष्पदाम् & महताम्- पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of सहस्त- one which is with hands- हस्तेन/ हस्ताभ्याम् सहितम् यद् तद्- बहुव्रीही स., चतुष्पद- one which is four-legged-चत्वारि पदानि यस्य तद्- बहुव्रीही स., & महत्- great, mighty, strong, तत्र- अव्यय- there, in that manner, जीवः & जीवस्य- पु. लिं. प्र वि.& ष. वि. ए. व. of जीव- life, living being, जीवनम्- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of जीवन existence, vital energy, life

हात असलेले (माणसे) हात नसलेल्यांवर, चार पाय असलेले (पशू) पाय नसलेल्यांवर (वनस्पतींवर), सशक्त अशक्तांवर असे सर्व जीव दुसऱ्या जीवांवर जीवंत राहतात.

७१९ ०४-०९-२०२०
अहिंसायां तु निरता यतयो द्विजसत्तम।
कुर्वन्त्येव हि हिंसां ते यत्नादल्पतरा भवेत् ॥
महाभारत. वनपर्व अ.२१२
(Said by धर्मव्याध to a ब्राह्मण)

द्विजसत्तम, यतयः अहिंसायाम् निरताः (अपि), ते हिंसाम् हि कुर्वन्ति एव। (तद्) यत्नात् तु अल्पतरा भवेत्।

Oh Great Brahmin, though, Sages (Ascetics) are devoted to nonviolence, they also commit acts of violence. With conscious efforts it would however be, of smaller nature.

द्विजसत्तम- noblest Brahmin- पु. लिं. सं. वि. ए. व. – द्विज- twice born (जन्मना जायते शूद्रः संस्कारैर्द्विज उच्यते- a brahmin- सत्तम- (सत्+ तमः)- virtuest, the best- द्विजेषु सत्तमः -द्विजसत्तमः – स. तत्पुरुष स., यतयः, निरताः & ते – all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यति- sage, ascetic, निरत- devoted, engaged, attached- क. भू. धा. वि. of नि+ रम्- (रम्- रमते १ ग. आ. प. to be pleased, to rejoice, sport) & तद्- he, अहिंसायाम्- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of – अहिंसा- nonviolence- हिंसा- violence- न हिंसा- अहिंसा- नञ्तत्पुरुष स., तु- अव्यय- but, however, on the other hand, हिंसाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of हिंसा, हि- अव्यय- indeed, surely, कुर्वन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of -कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, एव- अव्यय- just, only, यत्नात्- पं. वि. ए. व. of यत्न- effort, attempt, exertion, अल्पतरा- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अल्पतर- smaller in nature, of lesser order- अल्प- small, less, तर- the suffix used for comparative degree, भवेत्- would happen to be- विध्यर्थ तृ. वि. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist

हे महान ब्राह्मणा, ऋषीमुनी जरी अहिंसेचे पुजारी असले तरीसुद्धा ते हिंसा करतच असतात, मात्र ती (हिंसा) कमी करण्याचे प्रयत्न ते करतात.

नरेंद्र गोळे
द्विजश्रेष्ठा, अहिंसेला ब्राम्हण श्रेष्ठ मानती । करती तेहि हिंसा, जी प्रयत्ने अल्प राखती ॥

७२० ०५-०९-२०२०
उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणं ।
तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥

तडागोदरसंस्थानाम् अम्भसाम् परीवाहः इव, उपार्जितानाम् अर्थानाम् त्यागः एव हि रक्षणम् ((भवति)।

Like the best way to preserve the quality of water in a pool is to keep it regularly overflowing, the best way to preserve the wealth earned is its proper utilisation (for the welfare of the society)

तडागोदरसंस्थानाम्, अम्भसाम्, उपार्जितानाम् & अर्थानाम्- all in न. लिं. ष. वि. ब. व. of तडागोदरसंस्थम्- collected in catchment area of a pool, tank- तडाग- a pool, tank, उदर- cavity, inside of anything, belly, संस्थम्- adjctv- staying, existing, stationary- (स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stay) तडागस्य उदरम्- तडागोदरम्- ष तत्पुरुष स., तडागोदरे संस्थम्- तडागोदरसंस्थम्- स. तत्पुरुष स., अम्भस्- water, उपार्जित- earned, acquired, gained- क. भू. धा. वि. of उप+ अर्ज्- (अर्ज्- अर्जति १ ग. प. प. to procure, earn), अर्थ- wealth, riches, money, परीवाहः (परिवाहः)- natural overflow & त्यागः- giving up, to let go- both- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., इव- अव्यय- like, in a same way as, एव- अव्यय- only, just, alone, हि- अव्यय- surely, indeed, रक्षणम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of रक्षण- preservation, protection, look after

ज्याप्रमाणे तलाव भरून त्यातले पाणी थोडे वाहून जाण्यामुळे ते पाणी शुद्ध राहते त्याप्रमाणे माणसाने मिळवलेल्या द्रव्याचे दान करत राहिल्याने ते सुरक्षित राहते.

नरेंद्र गोळे
पाणी शुद्ध रहाण्याला, तळ्याचे वाहणे बरे । तसे अर्जित पैशाला, अल्पांशे दान ते बरे ॥

७२१ ०६-०९-२०२०
गौरवं प्राप्यते दानात् न तु वित्तस्य सञ्चयात् ।
स्थितिरुच्चैः पयोदानां पयोधीनामधःस्थितिः॥

(जनैः) दानात् गौरवम् प्राप्यते, न वित्तस्य सञ्चयात् (गौरवम् प्राप्यते)। पयोदानाम् स्थितिः उच्चैः (भवति तथा), पयोधीनाम् स्थितिः अधः (भवति)।

One is able to get respect by his action of philanthropy (by helping the needy with his wealth) and not by accumulation of the wealth. Position of water-giving clouds his high (above the sky and it is of value to people), but the position of water-rich oceans is below (on earth and it is of no value for people).

दानात् & सञ्चयात्- पं. वि. ए. व. of दान- donation, charity, granting & सञ्चय- collection, accumulation- (सं+ चि- चिनोति- चिनुते ५ ग. उ. प. to collect), गौरवम्- द्वि. वि. ए. व. of गौरव- honour, respect, fame, प्राप्यते- able to get, attain- कर्मणि प्रयोग तृ. वि. ए. व. of प्र+ आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get), न- no, not, वित्तस्य- ष. वि. ए. व. of वित्त- wealth, money, property, पयोदानाम् & पयोधीनाम्- both in पु. लि. ष. वि. ब. व. of पयोदः cloud- पयस्- न. लिं.- water- पयः ददाति इति -पयोदः- उपपद तत्पुरुष स. & पयोधिः – ocean, sea- पयसाम् धीः – ष. तत्पुरुष स., स्थितिः -स्त्री. लि. प्र. वि. ए. ए. व. – position, status, staying, standing- (स्था- तिष्ठति- १ ग. प. प. to stand, stay), उच्चैः- at top, high place, above & अधः (अधस्)- below, at lower region- both अव्यय

दान करण्यामुळे गौरव प्राप्त होतो, पैशांचा संचय करण्यामुळे नाही. पाणी देणारे ढग ऊंच आभाळात असतात, तर पाण्याचा साठा करणारा समुद्र खाली असतो.

७२२ ०७-०९-२०२०
ग्रासोद्गलितसिक्थेन का हानिः करिणो भवेत्‌ ।
पिपीलिका तु तेनैव सकुटुम्बोपजीवति ॥

करिणः ग्रासोद्गलितसिक्थेन (तस्य करिणस्य) का हानिः भवेत्‌? तेन एव तु (ग्रासोद्गलितसिक्थेन), पिपीलिका सकुटुम्बा उपजीवति।

For an elephant, what is the big loss, if something from the ball of cooked rice spills out, while putting it in the mouth (by its trunk), but an ant, along with its entire family, feeds itself on that.

करिणः – पु. लि. ष. वि. ए. व. of करिन्- an elephant, ग्रासोद्गलितसिक्थेन- पु. लि. तृ. वि. ए. व. of ग्रासोद्गलितसिक्थः – spilling from a ball of cooked rice- ग्रासः -पु. लि.- food, mouthful, उद्गलित- spilt, dropped off – क. भू. धा. वि. of उद्+गल्- (गल्- गलति- १ ग. प. प. to drop, trickle, spill)- सिक्थः- पु. लि.- ball of cooked rice, का, हानिः पिपीलिका & सकुटुम्बा – स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्- what, हानि- loss, damage, detriment, पिपीलिका- an ant & सकुटुम्बा- with whole family- या कुटुम्बेन सह सा or कुटुम्बेन सहिता सा- सकुटुम्बा- सहबहुव्रीही स., भवेत्‌- would occur- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist, तेन- by that- पु/न. तृ. वि. ए. व. of तद्- that, it, एव- only, just, alone & तु- but, on the other hand – both अव्यय, उपजीवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप +जीव् – (जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive, survive)

हत्तीने भाताचा गोळा तोंडात टाकत असतांना तो फुटून त्यातले काही कण खाली पडले तरी त्याला काय फरक पडतो ? पण एकाद्या मुंगीचे मात्र त्यावर सहकुटुंब जेवण होईल.

७२३ ०८-०९-२०२०
जातस्‍य नदीतीरे तस्‍यापि तृणस्‍य जन्‍मसाफल्‍यम् ।
यत्सलिलमज्‍जनाकुलजनहस्‍तावलम्बनं भवति ॥

नदीतीरे जातस्‍य तृणस्‍य तस्‍य अपि जन्‍मसाफल्‍यम् (भवति)। यद् सलिल-मज्‍जन-आकुल-जन-हस्‍त-अवलम्बनम् भवति।

The grass that has grown on the banks of a river also finds usefulness of its life at times, as it could be of help to a person in distress while getting drowned in the water.

नदीतीरे-न. लिं. स. वि. ए. व. of नदीतीर- नदी- स्त्री. लिं- river, तीर- न. लिं- bank, shore, नद्याः तीरम्- ष. तत्पुरुष स., जातस्‍य तृणस्‍य & तस्‍य-all in ष. वि. ए. व. of जात- पु/न. लिं.- born, produced, grown- क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be born, produced, तृण- न. लिं.- grass & तद्- पु/न. लिं.- he, it, अपि- अव्यय- even, also, and, जन्‍मसाफल्‍यम्- fulfillment of the lifetime- जन्‍मन्- न. लिं.- birth, creation, साफल्‍यम्- fulfillment, usefulness- जन्‍मस्य साफल्‍यम्- ष. तत्पुरुष स., यद्- अव्यय- (used as direct or subordinate assertion or in the sense of because, since)- as, since सलिलमज्‍जनाकुलजनहस्‍तावलम्बनम्- a support for the hands of a person in distress while drowning in water- सलिल- न. लिं.- water, मज्‍जन- न. लिं- drowning, sinking- (मस्ज्- मज्‍जति ६ ग. प. प. to plunge, sink, bathe, dip), आकुल- adjctv- afflicted, affected, agitated, जन- a person, man, हस्‍त- hand, अवलम्बनम्- help, assistance, support- (अव+ लम्ब्- (लम्ब्- लम्बते १ ग. आ. प. to hang, stick to)- सलिले मज्‍जनम्- सलिलमज्‍जनम्- ष. तत्पुरुष स.- सलिलमज्‍जनात् आकुलम्- सलिलमज्‍जनाकुलम्- पं. तत्पुरुष स., सलिलमज्‍जनाकुलम् जनम्- सलिलमज्‍जनाकुलजनम्- समा. प्रादि तत्पुरुष स.- सलिलमज्‍जनाकुलजनस्य हस्तौ- सलिलमज्‍जनाकुलजनहस्तौ- सलिलमज्‍जनाकुलजनहस्तयोः अवलम्बनम्- सलिलमज्‍जनाकुलजनहस्‍तावलम्बनम्- both ष. तत्पुरुष स., भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू – भवति १ ग. प. प. to be, to exist)

जेंव्हा एकादा नदीत बुडत असलेला माणूस नदीकिनारी उगवलेल्या गवताचा आधार घेतो (आणि वाचतो) तेंव्हा त्या गवताच्या जन्माचे सार्थक होते.

७२४ ०९-०९-२०२०
दाता न दापयति, दापयिता न दत्ते यो दानदापनपरो मधुरं न वक्ति।
दाता च दापनपरो मधुरं च वक्ता एतत्त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥

दाता न दापयति, दापयिता न दत्ते, यः दानदापनपरः मधुरं न वक्ति। जगति दाता च दापनपरः च मधुरम् वक्ता (च) एतत् त्रयम् पुण्यकृतः लभन्ते।

A donor does not make other to give donation (he gives himself), the one who makes others to donation, does not donates himself, the one who is busy in making donation and also makes others to do donations, does not speak politely. In this world, only fortunate people get this triad, of one who is a donor, who also makes others to give donation and who also speaks politely (in single person)

दाता, दापयिता, यः, दानदापनपरः, दापनपरः, वक्ता & पुण्यकृतः – all in -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. दातृ- a donor, giver, दापयितृ- one who makes others to do donations, यद्- who, दानदापनपर- one who is busy in making donation and also makes others to do donations- दान- न. लिं.- donation, दापन- causing to do donation, पर- solely devoted to, wholly engaged, दानम् च दापनम् च- दानदापनम्- द्वंद्व स.- दानदापने परः- दानदापनपरः- स. तत्पुरुष स., दापनपर- busy in making others to do donations- दापने परः-स. तत्पुरुष स., वक्तृ- speaker, talker & पुण्यकृत- fortunate person- पुण्य- meritorious deed, virtue, कृत- one who has done- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do- येन पुण्यम् कृतम् सः – पुण्यकृतः – बहुव्रीही स., दापयति- causes to give grant, donation- प्रायोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of दा- ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, दत्ते- gives, donates- वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of दा- to give, मधुरम्- pleasant, sweet, एतद्- this, it & त्रयम् – triad, a combination of three- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not, वक्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वच्- २ ग. प. प. to speak, talk, जगति- न. लिं. स. वि. ए. व. of जगत्- world, लभन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of लभ्- लभते- to get, acquire

जो स्वतः दान करतो तो दुसऱ्याकडून दान करवून घेत नाही, जो दुसऱ्यांकडून दान करवून घेतो स्वतः दान करत नाही. जो दान करतो आणि करवूनही घेतो तो गोड बोलत नाही. दान करणारा, दान करवून घेणारा आणि गोड बोलणारा असे तीनही गुण असणारा माणूस या जगात फक्त पुण्यवान लोकांनाच भेटतो.

७२५ १०-०९-२०२०
दानान्न दुष्करं तात पृथिव्यामस्ति किंचन।
अर्थे च महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥
-महाभारत. ३. २६०. २८

तात, दानात् दुष्करम् पृथिव्याम् न किंचन अस्ति । (जनानाम्) अर्थे महती तृष्णा च (वर्तते)। सः (अर्थः) च दुःखेन लभ्यते।
(महर्षी व्यासेन युधिष्ठिराय प्रोक्तम्)

My Son, there is nothing more difficult than giving away things in charity. The greed to possess things is really great and that ( the possession) is acquired with great difficulties.

तात- a term of affection, endearment, father- पु. लि. सं. वि. ए. व., दानात्- न. लि. पं. वि. ए. व. of दान- charity giving, donation, दुष्करम्- न. लि. प्र. वि. ए. व. of- दुष्कर- difficult to do, achieve- दुःखेन क्रियते इति- उपपद तत्पुरुष स., पृथिव्याम्- स्त्री. लि. स. वि. ए. व. of- पृथुवी /पृथ्वी- world, earth, न- no, not, किंचन- (किम् + चन)- something, little bit, न किंचन- nothing, none, अस्ति- वर्त. तृ. वि. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, अर्थे- पु/न. लि. स. वि. ए. व. of- अर्थ -wealth, property, material possession, महती & तृष्णा- स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व. of- महत्- great, huge, strong & तृष्णा- hunger, thirst, desire, greed, च- and, सः -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of- तद्- that, he, दुःखेन- न. लि. तृ. वि. ए. व. of- दुःख- pain, trouble, exertion, लभ्यते- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. वि. ए. व. of- लभ्- लभते १ ग. आ. प. to get, obtain

अरे बाबा, दान करण्याइतके या जगात काहीही कठीण नसते, लोकांना संपत्तीची खूप तहान असते आणि ती कष्टानेच मिळते. त्यामुळे ती सोडायला कुणीही तयार नसतो.

७२६ ११-०९-२०२०
धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं साधनं यतः।
तस्मादारोग्यदानेन तद्दात्तं स्यात्चतुष्टयम् ॥

यतः धर्मार्थकाममोक्षाणाम् आरोग्यम् साधनम्, तस्मात् आरोग्यदानेन, तद् दत्तम् चतुष्टयम् स्यात्।

(This one in praise of our medical services)
Since good health is conductive to adhere to good codes of conduct ( to be religious), to earn wealth, to get desires fulfilled and finally achieve salvation, for that reason by providing good health services to any one, the merit of that service would be fourfold effective.

(धर्म, अर्थ, काम & मोक्ष are together called पुरुषार्थ- a goal every human strives to achieve)
यतः (यतस्)- आव्यय- since, as, so that, धर्मार्थकाममोक्षाणाम्- पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of धर्मार्थकाममोक्ष- धर्म- good codes of conduct, religion, अर्थ- wealth, goal, काम- desire, sensual enjoyment, मोक्ष- salvation – धर्मम् च अर्थम् च कामम् च मोक्षम् च- धर्मार्थकाममोक्षम्- द्वंद्व स., आरोग्यम्- good health, physical fitness, तस्मात्- from that, due to that- पं. वि. ए. व. of तद्- that, it, आरोग्यदानेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of आरोग्यदान- gift of a good health, दान- grant, donation, आरोग्यस्य दानम्- ष. तत्पुरुष स., साधनम्, तद्, दत्तम् & चतुष्टयम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of साधन- – means, the instrumental case, complete attainment of an object, तद्- that, it, दत्त- a thing that is given, made over, delivered- क. भू. धा. वि. of दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant & चतुष्टय- fourfold, group consisting of four, स्यात्- would become, would be- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be

आरोग्य हेच माणसाला धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारी पुरुषार्थ मिळवण्याचे साधन आहे, त्यामुळे आरोग्याचे दान करण्यामुळे हे चारही दिले जाते. वैद्याला हे सर्व दान केल्याचे पुण्य मिळते.

नरेंद्र गोळे
धर्मार्थकाममोक्षादी, आरोग्यानेच साधती । जना आरोग्य जे देती, वैद्य ते, पुण्य अर्जती ॥

७२७ १२-०९-२०२०
यच्छन् जलमपि जलदो वल्लभतामेति सकललोकस्य ।
नित्यं प्रसारितकरो मित्रोऽपि न वीक्षितुं शक्यः ॥
पंचतंत्र

जलदः जलम् यच्छन् अपि सकललोकस्य वल्लभताम् एति। मित्रः नित्यम् प्रसारितकरः अपि वीक्षितुम् शक्यः न (भवति)

The cloud giving just the water becomes darling of the entire world. But the Sun (a friend), with his spread out rays (extended arms), going around the world everyday is not possible even to look at.
Here we have double meaning (श्लेष) for words प्रसारितकरः & मित्रः
1) मित्रः -a friend with his extended hands (for friendship)
2) मित्रः- the Sun with his blazing rays (sustaining all living being)

जलदः, यच्छन्, मित्रः, प्रसारितकरः & शक्यः – all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of जलद- cloud- जलम् ददाति इति- उपपद तत्पुरुष स., यच्छन्- giver giving- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of दा- यच्छति १ ग. प. प. to give, grant, मित्र- the Sun, a friend, प्रसारितकरः – one with extended arms- प्रसारित- spread out, extended- प्रायोजक क. भू. धा. वि. of प्र + सृ- (सृ- सरति १ ग. प. प. to go move), कर- hand, ray- प्रसारितौ करौ यस्य सः -बहुव्रीही स. & शक्य- possible, able- (also शकनीय & शकितव्य) कर्मणि वि. धा. सा. वि. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, जलम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of जल- water, अपि- अव्यय- even, also, सकललोकस्य- ष. वि. ए. व. of सकललोक- entire world- सकल- adjctv- entire, whole, लोक- पु/न. लिं.- world- सकलम् लोकम् -समा. प्रादि तत्पुरुष स., वल्लभताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वल्लभता- love, liking- वल्लभ- adjctv- beloved, desired, एति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इ- २ ग. प. प. to go, attain to, get, नित्यम्- अव्यय- daily, always, constantly, वीक्षितुम्- पू. का. वा. हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of वि+ ईक्ष्- (ईक्ष्- ईक्षते- १ ग. आ. प. to see, behold), न- no, not

फक्त पाणीच देणारा ढग सगळ्या जागाचा लाडका असतो, पण रोज हात पसरणाऱ्या मित्राकडे (किरणांमधून प्रकाश देणाऱ्या सूर्याकडे) पहाणेही शक्य नसते.

केवळ देत जो पाणी जगाला आवडे ढग । सर्वदा मित्र जो सूर्य जगास पाहता न ये ॥

७२८ १३-०९-२०२०
यो नात्मजे न च गुरौ न च भृत्यवर्गे
दीने दयां न कुरुते न च बन्धु-वर्गे।
किं तस्य जीवितफलं मनुष्यलोके
काकोऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते॥
हितोपदेश- सुहृद्भेद- ४४

मनुष्यलोके यः न आत्मजे, न च गुरौ, न च भृत्यवर्गे, न च बन्धुवर्गे दीने (च), दयाम् न कुरुते, तस्य जीवितफलम् किम् ? काकः अपि बलिम् भुङ्क्ते, चिराय जीवति च।

In this world, one who is not compassionate towards his child, teacher (elder), servants, relatives (friends) and to the people who are afflicted or poor, what is the use of his longevity? Even a crow lives a long life, partaking food offered to it (in the name of their departed elders, before it is consumed by a householder)

मनुष्यलोके, आत्मजे, गुरौ, भृत्यवर्गे, बन्धुवर्गे & दीने- all in- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of मनुष्यलोक- in the mortal world- मनुष्य- human, man, लोक- world- मनुष्याणाम् लोकम् -ष. तत्पुरुष स., आत्मज- child, progeny- आत्मनः जातः इति- उपपद तत्पुरुष स., गुरु- teacher, elder, भृत्यवर्ग- servant class- भृत्य- servant, dependent- (भर्तव्य, भरणीय & भार्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of भृ- भरति-ते & बिभर्ति- बिभृते १ & ३ ग. उ. प. to support, maintain, fill & वर्ग- class, group- भृत्याणाम् वर्गः ष. तत्पुरुष स., बन्धुवर्ग- relatives, friends- बन्धुनाम् वर्गः -both ष. तत्पुरुष स. & दीन- afflicted, poor, यः & काकः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who & काक- a crow, न-no, not, च- and, दयाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दया- compassion, mercy, कुरुते, भुङ्क्ते & जीवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make & भुज्- भुनक्ति- भुङ्क्ते- ७ ग. उ. प. to eat, consume, devour & जीव्- जीवति- १ ग. प. प. to live, be alive,, तस्य- his- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्- he, जीवितफलम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of जीवितफल- purpose of life, use of life- जीवित- living, being alive – क. भू. धा. वि. of जीव्- जीवति- १ ग. प. प. to live, be alive, फल- purpose, result, fruit- जीवितस्य फलम्- ष. तत्पुरुष स., किम्- अव्यय- a particle of interrogation- why, what then, अपि- अव्यय- even, also, बलिम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of बलि- food offered (in the name of departed elders, before it is consumed by a householder), चिराय- न. लि. च. वि. ए. व. of चिर- a long time, च- and

जो माणूस आपला मुलगा, वडीलधारे लोक, नोकरचाकर, नातेवाईक, मित्र आणि दीनदुबळे यांच्यावर दया दाखवत नाही अशा माणसाच्या दीर्घायुष्याचा काय उपयोग आहे? कावळासुद्धा पिंडाचे घास खाऊन खूप काळ जगतो.

७२९ १४-०९-२०२०
वितर वारिद वारि दवातुरे
चिरपिपासितचातकपोतके।
प्रचलिते मरुति क्षणमन्यथा
क्व च भवान्क्व पयः क्व च चातकः ॥

वारिद, दवातुरे चिरपिपासितचातकपोतके वारि वितर। अन्यथा क्षणम् मरुति प्रचलिते, क्व च भवान्? क्व पयः? क्व च चातकः?

Oh Cloud, give away water to young ones of Chataka- bird, who are scorched by forest-fire and are thirsty for a long time. Otherwise, in a moment when the wind starts blowing, where will be yourself, where will be your water and where will be the Chataka?

वारिद- पु. लिं. सं. वि. ए. व. -cloud- वार्- न. लिं- water- वारि ददाति इति -वारिदः उपपद तत्पुरुष स., दवातुरे, चिरपिपासितचातकपोतके, प्रचलिते & मरुति -all in पु. लिं. स. वि. ए. व. of दवातुर- दवः- forest, fire, fever, pain & also means forest fire, आतुर- suffering, injured, afflicted- दवेन आतुरः- तृ. तत्पुरुष स., चिरपिपासितचातकपोतक- ever thirsty young ones of Chataka bird- चिर-adjctv- for a long time, since long, पिपासित-thirsty- प्रायोजक क. भू. धा. वि. of पा- पापयति-ते- desiderative- पिपासति -wishes to drink- (पा- पिबति- १ ग. प. प. to drink)- चिरम् पिपासितम्- चिरपिपासितम्- समा. प्रादि तत्पुरुष स., चातक- name of a bird (believed to be surviving only by drinking raindrops directly), पोतक- young one of a bird or an animal, चातकस्य पोतकः – चातकपोतकः -ष. तत्पुरुष स. & चिरपिपासितः चातकपोतकः -चिरपिपासितचातकपोतकः – समा. प्रादि तत्पुरुष स., प्रचलित- blowing, shaking, moving- क. भू. धा. वि. of प्र+ चल्- (चल्- चलति १ ग. प. प. to go, move) & मरुत्- पु. लिं- wind, वारि- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वार्- water, वितर- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of वि+ तृ(दीर्घ)- to grant, give, confer, bestow on- {तृ(दीर्घ)- तरति १ ग. प. प. to cross over, swim, float} – अन्यथा- अव्यय- otherwise, in another way, क्षणम्- moment, instant, क्व- अव्यय- where, , whither, च- and भवान् & चातकः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व.of भवत्- a respectful or honorific pronoun- you & चातक- see above, पयः- न. लिं. प्र. वि. ए. व.of पयस्- water

हे ढगा, रानामधील वणव्यामुळे पोळलेल्या चातक पक्ष्याच्या पिलांना कधीपासून लागलेली तहान भागवण्यासाठी लवकर पाण्याचा वर्षाव कर. नाहीतर क्षणभरात वारा सुटला तर तू कुठे असशील, तुझे पाणी कुठे असेल आणि तो चातक कुठे असेल ? शक्य असेल तेंव्हा चांगले काम लगेचच करावे असा संदेश या सुभाषितात दिला आहे.

नरेंद्र गोळे
बरस तू जल चातक पिल्लही
असत खूप तहानलि ह्या क्षणी ।
पवन नेइल वाहुन तो तुला मग कुठे अससी तु, कुठे पिले ॥

७३० १५-०९-२०२०
सहस्रशक्तिः च शतं शतशक्तिः दशापि च।
दद्यातापःच यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः स्मृताः ॥
महाभारत अश्वमेध. अ-९०.९७

यः सहस्रशक्तिः (सः) च शतम् दद्यात्, (यः) शतशक्तिः (सः) दश अपि च (दद्यात्), (यः) शक्त्या आपः च दद्यात्, (ते) सर्वे तुल्यफलाः स्मृताः।

One who has capacity of thousand fold, shall at least give away hundred of it, one who has capacity of hundredfold shall give tenfold, (one who has nothing worthwhile to give) even if one offers water (to a needy) to the best of his ability, the meritorious virtue of all of them are considered on par (equal).

यः, सहस्रशक्तिः, शतशक्तिः -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, सहस्रशक्ति- capacity of thousand fold or times- सहस्रम्- thousand, शक्ति- स्त्री. लिं- power, capacity, ability- (शक्- शक्नोति- ५ ग. प. प. to be able)- सहस्रम् शक्तिः यस्य सः- सहस्रशक्तिः & शतशक्ति- capacity of hundredfold- शतम्- hundred- शतम् शक्तिः यस्य सः- शतशक्तिः- both बहुव्रीही स., च- and, शतम् & दश- both in- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., दद्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of दा-ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, अपि- अव्यय- also, even, शक्त्या- तृ. वि. ए. व. of- शक्ति- ability, power, आपः – न. लिं. प्र. वि. ए. व. of -आपस्- water, सर्वे, तुल्यफलाः & स्मृताः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्व- pronoun- all, entire, whole, तुल्यफल- equal in value- तुल्य- comparable, equal, same (also तुलनीय, तुलितव्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of तुल्- तोलति १ ग. प. प. & तोलयति- ते- to weigh, measure, फल- result, fruit value- तुल्यम् फलः यस्य सः -तुल्यफलः -बहुव्रीही स. or तुल्यः फलः -तुल्यफलः -समा. प्रादि. तत्पुरुष स. & स्मृत- considered, valued – क. भू. धा. वि. of स्मृ- स्मरति १ ग. प. प. to consider, remember, be aware of

ज्याच्याकडे हजाराची शक्ती असेल त्याने शंभर द्यावेत, शंभराची शक्ती असेल तर दहा द्यावेत, ज्याच्याकडे काहीच नसेल त्याने पाणी दिले तरी या सगळ्यांचे फळ सारखेच समजले जाते.

७३१ १६-०९-२०२०
जाया त्वर्धं शरीरस्य नृणां धर्मादिसाधने ।
नातस्तासु व्यथां काञ्चित्प्रतिकूलं समाचरेत् ॥
भविष्य पुराण १. ८. ३७

नृणाम् धर्मादिसाधने जाया तु शरीरस्य अर्धम् (भवति)। अतः तासु न काञ्चित् व्यथाम् प्रतिकूलम् तु समाचरेत्।

In achievement principal objects of human life beginning with Dharma etc., (namely धर्म, अर्थ, काम & मोक्ष) the wife forms the other half of the body of men (mankind). Therefore nothing hurting them or against them should be done.

(अर्धो वै एष आत्मनः यत् पत्नी- the wife is the other half of the body- अर्धांगी- तैत्तिरीय संहिता ६.१.८.५)
नृणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of नृ- man, mankind, धर्मादिसाधने- न. लिं. स. वि. ए. व. of- धर्मादिसाधन- achievement of objects beginning with Dharma etc.- आदिः- beginning, commencement- often at the end of compound means- beginning with, etc., धर्मादि- objects beginning with Dharma- (namely धर्म, अर्थ, काम & मोक्ष together called पुरुषार्थ), साधन- means, an instrument, aid- धर्मादिनाम् साधनम्- धर्मादिसाधनम्- ष. तत्पुरुष स., जाया- wife- (word derived from- पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते। जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः।), तु- अव्यय- but, on the other hand, शरीरस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of शरीर-body, अर्धम्- half, अतः (अतस्)- अव्यय- therefore, for that reason, तासु- to them- स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of तद्- she, काञ्चित्- स्त्री. लिं. of किम्+ चित्- something- न काञ्चित्- nothing, व्यथाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of व्यथा- anxiety, agony, pain, hurt, प्रतिकूलम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रतिकूल- adjctv- unfavourable, hostile, contradictory, समाचरेत्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of समा +चर्- to practice, do, perform, behave towards – (चर्- चरति १ ग. प. प. to walk, move, go)

माणसाने धर्मादि (धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष) साध्य करण्यात त्याची पत्नी त्याचे अर्धे अंग (अर्धांगिनी) असते. म्हणून त्यांना नवऱ्याने (तिला) किंचितही त्रास होईल असे तिच्या विरोधात वागू नये.

७३२ १७-०९-२०२०
तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः।
तदा शुन्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते ॥
महाभारत. १२.२६६.३०, स्कन्दपु.६.१०२

यदा सः मात्रा वियुज्यते, तदा (सः) वृद्धः भवति, तदा (सः) दुःखितः भवति, तदा तस्य जगत् शुन्यम् (भवति)।

When one gets to loose his mother, he (suddenly) gets matured (old, grown up), he experiences grief (feels miserable), his world gets meaning less (empty)

यदा- when, at what instant & तदा- then, at that moment, -both अव्यय, सः, वृद्धः & दुःखितः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्- he, वृद्ध- matured, old, grown up- क. भू. धा. वि. of वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase & दुःखित- distressed, afflicted, miserable, मात्रा- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of मातृ- mother, वियुज्यते- gets separated- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वि+ युज्- to leave, abandon, separate- (युज्- युनक्ति-युंक्ते ७ ग. उ. प. to join, attach, add), भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist, तस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्- he, जगत्- world & शुन्यम्- zero, empty, void, vacant- both न. लिं. प्र. वि. ए. व.,

जेंव्हा माणसाच्या आईचा वियोग होतो तेंव्हा तो एकदम प्रौढ होतो, दुःखी होतो आणि त्याला हे जग शून्यवत भासू लागते.

७३३ १८-०९-२०२०
नूनं हि ते कविवरा विपरीतवाचो
ये नित्यमाहुरबला इति कामिनीस्ताः ।
याभिः विलोलतरतारकदृष्टिपातैः
शक्रादयोऽपि विजितास्त्वबलाः कथं ताः॥
भर्तृहरि शृङ्गारशतक १०

ये कविवराः कामिनीः, ‘ताः अबलाः’ इति नित्यम् विपरीतवाचः नूनम् हि ते आहुः। याभिः विलोलतरतारकदृष्टिपातैः शक्रादयः अपि विजिताः ताः कथम् तु अबलाः (स्युः)?

Those great poets, who always assuredly make statements addressing loving ladies as weaker sex, they indeed make wrong statements. Those who, by the strength of their powerful charming eyes, have conquered even Indra and others (mightier ones), how can they be indeed considered weak.

ये, कविवराः, ते, शक्रादयः & विजिताः -all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्- who, कविवर- great among the poets- कवि- poet, वर- adjctv- best, excellent, finest- कवीनाम् वरः- ष. तत्पुरुष स., तद्- he, शक्रादि- person like Indra etc- (see सु-७८ above) & विजित- one who won, conquered- क. भू. धा. वि. of वि+ जि- (जि- जयति- १ ग. प. प. to win), ताः अबलाः & विपरीतवाचः- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of तद्-she, अबला- weak or helpless woman- बला- strong woman- न बला- अबला- नञ्तत्पुरुष स., & विपरीतवाच्- wrong or contrary statement- विपरीत- adjctv- wrong, contrary, opposite- क. भू. धा. वि. of वि+ परि+ इ- (इ- एति २ ग. प. प. to go, to go to)- वाच्- talk, speech, word, कामिनीः- to lovely women- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ब. व. of कामिनी- loving or lustful woman, इति- thus in this manner, नित्यम्- always, constantly, नूनम्- with certainty, assuredly, surely, हि- indeed, कथम्- how, in which way, तु- indeed, surely, अपि-even, also -all above are- अव्यय, आहुः (ब्रुवन्ति)- वर्त. प. प. तृ. पु. ब. व. of ब्रू- ब्रवीति-ब्रूते २ ग. उ. प. to say, talk, याभिः -by whom- स्त्री. लिं. तृ. वि. ब. व. of यद्- who, विलोलतरतारकदृष्टिपातैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of विलोलतरतारकदृष्टिपात- strength of powerful charming moving glance- विलोल- tossing, moving, tremulous, तर- suffix used for comparative degree- विलोलतर- superior moving, तारक- adjctv- catching, projecting, विलोलतरः तारकः -विलोलतरतारकः – समा. प्रादि. तत्पुरुष स., दृष्टि- स्त्री. लिं- seeing, sight, पात- cast, throw, attack, दृष्टेः पातम्- दृष्टिपातम्- casting of eye (glance)- ष. तत्पुरुष स., विलोलतरतारकम् दृष्टिपातम्- विलोलतरतारकदृष्टिपात- समा. प्रादि. तत्पुरुष स.

जे कविवर स्त्रीला नेहमी “तीअबला” असेच म्हणतात त्यांचे म्हणणे खरे तर चुकीचे आहे. ज्यांनी फक्त एका भिरभिरत्या मोहक कटाक्षाने इन्द्रादिकांना जिंकले आहे त्यांना अबला कसे म्हणावे ?

नरेंद्र गोळे
काही स्त्रियांस म्हणती अबला कवी जे
आहे खरे तर चुकी तसल्या कवींची ।
इंद्रादिका नजरभेट हरे जयांची
त्यांना कशास अबला कुणिही म्हणावे ॥ – वसंततिलका

७३४ १९-०९-२०२०
वृक्षमूलेऽपि दयिता यस्य तिष्ठति तद्गृहम्।
प्रासादोपि तया हीनः कान्तार इति निश्चितम् ॥
महाभारत. शान्तिपर्व. अ. १२. १४४

यस्य दयिता वृक्षमूले अपि (तस्य सह) तिष्ठति, तद् (तस्य) गृहम् (भवति)। तया (दयितया) हीनः प्रासादः अपि कान्तारः इति निश्चितम्।

One, who has his beloved wife with him, even under a tree, that becomes his home. Even a mansion without her (beloved wife) is certainly like a dreadful forest.

यस्य- whose- पु. लि. ष. वि. ए. व. of यद्- who, दयिता- beloved woman, wife- स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व.- दयित- beloved, compassionate- क. भू. धा. वि. of दय्- दयते १ ग. आ. प. to love, feel compassionate or pity, वृक्षमूले- न. लि. स. वि. ए. व. of वृक्षमूल- root or base of a tree -वृक्ष- tree, मूल- root or base- वृक्षस्य मूलम्- ष तत्पुरुष स., अपि-अव्यय- even, also, तिष्ठति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्था-१ ग. प. प. to stand, stay, remain, तद्- that & गृहम्- home, house- both- न. लि. प्र. वि. ए. व., तया- by her- स्त्री. लि. तृ. वि. ए. व. of तद्- she, हीनः- devoid of, without- क. भू. धा. वि. of हा-जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon, प्रासादः- mansion, palace & कान्तारः dreaded forest- all in- पु. लि. प्र. वि. ए. व., इति- अव्यय- thus, as, निश्चितम्- अव्यय- decidedly, positively, certainly

ज्या माणसाची प्रिया (पत्नी) त्याच्या सोबत झाडाखाली जरी असेल तरी ते त्याचे घर होते आणि ती जर नसेल तर राजवाडासुद्धा निश्चितच अरण्यासारखा असतो. गृहिणीमुळे घर बनते.

नरेंद्र गोळे
पत्नी साथ असे त्याचे, झाडाखाली वसे घर । नसे ती साथ तयाचा, राजवाडा जणू वन ॥

७३५ २०-०९-२०२०
अप्रियाण्यपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः।
दग्धमन्दिरसारेऽपि कस्य वह्नावनादरः ॥

यः प्रियः अप्रियाणि कुर्वाणः (स्यात् तथापि) अपि, सः प्रियः एव (भवति)। कस्य दग्धमन्दिरसारे अपि, वह्नौ अनादरः (भवति)।

One who is dear to a person, even if he does any hurtful deeds, he remains beloved to him. Which person, whose best (beautiful) house is even burnt down in fire, is indifferent to the fire.

यः (यद्)- who, प्रियः- beloved, one who is liked, सः (तद्)- he, कुर्वाणः- one who is doing- कुर्वत् (प. प.) & कुर्वाण ( आ. प). – doing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do & अनादरः- disliking, disrespect, disdain- आदर- respect- अन्+ आदर- नञ्तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अप्रियाणि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of अप्रिय- one which is disliked or hurtful- न प्रिय- नञ्तत्पुरुष स., अपि-even, also & एव- just, alone, only-both अव्यय, कस्य- to whom- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of किम्- who, दग्धमन्दिरसारे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of दग्धमन्दिरसार- one whose best (beautiful) house is burnt down- दग्ध- burnt down, consumed by fire- क. भू. धा. वि. of दह्-दहति १ ग. प. प. to burn, scorch, मन्दिर- house, building, सार- adjctv- best, excellent, sound- सारम् मन्दिरम्- मन्दिरसारम्- विशेषणोत्तरपद कर्मधारय स.- यस्य मन्दिरसारम् दग्धम् सः -दग्धमन्दिरसारः- बहुव्रीही स., वह्नौ- पु. लिं. स. वि. ए. व. of वह्निः- fire

प्रिय व्यक्तीने न आवडणारी कृती केली तरीसुद्धा ती प्रियच राहते. ज्याचे सर्वात चांगले घर जळाले आहे असा तरी कोणताही माणूस अग्नीचा अनादर करतो ?

७३६ २१-०९-२०२०
मित्रं वा बन्धुं वा नैवातिप्रणयपीडितं कुर्यात्।
स्वं वत्समतिपिबन्तं विषाणकोट्याक्षिपति धेनुः ॥

मित्रम् वा बन्धुम् वा अतिप्रणयपीडितम् न एव कुर्यात्। धेनुः अतिपिबन्तम् स्वम् वत्सम् विषाणकोट्या क्षिपति।

One should not take undue advantage of affection or love of a friend or a brother /relative ( and trouble them). A cow drives away its calf with edge its horn which quaffs (sucking milk excessively).

मित्रम्, बन्धुम्, अतिप्रणयपीडितम्, अतिपिबन्तम्, स्वम् & वत्सम् – पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मित्र- friend, बन्धु- brother, relative, अतिप्रणयपीडित- one who is excessively troubled by taking advantage of affection or love- अति- अव्यय- excessive, very much, प्रणय- love, affection, friendly acquaintance, पीडित- troubled, harassed- क. भू. धा. वि. of पीड्- पीडयति-ते १० ग. उ. प. to trouble, harass- अतिप्रणयेन पीडितः- अतिप्रणयपीडितः -तृ. तत्पुरुष स., अतिपिबन्त- quaffing excessively- पिबन्तम्-पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पिबत्- drinking- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of पा-पिबति १ ग. प. प. to drink, to quaff, स्व- pronoun- one’s own, belonging to self, वत्स- calf, young of an animal, न- no, not, एव- अव्यय- just, only, so, कुर्यात्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, धेनुः- cow, milch-cow- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विषाणकोट्या- by edge of a horn- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of विषाणकोटि- विषाण- पु/न. लिं.- horn, कोटि-टी- स्त्री. लिं.- edge, curved end- विषाणस्य कोटिः – ष. तत्पुरुष स., क्षिपति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of क्षिप्-६ ग. उ. प. (& ४ ग. प. प.)- to throw, discharge, let go

मित्र किंवा बांधवाच्या प्रेमाचा त्याला त्रास होईल इतका उपयोग कुणीही करून घेऊ नये. स्वतःचे वासरू जरी अती दूध पिऊ लागले तर गायसुद्धा त्याला शिंगाच्या टोकाने दूर ढकलते.

७३७ २२-०९-२०२०
ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् ।
तयोर्मैत्री विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥
महाभारत. आदिपर्व. अ. १४१ & पंचतंत्र- सुहृद्भेद १६६
पाठ भेद : कुलम्–श्रुतम् & मैत्री–सख्यम्

समम् वित्तम् ययोः एव (अस्ति), समम् कुलम् (श्रुतम्) ययोः एव (अस्ति), मैत्री तयोः (एव भवति), (सख्यम् तयोः एव भवति), विवाहः च तयोः (एव भवति), न तु पुष्टविपुष्टयोः (एव भवति)

Said by Drupada to (Dronacharya, his गुरुबन्धु, when he visited him in his royal court for help, sighting his relelationship)
The marriage and friendship could happen between two individuals who have comparable financial status and comparable family background (comparable level of education) and not between those, well-to-do and weak (poor)

समम्- equal, comparable, वित्तम्- wealth, money, कुलम्- family, race, श्रुतम्- study of Scriptures or science, education, सख्यम्- friendship, relationship- all in न. लिं. प्र. वि..ए. व., ययोः- between two of whom, तयोः- between two of them & पुष्टविपुष्टयोः -between strong/fat and weak- all in- पु. लिं. ष. वि. द्वि. व. of यद्- who, तद्- he, it, that & पुष्टविपुष्ट- पुष्टः च विपुष्टः च- द्वंद्व स., पुष्ट- nourished, strong, वि-अव्यय- prefix to verb or noun indicates- opposition, negation, वि+ पुष्ट- weak, undernourished, पुष्ट-क. भू. धा. वि. of पुष्- पोषति १ ग. प. प., पुष्यति ४ ग..प. प. & पुष्णाति ९ ग. प. प. to nourish, thrive, एव- अव्यय- just, only, alone, मैत्री- स्त्री. लिं.- friendship & विवाहः- पु. लिं- marriage- both- प्र. वि..ए. व. च- and, न- no, not, तु- अव्यय- indeed, surely, but

राजा द्रुपदाने द्रोणाचार्यांना असे सुनावले, “समान संपत्ती आणि समान कुल (किंवा समान ख्याति) असणाऱ्यांमध्येच विवाहसंबंध आणि मैत्री होते, दणकट आणि दुबळे (श्रीमंत आणि गरीब) यांच्यात होत नाही.”

या अपमानामुळे द्रोणाचार्य आणि द्रुपद या गुरुबंधूंमध्ये कायमचे वैर निर्माण झाले आणि ते जन्मभर टिकले. अखेर द्रुपदाचा मुलगा धृष्टद्युम्न याने द्रोणाचार्यांचा वध केला.

७३८ २३-०९-२०२०
सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः।
अन्योन्यबन्धनावेतौ विनाsन्योन्यं न सिध्यतः॥
महाभारत. उद्योग पर्व. ५. ३७. ३८

अर्थाः सहायबन्धनाः हि (भवन्ति)। सहायाः च अर्थबन्धनाः (सन्ति)। एतौ अन्योन्यबन्धनौ (स्तः)। (एतौ) विना अन्योन्यम् न सिध्यतः।

All forms of earnings (wealth, gains, fulfillments, achievements) are entirely dependant on (tied to) companions (assistants, associates) and ( in turn) these companions are connected to (such) earnings. These two are mutually dependents. Without either of them nothing is possible.

अर्थाः सहायाः सहायबन्धनाः & अर्थबन्धनाः – all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अर्थ- money, purpose, gain, achievement, सहाय- help, companion, assistant, सहायबन्धन- dependant on (tied to or bound by) companion- बन्धन- act of binding, a bond, tie, सहायः एव बन्धनः यस्य सः – सहायबन्धनः – बहुव्रीही स. & अर्थबन्धन- dependant on (tied to or bound by) money, purpose, gain- बहुव्रीही स.- same as above, हि- अव्यय- indeed, surely, च-and, एतौ- they two, अन्योन्यबन्धनौ- tied to each other- both in- पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of एतद्- this, he, it & अन्योन्यबन्धन- अन्योन्यः /अन्योन्यम्- mutual or reciprocal dependence- अन्योन्यः बन्धनः- अन्योन्यबन्धन- समा. प्रादि. तत्पुरुष स., विना- अव्यय- without, न- no, not, सिध्यतः- वर्त. तृ. पु. द्वि. व. of सिध्- सिध्यति- ४ ग. प. प. to be accomplished, fulfilled

अर्थप्राप्तीसाठी सहाय्याचे बंधन केले जाते आणि सहाय्यामधून अर्थप्राप्ती होते. अर्थप्राप्ती आणि सहाय्य या दोघांचा एकमेकाशी संबंध जोडलेला असतो, त्यांच्याशिवाय काही साध्य होत नाही.

७३९ २४-०९-२०२०
दूरस्थोSपि न दूरस्थो यो यस्य मनसि स्थितः।
यो यस्य हृदये नास्ति समीपस्थोSपि दूरतः ॥

यः यस्य मनसि स्थितः (सः) दूरस्थः अपि न दूरस्थः (भवति)। यः यस्य हृदये न अस्ति (सः) समीपस्थः अपि दूरतः (वर्तते)।

One who is close to one’s heart, even if he stays away from him, he is not really far away. But one who has no place in one’s heart, even if he stays near
by, it is as if, he is far away.

यः -who & यस्य- whose- पु. लिं. प्र. & ष. वि. ए. व. of यद्- who, मनसि & हृदये- स. वि. ए. व. of मनस्- न. लिं.- mind, heart & हृदय- heart, mind- पु/न. लिं.- स्थितः- staying, standing, living- क. भू. धा. वि. of स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay, दूरस्थः & समीपस्थः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of दूरस्थ- one who is staying far away & समीपस्थ- one who is staying close, nearby- दूर- far away, at a distance & समीप- close, nearby- दूरे/ समीपे तिष्ठति इति -दूरस्थ/ समीपस्थ- उपपद तत्पुरुष स., दूरतः (दूरतस्)- from afar, far away, at a distance & अपि- even, also- both- अव्यय, न- no, not, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist

जो मनामध्ये राहतो तो प्रत्यक्षात दूर असला तरी दूर राहणारा नसतो आणि जो हृदयामध्ये नसतो तो जवळ असला तरी दूरच असतो.

नरेंद्र गोळे
हृदयी नसता स्थान भासतो दूर बाजुचा । अंतरी राहणारा तो भासे जवळ दूरचा ॥

७४० २५-०९-२०२०
आपरितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम्‌ ।
बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥
कालिदास-मालविकाग्निमत्र

विदुषाम् आपरितोषाद् प्रयोगविज्ञानम्‌ साधु (इति अहम्) न मन्ये। बलवद् शिक्षितानाम् चेतः अपि आत्मनि अप्रत्ययम् (भवति / दृश्यते)।

Until the learned people are fully pleased with my drama performance, I do not consider my knowledge of dramatics as good. It appears that, the mind of extensively trained (educated) people also does not feel confident about the self in this regards.

विदुषाम् & शिक्षितानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of विद्वस्- learned, educated, knowledgeable & शिक्षित- educated, trained- क. भू. धा. वि. of शिक्ष्- शिक्षते १ ग. आ. प. to learn, acquire knowledge, आपरितोषाद्- with full satisfaction- पं. वि. ए. व. of आपरितोष- आ- prefix has many connotations- one of them is till, until, upto, परितोष- complete satisfaction, gratification, pleasure, delight, प्रयोगविज्ञानम्‌- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रयोगविज्ञान- art of (skill of) performance – प्रयोग- application, performance, dramatic presentation, विज्ञान- knowledge, wisdom, proficiency, skill- प्रयोगस्य विज्ञानम्- ष. तत्पुरुष स., साधु- अव्यय- well done, nice, enough, न- not, no, मन्ये- वर्त. प्र. पु. ए. व. of मन्- मन्यते ४ ग. आ. प. & मनुते- ८ ग. आ. प. to believe, consider, suppose, fancy, बलवद्- अव्यय- excessively, strongly, vigorously, very much, चेतः (चेतस्)- consciousness, mind, heart, reasoning faculty- न. लिं. प्र. वि. ए. व., अपि- अव्यय- also, even, आत्मनि- पु. लिं. स. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one self, soul, प्रत्यय- certainty, surety, cognition- न प्रत्यय- नञ्तत्पुरुष स.- अप्रत्यय- अप्रत्ययम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of अप्रत्यय- unconvinced, not trusting, uncertain-

सुशिक्षित लोकांना माझ्या प्रयोगामधून आनंद होत नाही तोपर्यंत माझे समाधान होत नाही पण जास्तच शिक्षण घेतलेल्यांचे मन अस्थिर दिसते. (त्यांचे सहज समाधान होत नाही.)

७४१ २६-०९-२०२०
बोद्धारो मत्सरग्रस्ता: प्रभव: स्मयदूषिता:।
अबोधोपहताश्चान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम् ॥ – भर्तृहरि नीतिशतकम्-२

बोद्धारः मत्सरग्रस्ता: (सन्ति), प्रभव: स्मयदूषिता: (सन्ति), अन्ये च अबोधोपहस्ताः (भवन्ति)। (तस्मात् कारणात्) सुभाषितम् (मम/विद्वत्जनानाम्) अङ्गे जीर्णम् (भूतम्)।

Knowledgeable people (Scholars) are full of jealousy among themselves, people who are in position of power (Masters) are full of arrogance and rest of the people suffer from ignorance. Therefore noble thoughts- सुभाषित- (of learned Authors/mine) get digested in (their) stomach only (does not get expressed)

बोद्धारः, मत्सरग्रस्ता:, प्रभव:, स्मयदूषिता:, अबोधोपहस्ताः, अन्ये – all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of बोद्धर्- (विद्वस्)- intellectual, knowledgeable person, मत्सरग्रस्त- person full with jealousy, intolerance- मत्सर- jealousy, intolerance, ग्रस्त- affected, suffering from- क. भू. धा. वि. of ग्रस्- ग्रसते १ ग. आ. प. to seize, eat up, swallow- मत्सरेण ग्रस्तः- तृ. तत्पुरुष स., प्रभु- the master, person holding control, स्मयदूषित- suffering from arrogance, स्मय- arrogance, pride- दूषित- polluted, troubled- स्मयेन दूषितः- तृ. तत्पुरुष स., अबोधोपहत- suffering from ignorance, stupidity, अबोध- ignorance, stupidity, उपहत- struck, hurt, injured- क. भू. धा. वि. of उप+ हन्- (हन्- हन्ति २ ग. प. प. to strike, kill)- अबोधेन उपहतः- तृ. तत्पुरुष स., अन्य- other, another, सुभाषितम्- noble thoughts, well- said quotes- सु- prefix means: good, well, noble- भाषित- thing that said, quoted- क. भू. धा. वि. of भाष्- भाषते १ ग. आ. प. to say, speak & जीर्णम्- जृ(दीर्घ)- १, ४ & ९ प. प., १० उ. प. – जरति, जीर्यति, जृणाति, जारयति- ते, to wear out, wither, grow old- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अङ्गे- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of अङ्ग- body

विद्वान लोकांना (दुसऱ्यांचा) मत्सर वाटत असतो, शक्तीशाली लोकांकडे (मालकांकडे) उद्धटपणा असतो, उरलेले लोक अज्ञानी असतात. यामुळे सुभाषिते (सर्व लोकांच्या) पोटातच जिरून जातात. ती सांगितली जात नाहीत. राजा भर्तृहरीने शेकडो सुभाषिते लिहिली, पण त्याच्या काळात त्यांचा व्हायला हवा तेवढा प्रसार कदाचित झाला नसेल म्हणून त्याने हे सुभाषित लिहिले असेल.

नरेंद्र गोळे
सुबुद्ध करती हेवा, उद्धट शक्तिमान ते । अज्ञानी अन्यही सारे, दुर्लक्षती सुभाषिते ॥

७४२ २७-०९-२०२०
हठादाकृष्टानां कतिपयपदानां रचयिता
जनः स्पर्धालुश्चेदहह कविना वश्यवचसा।
भवेदद्य श्वो वा किमिह बहुना पापिनि कलौ
घटानां निर्मातुस्त्रिभुवनविधातुश्च कलहः॥
भोजप्रबन्ध- २४४

हठाद् आकृष्टानाम् कतिपयपदानाम् रचयिता जनः वश्यवचसा कविना स्पर्धालुः चेद् अहह, किम् बहुना, इह, पापिनि कलौ, अद्य वा श्वः घटानाम् निर्मातुः त्रिभुवनविधातुः कलहः भवेत्।

Forcibly putting together composition of several words, if a person desires to be a competitor to a scholar who has mastery over words (who has mastered the art of writing), then alas in short (most likely) here, in this period of sinner Kali (Kaliyuga), today or tomorrow there will be strife between a maker of earthen pots and the creator of three worlds.

हठात्- forcibly, with violence- पं. वि. ए. व. of हठ- force, insistence, आकृष्टानाम्, कतिपयपदानाम् & घटानाम्- all in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of आकृष्ट- drawn together, put in with effort- क. भू. धा. वि. of आ+ कृष्- (कृष्- कर्षति १ ग. प. प. to drag, pull out), कतिपयपद- a certain number of words- कतिपय- adjctv- a certain number, several, some, पद- words & घट- earthen pot, pitcher, रचयिता, जनः स्पर्धालुः & कलहः- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of रचयितृ- maker, creator- (रच्-रचयति-ते १० ग. उ. प. to make, arrange, plan), जन- person, people, स्पर्धालु- one who wishes to compete, competitor- स्पर्धा- competition, rivalry, यः स्पर्धायाम् अलितुम् इच्छति सः -स्पर्धालुः- बहुव्रीही स., (अल्-अलति १ ग. प. प. to be competent) & कलह- strife, fight, कविना & वश्यवचसा- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of कवि- a poet, a scholar, learned person & वश्यवचस्- one who has mastery over speech, words- वश्य- adjctv- to be under control, subdued, desired, wished- (वशनीय, वशितव्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of वश्- वष्टि २ ग. प. प. to wish, desire, long for), वचस्- न. लिं.- speech, words- वश्यम् वचः येन सः -वश्यवचस्- बहुव्रीही स., चेद्- if, if at all, अहह- a particle of surprise or wonder like: Ah, Alas, किम् बहुना- in short, most probably, इह- here, in this world, अद्य- today, वा-or & श्वः (श्वस्)- tomorrow- all are अव्यय, पापिनि & कलौ- पु. लिं. स. वि. ए. व. of पापिन्- one who has sinned, a sinner & कलि- period personified as- Kaliyuga, निर्मातुः & त्रिभुवनविधातुः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of निर्मातृ- creator, maker- (निर्+ मा-to make, produce- मा- माति २ ग. प. प. to measure, limit) & त्रिभुवनविधातृ- creator of three worlds- त्रि- three- (त्रयः पु. लिं. & तिस्रः स्त्री. लिं.), भुवन- world, विधातृ- creator, maker- त्रयः भुवनाः- त्रिभुवनाः- समा. प्रादि तत्पुरुष स. & त्रिभुवनानाम् विधातृ- ष. तत्पुरुष स., भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist

जबरदस्तीने काही शब्दांना ओढून ताणून कसेबेसे जुळवणारा सामान्य माणूस जर शब्दप्रभू असलेल्या कवीशी स्पर्धा करायला लागला तर या कलियुगामध्ये लवकरच मडकी बनवणारा कुंभार आणि त्रिभुवनाचा निर्माता परमेश्वर यांच्यातसुद्धा भांडण लागेल. कुठे इंद्राचा ऐरावत आणि कुठे शामभटाची तट्टाणी?

नरेंद्र गोळे
करूनी ओढाताण अक्षरं रची कोणि नवखा
करू स्पर्धा पाहे सकल कळत्या शब्दप्रभुशी ।
तरी भासे ऐसे, घट घडविता स्पर्धत जणू जसा ईशाशी त्या सृजन करत्या विश्व सगळे ॥

७४३ २८-०९-२०२०
Here are few सुभाषितs called ‘अन्योक्ती’ under category of ‘काव्यशास्त्रविनोद’. In them, we find certain points of our daily life are highlighted with the help of observing things in nature:

अधः करोषि रत्नानि मूर्ध्ना धारयसे तृणम्।
दोषस्तवैव जलधे रत्नं रत्नं तृणं तृणम् ॥

हे जलधे, (त्वम्) रत्नानि अधः करोषि, तृणम् मूर्ध्ना धारयसे। (एषः) तव एव दोषः (अस्ति)। रत्नम्, रत्नम् (एव भवति)। तृणम् (तु) तृणम् (अस्ति)।

Oh, Ocean, you hold gems deep down at the bottom and hold up grass on your head. (No one is to be blamed for this). The fault is entirely yours only. (After all) a gem is a gem and grass is grass!
(It points out at our ignorance in identifying Gems around us and go after grass)

जलधे- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of जलधि- ocean, जलम्- water, जलम् धियति इति जलधिः – उपपद तत्पुरुष स., रत्नानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of रत्न- Gem, precious stone, अधः (अधस्)- अव्यय- below, down, lower region. करोषि (प.प.) & धारयसे (आ. प.)- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make & धृ- धारयति- ते- १० ग. उ. प. to hold, carry, bear, तृणम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., तृण – grass, मूर्ध्ना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of मूर्धन् (मूर्ध्वन्)- head in general, forehead, – तव (ते)- yours- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of युष्मद्, एव- अव्यय- only, just, just so, दोषः- fault, blame, defect, weak point- in -पु. लिं. प्र. वि. ए. व., रत्नम्- gem & तृणम्- grass- both in -न. लिं. प्र. वि. ए. व.

अरे सागरा, तू रत्नांना तळाशी ठेवतोस आणि गवताला डोक्यावर घेतोस हा तुझाच दोष आहे बरे, अरे रत्न हे रत्न असते आणि गवत हे गवत असते. (तुला त्यांच्यातला फरक कळत नाही का?)

७४४ २९-०९-२०२०
अपसर मधुकर दूरं परिमलबहुलेऽपि केतकीकुसुमे।
इह न हि मधुलवलाभो भवति परं धूलिधूसरं वदनम् ॥

हे मधुकर, दूरम् अपसर, इह केतकीकुसुमे परिमलबहुले अपि मधुलवलाभः न हि भवति, वदनम् परम् धूलिधूसरम् (भवति)।

Oh, Honeybee, Go away. Here, in Ketaki-flower, even if it has plenty of fragrance, you will not get a bit of heney, (but your) face will get covered excessively with dust (of pollen).

मधुकर- honey-bee- पु. लिं. सं, वि. ए. व.- मधु- न. लिं.- honey, मधु करोति इति- मधुकरः- उपपद तत्पुरुष स., दूरम्- here used adverbially as: far away, distant from, अपसर- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of – अप+ सृ- to go away, withdraw, retire- (सृ- सरति १ ग. प. प. & सिसर्ति ३ ग. प. प. to go, move, proceed), केतकीकुसुमे & परिमलबहुले- न. लिं. स. वि. ए. व. of केतकीकुसुम- Ketaki- flower- केतकः – पु. लि.- a name a thorny plant with fragrant invisible flowers protected with series of attractive yellow outer calyces, कुसुम- न. लिं.- flower- केतकस्य कुसुमम्- केतकीकुसुमम्- ष. तत्पुरुष स. & परिमलबहुल- one which has excessive fragrance- परिमल -fragrance, scent, perfume, बहुल- adjctv- abundant, plenty, copious- यस्य परिमलः बहुलः तद्- बहुव्रीही स., इह-here, in this place, अपि- even, also, & न हि- not at all- all are अव्यय, मधुलवलाभः – पु. लिं. प्र, वि. ए. व. of मधुलवलाभः – gain of a bit of honey- मधु- honey, लव- a bit, drop, little- लाभ- gain, benefit, acquisition- लवस्य लाभः- लवलाभः & मधुनः लवलाभः- मधुलवलाभः – both ष. तत्पुरुष स., भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist, परम्- अव्यय- beyond, excessively, very much, वदनम् & धूलिधूसरम्- न. लिं. प्र, वि. ए. व. of वदन- face & धूलिधूसर- covered with dust- धूलि- पु. लिं- dust- धूसर- adjctv- dusty, dusky, धूलिना धूसरम्- धूलिधूसर- तृ. तत्पुरुष स

अरे मधुकरा, (अग मधमाशी), इथल्या केवड्याच्या फुलाला खूप सुगंध आहे, पण तुला त्यात कणभरसुद्धा मध मात्र मिळणार नाही, फक्त तुझे तोंड धुळीने पार माखून जाईल.

नरेंद्र गोळे
रे भुंग्या सर दूरी, ये केतकीकळ्य़ा सुगंध फार ।
मधू न इथे मुळी रे, धूळीने धूसरच मुख होईल ॥ – आर्या (१२,१८; १२,१५)

७४५ ३०-०९-२०२०
आकर्ण्याम्रफलस्तुतिं जलमभूत्तन्नारिकेलान्तरं।
प्रायः कण्टकितं तथैव पनसं जातं द्विधोर्वारुकम्।
आस्तेsधोमुखमेव कादलमलं द्राक्षाफलं क्षुद्रतां
श्यामत्वं बत जाम्बवं गतमहो मात्सर्यदोषादिह॥

अहो, आकर्ण्य आम्रफलस्तुतिम्, मात्सर्यदोषात् इह, तद् जलम् नारिकेलान्तरम् अभूत्, तथा एव पनसम् प्रायः कण्टकितम्, उर्वारुकम् द्विधा जातम्, कादलम् एव अधोमुखम् आस्ते, द्राक्षाफलम् अलम् क्षुद्रताम् (गतम्), जाम्बवम् बत श्यामत्वम् गतम्।

Oh, hearing the praise of Mango fruit in this world, troubled by (suffering with) jealousy, the water went inside a Coconut, likewise probably Jackfruit got thorny exterior, Cucumber (Muskmelon) cracked on surface, Banana just remained with face down turned, grapes got turned to minimal size, alas Rose-apple (Jamun) went dark blue.

अहो- अव्यय- a particle showing surprise, wonder- Ah, Oh, आकर्ण्य- after listening- पू. का. वा. धा. सा. ल्यबन्त अव्यय of आकर्ण्- आकर्णयति-ते १० ग. उ. प. to hear, listen, आम्रफलस्तुतिम् & क्षुद्रताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आम्रफलस्तुतिः- paise of a mango fruit- आम्र- mango, फल- fruit, स्तुतिः- paise, laudation- आम्रस्य फलम्- आम्रफलम् & आम्रफलस्य स्तुतिः आम्रफलस्तुतिः- with ष. तत्पुरुष स. & क्षुद्रता- smallness, minuteness- क्षुद्र- adjctv- small, minute, मात्सर्यदोषात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of मात्सर्यदोष- pains or suffering due to jealousy, मात्सर्य- envy, jealousy, malice, दोष- adjctv- guilt, blame, blemish, fault, crime etc. मात्सर्यः इव दोषः मात्सर्यदोषः- उपपद तत्पुरुष स., तद्- that, it, जलम्- water, नारिकेलान्तरम्- inside of a coconut- नारिकेल- coconut, अन्तरम्- inside, interior, नारिकेलस्य अन्तरम्- ष. तत्पुरुष स., पनसम्- jackfruit, कण्टकितम्- (कण्टकित-adjctv)- got thorny- कण्टकः-कं- thorn, sting- कण्टकानि एति इति- कण्टकितम्- उपपद तत्पुरुष स., उर्वारुकम्- cucumber, muskmelon, जातम्- happened, turned, (जात- क. भू. धा. वि. of जन्- जायते- ४ ग. आ. प. to be born, produced), कादलम्- fruit of plantain tree- (कदलः- कदली- plantain tree), अधोमुखम्- face down-turned, अध:- अधस्- अव्यय- down, below, मुखम्- face- अध: मुखम् यस्य तद् – बहुव्रीही स., द्राक्षाफलम्- fruit of grapes- द्राक्षा- grapes, फलम्- fruit- द्राक्षायाः फलम्- ष. तत्पुरुष स., जाम्बवम्- that of rose-apple (Jamun)- जम्बु (जम्बू)- स्त्री. लिं- rose-apple (Jamun)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., शामत्वम् & गतम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of श्यामत्व- black colour, dark blue colour- श्याम- black, dark blue & गतम्- went, turned- (गत- क. भू. धा. वि. of- गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, turn over), अभूत्- अनद्यतन भूत. तृ. पु. ए. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist, आस्ते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आस्- २ ग. आ. प. to be, exist, , lie, sit, द्विधा- in two parts, splitting, एव- only, just, alone, अलम्- excessively, greatly, बत- particle of regret, pity & इह- here, in this world- all अव्यवs

आंब्याच्या फळाची स्तुति ऐकून मत्सराने पोळलेल्या नारळाच्या पोटात पाणी जमले, फणसाच्या अंगावर काटे आले, काकडी तडकली, केळ्याच्या घडाने आपले तोंड खाली केले, द्राक्ष संकोचाने आक्रसले आणि जांभूळ श्यामरंगाचे झाले. आंब्याच्या स्तुतीचा हेवा करण्यामुळे बाकीची फळे अशी झाली अशी कल्पना या सुभाषितात मांडली आहे.

नरेंद्र गोळे
आंब्याची परिसून श्रीफल स्तुती, पोटात पाणी भरे
काटेही फणसास सर्व फुटले, ये काकडीला तडे ।
केळ्याने घड टाकले, निरसली हेव्यामुळे द्राक्षही होई जांभुळ जांभळे, जगच हे हेव्यामुळे पेटले ॥

७४६ ०१-१०-२०२०
तावत्कोकिल विरसान्यापय दिवसान्वनान्तरे निवसन् ।
यावन्मिलदलिमालः कोऽपि रसालः समुल्लसति ॥
-पंडितराज जगन्नाथ-भामिनीविलास-६

कोकिल, तावत् वनान्तरे निवसन् विरसान् दिवसान् यापय, यावत् मिलदलिमालः कः अपि रसालः समुल्लसति।

Oh Cuckoo, pass these unpleasant or unhappy days staying inside the forest, untill the time the mango tree, stormed with flight of bees, glitters flashingly (These are laments of a poet who prefers stay incognito till he is able to meet people who will be able to appreciate his poetry)

कोकिल- Indian cuckoo- पु. लि. सं. वि. ए. व., तावत्- till then, till that time/ such time & यावत्- till which time, when – both अव्यय, वनान्तरे- पु/न. लि. स. वि. ए. व. of वनान्तर- inside or within forest- वनम्- forest, अन्तरम्- adjctv- inside or within- वनस्य अन्तरम्- ष. तत्पुरुष स., निवसन्- residing, staying, dwelling- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of नि+वस्- (वस्- वसति- १ ग. प. प. to live, stay, dwell, विरसान् & दिवसान् – पु. लि. द्वि. वि. ब. व. of विरस- tasteless, insipid, unpleasant- रस- juice, interest, object of taste- रसेन विहीनम्- विरसम्- तृ. तत्पुरुष स. & दिवस- day, time, यापय- प्रायोजक आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of या-यापयति -ते to cause to spend, pass time- (या- याति- २ ग. प. प. to go, to come to), मिलदलिमालः – one who is stormed with flight of bees- मिलत्- assembling with, meeting with- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of -मिल्- मिलति-ते ६ ग. उ. प. to meet, assemble, gather, अलिः- bee, माला- garland, collection, group, cluster- अलीनाम् माला- अलिमाला- ष. तत्पुरुष स., मिलत् अलिमालाः यस्य सः -मिलदलिमालः -बहुव्रीही स, कः (किम्)- which, who, रसालः- mango tree- all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., अपि- अव्यय- even, also, कः अपि- whichever, समुल्लसति- glitters flashingly- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सं+ उद् +लस्- to brighten up, bloom up- (लस्- लसति- १ ग. प. प. to shine, glitter, flash)

अरे कोकिळा, जोपर्यंत आंब्यााच्या झाडांवर भुंग्यांचे झुंड येऊन त्यांना आनंदाने चमकवत नाहीत (आंब्याच्या झाडांना मोहोर येत नाही किंवा वसंत ऋतु येत नाही) तोपर्यंतचे हे नीरस दिवस तू रानामध्येच राहून घालव. कवीला असे वाटते की जोपर्यंत रसिक श्रोते भेटत नाहीत तोपर्यंत कवीने लपूनच रहावे.

७४७ ०२-१०-२०२०
पाटीर तव पटीयान् कः परिपाटीमिमामुरीकर्तुम् ।
यत्पिषतामपि नृणां पिष्टोऽपि तनोषि परिमलैः पुष्टिम् ॥
-पंडितराज जगन्नाथ- भामिनीविलास-१२

पाटीर, तव इमाम् परिपाटीम् उरीकर्तुम् कः पटीयान् (भवति), यत् पिष्टः अपि, पिषताम् नृणाम् अपि परिमलैः पुष्टिम् तनोषि।

Oh Sandalwood, whoever is capable of bettering (competing with) your example of selflessness that even after getting ground in the form of a paste, you even provide pleasure (comfort) to the people, who are grinding you, with your fragrance.

पाटीर- sandalwood- in पु. लि. स. वि. ए. व., तव (ते)- yours- ष. वि. ए. व. of- युष्मद् -you, परिपाटीम् & इमाम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of परिपाटी- example, manner, method & इदम्- this, it, उरीकर्तुम्- to follow, adopt, accept- पू. का. वा. हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of उरी+ कृ- (कृ- करोति- कुरुते- ८ ग. उ. प. to do), कः, पिष्टः & पटीयान्- both पु. लि. प्र. वि. ए. व. of किम्-who, पिष्ट- one who got grounded- क. भू. धा. वि. of of पिष्- पिनष्टि ७ ग. प. प. to grind, pound, crush & पटीयत्- one who is capable of bettering in proficiency, skill, cleverness- (पटु- पु. लिं & पटी- सत्री. लिं- proficient, clever- पटीयस्- comparative & पटिष्ट- superlative), यद्- अव्यय- that, as, पिषताम् & नृणाम्- पु. लि. ष. वि. ब. व. of पिषत्- one who is grinding- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of पिष्- ७ ग. प. प. (see above) & नृ- a man, mankind, परिमलैः- पु. लि. तृ. वि. ब. व. of परिमल- perfume, fragrance, scent, पुष्टिम्- स्त्री. लि. तृ. वि. ए. व. of पुष्टि- nourishment, means of comfort- (पुष्-पोषति, पुष्यति, पुष्णाति १, ४ & ९ ग. to nourish, nurture), तनोषि- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of तन्- तनोति- तनुते ८ ग. उ. प. to cause, produce, stretch, extend, अपि- अव्यय- even, also

चंदना, तुझ्याहून जास्त निस्वार्थ उदाहरण दुसऱ्या कोणाचे असू शकेल ? ज्या लोकांनी तुला घासून पीठ केले तरी त्याचा लेप लावल्यानंतर त्या लोकांनासुद्धा तू सुगंधच देतोस.

७४८ ०३-१०-२०२०
बहिरतिनिर्मलरूपं वहतस्ते दीप दैवतः जगति।
अवगतमचिरादान्तरमौज्ज्वल्यं कज्जलद्वारा ॥

दीप, ते बहिर् अतिनिर्मलरूपम् वहतः, जगति दैवतः (इव भासि)। अचिराद् (तव) आन्तरम् औज्ज्वल्यम् कज्जलद्वारा (सर्वैः) अवगतम् (भवति)।

Oh Lamp, by your appearance of outwardly exceedingly bright feature, you are divinity to the world. But soon, the brightness within you will be exposed through the soot emitted.

दीप- lamp- पु. लिं. सं. वि. ए. व., ते (तव)- yours & वहतः – of carrying, appearing – ष. वि. ए. व. of युष्मद्- you & वहत्- carrying- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वह्- वहति- ते १ ग. उ. प. to carry, bear, बहिर् (बहिस्)- अव्यय- on the out side, outwardly अतिनिर्मलरूपम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अतिनिर्मलरूप- अति- अव्यय- prefix used to indicate- exceedingly, too, very, निर्मल- spotless, pure, without blemish, रूप- figure, appearance, अति + निर्मल- अतिनिर्मल- अतिनिर्मलम् रूपम्- समा. प्रादि. तत्पुरुष स., जगति- न. लिं. स. वि. ए. व. of जगत्- world, दैवतः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of दैवत- Divinity, God, अचिराद्- पं. वि. ए. व. of अचिर- advrb/ adjctv- soon, within short, quickly, आन्तरम्, औज्ज्वल्यम् & अवगतम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of- आन्तर- of inside, belonging to interior, औज्ज्वल्य- brightness, brilliancy & अवगत- exposed, known, comprehended- क. भू. धा. वि. of अव+ गम्- (गम्- गच्छति- १ ग. प. प. to go), कज्जलद्वारा- by means of soot- कज्जल- soot, lamp-black, द्वारा- through, by the way of -( द्वार्- स्त्री. लिं- door, gate)- कज्जलस्य द्वारा- ष. तत्पुरुष स.

अरे दिव्या, बाहेरून तुझे लखलखते रूप पाहून तू देवच आहेस असे भासते, पण लवकरच तुझ्यामधली काजळी किती उज्ज्वल आहे तेही सर्वांना अवगत होईल. चांगल्यातही काही न्यून असते, दिव्याखाली अंधार या अर्थाने हे सुभाषित आहे.

७४९ ०४-१०-२०२०
भ्रातः काञ्चनलेपगोपितबहिः ताम्राकृते सर्वतो
मा भैषीः कलश स्थिरो भव चिरं देवालयस्योपरि।
ताम्रत्वं गतमेव काञ्चनमयी कीर्तिः स्थिरा तेsधुना
नान्तःतत्त्वविचारणप्रणयिनः लोकाः बहिर्बुद्धयः॥

काञ्चनलेपगोपितबहिः सर्वतः ताम्राकृते, भ्रातः, कलश, मा भैषीः, देवालयस्य उपरि चिरम् स्थिरः भव। अधुना ते ताम्रत्वम् गतम् एव, काञ्चनमयी कीर्तिः स्थिरा (अस्ति)। लोकाः न अन्तःतत्त्वविचारणप्रणयिनः (ते) बहिर्बुद्धयः (भवति)।

Oh, my brother, Kalasha (a fixture on top of the temple), though you have been given a coat of gold and are made of copper body, do not fear, stay steady forever over the top of the temple. By now your identity of copper is forgotten and your golden fame has been established. People are not inclined to go deep into and find out the exact truth. They just go by outer appearance.

काञ्चनलेपगोपितबहिः- one who has been given a coat of gold & सर्वतः -from every side, every where- बहिः (बहिस्)- on the outside, outer side & सर्वतः (सर्वतस्) – both अव्यय, काञ्चन- gold, लेप- coat, गोपित- getting concealed, covered up- क. भू. धा. वि. of प्रायोजक of गुप्- गोपायति- (गुप्- गोपयति-ते १० ग. उ. प. to conceal, guard, protect)- काञ्चनस्य लेपः -काञ्चनलेपः -ष. तत्पुरुष स. & काञ्चनलेपेन गोपितः -काञ्चनलेपगोपितः – तृ. तत्पुरुष स, ताम्राकृते, भ्रातः & कलश- all in पु. लिं. सं. वि. ए..व. of -ताम्राकृति -ताम्र- copper, आकृति- body- ताम्रस्य आकृतिः -ताम्राकृतिः – one which is made of copper- -ष. तत्पुरुष स., भ्रातृ- brother & कलश- Kalash- top fixture on top of the temple, मा- a particle of prohibition- do not, that not, lest, भैषीः- get frightened- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of प्रायोजक of भी- ( भाययति, भापयति, भाषयते- (भी- बिभेति ३ ग. प. प. to fear, be afraid of), देवालयस्य & ते- (तव)- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of देवालय- temple- देव- God, deity आलय-abode, house- देवस्य आलयः- देवालय- ष. तत्पुरुष स. & युष्मद्- you, उपरि- अव्यय- at the head of, on top, upon, चिरम्- अव्यय- forever, for a long time, स्थिरः- adjctv- steady, fixed, firm, भव- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist, अधुना- अव्यय- now, at this time, ताम्रत्वम्- identity of copper & गतम्- gone (क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go)- both- न. लिं. प्र. वि. ए. व., एव- अव्यय- just, only, काञ्चनमयी- of gold, made of gold- काञ्चन- gold, मय- काञ्चनमयी- affix used to indicate- made of, composed of, कीर्तिः – fame, glory & स्थिर- steady- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., लोकाः, अन्तःतत्त्वविचारणप्रणयिनः & बहिर्बुद्धयः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of लोक- people, अन्तःतत्त्वविचारणप्रणयिन्- inclined to go deep and find out the exact truth- अन्तः (अन्तर्)- अव्यय- inside, inner, तत्त्व- truth, fact, अन्तर्+ तत्त्व- अन्तःतत्त्व- विचारण- discussion, consideration, अन्तःतत्त्वस्य विचारणम्- अन्तःतत्त्वविचारणम्- प्रणयिन्- desirous of, fond of- अन्तःतत्त्वविचारणस्य प्रणयिन्- अन्तःतत्त्वविचारणप्रणयिन्- both ष. तत्पुरुष स. & बहिर्बुद्धि- one who is interested in the outer appearance, characteristic- बहिर्- outer, external, बुद्धिः – consideration, mind- बहिर् बुद्धिः यस्य सः- बहुव्रीही स.

अरे कलशा, माझ्या भावा, तू जरी तांब्याचा असलास आणि तुझ्यावर सोन्याचा फक्त मुलामा दिला असला तरी तू भिऊ नकोस, देवळाच्या शिखरावर शांतपणे स्थिर रहा, तू तांब्याचा आहेस हे सगळे लोक विसरून गेले आहेत आणि ते तुला सोन्याचाच समजतात. कुणीही खोलात जाऊन सत्य शोधत नाहीत, ते वरवरचेच पाहतात.
This is other side of proverb “All that glitters is not Gold”

नरेंद्र गोळे
तांब्याच्या कलशा विलेपित मुलामा सोनियाचा तुला
राहा तू कळसावरी, झळकसी तू कांचनी राजसा ।
तांबे लोपुन, स्वर्णदीप्त दिससी, झाली अशी कीर्तिही कोणी सत्य न पाहतो, भिउ नको, जाऊन लेपांतरी ॥

७५० ०५-१०-२०२०
युक्तोऽसि भुवनभारे मा वक्रां वितनु कन्धरां शेष।
त्वय्येकस्मिन् कष्टिनि सुखितानि भवन्ति भुवनानि॥
पाठभेद: कष्टिनि–दुःखिनि

शेष, भुवनभारे, युक्तः आसि, कन्धराम् वक्राम् मा वितनु। एकस्मिन् त्वयि कष्टिनि (दुःखिनि), भुवनानि सुखितानि भवन्ति।

Oh Shesha, you have been engaged in shouldering the burden of three worlds. Please do not bend and stretch your neck. By you undergoing suffering alone, all the three worlds are staying safe (are comfortable).

शेष- Name of the legendary snake ‘Adishesha’ who is believed to be carrying the three worlds on his head)- पु. लि. सं. वि. ए. व.,भुवनभारे, एकस्मिन्, त्वयि, कष्टिनि & दुःखिनि all in- स. वि. ए. व. of भुवनभार- burden of the earth/world- भुवन- न. लिं- earth, world, भार- पु. लि.- burden, weight, load- भुवनस्य भारः- ष. तत्पुरुष स., एक- पु. लिं.- one, single, युष्मद्- you, कष्टिन्- & दुःखिन्- पु. लिं.- one who is suffering, getting tormented, युक्तः -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of युक्त- engaged, deployed- क. भू. धा. वि. of युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to use, deploy employ, join, unite, आसि- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, exist, कन्धराम् & वक्राम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of कन्धरा- neck & वक्र- adjctv- bent, curved, मा- do not, lest- a particle of prohibition, वितनु- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. वि+ तन्- (तन्- तनोति- तनुते ८ ग. उ. प. to extend, stretch), भुवनानि & सुखितानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of भुवन- world & सुखित- getting happy, comforted, भवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist

अरे शेषा, तू त्रिभुवनाचा भार आपल्या खांद्यावर घेतला असलास तरी आपली मान वाकवू किंवा ताणू नकोस. तू जे कष्ट घेत आहेस त्यामुळेच हे त्रिभुवन सुखात राहते आहे.

७५१ ०६-१०-२०२०
येनामन्दमरन्दे दलदरविन्दे दिनान्यनायिषत।
कुटजे खलु तेनेहा तेने हा मधुकरेण कथम् ॥
-पंडितराज जगन्नाथ-भामिनीविलास ९

येन मधुकरेण, अमन्दमरन्दे दलद्-अरविन्दे दिनानि अनायिषत, हा, तेन कुटजे खलु ईहा कथम् तेने।

A honeybee, which has spent days with fully blooming lotus filled with excessive nectar, alas why indeed, it has now opted for (bitter) flowers of Kutaja ( a medicinal herb)

येन, तेन & मधुकरेण- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद्- who, which, तद्- that, he, मधुकर- honeybee- मधु- न. लिं.- honey, मधु करोति इति- मधुकरः- उपपद तत्पुरुष स., अमन्दमरन्दे, दलदरविन्दे & कुटजे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of अमन्दमरन्द- one which is full with excessive nectar- मन्द- inactive, dull, low, small- न मन्द- अमन्द- active, excessive, full- नञ्तत्पुरुष स.- मरन्द- juice of flowers, nectar -अमन्दम् मरन्दम्- अमन्दमरन्दम्- समा. प्रादि तत्पुरुष स., दलदरविन्द- blooming lotus, water lilly- दलद्- blooming, opening- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of दल्- दलति १ ग. प. प. to bloom, open- दलितः अरविन्दः- दलदरविन्द- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & कुटज- Kutaja- a bitter medicinal herb, दिनानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of दिन- day, अनायिषत- अनद्यतन भूत आ. प. तृ. पु ए. व. of प्रायोजक of नी- cause to carry, lead- नाययति-ते- desiderative- निनीषति-ते, हा- अव्यय- a particle of expressing pain, detection, alas, खलु- अव्यय- indeed, surely, ईहा- desire, wish- (ईह्- ईहते १ ग. आ. प. to wish, think of), कथम्- अव्यय- how, in what way, तेने- परोक्षभूत आ. प. तृ. पु. ए. व. of तन्- तनोति-तनुते ८ ग. उ. प. to stretch, bend, perform

ज्या मधुकराने (मधमाशीने) पू्र्ण फुललेल्या आणि मधुर मधाने भरलेल्या कमळाच्या फुलासोबत दिवस काढलेले आहेत त्याने आता कुटजाच्या कडू फुलाला का बरे निवडले आहे ?

७५२ ०७-१०-२०२०
हरिवक्षोगता लक्ष्मीरपि शोभार्थमेव यत्।
बिभर्ति कमलं हस्ते कान्याशंसाधिका भवेत् ॥
योगवासिष्ठ्य उत्तरार्ध ६.११७.२१

हरिवक्षोगता लक्ष्मीः अपि शोभार्थम् एव यद् कमलम् हस्ते बिभर्ति, का अन्या आशंसा (तस्याः) अधिका भवेत्।

Even Goddess Lakshmi, who has her place on the chest of Lord Vishnu, opts to hold a lotus in her hand for enhancing her beauty, what more a lotus can wish to achieve (for declaration of its beauty)

हरिवक्षोगता, लक्ष्मीः, अन्या, का, अधिका & आशंसा- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of हरिवक्षोगत- one who has gone to (stayed on) the chest of Hari- हरि- one of the Trinity- Vishnu, वक्षस्- chest, breast, गत- gone, stayed, occupied- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, वक्षसि गता- वक्षोगता- स. तत्पुरुष स.- हरेः वक्षोगता- हरिवक्षोगत- ष. तत्पुरुष स., लक्ष्मी- name of consort of Vishnu- goddess of wealth, अन्य- adjctv- other, another, किम्- what, which, अधिक- adjctv- additional, more, greater & आशंसा- declaration, assurance, imagination, अपि- अव्यय- even, also, शोभार्थम्- for beauty, grace, elegance- शोभा- beauty, grace, elegance, अर्थम्- purpose, meaning, object, desire- शोभायाः अर्थम्- ष. तत्पुरुष स., एव- अव्यय- just, only, mere, यद् – अव्यय- used as assertion: since, because, as, कमलम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कमल- lotus, हस्ते- पु. लिं. स. वि. ए. व. of हस्त- hand, बिभर्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भृ- बिभर्ति- बिभृते ३ ग. उ. प. to bear, cherish, भवेत्- would be- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist

जी विष्णू भगवानांच्या छातीवर (हृदयात) वसते अशी लक्ष्मी ज्या कमळाला हातात धरते त्या कमळाला आपल्या सौंदर्यासाठी आणखी काय हवे?

नरेंद्र गोळे
अंतरी हरिच्या राहे, लक्ष्मी ती घेतसे करी । कमळास अशा काय, प्रशंसा पाहिजे भली ॥

७५३ ०८-१०-२०२०
न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ।
अपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते ॥
महाभारत शान्तिपर्व.अ. २८७.३१

लोके मूर्खः केवलात्मप्रशंसया न दीप्यते। कृतविद्यः श्वभ्रे अपिहितः अपि च प्रकाशते।

In this world, stupid person can not shine merely by self-glorification. One who has acquired knowledge (education, skill), even if he is hidden inside a chasm (cave) also is able to get recognition.

लोके & श्वभ्रे- न. लि. स. वि. ए. व. of लोक- world & श्वभ्र- chasm, fissure in rock/earth, मूर्खः, कृतविद्यः & अपिहितः -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of मूर्ख- stupid person, dull man, कृतविद्य- educated or knowledgeable person, one who has skill- कृत- done, accomplished- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, विद्या- education, knowledge, skill & अपिहित- (पिहित)- hidden concealed, shut- क. भू. धा. वि. of अपि+धा- (धा- दधाति- धत्ते ३ ग. उ. प. to place, set), केवलात्मप्रशंसया- स्त्री. लि. तृ. वि. ए. व. of केवलात्मप्रशंसा- mere self-esteem glorification- केवल- adjctv- mere, sole, exclusive, आत्मन्- self, one’s own, प्रशंसा- स्त्री. लिं.- praise, glorification- आत्मनः प्रशंसा- आत्मप्रशंसा- ष. तत्पुरुष स.- केवला आत्मप्रशंसा- केवलात्मप्रशंसा- समा. प्रादि तत्पुरुष स, न- no, not, दीप्यते & प्रकाशते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of दीप्- ४ ग. आ. प. to shine, blaze, to be illustrious & प्र+ काश्- (काश्- काशते १ & ४ ग. आ. प. to shine, appear, to be visible), अपि- अव्यय- even, also, च- and

मूर्ख लोक केवळ स्वतःची बढाई मारण्यमुळे चमकत नाहीत आणि ज्याने ज्ञान संपादन केले आहे असा माणूस गुहेत असला तरी त्याचा प्रकाश पडतो.

स्वस्तुती करुनी फक्त मूर्ख ख्याती न पावती ।
अव्यक्तच जरी राहे सुशिक्षीत प्रकाशतो ॥
अप्रकट जरी राहे सुशिक्षित प्रकाशतो ॥ – अनुष्टुप मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२०१००८

७५४ ०९-१०-२०२०
न व्याधिर्न विषं नापत् तथा नाधिश्च भूतले।
खेदाय स्वशरीरस्थं मौर्ख्यमेकम् यथा नॄणाम् ॥
–योगवासिष्ठ २. १३.१३

नॄणाम् खेदाय, न व्याधिः, न विषम्, न आपत्, न आधिः च भूतले तथा (भवति) यथा स्वशरीरस्थम् मौर्ख्यम् एकम् (अस्ति)।

On the surface of this world, for the distress or sorrow of the people, there is no ailment, no poison, no tragedy and no anxiety is like the single drawback of inborn stupidity within them.

नॄणाम्- for the people, men- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of नृ- man, person, खेदाय- पु. लिं. च. वि. ए. व. of खेद- distress, sorrow, depression, pain, torment, न- no, not, व्याधिः- physical ailment, sickness & आधिः- mental ailment, sickness- both पु. लिं., विषम्- poison, स्वशरीरस्थम्- inborn, inherent, inbuilt – स्व- one’s own, self, शरीर- body- स्वस्य शरीरम्- स्वशरीरम्- ष. तत्पुरुष स. & स्वशरीरे तिष्ठति इति- स्वशरीरस्थ- उपपद तत्पुरुष स. मौख्र्यम्- stupidity, ignorance, एकम्- single, one- -all- न. लिं., आपद्-स्त्री. लिं.- calamity, misfortune- all in प्र. वि. ए. व., च- and, भूतले- on the surface of this world- भूः- स्त्री. लिं.- earth, world, तलम्- न. लिं.- surface, base- भुवाः (भुवः) तलम्- भूतलम्- ष. तत्पुरुष स., तथा- like that, comparable to, similar to & यथा- like which, how much, in what way- both अव्यय

माणसाच्या अंगातल्या स्वतःच्या मूर्खपणामुळे त्याला जेवढा त्रास किंवा खेद होतो तेवढा या भूतलावरील (जगातल्या) कुठल्याही (बाह्य) रोगाने, संकटाने, विषाने किंवा मानसिक आजाराने होत नाही.

नरेंद्र गोळे
आपत्ती, विष वा आधी, व्याधीही जेवढी नसे । खेदास कारण होते, स्वमूर्खता नरा सदा ॥

७५५ १०-१०-२०२०
पठन्ति चतुरो वेदान् धर्मशास्त्राण्यनेकशः।
आत्मानं नैव जानन्ति दर्वी पाकरसं यथा ॥
चाणक्य नीतिदर्पण १५.१२

(ते) चतुरः वेदान् पठन्ति, धर्मशास्त्राणि अनेकशः (पठन्ति), (तथापि) (ते) आत्मानम् एव न जानन्ति, यथा दर्वी पाकरसम् (पाकरसस्य स्वादम् न जानाति)।

They have read all four Vedas, read many other religious scriptures frequently (in various ways or manners) but are unable to understand the self (आत्मन्), like a ladle or spoon does not know the taste of delicacies (it serves)
(This Subhashit is similar to No.112 of last year- यस्य नास्ति निजा प्रज्ञा)

चतुरः & वेदान् -पु. लि. द्वि. वि. ब. व. of चतुर्- four & वेद- Veda- Holy learning, sacred knowledge, पठन्ति & जानन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of पठ्- पठति १ ग. प. प. to read, recite, study & ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, धर्मशास्त्राणि- न. लि. द्वि. वि. ब. व. of धर्मशास्त्र- religious scripture, a code of laws, jurisprudence- धर्म- a code of conduct, religion, शास्त्र- scriptural injection, any department of science or knowledge- धर्मस्य शास्त्रम्- ष. तत्पुरुष स., अनेकशः – अव्यय- frequently, in various ways or manners, आत्मानम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of आत्मान्- self, individual soul, oneself, एव- अव्यय- just, only, न- no, not, यथा- अव्यय- like, in which way, दर्वी-(दर्वि)- स्त्री. लिं.- ladle, spoon, पाकरसम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of पाकरस- taste of cooking- पाक- cooking, ripeness, maturity, रस- taste, juice, essence- पाकस्य रसः- ष. तत्पुरुष स.

ते चारही वेद वाचतात, धर्मशास्त्रांचे अनेक वेळा पठण करतात, पण ते स्वतःलाच समजून घेत नाहीत. हे म्हणजे चमच्याला स्वयंपाकाची चव कळत नाही असे आहे.

नरेंद्र गोळे
शिकती चारही वेद, धर्मशास्त्रे अनेक ती ।
स्वतःस जाणती ना ते, चमचा चव ना जाणतो ॥
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२०१०१०

७५६ ११-१०-२०२०
मुकुटे रोपितः काचः चरणाभरणे मणिः।
न हि दोषः मणेः अस्ति किं तु साधोः अविज्ञता ॥

काचः मुकुटे रोपितः, चरणाभरणे मणिः (कल्पितः), (एतद्) मणेः दोषः न हि अस्ति। किम् तु ( तद्) साधोः अविज्ञता (अस्ति)।

A glass bead is fixed ( planted) in crown and a jewel is fixed in the ornament of feet. It is not at all fault of the jewel but purely the ignorance of its creator/dealer (of the ornaments)

काचः- a glass, crystal, रोपितः- planted, fixed, fixed- क. भू. धा. वि. of प्रायोजक of रुह्- रोपयति-ते- (रुह्- रोहति १ ग. प. प. to grow, mount, plant, climb, मणिः – jewel & दोषः – fault, blame, blemish- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मुकुटे & चरणाभरणे- न. लिं. स. वि. ए. व. of मुकुट- crown, crest & चरणाभरण- a ornament of feet- चरण- foot, आभरण- ornament, decoration, adornment- चरणस्य आभरणम्- चरणाभरणम्- ष. तत्पुरुष स., मणेः & साधोः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of मणि- jewel & साधु- normally means sage, gentleman, honest person but here it means: creator or dealer, merchant, न हि- अव्यय- not at all, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, exist, किम् तु- अव्यय- but surely, but then, on the contrary, अविज्ञता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- ignorance, disrespect, contempt- विज्ञ- adjctv- intelligent, wise, skilful- विज्ञता- intelligence, expertise- न विज्ञता- अविज्ञता- नञ् तत्पुरुष स.

जर एकाद्या काचेला मुकुटामध्ये बसवले आणि मण्याला पायातल्या पैंजणात बांधले गेले तर त्यात त्या मण्याचा काहीच दोष नाही. ते करणाऱ्या माणसाच्या अज्ञानामुळे तसे झाले असेल.

मुकुटी रोविली काच, पायी शोभा मणी करे । मण्याची न चुकी हयात, अज्ञानी योजता ठरे ॥

७५७ १२-१०-२०२०
प्रसह्य मणिमुद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात्
समुद्रमपि सन्तरेत्प्रचलदुर्मिमालाकुलम्
भुजङ्गमपि कोपितं शिरसिपुष्पवद्धारयेत्
न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥
भर्तृहरि नीतिशतक -४

प्रसह्य, मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात् मणिम् उद्धरेत्, प्रचलद्-ऊर्मि-माला-आकुलम् समुद्रम् अपि सन्तरेत्, कोपितम् भुजङ्गम् अपि शिरसि पुष्पवत् धारयेत्, न तु प्रति-निविष्ट-मूर्ख-जन-चित्तम् आराधयेत्।

With great difficulty (with great endurance), a jewel could be extracted from the fangs in the mouth of a crocodile, sea full of series of forcefully moving waves even could be crossed, an angered (excited) snake can be held on the head like a flower, but surely not try to please a person who is obstinate and stupid.

प्रसह्य- forcibly, violently, with great endurance- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of प्र+ सह्- (सह्- सहते १ ग. आ. प. to bear, endure, suffer, मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात्- from the fangs in the mouth of a crocodile- पं. वि. ए. व. of मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तर- मकर- पु.लिं.- crocodile, वक्त्र- न. लिं- mouth, दंष्ट्रा- स्त्री. लिं.- fang, tooth, अन्तर- adjctv- inside, within, मकरस्य वक्त्रम्- मकरवक्त्रम्- मकरवक्त्रस्य दंष्ट्रा- मकरवक्त्रदंष्ट्रा- मकरवक्त्रदंष्ट्रायाः अन्तरम्- मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरम्- all in ष. तत्पुरुष स., मणिम्- पु/स्त्री. द्वि. वि. ए. व. of मणि- jewel, उद्धरेत्, सन्तरेत्, धारयेत् & आराधयेत्-all in विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of उद्+ हृ- to extract, extricate, save, rescue- (हृ- हरति-ते १ उ. प. to carry, take, convey), सं+ तृ(दीर्घ)- to cross across- {तृ(दीर्घ)- तरति- to cross, float}, धृ-धारयति-ते १० ग. उ. प. to bear, hold & आ+ राध्- to propitiate, please- (राध्- राध्नोति५ ग. प. प. to propitiate, please, succeed, प्रचलद्- moving, tossing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of प्र+ चल्- to shake, tremble- (चल्- चलति-१ ग. प. प. to move, walk), ऊर्मि- पु. लिं.- wave, current, माला- स्त्री. लिं- row, line, collection, आकुल- adjctv- filled with, full of, समुद्रम्- पु. लिं. द्वि. वि ए. व. of समुद्र- sea, ocean- प्रचलद् ऊर्मिः- प्रचलदूर्मि- समा. प्रादि तत्पुरुष स.- प्रचलदूर्मीनाम् माला- प्रचलदूर्मिमाला- ष. तत्पुरुष स.- प्रचलदूर्मिमालया आकुलम्- प्रचलदूर्मिमालाकुलम्- तृ. तत्पुरुष स, अपि- अव्यय- even, also, कोपितम् & भुजङ्गम्- पु. लिं. द्वि. वि ए. व. of कोपित- provoked, angered- क. भू. धा. वि. of प्रायोजक of कुप्- (कुप्- कुप्यति ४ ग. प. प. to be angry, excited), & भुजङ्गः- snake, serpent, शिरसि- न. लिं. स. वि. ए. व. of शिरस्- head, पुष्पवत्- like a flower- पुष्प- flower, वत्- adjctv- an affix denotes ‘as’, ‘like’, न तु- अव्यय- surely not, not all, – obstinate stupid person’s mind- प्रति- अव्यय- against, counter, opposition to, निविष्ट- fixed, seated- क. भू. धा. वि. of नि+ विश्- ६ ग. प. प. to sit down, rest, प्रतिनिविष्ट- obstinate, मूर्ख- stupid, जन-person, चित्तम्- द्वि. वि. ए. व. of चित्त- mind, intention, heart- प्रतिनिविष्टः मूर्खः & प्रतिनिविष्टमूर्खः जनः -प्रतिनिविष्टमूर्खजनः – both समा. प्रादि तत्पुरुष स.- प्रतिनिविष्टमूर्खजनस्य चित्तम्- प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तम्- ष. तत्पुरुष स.

खूप प्रयत्न केल्याने एकाद्या सुसरीच्या वाकड्या दातांमधले रत्न काढून घेता येईल, प्रचंड लाटांनी खवळलेला समुद्र पार करून जाता येईल, चिडलेल्या सापाला फुलासारखे डोक्यावर धारण करता येईल, पण हटवादी मूर्खाचे समाधान करता येणार नाही. “प्रयत्ने वाळूचे कण रगडिता तेलहि गळे … परंतू मूर्खाचे हृदय धरवेना पळभरी” हे याच अर्थाचे दुसरे सुभाषित आहे.

बळेच मणी काढता मकर तोंडिचा ये जरी
कुणी लहरमालिकांतुनि तरून जाईलही ।
अलंकरण मानुनी शिरि धरील सापा कुणी
परंतु समजूत ना पटु शके खुळ्यांची कधी ॥ – पृथ्वी
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२०१०१२

७५८ १३-१०-२०२०
वरं पर्वतदुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह।
न मूर्खजनसम्पर्कः सुरेन्द्रभवनेष्वपि ॥
-भर्तृहरेः नीतिशतकम्

पर्वत-दुर्गेषु वनचरैः सह भ्रान्तम् वरम् (अस्ति)। मूर्ख-जन-सम्पर्कः सुरेन्द्र-भवनेषु अपि न (वरम् भवति)

Wandering on mountains and inaccessible terrains in the company of forest-dwellers is preferred to that of living in the Mansions of the Lord of Gods, along with stupid people.

पर्वतदुर्गेषु & सुरेन्द्रभवनेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of पर्वतदुर्ग- mountain and inaccessible terrains पर्वत- mountain, hill, दुर्ग- inaccessible or dangerous terrain- पर्वतः च दुर्ग च- पर्वतदुर्गः- द्वंद्व स. & सुरेन्द्रभवन- सुरेन्द्र- Lord of Gods- सुर- God, इन्द्र- Lord, Master, King- सुराणाम् इन्द्र- सुरेन्द्रः & भवन- Mansion, Dwelling- सुरेन्द्रस्य भवनम्- सुरेन्द्रभवनम्-both ष. तत्पुरुष स., वनचरैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of वनचर- forest dweller, wild animal, woodman, वन- forest- वने चरति इति- वनचरः – उपपद तत्पुरुष स., सह- अव्यय- with, in the company of, along with, भ्रान्तम् & वरम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of भ्रान्त- roamed, gone astray, wandered- क. भू. धा. वि. of भ्रम्- भ्रमति १ ग. प. प. & भ्रम्यति ४ ग. प. प. to to roam, go astray, wander & वरम्- adjctv- excellent, better, preferred, मूर्खजनसम्पर्कः contact (stay) with stupid person- पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- मूर्ख- stupid, जन- person सम्पर्कः- contact, company- मूर्खः जनः – मूर्खजनः -समा. प्रादि तत्पुरुष स. & मूर्खजनानाम् सम्पर्कः- मूर्खजनसम्पर्कः- ष. तत्पुरुष स., अपि- अव्यय- also, even, न-no not

इंद्राच्या महालात मूर्ख लोकांच्या सहवासात राहण्यापेक्षा दुर्गम डोंगरांमधल्या वन्य प्राण्यांसोबत राहणे बरे.

नरेंद्र गोळे
बरा वन्यपशूंसंगे, निवास दुर्ग पर्वती । मूर्खांसंगे नको वास, जरी इंद्रगृही असे ॥

७५९ १३-१०-२०२०
शिरः शार्वं स्वर्गात् पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं
महीध्रादुत्तुङगादवनिमवनेश्चापि जलधिम्।
अधो गङ्गा सेयं पदमुपगता स्तोकमथवा
विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः॥
भर्तृहरि नीतिशतक- १०

स्वर्गात् शिरः शार्वम्, पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरम्, उत्तुङगात् महीध्रात् अवनिम्, अवनेः च अपि जलधिम्, सा इयम् गङ्गा अधः पदम् उपगता स्तोकम् अथवा। विवेकभ्रष्टानाम् विनिपातः शतमुखः भवति।

From the heaven to the head of Shiva, from Diva’s head to mountain, from mighty mountain to earth (plains), from the land to the sea, this Ganga (river) underwent fall little by little. Perhaps one who has lost discretion faces series of downfall

स्वर्गात् उत्तुङगात् महीध्रात् & अवनेः- all in पं. वि. ए. व. of स्वर्ग- पु. लिं.- heaven, उत्तुङग- adjctv- lofty, high, महीध्र (महीधर)- पु. लिं.- mountain- मही- स्त्री. लिं.-Earth, land- महीम् धारयति इति -महीधरः or महीध्रः- उपपद तत्पुरुष स. & अवनि- स्त्री. लिं.- Earth, land, शिरः, शार्वम्, क्षितिधरम्, अवनिम्, जलधिम् & पदम् -all in- द्वि. वि. ए. व. of- शिरस्- न. लिं.- head & शार्वम्- न. लिं.- belonging to or of शर्वः- शिवः, शंकरः, क्षितिधर- mountain- क्षिति- स्त्री. लिं.- earth, धर- holder, क्षितिम् धारयति इति- क्षितिधरः- उपपद तत्पुरुष स., अवनि-earth, जलधि- sea, ocean- जल-water- जलम् धियति इति- जलधि- उपपद तत्पुरुष स. & पद- position, stage, पशुपतिशिरस्तः- from the head of पशुपति- (शिवः, शंकरः), पशुपतेः शिरस् -पशुपतिशिरस् तः (तस्)- suffix indicates ‘of’, ‘from’, च- and, अपि- also even, सा (तद्) – she, इयम्-(इदम्)- this, गङ्गा- name- Ganges & उपगता- undergone- (उपगत- undergone, come to- क. भू. धा. वि. of उप+ गम्- गच्छति-१ ग. प. प. to go)- all स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. अधः (अधस्)- अव्यय- lower, below, down, स्तोकम्- adjctv- little, small, अथवा- अव्यय- विवेकभ्रष्टानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of विवेकभ्रष्ट- विवेक- discretion, judgement, भ्रष्ट- fallen, deviated- क. भू. धा. वि. of भ्रंश्- १ ग. आ. प. भ्रंशते & ४ ग. प. प. भ्रश्यति to fall, deviate- विवेकात् भ्रष्टः – पं तत्पुरुष स., विनिपातः & शतमुखः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of- विनिपात- a great fall, drop- पात-fall- (पत्-पतति १ ग. प. प. to fall- वि+ नि+पत्) & शतमुख- hundredfold- शतम्- hundred, मुखम्- countenance, front, face- शतम् मुखम्- समा. प्रादि तत्पुरुष स., भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist

स्वर्गातून शंकाराच्या डोक्यावर, शंकराच्या मस्तकावरून पर्वतावर, उत्तुंग पर्वतावरून खाली जमीनीवर आणि जमीनीवरून वहात वहात समुद्रामध्ये अशा प्रकारे गंगेचा थोडा थोडा अधःपात होत जातो. विवेकभ्रष्ट झालेल्याचे असेच शंभर मुखांनी पतन होते.

नरेंद्र गोळे
पडे गंगा स्वर्गातुनि, गिरिवरी ती उतरते
तिथूनी ती खाली अवनिवरती वाट क्रमते ।
तशी खाली खाली उतरत निघे सागर तळी विवेकभ्रष्टांचे स्खलन घडते तद्वत पुरे ॥ – शिखरिणी

७६० १५-१०-२०२०
सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत्प्राणान् प्रियान् पाणिने-
र्मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनिं जैमिनिम्।
छन्दोज्ञाननिधिं जघान मकरो वेलातटे पिङ्गलं
अज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोऽर्थस्तिरश्चां गुणैः॥
-पंचतंत्र
सिंहः व्याकरणस्य कर्तुः पाणिनेः प्रियान् प्राणान् अहरत्। हस्ती र्मीमांसाकृतम् जैमिनिम् मुनिम् सहसा उन्ममाथ। वेलातटे मकरः छन्दोज्ञाननिधिम् पिङ्गलम् जघान। अज्ञानावृतचेतसाम् अतिरुषाम् तिरश्चाम्, गुणैः कः अर्थः (भवति)

One lion took away dear life of great writer of principles of grammar, Panini, writer of deep philosophical reflections, Sage Jaimini was crushed by one elephant violently. On a seashore, one crocodile killed Pinglala, the treasure-house of Vedic hymns. For animals that are fully stooped in ignorance and are very violent, the qualifications are of no meaning (They are not able to value the qualifications)

सिंहः- lion, हस्ती (हस्तिन्)- elephant, मकरः- crocodile, कः- (किम्)- what, अर्थः- meaning, purpose- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पाणिनेः – पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पाणिनि- name of person known to be creator of Sanskrit grammar, व्याकरणस्य & कर्तुः – न/पु. लिं. ष. वि. ए. व. of- व्याकरण- grammar & कर्तृ- maker, creator, प्रियान् & प्राणान्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of प्रिय- dear, loving, प्राण- life, breath of life, अहरत्- अनद्यतन भूत तृ. पु. ए. व. of हृ- हरति- १ ग. प. प. to take away, snatch, lead, र्मीमांसाकृतम्, जैमिनिम्, मुनिम्, छन्दोज्ञाननिधिम् & पिङ्गलम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of र्मीमांसाकृत- one who well-known philosopher -critic- र्मीमांसा- deep reflection- name of one of the six chief दर्शन- system of philosophy- येन र्मीमांसाः कृताः सः- र्मीमांसाकृतः – बहुव्रीही स., जैमिनि- name of a sage, मुनि- sage, ascetic, छन्दस्- न. लिं.- sacred texts of Vedic hymns- ज्ञानम्- knowledge निधि- treasure-house, छन्दसाम् ज्ञानम्- छन्दोज्ञानम् & छन्दोज्ञानानाम् निधिः- छन्दोज्ञाननिधि- -both ष. तत्पुरुष स.- treasure-house of knowledge of sacred texts of Vedic hymns & पिङ्गल- name, सहसा- अव्यय- suddenly, rashly, forcibly, उन्ममाथ- killed & जघान- killed- both परोक्षभूत तृ. पु. ए. व. of उद्+ मंथ् -मथ्- to kill, strike, destroy- (मंथ् -मथ्- मंथति (मथति)- मथ्नाति-१ & ९ ग. प. प. to churn) & हन्- हन्ति २ ग. प. प. to strike, kill, वेलातटे- स. वि. ए. व. of वेलातट- वेला-sea-shore तट- edge, bank- वेलायाः तटम्- वेलातटम्- ष. तत्पुरुष स., अज्ञानावृतचेतसाम्, अतिरुषाम् & तिरश्चाम्- पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of अज्ञानावृतचेतस्- one who/which is fully stooped in ignorance- अज्ञान- ignorance, आवृत- covered, filled, pervaded- क. भू. धा. वि. of आ+वृ- (वृ- वरति-ते १ ग. उ. प. to choose, opt, select), चेतस्- mind- अज्ञानेन आवृतम्- अज्ञानावृतम्- तृ. तत्पुरुष स. & अज्ञानावृतम् चेतस्- अज्ञानावृतचेतस्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., अतिरुष्- one who/which is very angry -अति- अव्यय- very, great, रुष्- पु/न. लिं- One who/which is angry & तिर्यच्- (तिरश्ची- स्त्री. लिं.) animal, गुणैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of गुण- qualification, academic brilliance,

संस्कृत भाषेचे व्याकरण तयार करणाऱ्या पाणिनीचे प्राण एका सिंहाने हरण केले, वेदांची मीमांसा लिहिणाऱ्या जैमिनि मुनीला एका उन्मत्त झालेल्या हत्तीने चिरडून टाकले, छन्दज्ञानाचा खजिना असलेल्या पिङ्गलाला समुद्रकिनाऱ्यावरील मगरीने मारून टाकले. अज्ञानात बुडलेल्या चवताळलेल्या रानटी प्राण्यांना सद्गुणांचा काय अर्थ कळणार आहे?

सिंहाने, प्रिय प्राण पाणिनि मुनींचे घेतले या जगी
मीमांसा करता मुनी चिरडला हत्तीनं तो जैमिनी ।
छंदांचे करतेहि पिंगलमुनी नक्रे जिवे मारले
अज्ञानी अतिकृद्ध जंगलमृगा सद्गूण का खायचे ॥ – शार्दूलविक्रीडित

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२०१०१५

७६१ १६-१०-२०२०
स्थाणुरयं भारहार: किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम्।
योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥
-यास्काचार्य- निरुक्त

यः वेदम् अधीत्य अर्थम् न विजानाति अयम् भारहार: स्थाणुः किल अभूत्। यः अर्थज्ञः इत्सकलम भद्रम् अश्नुते, ज्ञानविधूतपाप्मा नाकम् एति।

One who after steadying the Veda, does not understand its true meaning (of the contents), this person has become indeed like a load carrying pillar. One who has understood the essence of contents and driven away all his sins with this realisation, enjoys everything auspicious in this world and ascends to heaven.

यः, भारहार:, स्थाणुः, अर्थज्ञः, ज्ञानविधूतपाप्मा & अयम्- all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, भारहार- load-bearing, porter- भार- load, burden, weight, भारम् हरति इति- भारहार:- उपपद तत्पुरुष स., स्थाणु- pillar, post, platform अर्थज्ञः- one who has understood the meaning, knowledgeable- अर्थ- meaning, purpose, gain- अर्थम् जानाति इति- अर्थज्ञः- उपपद तत्पुरुष स., ज्ञानविधूतपाप्मा- one whose sins have been driven away by the knowledge (realisation)- ज्ञान- knowledge, realisation, विधूत- dispelled, waved, removed- क. भू. धा. वि. of वि+ धू- (धू- ६ प. प. & १, ५, ९ & १० उ. प.-धुवति, धवति-ते, धूनोति- धुनुते, धुनोति- धुनीते & धूनयति-ते)- to shake, remove, destroy), पाप्मा- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of पाप्मन्- sin, crime- विधूतः पाप्मा- विधूतपाप्मा- समा. प्रादि तत्पुरुष स. & ज्ञानेन विधूतपाप्मा- ज्ञानविधूतपाप्मा- तृ. तत्पुरुष स. & इदम्- he, this, वेदम्, अर्थम्, नाकम्, इत्सकलम् & भद्रम् – all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वेद- scared knowledge, scripture, अर्थ- meaning, purpose, नाक- heaven, इत्सकल- here every thing, इतस्- (इतः)- hence, from here, in this world, सकल- adjctv- entire, all, full & भद्र- good, auspicious, अधीत्य- after steadying, reading- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अधि+ इ- (इ- एति २ ग. प. प. to go), न- no, not, विजानाति, अश्नुते & एति- all वर्त. तृ.पु. ए. व. of वि+ ज्ञा- (ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand), अश्- ५ ग. आ. प. to enjoy, get, experience & इ- २ ग. प. प. to go, to come to, किल- अव्यय- indeed, certainly, अभूत्- अनद्यतन भूत. तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to happen, exist,

ज्या माणसाने वेदांचा अभ्यास करूनही त्यांचा खरा अर्थ समजून घेतला नसेल तो खरे तर शिरावर भार घेऊन उभा असलेल्या खांबासारखा असतो. जो वेदांचा सगळा अर्थ समजून घेतो तो आपल्या ज्ञानाने पापांना धुवून टाकतो आणि स्वर्गात जातो.

७६२ १७-१०-२०२०
अथवाभिनिविष्टबुद्धिषु व्रजति व्यर्थकतां सुभाषितम्।
रविरागिषु शीतरोचिषः करजालं कमलाकरेष्विव ॥

अथवा, शीतरोचिषः करजालम् रविरागिषु कमलाकरेषु इव, अभिनिविष्टबुद्धिषु सुभाषितम् व्यर्थकताम् व्रजति।

Perhaps, like cool beams of moon light to sunshine -loving lotus-ponds, good advice (well-said quote- सुभाषितम्) goes useless (waste) for those who have obstinate or determined mind.

अथवा- अव्यय- perhaps, or, शीतरोचिषः- न. लिं. ष. वि. ए. व. of शीतरोचिस्- moonlight,- शीत- adjctv- cool, cold, रोचिस्-न. लिं- light- शीतम् रोचिः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स.- शीतरुच्- पु. लिं.- moon, करजालम्- stream of light- कर- a ray of light, जालम्- net, web- कराणाम् जालम्- करजालम्- ष. तत्पुरुष स., रविरागिषु, कमलाकरेषु & अभिनिविष्टबुद्धिषु- all in पु. लिं. स. वि. ब. व. of रविरागिन्- one who is passionately fond of Sun- रविः – पु. लि.- Sun, रागिन्- passionately fond of, desirous of- रवेः रागी यः सः -रविरागिन्- बहुव्रीही स., कमलाकर- lotus-pond- कमलम्- lotus, आकर- source, mine- कमलानाम् आकरः – कमलाकरः – ष. तत्पुरुष स., अभिनिविष्टबुद्धिः- obstinate or determined mind- अभिनिविष्ट- obstinate, determined, resolute- क. भू. धा. वि. of अभि+ नि+ विश्- (विश्- विशति ६ ग. प. प. to enter, sit, go), बुद्धि- स्त्री. लिं.- mind thinking- अभिनिविष्टा बुद्धिः यस्य सः- अभिनिविष्टबुद्धिः, इव- अव्यय-like, सुभाषितम्- sane advice, well-said quote- न. लि. प्र. वि. ए. व.- सु- अव्यय- prefix implies: good, well, very, भाषित- saying, that is said- क. भू. धा. वि. of भाष्-भाषते १ ग. आ. प. to speak, say, व्यर्थकताम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of व्यर्थकता- uselessness, meaningless -व्यर्थ- useless, waste, meaninglessness, व्रजति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of व्रज्- १ ग. प. प. to go, follow

ज्याला सूर्याच्या प्रकाशाचे प्रेम आहे अशा कमळाच्या तलावाला चंद्राचे थंड किरण काही कामाचे वाटत नाहीत कदाचित त्याचप्रमाणे हटवादी बुद्धीच्या माणसाला सुभाषिते व्यर्थ वाटतात.

७६३ १८-१०-२०२०
अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मा स्म तात दृप्यः।
ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम् ॥

हालाहल, ‘अहम् एव गुरुः सुदारुणानाम्’ इति मा स्म दृप्यः। तात, भवादृशानि, दुर्जनानाम् वचनानि, अस्मिन् भुवने ननु भूयः सन्ति।

Oh Deadly Poison, do not get proud thinking thus ‘I alone, am great among all very violent beings’. My friend, surely, there exist in abundant talks of wicked people in this world like those matching your honour!

हालाहल- deadly poison, तात- Dear, My friend- both पु/न. लिं. सं. वि. ए. व., अहम्, गुरुः, भूयः & दृप्यः- all in प्र. वि. ए. व. -of अस्मद्- I, we, गुरु- adjctv- great, important, mighty, भूयस्- adjctv- abundant, many, very much & दृप्यः- one who is proud, arrogant- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of दृप्- दृप्यति ४ ग. प. प. to be proud, arrogant, सुदारुणानाम् & दुर्जनानाम्- both पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सुदारुण- very ruthless or violent- सु- अव्यय- prefix implies, good, very much, great & दुर्जन- wicked person- दुष्टः जनः – समा. प्रादि तत्पुरुष स., भवादृशानि & वचनानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of भवादृशम्- adjctv- like your honour & वचनम्- saying, talk, भुवने- न. लिं. स. वि. ए. व. of भुवन-world, earth, अस्मिन्- in this- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of इदम्- this, सन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, एव-just, only, ननु- certainly, surely, इति- particle used to mark the conclusion- thus, like & मा स्म- particles used to imply prohibition- do not, let not, lestlest- all अव्यव अरे हालाहला (विषा), मीच सर्वात दारुण (भयानक) आहे म्हणून गर्व बाळगू नकोस, अरे बाबा, दुष्टांची तुझ्यासारखीच विखारी अशी पुष्कळ वचने या जगात नक्कीच आहेत.

७६४ १९-१०-२०२०
आशा हि लोहरज्जुभ्यः विषमा विपुला दृढा।
कालेन क्षीयते लोहं तृष्णा तु परिवर्धते ll
-योगवासिष्ठ ६. ९१. ६

लोहरज्जुभ्यः आशा हि विषमा विपुला दृढा (भवति)। लोहम् कालेन क्षीयते। तृष्णा तु (कालेन) परिवर्धते।

Compared to steel ropes, desire is rugged (very strong), profound and unswerving. Over the period, the steel gets corroded, whereas the desire keeps growing.

लोहरज्जुभ्यः- स्त्री. लिं. पं. वि. ब. व. of लोहरज्जु- लोह- steel, metal in general, रज्जु- rope, cord, – लोहस्य रज्जुः- लोहरज्जुः -ष. तत्पुरुष स., आशा- expectation, desire, wish, विषमा- rugged, very strong, unusual, odd, विपुला- profound, large, spacious, दृढा- firm, solid, unswerving & तृष्णा- thirst, hunger, desire- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., हि- अव्यय- surely, truly, लोहम्- steel- न. लिं. प्र. वि. ए. व., कालेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of काल- time, period, क्षीयते- gets reduced- प्रयोजक तृ. पु. ए. व. of क्षि- क्षयति १ ग. प. प. to decay, wane, ruin, diminish & परिवर्धते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of परि+ वृध्- (वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to increase, grow), तु- अव्यय- but, on the other hand

अभिलाशा ही लोखंडाच्या दोरखंडापेक्षाही घट्ट, विपुल आणि दृढ असते. काही काळानंतर लोखंड गंजून क्षीण होते, पण माणसाच्या मनातला हव्यास मात्र वाढतच जातो.

लोहदोराहुनी हाव सशक्त घट्ट सुदृढ ।
गंजुनी क्षरते लोह हाव वाढत जातसे ॥ मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२०१०१९

७६५ २०-१०-२०२०
उदारचरितः त्यागी याचितः कृपणोSधिकः।
एको धनं ततः प्राणान् अन्यः प्राणांस्ततो धनम् ॥

त्यागी याचितः उदारचरितः (भवति), कृपणः (त्यागिनः) अधिकः (उदारचरितः अस्ति)। एकः धनम् ततः प्राणान् (त्यजति), अन्यः प्राणान् ततः धनम् (त्यजति)।

When someone solicits (asks, beggs), a man with giving nature (a brave man ) is generous (philanthropic). But a miser is bit more than him. The former gives his wealth initially and then gives up his life (if need be), (but) the other will part with his life first (protecting his wealth) and give up his wealth later (eventually).

त्यागी (त्यागिन्)- adjctv- brave, generous, one who is ever ready to give, याचितः- one who is asked from- क. भू. धा. वि. of याच्- याचते-१ ग. आ. प. to beg, solicit, request, उदारचरितः- one who is generous- उदार- generous, liberal, चरित- behaviour, conduct- क. भू. धा. वि. of चर्-चरति १ ग. प. प. to walk, practice, observe- उदारम् चरितम् यस्य सः – बहुव्रीही स., कृपणः- adjctv- mean, miser, अधिकः- one who is more, extra, एकः- one, single & अन्यः- other, another- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., धनम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व.- धन- wealth, money, प्राणान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of प्राण- life, breath of life- (usually in plural), ततः- (ततस्)- अव्यय- then, thereupon, thence

उदार वृत्तीचे लोक याचकाला दान देणारे असतातच, पण चिक्कू लोक त्यांच्याहून अधिक दानशूर असतात. पहिला आधी द्रव्य देतो आणि नंतर प्राण सोडतो, तर दुसरा आधी आपले धन सांभाळण्यासाठी जीव देतो आणि नंतर ते धनही देतो (ते तर जातेच).

७६६ २१-१०-२०२०
न दुर्जनः सज्जनतामुपैति बहुप्रकारैरपि सेव्यमानः।
भूयोऽपि सिक्तः पयसा घृतेन न निम्बवृक्षो मधुरत्वमेति॥

दुर्जनः बहुप्रकारैः सेव्यमानः अपि सज्जनताम् न उपैति। निम्बवृक्षः पयसा घृतेन भूयः सिक्तः अपि मधुरत्वम् न एति।

A wicked person, even after persuading or tending in various ways, does not acquires noble quality (good behaviour). A Neem tree, even if tended constantly by sprinkling milk and ghee does acquires sweetness- (does not loose its bitterness)

दुर्जन- wicked person- दुष्टः जनः- समा. प्रादि. तत्पुरुष स., सेव्यमानः- one who is being pursued, attended upon, honoured- प्रयोजक वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of सेव्-सेव्यते- (सेव्-सेवते १ ग. आ. प. to serve pursue), निम्बवृक्षः- Neem tree- निम्ब- Neem, वृक्षः- tree- निम्बस्य वृक्षः- ष. तत्पुरुष स. & सिक्तः watered, sprinkled- क. भू. धा. वि. of सिच्- सिंचति-ते ६ ग. उ. प. to water, sprinkle- all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., भूयः (भूयस्)- अव्यय- repeatedly, frequently, often, बहुप्रकारैः- तृ. वि. ब. व. of बहुप्रकार- many ways, various manner- बहु- adjctv- many, multi, various, प्रकार- manner, way, fashion- समा. प्रादि. तत्पुरुष स., अपि- अव्यय- also, even, सज्जनताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सज्जनता- good behaviour, noble qualities- सत्- good, noble, जन-person- सत् जनः- सज्जनः- समा. प्रादि. तत्पुरुष स.- ता suffix implies quality, न-no, not, उपैति & एति- gets, acquires- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+ इ- to acquire, reach & इ- to go – २ ग. प. प., पयसा & घृतेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of पयस् – milk & घृतम्- ghee, clarified butter, मधुरत्वम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मधुरत्व- pleasing taste, sweetness- मधुर- adjctv- sweet, pleasing, pleasant- त्व- suffix implies: quality, nature

दुष्ट माणसाला कितीही प्रकारे समजावले तरी त्याच्यात सज्जनपणा येत नाही. कडुनिंबाच्या झाडावर दूध आणि तूप शिंपडले तरी त्यात गोडवा येत नाही. “कडू कारले तपात तळले, साखरेत घोळले तरी कडू ते कडूच” किंवा “कुत्र्याचे शेपूट वाकडे ते वाकडेच” अशा म्हणी आहेत.

नरेंद्र गोळे
दुष्टा कितीही जरि आर्जवीले
त्याच्यात ना सज्जनता कधी ये ।
शिंपून दूधा व तुपानंही त्या निंबास गोडी न कधीच येई ॥ – इंद्रवज्रा

७६७ २२-१०-२०२०
दुर्जनाचरितं मार्गं प्रमाणं कुर्वते खलाः।
विश्वस्तान् हिंसितुं द्रौणिरुलूकमकरोद् गुरुम् ॥

खलाः दुर्जनाचरितम् मार्गम् प्रमाणम् कुर्वते। द्रौणिः विश्वस्तान् हिंसितुम् उलूकम् गुरुम् अकरोद्।

Wicked people follow the ways that have been practiced by cruel people. To kill innocent (sleeping five sons Pandavas) Ashwathama chose an owl as his Guru- (He seems to have seen an owl stealthily devouring young ones of crows at night)

खलाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of खल- wicked person, दुर्जनाचरितम्, मार्गम्, प्रमाणम्, उलूकम् & गुरुम्- all in द्वि. वि. ए. व. of दुर्जनाचरित- one that is followed by wicked people- दुर्जन- wicked people- दुष्टः जनः- समा. प्रादि. तत्पुरुष स.- आचरित- observed, followed- क. भू. धा. वि. of आ+चर्- (चर्- चरति १ ग. प. प. to walk, go about- दुर्जनेन आचरितम्- दुर्जनाचरितम्- तृ. तत्पुरुष स., मार्ग (न. लिं)- way, method, course, manner, प्रमाण- standard, evidence, proof, testimony, उलूक (पु. लिं.)- owl, गुरु (पु. लिं.)- teacher, advisor, कुर्वते- वर्त. आ. प. तृ. पु. ब. व. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to make, do, द्रौणिः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of द्रौणि- Ashwathama- son of द्रोण (द्रोणाचार्य), विश्वस्तान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of विश्वस्त- relied on, believed in- क. भू. धा. वि. of विश्वस्- १ ग. प. प. to believe, trust, हिंसितुम्- to harm, torture- पू. का. वा. हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of हिंस्-१, ७ प. प.& १० उ. प.- हिंसति, हिनस्ति, हिंसयति-ते- to strike, hit, kill, injure, hurt, अकरोद्- अनद्यतन भूत प. प. तृ. पु. ए. व. of कृ-८ ग. to do,

दुष्ट लोक क्रूर लोकांचा मार्ग अनुसरतात. द्रोणाचार्यांचा मुलगा अश्वत्थामा याने घुबडाला गुरु मानले आणि (ज्याप्रमाणे घुबड रात्रीच्या अंधारात दुसऱ्या पक्ष्यांच्या पिलांना खाते त्याप्रमाणे रात्री चोरासारखे लपतछपत जाऊन) पांडवांच्या झोपलेल्या निरागस मुलांना ठार मारले.

७६८ २३-१०-२०२०
निष्णातोsपि च वेदान्ते साधुत्वं नैति दुर्जनः।
चिरं जलनिधौ मग्नो मैनाक इव मार्दवम् ॥
पाठभेद : साधुत्वम्–वैराग्यम्

मैनाकः चिरम् जलनिधौ मग्नः (अपि) मार्दवम् (न एति) इव दुर्जनः वेदान्ते निष्णातः अपि च साधुत्वम् (वैराग्यम्) न एति।

Like a Mainak- mountain, which for long, submerged in the ocean, will not get any softness, a wicked person specialised in Vedanta will not get noble qualities- (will not get over the worldly desires or passion)

मैनाकः- name of a mountain- said to be son of Himalaya & Mena, मग्नः- submerged, immersed, sunk- क. भू. धा. वि. of मस्ज्- मज्जति ६ प. प. to sink, plunge, bathe, दुर्जनः – wicked person- दुष्टः जनः – समा. प्रादि तत्पुरुष स. & निष्णातः – adjctv- expert, conversant, well versed -(क. भू. धा. वि. of नि+ स्ना- to plunge deep into, to be perfect- स्नाति- २ ग. प. प. to bathe)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., चिरम्- अव्यय- for a long time, जलनिधौ & वेदान्ते- पु. लिं. स. वि. ए. व. of जलनिधि- sea, ocean- जल- water, निधि- treasury, storehouse, abode- जलनाम् निधिः – ष. तत्पुरुष स. & वेदान्त- (उपनिषद्)- which come at the end of Vedas- system of philosophy which teaches the ultimate aim and scope of Vedas, मार्दवम् & साधुत्वम्- द्वि. वि. ए. व. of मार्दव- softness, gentleness, mildness- मृदु- adjctv- soft, tender, delicate & साधुत्व- innocence, fitness, good behaviour – साधु- adjctv- good, fit, noble,- (वैराग्यम्- worldly desires or passion)- त्व suffix implies quality, nature, इव- अव्यय- like, similar to, अपि- अव्यय- also, even, च- and, न- no, not, एति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इ-२ ग. प. प. to go, to come to, become

मैनाक पर्वत समुद्रामध्ये बुडून राहिला असला तरी तो मऊ होणार नाही, त्याचप्रमाणे दुष्ट माणूस वेदांतात निष्णात झाला तरी तो साधू (किंवा संन्यासी) होत नाही.

७६९ २४-१०-२०२०
परवित्तजिहीर्षया प्रवृत्तः पिशुनः तु स्वयमेव नाशमेति।
सुलभः शलभस्य किं न दाहः पृथुदीपग्रसनाय जृम्भितस्य ॥

परवित्तजिहीर्षया प्रवृत्तः पिशुनः स्वयम् एव तु नाशम् एति। पृथुदीपग्रसनाय जृम्भितस्य शलभस्य दाहः किम् न सुलभः?

A wicked person, who is bent upon grabbing the wealth of others gets himself destroyed. Isn’t a moth which opened its mouth wide for swallowing a large lamp got burnt itself easily?

परवित्तजिहीर्षया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of परवित्तजिहीर्षा- desire for grabbing wealth of others- पर- other, another, वित्त- wealth, जिहीर्षा- desire to grab, swallow- परस्य वित्तम्- परवित्तम् & परवित्तस्य जिहीर्षा- परवित्तजिहीर्षा- both ष. तत्पुरुष स., प्रवृत्तः- occupied with, inclined, engaged in, – क. भू. धा. वि. of प्र+ वृत्- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist), पिशुनः- wicked, cruel, vile, दाहः -getting burnt, destruction & सुलभः- easy, effortless- सुखेन लभते इति- उपपद तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., नाशम्- द्वि. वि. ए. व. of नाश- destruction, end- (नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to be lost, vanish, destroyed), एति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इ- २ ग. प. प. to go, to come to, become, पृथुदीपग्रसनाय- पु/न. लिं. च. वि. ए. व. of पृथुदीपग्रसन- swallowing of a large lamp- पृथु- adjctv- large, big, दीप- lamp- ग्रसन- swallowing, devouring- (ग्रस्- ग्रसते १ ग. आ. प. to swallow, grab, devour- पृथुः दीपः- पृथुदीपः – समा. प्रादि तत्पुरुष स. & पृथुदीपस्य ग्रसनम् -ष. तत्पुरुष स., जृम्भितस्य शलभस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of जृम्भित- opened mouth- क. भू. धा. वि. of जृम्भ् (जृभ्)- जृम्भते- जृभते- १ ग. आ. प.- to yawn, open the mouth wide, शलभ- moth, locust, स्वयम्- of its own, oneself, एव- just, only, तु- but, on the other hand- all अव्यय, किम् न- अव्यय- a particle of interrogation- isn’t it, doesn’t it.

परक्याच्या धनाचे अपहरण करण्याचा प्रयत्न करणारा स्वतःच नाश पावतो. मोठ्या दिव्याला गिळंकृत करण्यासाठी जबडा उघडून त्यावर झडप घालणाऱा किडा (पतंग) किती सहजपणे जळून खाक होतो ना?

७७० २५-१०-२०२०
मनो हि जगतां कर्तृ मनो हि पुरुषः परः ।
मनःकृतं कृतं लोके न शरीरकृतं कृतम् ॥
योगवासिष्ठ- ३.८९.१

मनः हि जगताम् कर्तृ (अस्ति)। मनः हि पुरुषः परः (भवति)। मनःकृतम् (हि) कृतम् लोके (भवति)। शरीरकृतम् न कृतम् (अस्ति)।

Mind alone is the creator of these (three) worlds. Mind certainly is the unfathomable Supreme Being. Creation of the mind alone is the real creation. Physically created thing is really no creation at all.

मनः, कर्तृ, पुरुषः, परः, कृतम्, मनःकृतम् & शरीरकृतम्- all in प्र. वि. ए. व. of मनस्- न. लिं.- mind, intelligence, perception, wish, conscience, कर्तृ- न. लिं.- one who creates, makes, performs, पुरुष- पु. लिं.- a man, functionary, Supreme Being, परः- पु. लिं.- ultimate or final beatitude, कृतम्- न. लिं.- done, created- कृत- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, create, मनःकृतम्- न. लिं.- done by mind, conscience- मनसा कृतम् & शरीरकृतम्- न. लिं.- done by body, physically done- शरीरेण कृतम्- both – तृ. तत्पुरुष स., जगताम्- न. लिं. ष. वि. ब. व. of जगत्- world, लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, हि- अव्यय- surely, indeed, न-no, not

मन हाच या जगातला कर्ता आहे, मन हाच परम पुरुष आहे, मनाने केलेली कृती हीच खरी कृति, शरीराने केलेल्या कृतीला अर्थ नाही.

नरेंद्र गोळे
जगातला पुरुषार्थ घडवी मन नेहमी । मनाने होतसे कार्य शरीराने न ते कधी

७७१ २६-१०-२०२०
यथा हि मलिनैः वस्त्रैः यत्र कुत्रोपविश्यते।
वृत्ततः चलितोऽप्येवं शेषं वृत्तं न रक्षति॥

( मनुष्यः) मलिनैः वस्त्रैः (युतः) यथा हि यत्र कुत्र उपविश्यते (तथा), वृत्ततः चलितः अपि एवम् शेषम् वृत्तम् न रक्षति।

As the one, who is in dirty clothes, sits any where and every where, the one who has once deviated from the path of proper behaviour, does not even attempts to protect his balance credentials.

मलिनैः & वस्त्रैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of मलिन- adjctv- dirty, soiled- (मल- dirt, filth, dust- म्लै-१ ग. प. प. to be soiled, dirty) & वस्त्र- cloth, यथा- अव्यय- as, in which way, how, हि- अव्यय- indeed, surely, यत्र & कुत्र- where, in which place or case- both अव्यय, उपविश्यते- gets settled, sits- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of उप+ विश्- to sit down, to take a seat- (विश्- विशति ६ ग. प. प. to enter, go, enter into), वृत्ततः- from the character, behaviour, conduct- वृत्त- character, behaviour, conduct- क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते- १ ग. आ. प. to be, to engage oneself, to behave- suffix of तस् (तः)- implies -from that’ ‘thence’, चलितः- fallen, deviated, moved- क. भू. धा. वि. of चल्- चलति-१ ग. प. प. to shake, go, move, अपि- अव्यय- even, also, एवम्- अव्यय- thus, in this manner, so, शेषम् & वृत्तम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शेष- adjctv- balance, remaining- (शिष्- शेषति- to leave as balance, remainder & वृत्त- behaviour, न- no not रक्षति- saves, protects- वर्त. तृ. पु. ए. व. of रक्ष्- १ ग. प. प.

ज्याने घातलेले कपडे आधीच मळलेले आहेत असा माणूस इकडे तिकडे कुठेही बसतो ( त्याला आपले कपडे मळतील याची काळजी वाटत नाही.) त्याप्रमाणे योग्य मार्गावरून एकदा ढळलेला माणूस आपल्या इतर वर्तणुकीकडेही लक्ष देत नाही.

७७२ २७-१०-२०२०
यद् यदिष्टतरं तत्तद् देयं गुणवते किल।
अतः एव खलो दोषान् साधुभ्यः संप्रयच्छति ॥

यद् यद् इष्टतरम् तद् तद् गुणवते किल देयम् (भवति)। अतः एव खलः साधुभ्यः दोषान् संप्रयच्छति।

One would normally offer whichever things he likes for himself to the people he respects. Perhaps that is the very reason why a wicked person keeps showering noble people with blemishes (faults) (Here is a pun in use of word दोष, as wicked man has nothing to offer to others, except his blemishes)

यद्- which, since & तद्- that, since that- both अव्यय- यद् यद्- whichever & तद् तद्- precisely that, इष्टतरम् & देयम्- न. लि. प्र. वि. ए. व. of इष्टतर- preferred one, better option- इष्ट- loved, desired, liked- क. भू. धा. वि. of इष्- इच्छति- ६ ग. प. प. to wish, long for, choose- तर- suffix is indicative of comparative degree & देय- (also दातव्य & दानीय)- worth giving, to be offered- कर्मणि वि. धा. सा. वि of दा- १ ग. प. प. यच्छति to give, गुणवते- पु. लिं. च. वि. ए. व. of गुणवत्- a noble or knowledgeable person- गुण- quality, virtue- वत्- affix shows possession, किल- अव्यय- indeed, certainly, assuredly, अतः (अतस्)- अव्यय- from this, hence, अतः एव- for this very reason, खलः- wicked person- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., साधुभ्यः- पु. लिं. च. वि. ब. व. of साधु- noble or virtuous person, दोषान्- – पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of दोष- fault, blemish, संप्रयच्छति- offers liberally, gives freely- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सं+ प्र+ दा- (दा- १ ग. प. प. यच्छति to give)

माणसाला स्वतःला जे जे आवडते तेच तो दुसऱ्यांना देतो. म्हणूनच दुष्ट लोक सज्जनांना भरपूर दोषच देतात.

७७३ २८-१०-२०२०
वर्जनीयो मतिमता दुर्जनः सख्यवैरयोः।
श्वा भवत्युपघाताय लिहन्नपि दशन्नपि ॥
पाठभेद: भवत्युपघाताय–भवत्यपकाराय

मतिमता, दुर्जनः सख्यवैरयोः वर्जनीयः (भवति)। लिहन् अपि दशन् अपि श्वा उपघाताय (अपकाराय) भवति।

A wicked person should be avoided either for friendship or for enmity by an intelligent person. Either licking or biting of a dog, both cause harm.

मतिमता- by an intelligent or knowledgeable person -पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of मतिमत्- मति- स्त्री. लिं- intellect, judgement, knowledge, thought- मत्- affix implies possession, दुर्जनः, वर्जनीयः, श्वा, लिहन् & दशन्- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of दुर्जन- wicked person- दुष्टः जनः – समा. प्रादि तत्पुरुष स., वर्जनीय- to be avoided, shun- (also वर्जितव्य & वर्ज्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of वृज्- वर्जति १ ग. प. प. to avoid, shun, श्वन्- dog, लिहत्- licking & दशत्- biting- both वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of लिह्- लेढि २ ग. प. प. tolick & दश्- दशति- १ ग. प. प. to bite, सख्यवैरयोः- in friendship and enmity- न. लिं. स. वि. द्वि. व. of सख्यवैरम्- सख्यम् च वैरम् च- द्वंद्व स.- सख्य- friendship & वैर- enmity, अपि- अव्यय-even, also, उपघाताय- for striking, assault & अपकाराय- for harm- च. वि. ए. व. of उपघात- assault- प्रयोजक क. भू. धा. वि. of उप+हन्- घातयति- ते- (हन् -हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike) & अपकार- harm, भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. tine, to exist

शहाण्या माणसाने दुर्जनाशी सख्यही करू नये किंवा वैरही धरू नये. कुत्र्याचे चाटणे आणि चावा घेणे हे दोन्ही अपायकारकच असते.

नरेंद्र गोळे
दुर्जनाशी शहाण्याने
सख्य वा वैर ना धरू ।
चाटला चावला कुत्रा दोन्ही हानीस कारण ॥

७७४ २९-१०-२०२०
शिखी वार्यपि नादत्ते भूमेर्भुङ्क्ते बलादहिम्।
दौरात्म्यं तन्न जाने किं सर्पस्य शिखिनोऽथवा॥
योगवासिष्ठ-६.११८.१९

शिखी भूमेः वारि अपि न आदत्ते (तथापि) अहिम् बलाद् भुङ्क्ते। किम् तद् दौरात्म्यम् सर्पस्य अथवा शिखिनः (अहम्) न जाने।

The peacock does not take in even water from the surrounding area (it is just to stress its harmless nature), but eats up the (venomous) snake mercilessly. Whether this is because of cruelness of snake or that of peacock, I fail to understand.

शिखी & शिखिनः- पु. लिं. प्र & ष. वि. ए. व. of शिखिन्-a peacock, भूमेः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of -भूमि- earth, soil, ground, वारि & अहिम्- both द्वि. वि. ए. व. of वारि- न. लिं.-water & अहि- पु. लिं.- snake, serpent, आदत्ते -takes in, receives, accepts & भुङ्क्ते- eats, devour- both वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of आ+ दा- (दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant) & भुज्- भुनक्ति-भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, बलाद्- पं. वि. ए. व. of बलम्- strength, violence, force, सर्पस्य- – पु. लिं. ष. वि. ए. व. of सर्प- snake, serpent, किम्- used as particle of interrogation- ‘whether’, ‘is it?’, तद् – that, it & दौरात्म्यम्- cruelty, wickedness both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., जाने- वर्त. प्र. पु. ए. व. of ज्ञा- जनाति- जानीते-९ ग. उ. प. to know, understand, अपि- even, also, अथवा- or, instead, perhaps, & न- no, not- all अव्यय

मोर जमीनीवरचे पाणीसुद्धा घेत नाही, पण सापाला मात्र निष्ठुरपणे मारून खातो. तो साप दुष्ट असतो म्हणून की हा मोराचाच क्रूरपणा असतो हे माहीत नाही.

नरेंद्र गोळे
पाणीहि घे न भूमीचे, तो मोर सर्प खातसे ।
दुष्टता ह्यात सापाची, की मोराची कळेच ना ॥ – अनुष्टुप्‌

७७५ ३०-१०-२०२०
सर्पाणां च खलानां च सर्वेषां दुष्टचेतसाम्।
अभिप्राया न सिध्यन्ति तेनेदं वर्तते जगत्॥
पाठभेद -च सर्वेषां दुष्टचेतसाम्=च परद्रव्यापहारिणाम्

सर्पाणाम् च खलानाम् च सर्वेषाम् दुष्टचेतसाम् अभिप्रायाः न सिध्यन्ति। तेन इदम् जगत् वर्तते।

Plans or evil designs of snakes, wicked people as well as all those with crooked mind do not ultimately materialise. That is why this world is surviving.

सर्पाणाम्, खलानाम्, सर्वेषाम् & दुष्टचेतसाम्- all in- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्प- snake, serpent, खल- wicked person, सर्व- everyone, all & दुष्टचेतस्- one who has evil design, mind- दुष्ट- wicked, depraved, defiled- क. भू. धा. वि. of दुष्- दुष्यति ४ ग. प. प. to be bad, evil, चेतस्- न. लिं.- mind, consciousness, heart- दुष्टम् चेतः यस्य सः- दुष्टचेतस्- बहुव्रीही स., अभिप्रायाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अभिप्राय- intention, object, aim, purpose, opinion, न- no, not, सिध्यन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of सिध्- सिध्यति ४ ग. प. प. to be accomplished, fulfilled, successful, इदम्- this, it & जगत्- world- both- न. लिं. प्र. वि. ए. व., तेन- by that, because of that- तृ. वि. ए. व. of तद्- that, it, वर्तते- is surviving, existing- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृत्-१ ग. आ. प. to be, to exist, to happen

साप, दुर्जन आणि दुष्ट बुद्धी असलेल्या, दुसऱ्यांचे द्रव्याचा अपहार करणाऱ्या अशा सर्व लोकांनी केलेले सगळे बेत अखेर साध्य होत नाहीत म्हणून हे जग अजून चालत आले आहे.

नरेंद्र गोळे
साप वा दुष्ट दोन्हींच्या सर्वची दुष्ट योजना । सिद्धीस जात नाहीत त्यामुळे जग चालते ॥

७७६ ३१-१०-२०२०
अवश्यं पितुराचारं पुत्रः समनुवर्तते ।
नहि केतकवृक्षस्य भवत्यामलकीफलं ॥

पुत्रः पितुः आचारम् अवश्यम् समनुवर्तते। केतकवृक्षस्य आमलकीफलम् नहि भवति।

Surely a son follows in every respect the behaviour or conduct of his father. A tree of Ketaki flowers will not bear Amala berries.

पुत्रः- son- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पितुः & केतकवृक्षस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पितृ- father & केतकवृक्ष- tree of Ketaki flowers- केतकः- tree of Ketaki flowers, वृक्ष- tree- केतकस्य वृक्षः- केतकवृक्षः- ष. तत्पुरुष स., आचारम् & आमलकीफलम् both- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आचार- behaviour, conduct, practice & आमलकीफल- Amala berries- आमलकः (आमलकी)- Amala tree, फलम्-fruit- आमलकस्य फलम्- आमलकीफलम्- ष. तत्पुरुष स., अवश्यम्- अव्यय- certainly, surely, necessarily, समनुवर्तते – follows fully, conducts accordingly & भवति happens, bears- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of सं+ अनु + वृत्- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist, happen & भू- १ ग. प। प.- to be, to exist, happen, नहि- अव्यय- not at all, surely not

मुलगा साहजीकच आपल्या वडिलांच्या वागण्याचे तंतोतंत अनुकरण करतो. केवड्याच्या झाडाला कधी आवळ्याची फळे लागत नाहीत. खाण तशी माती असे म्हणतात, “शुद्ध बीजापोटी फळे रसाळ गोमटी” असे संत तुकाराम महाराजांनी सांगितले आहे. माणसाचे गुणधर्म आनुवंशिक असतात असे या सुभाषितात सांगितले आहे. यालाही काही अपवाद असतातच.

नरेंद्र गोळे
अनुसरे वडीलांना स्वभावे पुत्र नेहमी । केवड्या आवळे काही स्वभावतः न लागती ॥

७७७ ०१-११-२०२०
कश्चिद् दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति।
कश्चिद् सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥
-महाभारत १४.१२.७

दुःखे वर्तमानः कश्चिद् सुखस्य स्मर्तुम् इच्छति। सुखे वर्तमानः कश्चिद् दुःखस्य स्मर्तुम् इच्छति।

When one is in difficulties (unhappy), he wants to remember his happy days. When one is having pleasant time, he likes to recollect his difficult days. (These are the words of Shrikrishna to Yudhistir, who was grieving the deaths of his near and dear ones, after the great war)

दुःखे & सुखे- both in न. लि. स. वि. ए. व. and दुःखस्य & सुखस्य -both in न. लि. ष. वि. ए. व. of दुःख- sorrow, grief, unhappiness & सुख- joy, happiness, delightful time, वर्तमानः – present time, living in, existing, staying- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be to exist & कश्चिद्- (कः+चित्) -some one, one who, both in -पु. लि. प्र. वि. ए. व., स्मर्तुम्- to recollect, to remember- पू. का. वा. हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of स्मृ- स्मरति १ ग. प. प. to remember, to think of, to be aware of, इच्छति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इष्- ६ ग. प. प. to desire, wish, want

माणूस जेंव्हा दुःखीकष्टी असतो तेंव्हा त्याला सुखाच्या आठवणी हव्या वाटतात आणि तो जेंव्हा मजेत असतो तेंव्हा त्याला (उगाच) कष्टाच्या आठवणी काढायची इच्छा होते. असे महाभारतयुद्ध संपल्यानंतर श्रीकृष्णाने युधिष्ठिराला सांगितले.

७७८ ०२-११-२०२०
अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च।
वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या षड्जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥

महाभारत विदुरनीति

राजन्, अर्थागमः, नित्यम् अरोगिता च, भार्या प्रिया च प्रियवादिनी च, पुत्रः वश्यः च, विद्या अर्थकरी च, (एते) षड् जीवलोकस्य सुखानि (भवन्ति)।

Oh King, getting the money (by right means), having perpetual good health, loveable and sweet-talking wife, obedient son, educational qualification capable of earning money, these six are the pleasures of the living world.

राजन्-Oh King- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of राजन्-Oh, अर्थागमः- availability (provision) of funds- अर्थ- money, purpose, aim, आगमः- arrival, acquisition- अर्थस्य आगमः- ष. तत्पुरुष स., पुत्रः- son, वश्यः- under control, obedient- adjctv- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अरोगिता- having good health, absence of diseases- अरोगित- adjctv- न रोगित- नञ्-तत्पुरुष स.- रोगित- sick, infirm, diseased, भार्या- wife, प्रिया- loving, darling, प्रियवादिनी- pleasant speaking- प्रियम् वदति या सा – प्रियवादिनी- बहुव्रीही स., विद्या- knowledge, education, skill & अर्थकरी- (अर्थकर)- capable of earning- अर्थम् कारयति इति- अर्थकर- उपपद तत्पुरुष स.- all in- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., च-and, जीवलोकस्य- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of जीवलोक- mortal life, worldly living- जीव- life, living, existing, लोक- world- जीवितम् लोकम्- जीवलोकम्- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., षड् (षट्) – six & सुखानि- pleasures, joys- both in- न. लिं. प्र. वि. ब. व., नित्यम्- अव्यय- always, everyday

अरे राजा, पैसे येणे (धनाची प्राप्ती), नेहमी निरोगी राहणे, आवडणारी (प्रिय) आणि गोड बोलणारी पत्नी, आज्ञाधारक मुलगा आणि उत्पन्न मिळवून देणारी विद्या ही या जगातली सहा सुखे आहेत.

७७९ ०३-११-२०२०
दिनमेकं शशी पूर्णः क्षीणस्तु बहुवासरान्।
सुखाद्दुःखं सुराणामप्यधिकं का कथा नॄणाम् ॥

शशी एकम् दिनम् पूर्णः (भवति), क्षीणः तु बहुवासरान् (अस्ति)। सुराणाम् अपि सुखाद् दुःखम् अधिकम् (विद्यते)। (तत्र) नॄणाम् का कथा (स्यात्)?

The Moon is full only for a day in a month, while he is partial for most of the other days. Even for Gods, there is more sorrow than joy, then what to tell about the humans

शशी, क्षीणः & पूर्णः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of शशिन्- the moon, क्षीण- waned, become lean, diminished- क. भू. धा. वि. of क्षि- क्षयति १ ग. प. प. to diminish, wane, become lean & पूर्ण- full, filled out, covered- क. भू. धा. वि. of पूर्- पूर्यते ४ ग. आ. प. to be full, to fill, to cover, surround, एकम्-one, single, दुःखम्- sorrow, hardship, trouble, अधिकम्- adjctv- more, excessive & दिनम्- day- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., तु- अव्यय- but, on the other hand, बहुवासरान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of बहुवासर- many days- बहु- adjctv- many, multi, वासर- day- बहुः वासरः- बहुवासरः -समा. प्रादि तत्पुरुष स., सुराणाम् & नॄणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सुर- a God & नॄ- man, human being, अपि- अव्यय- also, even, सुखाद्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of सुख- joy, happiness, का- what & कथा- state of affairs, story, mention, account- both- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.

महिन्यातून फक्त पौर्णिमेच्या एका दिवशी चंद्राचे पूर्ण बिंब असते आणि इतर सर्व दिवस ते क्षीण झालेले दिसते म्हणजे देवालासुद्धा सुखापेक्षा दुःखच जास्त असते तर माणसांची काय कथा?

नरेंद्र गोळे
पौर्णिमा एकदा येते एरव्ही चंद्र क्षीण हो । दुःखे देवांसही भारी मानवा काय सोडती ॥ – अनुष्टुप्

७८० ०४-११-२०२०
श्लाघ्य: स एको भुवि मानवानां
स उत्तमः सत्पुरुषः स धन्यः।
यस्यार्थिनो वा शरणागता वा
नाशाभिभंगाद्विमुखा: प्रयान्ति ॥

यस्य अर्थिनः वा शरणागताः आशाभिभंगात् विमुखा: न प्रयान्ति, सः एकः मानवानाम् भुवि श्लाघ्य:, सः उत्तमः, सत्पुरुषः, सः धन्यः (अस्ति)।

When, people approach anyone, asking for something or for seeking refuse, are not turned away totally disappointmented (with loss of hope), he is the one praiseworthy among the people. He is the best one, a noble one and indeed a blessed one.

यस्य- whose- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, अर्थिनः शरणागताः & विमुखा: – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अर्थिन्- one who solicits, asks begs, शरणागत- one who seeks refuse, protection- शरण- refuse, protection, आगत- one who has come to- क. भू. धा. वि. of आ+ गम्-गच्छति १ ग. प. प. to come to, शरणार्थे आगतः यः सः- शरणागतः & विमुख- one who is turned away, declined- विगतः मुखात्- विमुखः- व्याधि. प्रादि तत्पुरुष स., आशाभिभंगात्- पं. वि. ए. व. of आशाभिभंग- loss of all hopes- आशा- desire, hope, अभि- अव्यव- prefix implies greatly, totally, भंग- destruction, loss, break – अभिभंग- total loss- आशायाः अभिभंगः- आशाभिभंगः – ष. तत्पुरुष स., प्रयान्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+ या to set out, undergo- (या- याति २ ग. प. प. to go, move), सः (तद्)- he, एकः- one, alone, श्लाघ्य: – praiseworthy, respectable (also श्लाघितव्य & श्लाघनीय)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of श्लाघ्- श्लाघते १ आ. प. to praise, commend, उत्तमः- the best, excellent, सत्पुरुषः – noble or virtuous person- सत्- noble, virtuous, good, पुरुषः – person, man- सत् पुरुषः – समा. प्रदि. तत्पुरुष स. & धन्यः- adjctv- blessed or fortunate- all in – पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मानवानाम्- among the men- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of मानव- man, human, भुवि- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of भू- earth, न-no, not, वा-or

ज्या माणसाकडे भिक्षा किंवा शरणागति मागायला गेलेला कोणीही विन्मुख किंवा निराश होत नाही असा माणूसच या जगातल्या सर्व माणसांमध्ये सर्वात उत्तम, प्रशंसनीय आणि धन्य असा सत्पुरुष असतो.

नरेंद्र गोळे
तो एक होतो बहु स्तूत्य लोकी
ज्या मागता काहि मिळे लगेच ।
जाई निराशून न याचताही वा आश्रयाला न मुके कुणीही ॥ – इंद्रवज्रा

७८१ ०५-११-२०२०
युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतांवर।
नातप्ततपसो लोके प्राप्नुवन्ति महत्सुखम्।
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते ॥
महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-260

महाबाहो, धर्मभृतांवर, युधिष्ठिर, शृणु (मे वचः), लोके अतप्ततपसः (कः अपि), महत्सुखम् न प्राप्नुवन्ति। पुरुषः सुखदुःखे पर्यायेण हि उपसेवते।

Oh mighty one and great among upholders of prescribed codes of conduct (Dharma), Yudhistir, listen, in this world, one who has not undergone suffering (done penance), does not get great happiness. Man experiences happiness and sorrow in a cyclic order one after the other.

महाबाहो- महान्- strong, long, बाहु- arm- महान्तौ बाहू यस्य सः- बहुव्रीही स.- long armed, powerful, धर्मभृतांवर- great among followers of religious codes of conduct- धर्म- prescribed codes of conduct, religion, भृत- upholder, follower- क. भू. धा. वि. of भृ- बिभर्ति- बिभृते- ३ ग. उ. प. to bear, support, uphold, वर- adjctv- best, finest, better than- धर्मम् बिभर्ति इति- धर्मभृत्- उपपद तत्पुरुष स.- धर्मभृताम् वरः यः सः – धर्मभृतांवरः- बहुव्रीही स. & युधिष्ठिर- Name – all in पु. लिं. सं. वि. ए. व., शृणु- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of श्रु- शृणोति ५ ग. प. प. to listen hear, लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, पुरुषः- man, human & अतप्ततपसः- one who has not under gone penance, suffering, distress- both- पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- तप्त- one who practiced penance, distressed, heated- क. भू. धा. वि. of तप्- तपति १ ग. प. प. to blaze, suffer, under go penance- न तप्त- अतप्त- नञ् तत्पुरुष स., तपसः -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of तपस्- न. लिं.-penance- अतप्तम् तपसः यस्मात् सः- बहुव्रीही स., महत्सुखम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of महत्सुख- great happiness- महत्-great, excessive, highest, सुख- joy, happiness- महत् सुखम्- समा. प्रादि तत्पुरुष स., न-no, not, प्राप्नुवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+आप्- to achieve, experience- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get), सुखदुःखे- न. लिं. स. वि. ए. व. of सुखदुःख- सुखम् च दुःखम् च- द्वंद्व स.- joy and sorrow, पर्यायेण- तृ. वि. ए. व. of पर्याय- regular recurrence, going or winding round, हि- अव्यय- surely, indeed, उपसेवते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+ सेव्- to follow, enjoy- (सेव् – सेवते १ ग. आ. प. to serve, to wait or attend upon)

अरे धर्मपालन करण्यात श्रेष्ठ अशा शक्तीशाली युधिष्ठिरा, ऐक, या जगात तप (श्रम) करून न तापलेल्या माणसाला मोठे सुख मिळत नाही. माणसाला सुख आणि दुःख या गोष्टी आलटून पालटून उपभोगायला मिळत असतात.

७८२ ०६-११-२०२०
भैषज्यमेतद् दुःखस्य यदेतद् नानुचिन्तयेत्।
चिन्त्यमानं न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥

दुःखस्य एतद् भैषज्यम्, यद् एतद् न अनुचिन्तयेत्। चिन्त्यमानम् न व्येति। (तद्) भूयः च अपि प्रवर्धते।

(This is the advice given by Vidura to Dhritarashtra, who was mourning the loss of his sons after the great War)
For the sorrow, it is the best medicine, that one should not keep thinking about it. When one keeps recollecting it, it does not diminish, but even keeps growing more.

दुःखस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of दुःख- sorrow, tragedy, एतद्- this & भैषज्यम्- medicine- both न. लिं. प्र. वि. ए. व., यद्-अव्यय- since, as, न- no, not, अनुचिन्तयेत्- प. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अनु+ चिन्त्- to recollect, to think over or about- (चिन्त्- चिन्तयति- ते १० ग. उ. प. to think), चिन्त्यमानम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of चिन्त्यमान- one which is being recollected, remembered- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of चिन्त्- to think, व्येति & प्रवर्धते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ इ- to get spent, get vanished, disappear- (इ-एति २ ग. प. प. to go, to come to) & प्र+ वृध्- to get increased, expanded- (वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase), भूयः (भूयस्)- अव्यव- more, extra, च- and, अपि- अव्यव- even, also

दुःखाचा विचार न करणे हेच त्याच्यावरील औषध आहे. त्याचा विचार करत राहण्यामुळे ते कमी तर होत नाहीच, उलट वाढते. असा उपदेश विदुराने युधिष्ठिराला केला.

७८३ ०७-११-२०२०
क्षीयन्ते सर्वदानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः।
न क्षीयते पात्रदानमभयं सर्वदेहीनाम्॥

सर्वदेहीनाम्, सर्वदानानि (तथा) यज्ञहोमबलिक्रियाः क्षीयन्ते, (परन्तु) पात्रदानम् (तथा) अभयम् न क्षीयते।

{Meritorious gains or credits (पुण्यम्) earned through} All types of philanthropical deeds (charity) and all types of sacrificial offerings during Yajna-Yagas get diminished over the period. But the credit earned by helping any needy deserving and the mercy shown to (protection offered to) any living being does not ever get diminished.

सर्वदेहीनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्वदेहिन्- every living being- सर्व- every, देहिन्- living being- सर्वः देही- सर्वदेहिन्- समा. प्रादि तत्पुरुष स., सर्वदानानि- all kinds of charities- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्वदान- सर्व- all, every, entire, दान-charity, donation- सर्वम् दानम्- सर्वदानम्- समा. प्रादि तत्पुरुष स., यज्ञहोमबलिक्रियाः- all types of sacrificial offerings during Yajna-Yagas- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of यज्ञहोमबलिक्रिया- यज्ञ- पु. लिं- sacrificial rite, an act of worship, होम- पु. लिं- consecrated fire for offerings to Gods, बलि- offering, oblation, क्रिया- स्त्री. लिं.- doing, action, activity- यज्ञः च होमः च बलिः च – यज्ञहोमबलिः- द्वंद्व स. & यज्ञहोमबलीनाम् क्रिया- यज्ञहोमबलिक्रिया- ष. तत्पुरुष स., क्षीयन्ते & क्षीयते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. & ए. व. of क्षि- १, ५ & ९ ग. प. प.- क्षयति, क्षिणोति & क्षिणाति to diminish, reduce, decay, ruin, पात्रदानम्- charity done to deserving- पात्र- deserving, worthy, दानम्- donation, grant, charity- पात्रेभ्यः दानम्- पात्रदानम्- च. तत्पुरुष स.,अभयम्- removal of fear, protection from fear, security, safety- भय-fear, danger- न भयम्- अभयम्- नञ् तत्पुरुष स.- न. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not,

दानधर्म, होमहवन, यज्ञ, बळी देणे वगैरे क्रियांमधून मिळालेल्या पुण्याचा क्षय होत जातो, पण पात्र (योग्य) माणसाला सहाय्य आणि अभय देण्यातून मिळालेले पुण्य कमी होत नाही. इतर प्रकारच्या कर्मकांडांपेक्षा असे चांगले काम करावे असे यात सांगायचे आहे.

७८४ ०८-११-२०२०
तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं वृत्तेन भद्रो व्यवहारेण साधुः।
शूरो भयेष्वर्थकृच्छ्रेषु धीरः कृच्छ्रेष्वापत्सु सुहृदश्चारयश्च ॥
-महाभारत- विदुरनीति- २५६

जातरूपम् तृणोल्कया ज्ञायते, भद्रः वृत्तेन (ज्ञायते), साधुः व्यवहारेण (ज्ञायते), शूरः भयेषु (ज्ञायते), अर्थकृच्छ्रेषु धीरः (ज्ञायते), कृच्छ्रेषु आपत्सु सुहृदः च अरयः च (ज्ञायन्ते)

With help of hay-torch gold gets identified (tested), by behaviour a good person is recognised, by dealing with a person his fitness is judged, heroism of a person is recognised during hazards, inner strength of a person is tested during financial crisis, and enemies and friends are identified during calamities and misfortunes.

जातरूपम्- न. लिं- Gold, भद्रः- desirable, friendly, good, साधुः- noble, fit, well-behaved, शूरः- brave, heroic, धीरः- strong- minded, resolute, courageous- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सुहृदः (सुहृद्)- friends, kind-hearts & अरयः (अरि)- enemies, adversaries- both पु. लिं. प्र. वि. ब. व., तृणोल्कया, वृत्तेन & व्यवहारेण- तृ. वि. ए. व. of तृणोल्का- a torch or fire made of hay- तृण- न. लिं.- grass, hay, उल्का- flame, torch, meteor- तृणस्य उल्का- ष. तत्पुरुष स., वृत्त- behaviour, character- क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to behave, to be & व्यवहार- business, occupation, dealing, भयेषु, कृच्छ्रेषु, अर्थकृच्छ्रेषु & आपत्सु- स. वि. ब. व. of भय- पु/न. लिं- fear, danger, hazard, कृच्छ्र- पु/न. लिं- difficulty, hardship, calamity, अर्थकृच्छ्र- financial hardship- अर्थ- wealth, money, purpose, अर्थस्य कृच्छ्रम्- ष. तत्पुरुष स. & आपत्- स्त्री. लिं.- calamity, misfortune, danger, ज्ञायते- gets identified, known, recognised- कर्मणि प्रयोग तृ. वि. ए. व. of ज्ञा- जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, च- and

गवताच्या ज्वालांमधून (आगीत तापवल्याने) सोन्याची परीक्षा होते, सज्जन त्यांच्या वृत्तीवरून ओळखले जातात, भयंकर परिस्थितीत शूर कोण आहे ते समजते, पैशाची टंचाई असतांना खंबीर माणूस समजतो आणि कठीण काळामध्ये कोण आपला मित्र आहे आणि कोण शत्रू आहे याची पारख होते.

७८५ ०९-११-२०२०
इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः।
अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः॥अ॥
तत्रपूर्वश्चतुर्वर्गो दम्भार्थमपि सेवते।
उत्तरश्च चतुर्वर्गो नामहात्मसु तिष्ठति ॥ब॥
महाभारत-विदुरनीति २५६.३५.५७ &५८

इज्या-अध्ययन-दानानि, तपः, सत्यम्, क्षमा, दमः, अलोभ इति अयम् अष्टविधः धर्मस्य मार्गः स्मृतः (अस्ति)। तत्र पूर्वः चतुर्वर्गः दम्भार्थम् अपि सेवते। उत्तरः च चतुर्वर्गः न-अमहात्मसु तिष्ठति।

The way for practicing prescribed course of conduct (for religious life), comprising of eight different manner (way) is said to be, offering sacrifices in Yagas, study of holy scriptures, giving material help to needy, penance, truthfulness, forgiveness, self-control and absence of greediness. In that the former four categories are even used for showing off (for building up prestige) by some, but the later four are practiced (used by) only by really great people.

धर्मस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of धर्म- prescribed course of conduct, religion, इज्याध्ययनदानानि- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of इज्याध्ययनदानम्- sacrifice, study (of scriptures) & donation- इज्या – स्त्री. लिं-sacrifice, अध्ययन- न. लिं.- study (of scriptures), दान- न. लिं- giving, granting- इज्या च अध्ययनम् च दानम् च- द्वंद्व स., तपः- पु. लिं- penance, suffering, सत्यम्- न. लि.- truth, क्षमा- स्त्री. लिं- forgiveness, patience, दमः- पु. लिं- self-control, firmness of mind, अलोभ- पु. लिं- absence of greediness- लोभ- greed, desire- न लोभः- नञ् तत्पुरुष स., इति- अव्यय- as follows, of this category or nature, अयम्- (इदम्)- this, अष्टविधः- पु. लिं-eight types- अष्टन्- eight, विधः- type, mode- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., मार्गः- पु. लिं- way, approach, स्मृतः- prescribed, said- स्मृत- क. भू. धा. वि. of स्मृ- स्मरति- १ ग. प. प. to lay down, recall, remember, पूर्वः- earlier, former, चतुर्वर्गः- four categories- चतुर्- four, वर्गः- class, categories, items & उत्तरः- later one- all in- प्र. वि. ए. व., तत्र- अव्यय- there, in that place, दम्भार्थम्- for pride, arrogance, अपि- अव्यय- even, also, सेवते- serves, is used & तिष्ठति- stays, stands, applies- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सेव्- १ ग. आ. प. to serve, attend upon & स्था- १ ग. प. प. to stand, stay, to be left, नामहात्मसु- पु. लि. स. वि. ब. व. of नामहात्मन्= महात्मन्= न + अमहात्मन्= great, magnanimous, distinguished- (double negative) – महत्- great, large, big, आत्मन्- soul, महान् आत्मा यस्य सः- महात्मन्- बहुव्रीही स.

यज्ञामध्ये बळी (त्याग), विद्यांचे अध्ययन, दानधर्म, तपश्चर्या, सत्य, क्षमा, स्वतःवर ताबा आणि लोभ नसणे हे धर्माचरणाचे आठ मार्ग (धर्मशास्त्रांमध्ये) सांगितले आहेत. त्यातले पहिले चार मार्ग कदाचित दाखवण्यासाठी (दांभिकपणे) केले जातात, पण उरलेले चार मार्ग महान लोकच आचरणात आणतात.

७८६ १०-११-२०२०
दारेषु किञ्चित् स्वजनेषु किञ्चित् गोप्यं वयस्येषु सुतेषु किञ्चित्।
युक्तं वा न युक्तमिदं विचिन्त्य वदेत् विपश्चिन् महतोsनुरोधात्॥

विपश्चित्, दारेषु किञ्चित्, स्वजनेषु किञ्चित्, वयस्येषु (किञ्चित्), सुतेषु किञ्चित् गोप्यम्, इदम् युक्तम् न वा युक्तम् (इति) विचिन्त्य, महतः अनुरोधात् वदेत्।

A wise man should after a thorough consideration of whether it is proper or not proper, with great caution, agree to reveal only little bit of things that need to be kept secret to his wife, relations, friends and sons.

विपश्चित्- learned, wise, intelligent- पु. लि. प्र. वि. ए. व. , दारेषु, स्वजनेषु, वयस्येषु & सुतेषु- all in स. वि. ब. व. of दारा- स्त्री. लिं.-wife, स्वजन- पु. लिं.- relation, own people- स्व- pronoun- one’s own, self, जन- person- स्वस्य जनः- ष. तत्पुरुष स., वयस्य- पु. लिं.- a friend, contemporary & सुत- पु. लिं.-son, किञ्चित् (किम्+ चित्)- a little, somewhat, गोप्यम्- न. लिं, द्वि. वि. ए. व. -of गोप्य- a secret, one that needs to be concealed, hidden- (also गोपनीय, गोपितव्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of गुप्- गोपयति-ते १० ग. प. प. to hide, conceal, इदम्- this, it & युक्तम्- proper, correct, fit- क. भू. धा. वि. of युज्- युनक्ति युंक्ते ७ ग. उ. प. to be fit, right, ready for- both न. लिं, प्र. वि. ए. व., न-no, not & वा- or- both अव्यय, विचिन्त्य- after a thorough thinking, analysis, reflection- कर्मणि वि. धा. सा. अव्यय of वि+ चिन्त्- चिन्तयति-ते १० ग. उ. प. to think, reflect, महतः -by great through- ष. वि. ए. व. of महत्- large, great, big- अनुरोधात्- पं. वि. ए. व. of अनुरोध- approval, compliance, regard, consideration- (अनु+ रुध्- to assent, agree to- रुध्- रुणद्धि- रुंद्धे ७ ग. उ. प. to oppose, obstruct), वदेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वद्-वदति १ ग. प. प. to say, speak

शहाण्या माणसाने योग्य आणि अयोग्य यांचा सारासार विचार केल्यानंतर आणि खूप सावधगिरी बाळगूनच गोपनीय बाबींची किंचितशी माहिती आपल्या पत्नीला, मुलांना, वयस्क लोकांना किंवा इतर आप्तेष्टांना सांगावी. शक्यतो त्याने कुणालाही काहीच सांगू नये, संपूर्ण गुप्तताच बाळगावी.

नरेंद्र गोळे
योग्यायोग्याच्या करूनी विचारा
सांगावे थोडेच जे गोपनीय ।
पत्नी, मुलांना, स्वजनांस थोडे मित्रांस थोडेच, वा ना वदावे ॥ – उपजाती

७८७ ११-११-२०२०
विदग्धव्याहारैर्न जडमतिरानन्दति मना
गनालापज्ञानां न च वचनतः खेदमयते।
न विन्दत्यानन्दं जरठवृषभश्चन्दनरसै
रसौ पङ्कालेपैरपि विषादं न जुषते ॥

जडमतिः विदग्धव्याहारैः न आनन्दति, मनागनालापज्ञानाम् वचनतः न च खेदम् अयते। (यथा) असौ जरठवृषभः चन्दनरसैः आनन्दम् न विन्दति पङ्कालेपैः अपि विषादम् न जुषते।

The dull headed person does not enjoy the scholarly speech of an intellect nor he feels sad by the words of those who are ignorant of good conversation. The old bull does not feel happy by the application of sandal wood paste, nor does it feel sad when covered with coat of mud or slough.

जडमतिः- dull or stupid minded- जड- adjctv- dull, stupid, मति- स्त्री. लि.- mind, thinking, knowledge- जडा मतिः यस्य सः- बहुव्रीही स., असौ (अदस्)- that, it & जरठवृषभः- old bull- जरठ- adjctv- old, aged, infirm, वृषभ- bull, जरठः वृषभः- समा. प्रादि तत्पुरुष स. – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विदग्धव्याहारैः, चन्दनरसैः & पङ्कालेपैः- all in पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of विदग्धव्याहार- scholarly speech- विदग्ध- learned, scholarly, cleverly- क. भू. धा. वि. of वि+ दह्- (दह्- दहति- १ ग. प. प. to burn), व्याहार- speech, words- विदग्धः व्याहारः – समा. प्रादि तत्पुरुष स., चन्दनरस- sandal paste- चन्दन- sandal, रस- sap, juice, flavour- चन्दनस्य रसः – ष. तत्पुरुष स. & पङ्कालेप- coat of mud or slough- पङ्क- पु/न.- mud, slough, आलेप- coat, cover- पङ्कस्य आलेपः- ष. तत्पुरुष स., न- no, not, आनन्दति, अयते, विन्दति & जुषते- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+ नन्द्- to enjoy, feel happy- (नन्द्- नन्दति १ ग. प. प. to be glad, pleased), अय्- १ ग. आ. प. to go, prosper, thrive, विद्- विन्दति-ते ६ उ. प. to feel, get, find & जुष्-६ ग. आ. प. to undergo, suffer- (also means: to be pleased, to like, to take pleasure), मनागनालापज्ञानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of मनागनालापज्ञ- one who is ignorant of good conversation, one who is good in incoherent speech, मन- (मनस्-न. लिं.)- mind, understanding, perception, अग- adjctv- unapproachable, unreachable, आलापः- speech, talking, conversation, मनसः अगनम् यद् तद्- मनागनम्- not understandable, incoherent- बहुव्रीही स.- मनागनः आलापः- मनागनालापः -समा. प्रादि तत्पुरुष स., ज्ञ- adjctv- knowing, wise, familiar with- मनागनालापे ज्ञः- मनागनालापज्ञः- स. तत्पुरुष स, वचनतः- by words of- वचन- word, talk, तः (तस्)- suffix implies, ‘from’, ‘by that’ न च खेदम्, आनन्दम् & विषादम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of खेदः- pain, sorrow, distress, आनन्द- joy, happiness & विषाद- sorrow, sadness, अपि- अव्यय- even, also

मठ्ठ बुद्धीच्या माणसाला विद्वत्तापूर्ण व्याख्यान ऐकून काही आनंद होत नाही किंवा अडाणी लोकांची वायफळ बडबड ऐकून काही त्रासही होत नाही. म्हाताऱ्या बैलाला चंदनाचा लेप लावल्याने आनंद होत नाही किंवा चिखलाने माखला तरी त्याचे चांगले किंवा वाईट वाटत नाही. निर्बुद्ध लोकांना कशानेच काहीच फरक पडत नाही.

७८८ १२-११-२०२०
दन्तावलेन्द्रमभितो ननु दानलाभ
प्रत्याशया भ्रमर चारु करोषि गीतम्।
जानाति किं स तव गानरसं मदान्धो
दानार्थिनं प्रसभमस्यति कर्णवातैः ॥

सुभाषितकौस्तुभ-९

भ्रमर, (त्वम्) अभितः दन्तावलेन्द्रम् दानलाभप्रत्याशया ननु चारु गीतम् करोषि। किम् सः मदान्धः तव गानरसम् जानाति? प्रसभम् (सः) दानार्थिनम् (त्वाम्) कर्णवातैः अस्यति।

O bee, you sing nicely around the King of elephants, with an intention of getting in return ichor (the juice that exudes from its temples of an elephant when it is in rut.) But does that elephant, which is blind with intoxication, know what the essence of your music is? While you expect to get its ichor, it will quickly drive you away by flapping of its ears.
(Here use of word दान which also means ichor, the poet indirectly refers to people who try to please and seek favour from a hot-headed person who does not appreciate him and is likely to cast him away.)

भ्रमर- large black bee – पु. लिं. सं. वि. ए. व., दन्तावलेन्द्रम्, गानरसम् & दानार्थिनम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. दन्तावलेन्द्र- king of elephant- दन्तावल- an elephant- दन्तावलानाम् इन्द्रः- दन्तावलेन्द्र- ष. तत्पुरुष स., गानरस- essence of music, melody of the song- गान- song, रस- essence, elegance- गानस्य रसः- गानरसः- ष. तत्पुरुष स., & दानार्थिन्- seeker of grant or seeker of ichor- दानस्य अर्थिन्- ष. तत्पुरुष स., अभितः (अभितस्)- अव्यय- in the proximity of, near, before, ननु- अव्यय- surely, certainly, दानलाभप्रत्याशया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of दानलाभप्रत्याशा- दान- grant, gift- also means: ichor or juice that exudes from temples of an elephant (मद), लाभ- gain, प्रति-अव्यय- prefix implies towards, for, आशा- desire- दानस्य लाभः- दानलाभः & दानलाभस्य प्रत्याशा- दानलाभप्रत्याशा- both- ष. तत्पुरुष स., चारु- adjctv- pleasing, beautiful, गीतम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गीत- song- क. भू. धा. वि. of गै- गायति- १ ग. प. प. to sing, करोषि- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, किम्- अव्यय- a particle of interrogation, सः & मदान्धः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्- he & मदान्ध- blind with intoxication- मद- intoxication, rut, ichor, अन्ध- blind- मदेन अन्धः – तृ. तत्पुरुष स., तव- ष. वि. ए. व. of युष्मद्-you, जानाति & अस्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand & अस्- ४ ग. प. प. to throw, cast off, give up, कर्णवातैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of कर्णवात- blow of air by ear- कर्ण- ear, वात- wind, blow of air- क. भू. धा. वि. of- वा-वाति- २ ग. प. प. to blow- कर्णेन कृतः वातः यद् तद- कर्णवातः -बहुव्रीही स., प्रसभम्- अव्यय- by force, violently

अरे भ्रमरा, तू मदमस्त झालेल्या हत्तींच्या राजाच्या कपाळामधून निघणाऱ्या श्रावाच्या (दानाच्या) आशेने गोड गाणे गुणगुणत सभोवती फिरत आहेस, पण त्या मस्तवालाला तुझ्या गाण्याचा रस समजत आहे का? तो तर आपल्या कानाच्या वाऱ्याने तुला उडवून टाकत आहे. दानाच्या आशेने लघटपणा करणाऱ्यांना उद्धटपणे दूर केले जाऊ शकते.

७८९ १३-११-२०२०
नासौ युष्मद्विहृतिसमयो मानसं यात हंसाः
जृम्भन्तेऽमी ननु जलधराश्छादिताशास्तमोभिः ।
पुष्णन्त्येतान् कटुविरटतस्ते बकानेव नास्मिन्
काले दीप्त्यै कलरवकलाकौशलं पेशलं वः ॥

सुभाषितकौस्तुभ-१०

हंसाः, असौ न युष्मद् वहृतिसमयः, (यूयम्) मानसम् यात। अमी जलधराः तमोभिः छादिताशाः ननु जृम्भन्ते।
अस्मिन् काले ते एतान् कटुविरटतः बकान् एव पुष्णन्ति, न वः कलरवकलाकौशलम् दीप्त्यै पेशलम् (भवति)

Oh Swans, this is not the time for you for enjoyment. Please go to Manas lake. These clouds, having covered all directions with darkness, are spreading out all over. During this time only these cranes, cackling horribly, thrive. Your skill in making pleasant sound does not shine. (This is to advise a poet, who is trying to display his talents at an inopportune time. An example of अन्योक्ति)

हंसाः- पु. लिं. सं. वि. ब. व. of हंस- swan, न- no, not, असौ & वहृतिसमयः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अदस्- that & वहृतिसमय- enjoyment time- विहृति- स्त्री. लिं.- enjoyment, pleasure, sport, समय- time- वहृतेः समयः – वहृतिसमय – ष. तत्पुरुष स., युष्मत्- पं. वि. ब. व. of युष्मद्- you, मानसम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मानस- a sacred lake on mount Kailas, यात- आज्ञार्थ द्वि. पु. ब. व. of या- याति २ ग. प. प. to go, अमी-those & जलधराः- clouds- both पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अदस्-that & जलधर- जल- water, जलम् धरति इति- उपपद तत्पुरुष स., तमोभिः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of तमस्- darkness, छादिताशाः -स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व. of छादिताशाः- enveloped in all directions- छादित- enveloped, covered- क. भू. धा. वि. of छद्- १० ग. उ. प. छादयति-ते- to cover, conceal, आशाः- directions, space around, ननु- अव्यय- surely, certainly, जृम्भन्ते & पुष्णन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of जृम्भ्- (जृभ्)- १ ग. आ. प. to spread out, extend everywhere & पुष्- पुष्णाति ९ ग. प. प. to thrive, support, nurture, अस्मिन्- this & काले- in the time- पु. लिं. स. वि. ए. व. of इदम्- this & काल – time, कटुविरटतः, एतान् & बकान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of कटुविरटत्- cackling horribly- कटु- न. लिं.- improper, unpleasant, विरटत्- cackling, screaming- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वि+ रट् – (रट्- रटति १ ग. प. प. to shout, yell, cry), एतद्- this & बक- Indian crane, एव- अव्यय-only, just, alone, वः- yours- ष. वि. ब. व. of युष्मद्- you, दीप्त्यै- स्त्री. लिं. च. वि. ए. व. of दीप्तिः- brilliance, extreme loveliness, कलरवकलाकौशलम्- skill in making pleasant sound- कल- sweet indistinct, jingling, tinkling, रव- sound- कला- art, skill, कौशलम्- expertise, mastery कलः रवः – कलरवः- समा. प्रदि तत्पुरुष स., कलरवस्य कला- कलरवकला- ष. तत्पुरुष स. & कलरवकलासु कौशलम्- कलरवकलाकौशलम्- स. तत्पुरुष स., & पेशलम्- adjctv- charming, lovely- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व.

अरे हंसांनो, हा तुमच्या आनंदाचा (अनुकूल) काळ नाही आहे. तुम्ही आपले मानससरोवराकडे निघून जा. या काळ्या ढगांनी सगळ्या दिशांना अंधारून टाकले आहे. या काळात कर्कश आवाज करणारे बगळेच फोफावतील. तुमच्यासारखे मधुर कूजन करणारे नाहीत. ज्यावेळी बेडूक डराँव डराँव करत असतो तेंव्हा कोकिळाने शांत व्हावे अशा अर्थाचेही एक सुभाषित आहे. गुणी लेखक, कवि, कलाकार वगैरेंनासुद्धा आपले गुण दाखवण्यासाठी अनुकूल वेळ असावी लागते असे याचे तात्पर्य आहे.

७९० १४-११-२०२०
हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन्।
सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदेः ॥

मनुस्मृती ८.९९ & महाभारत. विदुरनीति

(मनुष्यः) हिरण्यार्थे अनृतम् वदन्, जातान् (पूर्वजान्) अजातान् (जनिष्यमाणान्) च हन्ति। (सः) भूम्यनृते (भूम्यार्थे अनृतम् वदन्) सर्वम् हन्ति। (अतः त्वम्) भूम्यनृतम् मा स्म वदेः।

A man who speaks a lie for the sake gold strikes (brings disgrace to) his forefathers and the progeny that were to be born in future. (But) If he speaks untruth for the sake of land he strikes everything. (Therefore) May you not ever speak a lie for the sake of land.

हिरण्यार्थे & भूम्यनृते- पु. लिं. स. वि. ए. व. of हिरण्यार्थ- for the sake gold- हिरण्यम्- न. लिं.- gold, अर्थ- purpose, sake of- हिरण्यस्य अर्थम्- हिरण्यार्थम्- ष. तत्पुरुष स. & भूम्यनृत- lie for the sake of land- भूमि- स्त्री. लिं.- earth, land, भूमेः निमत्तं अनृतम् यद् तद्- भूम्यनृतम्- बहुव्रीही स., अनृतम्- untruth, a lie, सर्वम्- all, entire & भूम्यनृतम्- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., ऋतम्- truth- अन् ऋतम्- अनृतम्- नञ् तत्पुरुष स., वदन्- speaking, talking- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वद्-वदति १ ग. प. प., जातान् & अजातान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of जात- born, taken birth & अजात- न जात- नञ् तत्पुरुष स.- unborn, yet to be born- क. भू. धा. वि. of जन्-जायते ४ ग. आ. प. to be born, च- and, हन्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्-२ ग. प. प. to kill, strike, destroy, मा स्म- अव्यय- a particle of prohibition- may you not, lest, वदेः- विध्यर्थ द्वि. पु. ए. व. of वद्- वदति- to speak

सोने मिळवण्यासाठी खोटे बोलण्यामुळे माणूस आधीच जन्मलेले (आपले पूर्वज) तसेच अजून न जन्मलेले (वंशज) यांचा (त्यांच्या नावलौकिकाचा) नाश करतो आणि जमीनीसाठी खोटे बोलण्यामुळे सगळ्यांचाच नाश करतो. म्हणून माणसाने सोन्याच्या किंवा जमीनीच्या लोभाने खोटे बोलू नये.

७९१ १५-११-२०२०
अनसूयः कृतप्रज्ञः शोभनान्याचरन्सदा।
अकृच्छ्रात्सुखमाप्नोति सर्वत्र च विराजते ॥
-महाभारत-विदुरनीति ५.३५.५५
पाभे: अकृच्छ्रात्सुखमाप्नोति- नकृच्छ्रं महदाप्नोति & विराजते–विरोचते

(यः) अनसूयः कृतप्रज्ञः (च सः) शोभनानि आचरन् सदा,अकृच्छ्रात् सुखम् आप्नोति (न महद् कृच्छ्रम् आप्नोति) सर्वत्र विराजते (विरोचते) च।

One, who is without any jealousy and is an accomplished scholar, always keeps doing things that are auspicious or good. He enjoys life without much difficulty (does not face great difficulty) and shines everywhere.

असूया- स्त्री. लिं.- envy, intolerance, jealousy- असूयः- one who is jealous, envious- अन् असूयः- अनसूयः- one who is not jealous or envious & कृत- accomplished, done- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, प्रज्ञः – learned, wise, intelligent, कृतः प्रज्ञः कृतप्रज्ञः- विशेषणनाम सामान्यनाम संबंध कर्मधारय स.- one who is accomplished in facilities of knowledge – both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., शोभनानि- auspicious things- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of शोभनम्- auspicious, splendid, virtuous, आचरन्- practicing, observing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of आ+ चर्- (चर्- चरति १ ग. प. प. to move, walk), सदा- always, daily & सर्वत्र- everywhere- both अव्यय, सुखम् & कृच्छ्रम्- both in- न. लिं. द्वि. वि. ए..व. of सुख- happiness, joy & कृच्छ्र- miserly, trouble, difficulty, अकृच्छ्रात् -पं. वि. ए..व. of अकृच्छ्र- without any pain or difficulty- न कृच्छ्र- नञ् तत्पुरुष स., महत्-adjctv- great, large, big, विराजते, विरोचते & आप्नोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+राज्- to shine, appear successful (राज्- राजति-ते १ ग. उ. प. to shine glitter, appear splendid), वि+ to shine, appear successful (रुच्- रोचते १ ग. आ. प. to shine, glitter, appear splendid) & आप्- ५ ग. प. प. to get, accomplish, च-and

जो कुणाचा हेवा करत नाही, ज्ञानी आहे आणि नेहमी चांगले आचरण करतो अशा माणसाला अडचणी न येता सुखे प्राप्त होतात आणि तो सर्वत्र चमकतो.

७९२ १६-११-२०२०
श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चाप्यवधार्यताम्।
आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ॥अ।।
यद्यदात्मनि चेच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत्।
आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ॥ब॥
-पद्मपुराण, शृष्टि १९.३५७–३५८

(हे मनवाः) धर्मसर्वस्वम् श्रूयताम्, श्रुत्वा च अपि अवधार्यताम्। (तेषु) आत्मनः प्रतिकूलानि परेषाम् न समाचरेत्। यद् यद् आत्मनि च इच्छेत तत् परस्य अपि चिन्तयेत्।

Please listen to essence of Dharma (Prescribed Codes of Conduct /Religious stipulations). Then try to understand them in correct perspective, after dwelling over them in mind. Whatever is harmful to adopt for yourself, those should not be applied in case of others. Whichever is acceptable (agreeable) to you, consider that for others too.

श्रूयताम् & अवधार्यताम्- आज्ञार्थ तृ. पु. ब. व. of श्रु- शृणोति ९ ग. प. प. to listen, study, learn & अव+ धृ- to understand, know accurately, first (धृ- धरति १ ग. प. प. & धारयति- ते १० ग. उ. प. to hold, bear), धर्म- prescribed codes of conduct, Religion, सर्व- all, every, स्वम्- belonging to, property, wealth, सर्वस्य स्वम् यद् तद्- सर्वस्वम्- the whole of it, in enteritis- बहुव्रीही स., धर्मस्य सर्वस्वम् -धर्मसर्वस्वम्- ष. तत्पुरुष स.- entire stipulations of codes of conduct (religion)- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., श्रुत्वा- after listening- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of श्रु- शृणोति ९ ग. प. प. to listen, च- and, अपि- अव्यय- even, also, आत्मनः & आत्मनि- पु. लिं. ष & स. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one’s own, प्रतिकूलानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of प्रतिकूल- adverse, unfavourable, contrary, परेषाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पर- other, समाचरेत् & चिन्तयेत्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of सं+ आ+ चर्- to follow, observe, practice- (चर्- चरति १ ग. प. प. to walk, move, go) & चिन्त्- चिन्तयति- ते १० ग. उ. प. to think, consider, यद् – which & तद्- that- both अव्यय, यद् यद्- whichever, whatever, इच्छेत- विध्यर्थ आ. प. तृ. पु. ए. व. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to desire, wish, long for, परस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पर- other

धर्माचे सर्व सार ऐकून आणि ते समजून घेऊन मनात धारण कर (लक्षात ठेव). जे स्वतःला प्रतिकूल वाटते असे काहीही दुसऱ्यांसाठी करू नकोस, जे तुला स्वतःला हवे असे वाटेल त्याचाच इतरांसाठी विचार कर.

७९३ १७-११-२०२०

न राज्यं न च राजाsसीन्न दण्ड्यो न च दाण्डिकः।
धर्मेणैव प्रजास्सर्वा रक्षन्ति स्म परस्परम् ॥

न राज्यम् आसीत्, न च राजा (आसीत्), न दण्ड्यः (आसीत्),न च दाण्डिकः (आसीत्)। प्रजाः सर्वाः धर्मेणे एव परस्परम् रक्षन्ति स्म।

There was no kingdom nor there was any king. There was no criminal or violator of law worthy of punishment nor there was anyone to impose the punishment. All people got protected by themselves ( mutually) by virtue of following prescribed codes of conduct (good religion- Dharma)

Perhaps an ideal society
न- no, not, राज्यम्- kingdom, राजा (राजन्)- king, दण्ड्यः (also- दण्डनीय & दण्डितव्य)- one who is to be punished, criminal- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of दण्ड्- दण्डयति-ते १० ग. उ. प. to punish, impose fine, chastise, दाण्डिकः- a staff-bearer, a judge to give punishment- -(दण्ड- staff, mace, stick)- all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., आसीत्- was there- अनद्यतन भूत. तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist,, च- and प्रजाः & सर्वाः- पु. लि. प्र. वि. ब. व. प्रजा- people, subject & सर्व- all, entire, धर्मेणे- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of धर्म- prescribed codes of conduct, religion, एव- अव्यय- alone, just, only, परस्परम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of परस्पर- adjctv- mutual, each other, mutually reciprocally, against one another, रक्षन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of रक्ष्- रक्षति १ ग. प. प. to protect, garud, take care of, स्म- अव्यव- a particle added to the present tense of verbs to give sense of past tense

इथे कोणी राजा नाही, की कुणाचे राज्य नाही, कोणी शिक्षा करणारा नाही आणि कोणी शिक्षा भोगणाराही नाही. सर्व प्रजा धर्मानुसार वागते आणि सर्वजण परस्परांचे रक्षण करतात. कदाचित सत्ययुगामध्ये असा एक आदर्श समाज रहात होता.

७९४ १८-११-२०२०
स्वल्पस्नायुवसावसेकमलिनं निर्मांसमप्यस्थि गोः
श्वा लब्ध्वा परितोषमेति न तु तत्तस्य क्षुधाशान्तये।
सिंहो जम्बुकमङ्कमागतमपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं
सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥

भर्तृहरि नीतिशतक ३०

श्वा गोः स्वल्प-स्नायु-वसा-अवसेक -मलिनम् निर्मांसम् अस्थि अपि लब्ध्वा परितोषम् एति, न तु तत् तस्य क्षुधा-शान्तये (भवति)। सिंहः अङ्कम् आगतम् जम्बुकम् अपि त्यक्त्वा द्विपम् निहन्ति। सर्वः जनः क्रुच्छ्र-गतः अपि सत्त्व-अनुरूपं फलम् वाञ्छति ।

A dog feels happy even if it gets a bone devoid of flesh, dirtied by bits of ligament and marrow, although that does not satisfy its hunger. A lion kills an elephant leaving a fox, which has landed on its lap. Persons seek fruits (their catch/ gains) according to their own status, even if they have to face difficulties.

श्वा- (श्वन्)- dog, सिंहः- lion, सर्वः- all, entire, जनः- people, क्रुच्छ्रगतः-one who faced difficulty, took effort- क्रुच्छ्र- adjctv- difficulty, hardship, misery, गत- gone, undergone, faced- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व.)- क्रुच्छ्रः गतः- क्रुच्छ्रगत- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., गोः- पु/स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of गो-cow or bull, स्वल्प- adjctv- little, small, स्नायु- ligament, वसा- marrow, आवसेक- पु. लिं.- sprinkling, मलिन- adjctv- soiled, dirtied, स्नायु च वसा च- स्नायुवसा- द्वंद्व स., स्वल्पम् स्नायुवसा- स्वल्पस्नायुवसा- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., स्वल्पस्नायुवसायाः आवसेकः- स्वल्पस्नायुवसावसेकः- ष. तत्पुरुष स. & स्वल्पस्नायुवसावसेकेण मलिनम् -स्वल्पस्नायुवसावसेकमलिनम्- तृ. तत्पुरुष स.- devoid of flesh dirtied by bits of ligament and marrow, निर्मांसम्- without meat, flesh- निःशेषम् मांसम्- व्याधिकरण प्रादितत्पुरुष स. (निर्- अव्यव- prefix to a word conveys sense of : without devoid of, free from), मांसम्- meat, flesh, अस्थि- न. लिं.-bone, परितोषम्- contentment, full satisfaction, परि- अव्यव- prefix to a word conveys sense of : full, complete, very much, अङ्कम्-पु/न. लिं- lap, spot, आगतम्- arrived, reached- क. भू. धा. वि. of आ+ गम् (गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go), जम्बुकम्- jackal, fox, द्विपम्- elephant, फलम्- fruit, reward, result, सत्त्वानुरूपम्- according to own status- सत्त्व- capacity, vitality, substance, अनुरूपम्- resembling, like, according to- अनु- अव्यव- prefix to a word conveys sense of : like, imitation of, conformable to- all in- द्वि. वि. ए. व., अपि- अव्यव- also, and, even, लब्ध्वा- having got, received & त्यक्त्वा- rejecting, abandoning- both पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यव of लभ्- लभते १ ग. आ. प. to get, acquire, gain & त्यज्- १ प. प. to leave, abandon, एति, वाञ्छति & निहन्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इ- २ ग. प. प. to go, come to, वाञ्छ्- १ ग. प. प. to long for, desire & नि+हन्- to kill, destroy- (हन्- हन्ति-२ ग. प. प. to kill), तु- अव्यव- but, and now, as regards, तद्- that, it, तस्य- his, its- ष. वि. ए. व. of तद्, क्षुधाशान्तये- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of क्षुधाशान्ति- satisfy or quench the hunger- क्षुधा- स्त्री. लिं.- hunger, शान्ति- removal, ease, alleviation- क्षुधायाः शान्तिः – ष. तत्पुरुष स., न- no, not

कुत्र्याला एकादा सुकडा आणि घाणेरडा ( मांस नसलेला) हाडाचा तुकडा मिळाला, त्याने त्याची भूक भागत नसली तरीही तो त्याने खूष होतो. सिंहाच्या मांडीवर येऊन बसलेल्या कोल्ह्यालाही तो सोडून देतो पण हत्तीला मारतो. माणसे कष्ट सहन करूनसुद्धा पण आपापल्या दर्जानुसार फळाची इच्छा करतात. यावरच “कोल्हा काकडीला राजी” होतो, पण “वाघ भूक लागली म्हणून गवत खात नाही” अशा अर्थाच्या म्हणी आहेत.

७९५ १९-११-२०२०
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा सुशीलत्वदमौ श्रुतं च।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥

प्रज्ञा, सुशीलत्वदमौ, श्रुतम् च पराक्रमः च अबहुभाषिता च यथाशक्ति दानम्, कृतज्ञता च, अष्टौ गुणाः पुरुषम् दीपयन्ति।

Intelligence (discernment), good naturedness & self control, knowledge of scriptures, valour (bravery), restrained talking, charity according to the capacity and sense of gratitude are eight qualities that make a person enlightened one.

पराक्रमः – bravery, valour, courage- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रज्ञा- intelligence, wisdom, discernment, अबहुभाषिता- restrained talking, reticence- बहु- adjctv- much, many, large,भाषित- spoken, uttered- क. भू. धा. वि. of भाष्- भाषते १ ग. आ. प. to speak- भाषिता- nature of talking- बहुः भाषिता- बहुभाषिता- habit of talking too much, न बहुभाषिता- अबहुभाषिता- नञ् तत्पुरुष स., कृतज्ञता- sense of gratitude- कृत- done, accomplished, service- कृतम् जानाति इति- कृतज्ञ- grateful, thankful- उपपद तत्पुरुष स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., शील- character, nature- सुभगः शीलः- सुशील- good nature- समा. प्रादि तत्पुरुष स.- सुशीलत्व- good naturedness, दम- control of senses- सुशीलत्वः च दमः च- सुशीलत्वदमौ- द्वंद्व स.- in पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व., यथाशक्ति- as per capacity, ability- यथा-अव्यय- as, like, शक्ति- strength, capacity- यथा शक्तिः- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स., दानम्- charity & श्रुतम्- knowledge of scriptures- both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व.,च, अष्टौ & गुणाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अष्टन्- eight & गुण- quality, virtue, पुरुषम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. पुरुष- man, person, दीपयन्ति- cause to light up, illuminate- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ब. व. of दीप्- दीप्यते ४ ग. आ. प. to shine, blaze

आकलनशक्ती (बुद्धीमत्ता, प्रज्ञा), सुशीलपणा (सौजन्य), विवेकबुद्धी (स्वतःवर ताबा असणे), शास्त्रांचे ज्ञान, पराक्रम, आपल्या कुवतीनुसार दानधर्म करणे, वायफळ बडबड न करणे (मितभाषी) आणि कृतज्ञता हे आठ गुण माणसाला प्रकाशमान करतात.

कर्तृत्व, बुद्धी, मितभाषिताही
सौजन्यही, धैर्य, कृतज्ञताही ।
औदार्य, शक्ती, गुण ऐकलेले कीर्ती पुरूषास जगात देती ॥ – इंद्रवज्रा

७९६ २०-११-२०२०
प्रज्ञामेवागमयति यः प्राज्ञेभ्यः स पण्डितः।
प्राज्ञो ह्यवाप्य धर्मार्थौं शक्नोति सुखमेधितुम् ॥
-महाभारत-विदुरनीति २६७.३५.६६

यः प्राज्ञेभ्यः प्रज्ञाम् आगमयति, सः प्राज्ञः, पण्डितः हि धर्मार्थौं अवाप्य, सुखम् एधितुम् शक्नोति ।

One who acquires knowledge from well-read knowledgeable people, that wise and proficient person surely, would be successful in leading a life as per prescribed codes of conduct (Dharma) and acquire wealth too and thereby lead a happy life.

यः (यद्)- who, प्राज्ञः- aise, intelligent, सः (तद्)- he, that man, पण्डितः- proficient, clever, learned, प्राज्ञेभ्यः- from well-read knowledgeable people- पु. लिं. पं. वि. ब. व. of प्राज्ञः, प्रज्ञाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रज्ञा- intelligence, wisdom आगमयति- studies, learns, attains- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+गम्- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, move, धर्मार्थौं- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धर्मार्थ- धर्म- prescribed codes of conduct, religion, अर्थ- wealth, purpose, object- धर्मम् च अर्थम् च- द्वंद्व स., अवाप्य- having obtained, got- पू. का. वा. धा. सा. ल्यबन्त अव्यय of अव+आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, obtain, एधितुम्- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of एध्-एधते १ ग. आ. प. to live in comfort, to prosper, सुखम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सुख- happiness, joy शक्नोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of शक्- ५ ग. प. प. to be able, capable जो माणूस ज्ञानी आणि विद्वान लोकांकडून ज्ञान प्राप्त करतो तो खरा पंडित होतो आणि धर्म व अर्थ प्राप्त करून सुखी होऊ शकतो.

७९७ २१-११-२०२०
मरणान्तानि वैराणि निवृत्तं नः प्रयोजनम् ।
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ॥
रामायण- युद्धकाण्डः ९९-३९

वैराणि मरणान्तानि (भवन्ति)। नः (अस्माकम्) प्रयोजनम् निवृत्तम् (अस्ति)। एषः मम अपि यथा (एषः) तव (आसीत्)। अस्य संस्कारः क्रियताम्।

Enmities (between two) end with death (of one). (Now) he is also mine as he is yours. (So) his obsequial ceremony (cremation) is to be got done (with due respect). {This is the advice of Rama to Vibhishana after the death of Ravana}

वैराणि & मरणान्तानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of वैर- enmity, hostility, quarrel & मरणान्त- ending with death, मरण- death, अन्त- end, conclusion- मरणे अन्तम् याति इति- मरणान्त- उपपद तत्पुरुष स., नः (अस्माकम्)- ours- ष. वि. ब. व. of अस्मद्- I, we, प्रयोजनम् & निवृत्तम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of प्रयोजन- purpose, object, use, motive & निवृत्त- completed, over, ceased- क. भू. धा. वि. of नि+ वृत्- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist, एषः & संस्कारः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of एतद् – this person, he & संस्कार- obsequial ceremony, मम- mine, तव- yours & अस्य- his, of this person- ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, युष्मद्- you & इदम्- this personhe, क्रियताम्- to be got done- कर्मणि प्रयोग आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, perform, अपि- even, also & यथा-like, in which way, manner- both अव्यय मरणाबरोबर वैर संपते. आपले (युद्धाचे) प्रयोजन संपले आहे. आता हा (रावण) जसा तुझा आहे तसाच माझा आहे. त्याचे व्यवस्थित अंत्यसंस्कार करायला हवेत. असे रामाने रावणाचा वध केल्यानंतर बिभीषणाला सांगितले.

७९८ २२-११-२०२०
साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथ वा पृथक्।
विजेतुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन ॥
मनुस्मृति
पाठभेद: विजेतुम्- साधितुम्

(मनुष्यः) अरीन्, साम्ना, दानेन, भेदेन, अथ वा समस्तैः (वा) पृथक् विजेतुम् (साधितुम्) प्रयतेत, न कदाचन युद्धेन (प्रयतेत)।

When confornted by enemies or adverseries, for winning them over (to be successful), one has to first exercise reasonable persuasion (patience), then must try to concede some ground (by compromise), if that does not succeed) then must try to penetrate other side by dividing them. All these methods are to be employed separately one after the other or all of them together as required. Waging a war should never an option.

अरीन्- द्वि. वि. ब. व. of अरिः – enemy, foe, साम्ना, दानेन, भेदेन & युद्धेन- तृ. वि. ए. व. of सामन्- न. लिं- appeasing, conciliation, gentleness, दान- gift, giving, भेद- dividing, breaking, separating & युद्ध- war, confrontation, समस्तैः- तृ. वि. ब. व. of समस्त- entire, all, combined- क. भू. धा. वि. of सं+ (अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist), पृथक्- अव्यय- separately, singly, one by one, विजेतुम्- to win over, to defeat & साधितुम्- to be successful, to accomplish- both हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of वि + जि- १ ग. आ. प. (जि-जयति १ ग. प. प. to win) & साध्- साध्नोति-५ ग. प. प. प्रयतेत- आ. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of प्र+ यत्- to try well or hard- (यत्- यतते १ ग. आ. प. to attempt, to try), न- not, no, कदा- when, at what time, कदा+ चन- some time, at one time, न कदाचन- never, अथ- now, here, वा- or- all- अव्यय

माणसाने आपल्या शत्रूला सामोपचाराने, त्याला काही देऊन किंवा फूट पाडून, यातले एकएक किंवा सर्व प्रयत्न करून जिंकावे, त्याच्याशी कधीच लढाई करू नये. कदाचित अशा प्रकारच्या शिकवणीमुळेच भारतीय लोक युद्धशास्त्रात मागे पडले आणि आक्रमकांचे फावले.

७९९ २३-११-२०२०
पापं कर्तुमृणं कर्तुं मन्यन्ते मानवाः सुखम्।
परिणामोSतिगहनो महतामपि नाशकृत् ॥

मानवाः पापम् कर्तुम्, ऋणम् कर्तुम् सुखम् मन्यन्ते। (परन्तु तयोः) परिणामः अतिगहनः, (तथा) महताम् अपि, नाशकृत् (भवति)।

Men derive happiness while doing evil deeds and while incurring debt. (But) the consequence of these is really very deep and disastrous in case of even mighty (powerful people).

मानवाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मानव- man, human, पापम्, ऋणम् & सुखम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पाप- sin, evil deed, forbidden deed, ऋण- debt, obligation in general & सुख- joy, happiness, कर्तुम्- for doing, incurring- हेत्वार्थ तुमन्त धा. सा. अव्यय of कृ-करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, मन्यन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of मन्- मन्यते ४ ग. आ. प. to consider, think, believe, परिणामः- result, outcome, consequence अतिगहनः – very deep, of great magnitude- अति- अव्यय- prefix implies: great, excessive, very much, गहनः- adjctv- deep, thick, inexplicable- विशेषणपूर्वपद कर्मधारय स. & नाशकृत्- disastrous, ruining- नाश- destruction, ruin- नाशम् करोति इति- नाशकृत्- उपपद तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., महताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महत्- great, noble, mighty, अपि- अव्यय- even, also

पाप आणि ऋण करतांना (कर्ज घेतांना) माणसाला मजा वाटते, पण त्यांच्या अत्यंत गहन अशा परिणामांमुळे मोठ्या मोठ्यांचासुद्धा नाश होतो.

८०० २४-११-२०२०
जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भार्यां च गतयौवनाम्।
शूरं विजितसंग्रामं गतपारं तपस्विनम् ॥

महाभारत विदुरनीति२७०.३५.७०

(सज्जनाः) (भोजनत् पश्चात्) जीर्णम् अन्नम् प्रशंसन्ति। (ते) (तारुण्यकाले गृहिणीत्वम् साधयति) भार्याम् गतयौवनाम् (प्रशंसन्ति)। (ते) विजितसंग्राम् शूरम् (प्रशंसन्ति)। (ते) गतपारम् तपस्विनम् (प्रशंसन्ति)।

(Wise people) applaud (praise) the food that is easily digested. They applaud an aged wife (who has successfully completed her commitments in her youth). They appreciate a brave man who has won his war and they applaud a ascetic who has been able to achieve his set goal.

जीर्णम् & अन्नम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of जीर्ण- digested- क. भू. धा. वि. of जृ(दीर्घ)- १, ४ & ९ प. प. & १० ग. उ. प. -जरति, जीर्यति, जृणाति, जारयति-ते to digest, decay, to grow old, अन्न- food, भार्याम् & गतयौवनाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भार्या- wife & गतयौवना- one who has passed her youth, aged woman- गत- gone, past -क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, यौवन- youth- गतम् यौवनम् यस्याः सा- गतयौवना- बहुव्रीही स., विजितसंग्राम्, शूरम्, गतपारम् & तपस्विनम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विजितसंग्राम- one who has won his war- विजित- won, conquered- क. भू. धा. वि. of वि+ जि- to overcome- (जि- जयति १ ग. प. प. to win, conquer), संग्राम- war, battle- विजितम् संग्रामम् येन सः- विजितसंग्रामः- बहुव्रीही स., शूर- brave, courageous, गतपारः- one who has reached his goal- गत- (see above), पारम्- end or extremity of anything- गतम् पारम् येन सः – गतपारः & तपस्विन्- ascetic, one who is practising penance, प्रशंसन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+ शंस्- to applaud, praise very much- (शंस्- शंसति-१ ग. प. प. to praise, extol)

(सज्जन लोक) पचलेल्या अन्नाची प्रशंसा करतात, उतार वयातल्या पत्नीचे (सुगृहिणीचे) कौतुक करतात, लढाई जिंकून आलेल्या वीराची स्तुति करतात आणि भवसागर पार तरून गेलेल्या तपस्व्याची प्रशंसा करतात.

आज सुभाषितांचे आठवे शतक पूर्ण झाले.