संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -७

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -७
Learning Sanskrit through Subhashitani – Part 7
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – (भाग ७)
———

आधीचे भाग :

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग १)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग २)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -2)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग २)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ३)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -3)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ३)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-2/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -४
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -4)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ४)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-3/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -५
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -5)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ५)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-4/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -६
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -6)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ६)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-5/

या भागातील सुभाषिते ६०१ ते ७००

६०१ : ०८-०५-२०२०
उपनिषदांमधील तत्वज्ञान
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥
ईशावास्योपनिषद् अ. १. २

इह कर्माणि कुर्वन् एव जिजीविषेत् शतम् समाः, त्वयि इतः एवम् अन्यथा न अस्ति। कर्म नरे न लिप्यते।

In this world, carrying out (your) daily work, one should wish for living a hundred years. From this (here), thus, you have no other choice. The work done (without attachment) does not taint the doer.

इह- अव्यय- here, in this world, कर्माणि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of कर्मन्- work deed, duty, कुर्वन्- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of कुर्वत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of कृ- करोति -कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, एव- अव्यय-just, just so, only, जिजीविषेत्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of जिजीविष्- (जीव्+इष्)-wish to live- (desiderative), शतम्- hundred, समाः -प्र. वि. ब. व. of समा- a year, त्वयि- in you स. वि. ए. व. of युष्मद्- you, इतः (इतस्)- अव्यय- from here, hence, this, एवम्- अव्यय- thus, so, in this manner or way, अन्यथा- अव्यय- otherwise, in another way or manner, न- no, not, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२. ग. प. प. to be, to exist, कर्म- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of कर्मन्- work, नरे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of नर- man, person, लिप्यते- gets besmeared, tainted, contaminated -कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of लिंप्- लिंपति- ते ६ ग. उ. प. to smear, cover

या जगात नित्यकर्मे करावीत आणि शंभर वर्षे जगण्याची इच्छा करावी. याला अन्य पर्याय नाही. (निष्काम) कर्मामुळे माणसाला डाग लागत नाही

६०२ : ०९-०५-२०२०
मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं च महेश्वरम्‌।
तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत्‌॥
श्वेताश्वतरोपनिषद्

मायाम् तु प्रकृतिं विद्यात्, मायिनम् च महेश्वरम्‌ (विद्यात्)। इदम् सर्वम् जगत्‌ तस्य अवयवभूतैः तु व्याप्तम् (अस्ति)

One should know Maya to be entire Nature (mobile and immobile world) and the creator of Maya to be the Almighty God. This whole universe is occupied by the beings, in the form of parts of His body.

मायाम्, प्रकृतिम् मायिनम् & महेश्वरम्‌- द्वि. वि. ए. व. of माया- (स्त्री.लिं.)- illusion, unreality (illusion by virtue of which one considers the unreal universe as existent), प्रकृति- (स्त्री.लिं.) nature, natural form, मायिन्- (पु. लि.) creator of illusion (माया) & महेश्वर- (पु. लि.) Grand Master, Almighty God- महान् ईश्वरः -उपपद तत्पुरुष स., तु- अव्यय- but, on the other hand, विद्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of विद्- वेत्ति २ ग. प. प. to know, understand, इदम्- this it, सर्वम्- entire, all, जगत्‌- world & व्याप्तम्- fully occupied -(व्याप्त- क. भू. धा. वि. of वि+आप् -आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, obtain)-all in न. लि. प्र. वि. ए. व., तस्य- his, its- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्- he, it, अवयवभूतैः- by things which are like body parts- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of अवयवभूत- things, as if members of the body (limbs)- च्विसमास- अवयव- limbs- न अवयव -अनवयव- अनवयवम् अवयवम् संपद्यमानम् भूतम्- अवयवभूतम्

माया हीच प्रकृति (निसर्ग) आहे आणि माया म्हणजेच देव आहे हे समजून घ्यायला पाहिजे. हे सर्व जग म्हणजे त्या सर्वव्यापी परमेश्वराचे अवयव आहेत. देव चराचरात भरलेला आहेच किंबहुना चराचर हे त्याचेच भाग आहेत.

६०३ : १०-०५-२०२०
यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय।
तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्॥
मुण्डकोपनिषद् ३.२.८

स्यन्दमानाः नद्यः यथा समुद्रे,नामरूपे विहाय, अस्तम् गच्छन्ति, तथा विद्वान् नामरूपात् विमुक्तः परात्परम् दिव्यम् पुरुषम् उपैति।

In which way flowing rivers shedding their name and figure merge with the sea, in the same way enlightened person free from his name and identity merges with the Divine Supreme Being

स्यन्दमानाः & नद्यः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of स्यन्दमान- flowing, gushing forward- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of स्यन्द्- स्यन्दते १ ग. आ. प. to flow, trickle, ooze & नदी- river, यथा- in which way, how & तथा- in that way, thus- both अव्यय, समुद्रे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of समुद्र-sea, ocean, नामरूपे- न. लिं. द्वि. वि. द्वि. व. & नामरूपात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of नामरूप- नाम- name, रूप- figure, form, नामम् च रूपम् च- द्वंद्व स., विहाय- after loosing, shedding- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि+हा- (हा-जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon), विद्वान् & विमुक्तः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of विद्वस्- adjctv- wise, learned, scholar & विमुक्त- liberated, got rid of- क. भू. धा. वि. of वि+मुच्- (मुच्- मुंचति-ते ६ ग. उ. प. to set free, quit, give up), अस्तम्, परात्परम्, दिव्यम् & पुरूषम् – पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अस्त- end, decline, cease- क. भू. धा. वि. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, परात्पर- the supreme, greatest- परम्- adjctv-न. लिं. प्र. वि. ए. व of- पर- beyond, utmost, in a high degree & परात्- न. लिं. पं. वि. ए. व of- पर- परात् परम्- supreme, दिव्य- Divine, पुरुष- Being, man, गच्छन्ति-go वर्त. तृ. पु. ब. व. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go & उपैति- approaches, reaches- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप +इ- (इ-एति २ ग. प. प. to go)

ज्याप्रमाणे वेगाने वाहणाऱ्या नद्या आपले नाव आणि रूप हरवून अखेर समुद्रात मिसळून जातात त्याचप्रमाणे विद्वान आपले नाव आणि रूप यापासून मुक्त होऊन दिव्य परमात्म्यात विलीन होतो.

६०४ : ११-०५-२०२०
अर्थातुराणां न गुरुर्नबन्धुः कामातुराणां न भयं न लज्जा।
विद्यातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न रुचिर्न वेला॥

अर्थातुराणाम् न गुरुः न बन्धुः (अस्ति)। कामातुराणाम् न भयम् न लज्जा (अस्ति)। विद्यातुराणाम् न सुखम् न निद्रा (अस्ति)। क्षुधातुराणाम् न रुचिः न वेला (भवति)।

One, who is desperate in earning wealth, does not recognise his teacher or brother. One, who is stricken with love, does not fear or has any inhibitions. One, who is after pursuit of knowledge, does not care about comfort or sleep. One, who is stricken with hunger, does not bother about the taste or for the time.

अर्थातुराणाम्, कामातुराणाम्’ विद्यातुराणाम् & क्षुधातुराणाम्- all पु. लिं. ष. वि. ब. व. of अर्थातुर- One who is desperate in earning wealth- अर्थ- (पु/न. लिं.) money, wealth, purpose- आतुर- adjctv- afflicted, sick, over anxious – अर्थेण आतुरः, कामातुर- One who is stricken with love- काम- love, desire, wish – कामेन आतुरः, विद्यातुर- One who is after pursuit of knowledge- विद्या- (स्त्री. लिं.) knowledge, education- विद्यया आतुरः & क्षुधातुर- One who is stricken with hunger- क्षुधा- (स्त्री. लिं.) hunger- क्षुधया आतुरः -all in तृ. तत्पुरुष स., न- no, not, गुरुः- teacher, elder & बन्धुः -brother, relative-both in पु. लि. प्र. वि. ए. व., भयम्-fear, dread & सुखम् – happiness, pleasure- both in न. लि. प्र. वि. ए. व., लज्जा- shame, modesty, निद्रा- sleep, रुचिः – taste, liking, interest, वेला- time, interval of repose- all in- स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व.

पैशांसाठी आतुर झालेल्यांना कोणी गुरु किंवा भाऊ नसतो, कामातुरांना भीती किंवा लाज नसते, विद्येसाठी आतुर असलेल्यांना चैन पडत नाही की झोप येत नाही आणि सडकून भूक लागलेल्या माणसाला चव किंवा वेळ याची पर्वा नसते. एखाद्या गोष्टीसाठी अधीर झालेला माणूस इतर बाबींकडे लक्ष देत नाही.

६०५: १२-०५-२०२०
उत्तमा आत्मना ख्याताः पितुः ख्याताश्च मध्यमाः।
अधमा मातुलात्ख्याताः श्वशुराच्चाधमाधमाः॥

आत्मना ख्याताः उत्तमाः (संति)। पितुः ख्याताः च मध्यमाः (भवंति)। अधमाः मातुलात् ख्याताः (संति)। श्वशुरात् (ख्याताः) च अधमाधमाः (संति)।

Great people earn their name by their own achievements. Common or moderate people are known due to the achievements of their father, while mean persons use their maternal uncle’s name for their recognition and the ones who use name of their father-in-law for being known are the meanest persons.

आत्मना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one’s own, पितुः, मातुलात् & श्वशुरात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of पितृ- father, मातुल- maternal uncle & श्वशुर- father-in-law, ख्याताः उत्तमाः मध्यमाः अधमाः & अधमाधमाः -all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of ख्यात- known, famous, celebrated- क. भू. धा. वि. of ख्या- ख्याति २ ग. प. प. to be known, famous, उत्तम- the best, greatest, मध्यम- moderate, middle, अधम- mean, bad, & अधमाधम- the meanest- अधमेषु अधमः -उपपद तत्पुरुष स.

उत्तम लोक स्वतःच्या कर्तृत्वावर विख्यात होतात, मध्यम (सामान्य) लोकांना त्यांच्या वडिलांची कीर्ती मिळते, मामाच्या नावावर प्रसिद्ध होणारे अधम असतात आणि (केवळ) सासऱ्यामुळे (अमक्याचा जावई म्हणून) ओळखले जाणारे सर्वात कमी दर्जाचे असतात.

६०६ : १३-०५-२०२०
उपकर्तुं यथा स्वल्पः समर्थो न तथा महान्।
प्रायः कूपस्तृषां हन्ति न कदापि तु वारिधिः॥

यथा स्वल्पः उपकर्तुं समर्थः, तथा महान् न (शक्तः भवति)। कूपः प्रायः तृषाम् हन्ति न कदापि तु वारिधिः (तृषाम् हर्तुम् शक्तः भवति)

In a way, the people with moderate means are able to help others, the people having plenty are not able to do so (do not have inclination to do so). Possibly a small well is able to quench the thirst of the people, but not a ocean is able to do that.

यथा- in which way or manner & तथा- in that way, in that manner- both अव्यय, स्वल्पः- one who is with little means, poor, समर्थः- one who is capable of, strong, कूपः- well वारिधिः – ocean-(वारि-water -न. लिं. & धिः -store वारिणः धिः- ष. तत्पुरुष स.) & महान् (महत्)- great, well to do- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रायः (प्रायस्)- अव्यय mostly, generally, probably, उपकर्तुं- to be able to help, oblige – तुमन्त- हेत्वार्थक धा. सा. अव्यय of उप+ कृ- -(कृ -करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make), न-no, not, तृषाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तृषा- thirst, हन्ति- kills, quenches- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्- २ ग. प. प. to kill, strike, कदा- अव्यय- when, at which time- कदा+ अपि- कदापि- at sometime- न कदापि-never, तु- अव्यय- but, on other hand

कधीकधी अल्प शक्ती असलेले (दुबळे) लोक जेवढी मदत करतात तशी मोठे लोक करत नाहीत. विहीर तहानलेल्याची तहान भागवते पण समुद्र ती कधीच भागवू शकत नाही.

अल्पशक्त करे तैसे साहाय्य न करे बळी ।
विहीर हरते तृष्णा समुद्र ते न करू शके ॥
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००५१३

शशी पसारकर
अल्पशक्त करी जे ते करू समर्थ ना शके

तृष्णा शांत करी कूप, करू शके न सागर

६०७ : १४-०५-२०२०
कश्चित् तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम्।
स तारयति तत् काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते॥
महाभारत. शान्ति. अ. १३८.६२

कश्चित् सुगम्भीराम् महानदीम् काष्ठेन तरति। सः तत् काष्ठम् तारयति। सः च काष्ठेन तार्यते।

Someone crosses a very deep (restive) huge river with the help of a log. (In doing so) He enables that log to cross the river, (at the same time), he is taken across the river by that log. (Here need for mutual interdependence for survival is brought out)

कश्चित् -(कः+चित् )- some one, certain person & सः (तद्)- he, that person-both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सुगम्भीराम् महानदीम् तद् काष्ठम्-all in द्वि. वि. ए. व. of सुगम्भीरा- (स्त्री. लिं.)- very deep- (सु- अव्यय- prefix indicates enhancement, very, huge)- गम्भीर or गभीर- adjctv- deep, sagacious, profound, महानदी- (स्त्री. लिं.)- big river – (महती नदी – उपपद तत्पुरुष स.), तद्-that, it- (न. लिं.), काष्ठ- (न. लिं.) log, wood, काष्ठेन- by the log- तृ. वि. ए. व. of काष्ठ, तरति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of तृ(दीर्घ)- १ ग. प. प. to cross over, float, swim, तारयति- प्रायोजक (causal) वर्त. तृ. पु. ए. व. of तृ(दीर्घ) & तार्यते- कर्मणि प्रयोग (passive) वर्त. तृ. पु. ए. व. of तृ(दीर्घ), च- and

एकादा माणूस ओंडक्यावरून मोठ्या आणि खोल नदीला पार करून जातो तेंव्हा तो जसा त्या ओंडक्यामुळे तरंगत नदीपार जातो तसेच तोसुद्धा त्या ओंडक्याला पार करवतो. दोघेही एकमेकांना मदत करतात असे यात दाखवले आहे.


६०८ : १५-०५-२०२०
गुरुं प्रायोजनोद्देशादर्चयन्ति न भक्तितः।
दुग्धदात्रीति गौ गेहे पोष्यते न तु धर्मतः॥

गुरुम् प्रायोजन-उद्देशात् अर्चयन्ति न भक्तितः (अर्चयन्ति)। गेहे गौः, दुग्धदात्री इति, पोष्यते। न तु धर्मतः (पोष्यते)।

Teacher or Elder is honoured with an intension to derive benefit from him and not just because of reverence for him. A cow is maintained at home because of the milk it gives and not just because it is assigned a holy status in scriptures.

गुरुम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गुरु- teacher, elder, father, प्रायोजनोद्देशात्- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of प्रायोजनोद्देश- an intension to derive benefit- प्रायोजन- with a motive, cause, utility, use, उद्देश- intension, motive- प्रायोजनस्य उद्देशः- ष. तत्पुरुष स., अर्चयन्ति- indulge in honouring, worshiping- प्रायोजक वर्त. तृ. पु. ब. व. of अर्च्-अर्चति-ते १ घ. उ. प. to honour, worship, न- no, not, भक्तितः- out of devotion, respect or loyalty- भक्तिः (स्त्री. लिं.) devotion, loyalty & ततस्-अव्यय- thence, from that- भक्तेः ततस्- भक्तितः, गेहे- न. लिं. स. वि. ए. व. of गेह- house, habitation, गौः & दुग्धदात्री – स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of गो-cow (also bull) & दुग्धदात्री- one which gives milk- दुग्धम् -milk & दात्री-(दातृ)- giver, donor- दुग्धस्य दात्री-ष. तत्पुरुष स. or दुग्धम् ददाति इति -दुग्धदात्री- उपपद तत्पुरुष स., इति- अव्यय- so, thus, for this, पोष्यते- gets nurtured, maintained- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of पुष्- पोषति १ ग. प. प., पुष्यति ४ ग. प. प. & पुष्णाति ९ ग. प. प. to nourish, bring up, support, न- no, not, तु- अव्यय- but, on the other hand, धर्मतः- because of codes of conduct, religion- धर्म- codes of conduct, religion- धर्मस्य ततस्- (see above)

गुरूकडून काही तरी फायदा मिळवण्याच्या उद्देशानेच त्याला मान दिला जातो, भक्तीभावामधून नाही. दूध देते म्हणूनच घरातल्या गायीचे पोषण केले जाते, तिला हिंदू धर्मात स्थान आहे म्हणून नव्हे. एक सत्य रोखठोकपणे सांगितले आहे.

६०९ : १६-०५-२०२०
जामाता जठरं जाया जातवेदा जलाशयः।
पूरिता नैव पूर्यन्ते जकाराः पञ्च दुर्भराः॥

जामाता, जठरम्, जाया, जातवेदाः, जलाशयः (च) पूरिताः न एव पूर्यन्ते। (ते) पञ्च जकाराः दुर्भराः (सन्ति)

(Every married person is a जामाता of someone and has a जाया as well. This is only a लोकोक्ती (popular saying) & should be considered as such and not intended for serious discussion😅)
Son-in-law, stomach, wife, fire and a lake do not get satisfied however much one tries to meet their demand (It is hard to get their demands fulfilled)

जामाता-(जामातृ- पु. लिं.)- Son-in-law, जठरम्- (न. लिं) stomach, जाया- (स्त्री. लिं.) wife , जातवेदाः -(जातवेदस्-पु. लिं.) -fire, जलाशयः- (पु. लिं.)- lake, reservoir- जल- water, आशय- abode, store- जलस्य आशयः – ष. तत्पुरुष स.-all in प्र. वि. ए. व., पूरिताः, पञ्च, जकाराः & दुर्भराः -all in प्र. वि. ब. व. of पूरित- having provided for, supported, satisfied- क. भू. धा. वि. of प्रायोजक पूर्- पूरयति-ते- (पूर्-पूर्यते ४ ग. आ. प. to fill, please, satisfy, पञ्च- (पञ्चन्)- five, जकार- a word starting with Ja & दुर्भर- (दुर्-भर)- difficult to fill, support, provide for- दुर्- अव्यय- prefix implies ‘bad’, ‘difficult’, ‘hard’ (दुःखेन भरति इति- उपपद तत्पुरुष स.), न- no, not, एव-अव्यय- just, just so, mere पूर्यन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of पूर्- पूर्यते-४ ग. आ. प. get satisfied, filled, pleased (allied in this sense with passive of-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of पृ- प्रियते ६ ग. आ. प. fill, satisfy, support or -पिपर्ति ३ ग. प. प.- to to fill, maintain, sustain)

जावई, जठर (पोट), जाया (पत्नी), जातवेद (आग) आणि जलाशय (तळे) ह्या पाच जकारांना कितीही दिले तरी ते पुरेसे होत नाही. त्यांना आणखी हवेच असते असे म्हणतात.

६१० : १७-०५-२०२०
जामाता कृष्णसर्पश्च पावको दुर्जनस्तथा।
उपकारं न जानाति पञ्चमो भगिनीसुतः॥

(This again is, just like last one, for highlighting misdeeds of certain exceptional individuals in the society and not a general observation)

A son-in-law, a black snake, fire and a wicked person do not remember the obligations done to them (from time to time). The fifth one, in that line, is a sister’s son.

जामाता, कृष्णसर्पः च पावकः दुर्जनः तथा पञ्चमः भगिनीसुतः उपकारम् न जानाति।

  • (जामातृ)- son-in-law, कृष्णसर्पः- black snake -(कृष्ण- black, dark, सर्प- snake- कृष्णः सर्पः -उपपद तत्पुरुष स.), पावकः – fire, दुर्जनः- wicked person, पञ्चमः- fifth one, भगिनीसुतः – sister’s son- (भगिनी- sister, सुतः- son- भगिन्याः सुतः – ष. तत्पुरुष स.), उपकारम्- न. लि. द्वि. वि. ए. of उपकार- obligation, help, service- धा. सा. नाम of उप+कृ- (कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make), न- no, not, जानाति- वर्त. प. प. तृ. पु. ए. व. to know- ज्ञा-९ ग. उ. प. जानाति-जानीते to understand, recognise

जावई, काळा साप, आग, दुर्जन आणि बहिणीचा मुलगा हे पाचजण उपकार लक्षात ठेवत नाहीत. त्यांच्या भरोशावर राहू नये. (सगळेच जावई आणि भाचे असे नसतात, उलट मुलासारखा सांभाळ करतात, पण कुणाकुणाला असाही अनुभव आला असेल)

६११ : १८-०५-२०२०
अर्थिको व्याधितो मूर्खः प्रवासी परसेवकः।
जीवन्तोऽपि मृताः पञ्च पञ्चैते दुःखभागिनः॥
पाठभेद:
दरिद्रो व्याधितो मूर्खः प्रवासी नित्यसेवकः।
जीवन्तोऽपि मृताः पञ्च व्यासेन परिकीर्तिताः॥

अर्थिकः (दरिद्रः), व्याधितः, मूर्खः प्रवासी, परसेवकः (नित्यसेवकः), (एते) पञ्च जीवन्तः अपि मृताः (इव इति) व्यासेन परिकीर्तिताः (सन्ति)/पञ्च एते दुःखभागिनः (सन्ति)

A minstrel (a poor man), a sick person, a stupid person, a traveller and a person engaged in serving others, though living, they are as good as dead- So says Vyas Maharshi -(These five are always unhappy/in distress)

अर्थिकः -a crier or minstrel, one, whose duty is to announce, दरिद्रः- a poor man, व्याधितः- adjctv- a sick person, मूर्खः- a stupid person, प्रवासी (प्रवासिन्)- a traveller, परसेवकः- servant of others- (पर- other, another, सेवक- servant- परस्य सेवकः -ष. तत्पुरुष स.), नित्यसेवकः- constant or perpetual servant- (नित्यम्- अव्यय- daily, constantly- नित्यम् सेवते इति- नित्यसेवकः- उपपद तत्पुरुष स.)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., एते- these, पञ्च- five, जीवन्तः- living beings -(जीवन्- living- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive), मृताः- dead beings -(मृत- dead- क. भू. धा. वि. of मृ- मरति १ ग. प. प. to die), परिकीर्तिताः beings declared as (परिकीर्तित- well-declared क. भू. धा. वि. of परि+ कृ(दीर्घ)त्- १० ग. उ. प. परि कीर्तयति-ते- repeatedly mention, utter) & दुःखभागिनः- unhappy or distressed beings -दुःख- distress, misery भागिन्- adjctv- sharing, having a share- दुःखस्य भागिन्- दुःखभागिन्- ष. तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व., अपि- अव्यय- also, despite of, व्यासेन- by Vyasa- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of व्यास

दरिद्री, आजारी, मूर्ख, प्रवासी आणि रोजचे सेवक (गुलाम) हे पाचजण दुःखात असतात आणि जीवंत असूनही नसल्यासारखे असतात असे व्यासांनी सांगितले आहे.

आजारी, दरिद्री, मूर्ख, प्रवासी, नित्यसेवक ।
जगूनही मृत ह्यांना, व्यासांनी म्हटले असे ॥ – अनुष्टुप्‌

६१२ : १९-०५-२०२०
त्यजेत्क्षुधार्ता महिला स्वपुत्रं खादेत्क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम् l
बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा: नरा: निष्करुणा: भवन्ति॥
-हितोपदेश

क्षुधार्ता महिला स्वपुत्रम् त्यजेत्।क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम् खादेत्। बुभुक्षितः किम् पापम् न करोति? क्षीणाः नराः निष्करुणाः भवन्ति।

Afflicted by hunger, a woman abandones its child. Afflicted by hunger, a snake eats its own egg. What all sin, a starved person, does not commit? A emaciated persons become compassionless (cruel)

क्षुधार्ता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of क्षुधार्त- afflicted by hunger- क्षुधा- hunger (क्षुध्- क्षुध्यति ४ ग. प. प. to be hungry, आर्त- adjctv- afflicted, emaciated- क्षुधया आर्त- तृ. तत्पुरुष स., महिला- woman & भुजगी- she-snake both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., स्वपुत्रम्, स्वमण्डम्, किम् & पापम् – all in द्वि. वि. ए. व. of स्वपुत्र- own son- स्व- pronominal adjctv- own, पुत्र-son पु. लिं.- स्वस्य पुत्रः, स्वमण्ड- own egg- अण्डम् -egg न. लिं- स्वस्य अण्डम्- both ष. तत्पुरुष स., किम्- what, which & पाप- sin, bad deed, त्यजेत् & खादेत् – विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to abandon, leave & खाद्- खादति १ ग. प. प. to eat, feed, बुभुक्षितः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of बुभुक्षित- hungry, starved- क. भू. धा. वि. of desiderative of भुज्- भुनक्ति-भुंक्ते ७ ग. उ. प.- बुभुक्षति-ते- to wish to eat, न- no, not, करोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ-८ ग. उ. प. to do, make, क्षीणाः, नराः & निष्करुणाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of क्षीण- emaciated, miserable, weak -क. भू. धा. वि. of क्षि- क्षयति १ ग. प. प. to wane, diminish, नर- man, person & निष्करुण- merciless, cruel- निष्-(निस्)- अव्यय- as a prefix it implies- devoid of without, करुण- adjctv- compassion, pity, tenderness, भवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist

भुकेली स्त्री आपल्या मुलालाही सोडून देते, भुकेली सर्पिणी स्वतः दिलेले अंडेसुद्धा खाते, भुकेला माणूस कोणते पाप करणार नाही? उपाशी पोटी माणसे करुणाहीन (क्रूर) होतात.

नरेंद्र गोळे
पुत्रासी सोडून दे स्त्री भुकेली
सर्पीण खाईल भुकेस अंडी ।
भुकेजला पाप करे न कैसे
अशक्त होता करुणा न राही ॥ – उपजाती

६१३ : २०-०५-२०२०
दीपो भक्षयते ध्वान्तं कज्जलं च प्रसूयते।
यदन्नं भक्षयेन्नित्यं जायते तादृशी प्रजा॥

दीपः ध्वान्तम् भक्षयते, कज्जलम् च प्रसूयते। यद् अन्नम् नित्यम् भक्षयेत्, तादृशी प्रजा जायते।

The lamp consumes darkness and produces (black) soot (collyrium). One produces the product according to what food one eats every day.

दीपः- lamp- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., ध्वान्तम्, कज्जलम्, यद् & अन्नम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of ध्वान्त- darkness, कज्जल- soot, collyrium, यद्- what, which & अन्न- food, भक्षयते, प्रसूयते & जायते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भक्ष्- भक्षयति-ते १० ग. उ. प. to eat, consume, प्र+सू- bring forth, beget, produce -( सू-सूते २ ग. आ. प. & सूयते ४ ग. आ. प. to beget, produce) & जन्- ४ ग. आ. प. to be produced, to be born, च- and, नित्यम्- अव्यय- every day, daily, constantly, भक्षयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भक्ष्- भक्षयति-ते १० ग. उ. प. to eat, consume, तादृशी & प्रजा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of तादृक्ष-तादृश्- adjctv- like that, such like & प्रजा- production, procreation, children, offspring

दिवा अंधाराचे भक्षण करतो आणि काजळीला जन्म देतो. जो माणूस जे अन्न खातो त्याची संतती तशी जन्माला येते .

अंधार खातसे दीप काजळी जन्म पावते ।
जो जसे खातसे खाद्य तो तशी प्रसवे प्रजा ॥
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००५२०

Ravindra Abhyankar
खाउनी अंधार सारा, दीप प्रसवे काजळी

भक्षिती अन्न ते जैसे तैशी उपजे लेकावळी

६१४ : २१-०५-२०२०
दासाः पुत्राः स्त्रियश्चैव बान्धवाः सुहृदस्तथा।
हसन्त्युन्मत्तकमिव नरं वार्धककम्पितम् ॥
(मोक्षोपायान्तर्गतं वैराग्यप्रकरणम् १,२१.५)

दासाः, पुत्राः, स्त्रियः, बान्धवाः च एव तथा सुहृदः वार्धककम्पितम् नरम्, उन्मत्तकम् इव हसन्ति।

(This, reality of life, we, senior citizen have to bear in mind)
Servants, children, wives and relatives as well as friends laugh at (or make fun of) a person shaking due to the infirmity of old age.

दासाः, पुत्राः, बान्धवाः & सुहृदः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of दास- servant, पुत्र- son, child, बान्धव-relative & सुहृद्- friend, स्त्रियः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of स्त्री- wife, woman, च-and, एव- अव्यय- just, mere, just so, तथा- अव्यय- similar to, like, and, वार्धककम्पितम्, नरम् & उन्मत्तकम्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वार्धककम्पित- person shaking due to the infirmity of old age- वार्धक or वार्द्धक- old age, कम्पितम्- द्वि. वि. ए. व. of कम्पित- shaking, trumbling- क. भू. धा. वि. of कम्प्-कम्पते १ ग. आ. प. to shake, trumble- वार्धकेन कम्पितम्- तृ. तत्पुरुष स., नर- man human person & उन्मत्तक- उन्माद्यति इति- उन्मत्तकः – mad or drunk person- उन्मत्त- mad, drunk – क. भू. धा. वि. of मद्-माद्यति ४ ग. प. प. to be mad, drunk, इव- अव्यय- like, similar to, हसन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of हस्-हसति १ ग. प. प. to laugh, to laugh at

म्हातारपणामुळे हात पाय लटपटणाऱ्या माणसाला पाहून त्याचे नोकरचाकर, त्याची बायकामुले, नातेवाईक, स्नेही वगैरे सगळेच त्याला हंसतात. (त्याची चेष्टा करतात) जीवनातले हे एक सत्य या सुभाषितात सांगितले आहे.

६१५ : २२-०५-२०२०
दुरधीता विषं विद्या अजीर्णे भोजनं विषम्।
विषं गोष्ठी दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणी विषम्॥

विद्या, दुरधीता विषम् (भवति)। अजीर्णे भोजनम् विषम् (भवति)। दरिद्रस्य गोष्ठी विषम् (भवति)। वृद्धस्य तरुणी विषम् (भवति)।

Knowledge (Education), acquired with bad intentions, is like a poison. Food, taken by a person suffering from indigestion, acts like a poison. For a poor man, whiling-way his time in empty talk, is injurious to him. For an old man, longing for the company of young girl, is suicidal to him.

विद्या-Knowledge, Education, दुरधीता- दुर्-अव्यय- prefix used to convey sense of: bad, wicked, अधीत- learnt, studied- क. भू. धा. वि. of अधि+इ- (इ-एति २ ग. प. प. to go, to go to), गोष्ठी- chitchat, discourse & तरुणी- young girl, woman- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अजीर्णे- to a person having indigestion- स. वि. ए. व. of अजीर्ण- adjctv- indigestion, undigested- न जीर्ण- नञ्तत्पुरुष स. -जीर्ण- adjctv- digested, old, worn-out- क. भू. धा. वि. of जृ(दीर्घ)- जरति १ ग. प. प., जीर्यति ४ ग. प. प., जृणाति ९ ग. प. प. & जारयति-ते-१० ग. उ. प., भोजनम्- food, meal & विषम्- poison, venom- both न. लिं. प्र. वि. ए. व., दरिद्रस्य & वृद्धस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of दरिद्र- poor & वृद्ध- old, aged- क. भू. धा. वि. of वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase,

वाईट हेतूने मिळवलेली विद्या हे विष असते, अजीर्ण झालेल्याला जेवण विषासारखे असते, गरीबासाठी वायफळ गप्पा विष असतात आणि म्हाताऱ्याला तरुणीची अभिलाषा विषसमान असते. अशा गोष्टी टाळाव्यात अशा सूचना यात दिल्या आहेत.

६१६ : २३-०५-२०२०
निजाशयवदाभाति पुंसां चित्ते पराशयः।
प्रतिमा मुखचन्द्रस्य कृपाणे याति दीर्घताम्॥

पुंसाम् चित्ते पराशयः निजाशयवत् आभाति। मुखचन्द्रस्य प्रतिमा कृपाणे दीर्घताम् याति ।

Intention in the mind of others, is assessed by one, based on his own intention (line of thinking). Reflected image of a beautiful face gets elongated when seen on (blade of) a sword.

पुंसाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पुंस्- a man, person, चित्ते & कृपाणे- both in स. वि. ए. व. of चित्त- mind, thought, desire, intention & कृपाण- sword, पराशयः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of पराशय- intention in the mind of others- आशयः -feeling, mind, heart (also means: place of residence, abode, reservoir etc)- पर- adjctv- other- परस्य आशयः -पराशयः- ष. तत्पुरुष स., निजाशयवत् -like his own intention- निज- his own, self- निजस्य आशयः- निजाशयः-ष. तत्पुरुष स., वत्- adjctv- affix denotes ‘likeness’, ‘resemblance’, आभाति- appears, seems & याति- gets, becomes – both in वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+भा- (भा-भाति २ ग. प. प. to shine, to seem, appear) & या- २ ग. प. प., मुखचन्द्रस्य- ष. वि. ए. व. of मुखचन्द्र- moon like face, मुख- face, चन्द्र- moon- मुखम् चन्द्रः इव- उपमानोत्तरपदकर्मधारय स., प्रतिमा- स्त्री. लिं.- reflected image, दीर्घताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दीर्घता- elongation, lengthiness- दीर्घ- adjctv- long, tall

माणूस दुसऱ्याच्या हेतूचा विचार जे काही त्याच्या मनात असते त्याप्रमाणेच करतो. चंद्रासारखा सुंदर मुखड्याचे प्रतिबिंबसुद्धा तलवारीच्या पात्यात पाहिले तर ते लांबुळके दिसते. मनाने निर्मळ असलेल्या माणसाला इतर माणसे चांगली वाटतात आणि मनात खोट असलेल्याला सगळे जग लबाड वाटते .

६१७ : २४-०५-२०२०
परो अपि हितवान्बन्धुः बन्धुः अपि अहितः परः।
अहितः देहजः व्याधिः हितमारण्यं औषधम्॥

  • हितोपदेश.

हितवान्, परः अपि, बन्धुः (भवति) अहितः, बन्धुः अपि, परः (भवति)। देहजः व्याधिः अहितः (अस्ति)। आरण्यम् औषधम् हितम् (अस्ति)।

Well-wishing stranger is like a kinsman, while even a relative, who is hostile, is an outsider. Ailment in our own body is injurious, while product of distant forest, (like wild roots and leaves) is helpful medicine.

हितवान्, परः, बन्धुः, अहितः, देहजः & व्याधिः – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of- हितवत्- one who is helpful- हित- useful, beneficial-क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति ५ ग. प. प. to promote, gratify, send forth, वत्- adjctv- an affix to base of past passive participle (क. भू. धा. वि.) turns it into a past active participle, पर- other, another, बन्धु- brother kinsman, relative, अहित- न हित -नञ्तत्पुरुष स.-injurious, harmful, देहज- born in the body- देह- body- देहे जातः इति- देहज-उपपद तत्पुरुष स. & व्याधि- ailment, sickness- (वि+ आधि- आधि- mental pain or anguish), आरण्यम्, औषधम् & हितम् – all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of- आरण्य- product of forest- अरण्य- forest & औषध-medcine हित- see above, अपि- अव्यय- also, even, and

हित चिंतणारा परकासुद्धा बांधवासारखा असतो, वाइटावर असलेला आप्तसुद्धा परकाच असतो. आपल्याच देहातला आजार अहितकारक असतो आणि रानावनातले औषध लाभकारक असते.

हितेच्छू परका, बंधू
घातकी बंधु, शत्रुची ।
व्याधी देहातली शत्रू
औषधे वन्य आपली ॥

६१८ : २५-०५-२०२०
पौलस्त्यः कथमन्यदारहरणे दोषं न विज्ञातवान्‌
रामेणापि कथं न हेमहरिणस्यासम्भवोऽलक्षितः।
अक्षैश्चापि युधिष्ठिरेण सहसा प्राप्तो ह्यनर्थः कथं
प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसां प्रायो मतिः क्षीयते॥

पौलस्त्यः कथम् अन्य-दार-हरणे दोषम् न विज्ञातवान्‌? रामेण अपि कथम् न हेम-हरिणस्य असम्भवः अलक्षितः युधिष्ठिरेण कथम् अक्षैः च अपि सहसा हि अनर्थः प्राप्तः? प्रत्यासन्न-विपत्ति-मूढ-मनसाम् मतिः प्रायः क्षीयते।

How come, Rawana (a great scholar), did not see detrimental effect (consequence) of abduction of other’s wife? How come, Rama also did not realise impossibility of a golden deer? How come, Yudhishtira faced disasterous consequence suddenly, by just play of dice? Perhaps, mind of people, perplexed (bewildered) due to forthcoming calamity, gets destroyed (lost).

पौलस्त्यः- Rawana- grandson of पुलस्त्य, mind born son of Bramha, विज्ञातवान्‌ (विज्ञातवत्)- knowledgeable, understanding- विज्ञात- क. भू. धा. वि. of वि+ज्ञा- (ज्ञा-जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know), असम्भवः -impossibility- न सम्भवः & अलक्षितः -unnoticed- न लक्षितः – both नञ्तत्पुरुष स.- सम्भव- existence (सं+भू-भवति १ ग. प. प.) & लक्षित-noticed- क. भू. धा. वि. of लक्ष्- लक्षते १ ग. आ. प. to see, अनर्थः -disaster, calamity (न अर्थः -नञ्तत्पुरुष स.-अर्थः- well-being, purpose), प्राप्तः- got, achieved- क. भू. धा. वि. of प्र+ आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कथम्- अव्यय-how, अन्यदारहरणे- स. वि. ए. व. of अन्यदारहरण- abduction of other’s wife- अन्य- other, दारा- wife, हरण- abduction- अन्यस्य दारा- अन्यदारा- अन्यदारानाम् हरण- अन्यदाराहरण- both -ष. तत्पुरुष स., दोषम्- fault, mistake- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., न -no, not, रामेण & युधिष्ठिरेण- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of राम & युधिष्ठिर, अपि- अव्यय-also, even, हेमहरिणस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of हेमहरिण- golden deer- हेम्नः हरणः- ष. तत्पुरुष स., अक्षैः by dices- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of अक्षम्-dice, च-and, सहसा- अव्यय- suddenly, easily, at once, हि- अव्यय- surely, indeed, प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसाम् — पु. लिं. ष. वि. ब. व. of प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनस् – mind perplexed due to forthcoming calamity- प्रत्यासन्ना- against forthcoming- प्रति+ आसन्न- (प्रति- अव्यय -against, आसन्न- क. भू. धा. वि. of आ+सद्- सीदति १ ग. प. प.), विपत्ति- danger, calamity, मूढ- perplexed- क. भू. धा. वि. of मुह् -मुह्यति ४ ग. प. प., मनस् – न. लिं- mind- प्रत्यासन्नः विपत्तिः- प्रत्यासन्नविपत्ति- उपपद तत्पुरुष स., प्रत्यासन्नविपत्त्या मूढम्- प्रत्यासन्नविपत्तिमूढम्- तृ. तत्पुरुष स. & प्रत्यासन्नविपत्तिमूढम् मनः -प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनस्- उपपद तत्पुरुष स, मतिः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. -mind, thinking, प्रायः (प्रायस्)- अव्यय-perhaps, क्षीयते- gets diminished- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of क्षी-क्षयति-१ ग. प. प. to reduce, diminish

दुसऱ्याच्या बायकोला पळवण्याचे दुष्परिणाम महाविद्वान रावणाला का कळले नाहीत ? सोन्याचे हरिण असू शकत नाही एवढी साधी गोष्ट रामाच्या लक्षात कशी आली नाही ? युधिष्ठिराने फाशाचा जुगार खेळून कसा अनर्थ ओढवून आणला ? येणार असलेल्या विपत्तीमुळे मूढ झालेल्या माणसाची मति क्षीण होते. विनाशकाले विपरीत बुद्धी होते.

नरेंद्र गोळे
सीतेला हरुनी न दोष दिसला पौत्रा पुलस्तीचिया
रामाही नच का अशक्य गमला ’मारीच’ विश्वात ह्या ।
फाशांचाहि जुगार वाइट युधिष्ठीरा न का वाटला

येता नाश नजीक, गोंधळुन, ये बुद्धीस निकृष्टता ॥

६१९ २६-०५-२०२०
प्लवो नदीनां पतिरङ्गनानां राजा च सद्वृत्तरतः प्रजानाम्।
धनं नराणामृतवस्तरूणां गतं गतं यौवनमानयन्ति॥
-स्कन्दपुराणम् – रेवा खण्डम् ७८.२९

प्लवः नदीनाम्, पतिः अङ्गनानाम्, सद्वृत्तरतः राजा च प्रजानाम्, धनम् नराणाम् (तथा) ऋतवः तरूणाम्, गतम् गतम् यौवनम् आनयन्ति।

Floods for the rivers, husband for the women, the king devoted to good behaviour for his subject, wealth to the people and the seasons for trees regenerates them. (brings back their youth, which was long past)

प्लवः -flood, पतिः – husband, राजा (राजन्)- king, सद्वृत्तरतः – one who is devoted to good behaviour – सत्- adjctv- good, noble, वृत्त- conduct, behaviour- (क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते- १ ग. आ. प. to behave, perform) – रतः- engaged, busy- (क. भू. धा. वि. of रम्-रमते १ ग. आ. प.)- सत् वृत्तः-सद्वृत्तः -उपपद तत्पुरुष स. -सद्वृत्ते रतः-स. तत्पुरुष स. – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., धनम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of धन-wealth, money, ऋतवः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of ऋतु-season, नदीनाम्, अङ्गनानाम्, प्रजानाम् नराणाम् तरूणाम् – ष. वि. ब. व. of नदी- river, अङ्गना-lady, woman, प्रजा- subject, people, नर- man, person, तरु- tree, च-and, गतम् & यौवनम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गत-gone, past- क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go & यौवन- youth, prime period, गतम् गतम् -long gone, well past आनयन्ति- brings back, fetch, -वर्त. तृ. पु. ब. व. of आ+ नी- (नी-नयति-ते १ ग. उ. प. to bring, carry)

पुरामुळे नदीला, पतीमुळे बायकांना, चांगल्या वृत्तीच्या राजामुळे प्रजाजनांना, पैशामुळे माणसांना आणि ऋतूंमुळे झाडांना नवजीवन (गेलेले तारुण्य) प्राप्त होते.

६२० : २७-०५-२०२०
भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ताः तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः।
कालो न यातो वयमेव याताः तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः॥
-भर्तृहरि वैराग्यशतक

(अस्माभिः) भोगाः न भुक्ताः, (कालेन) वयम् एव भुक्ताः। (अस्माभिः) तपः न तप्तम्, (कालेन) वयम् एव तप्ताः। (अस्माभिः) कालो न यातः,(कालेन) वयम् एव याताः। (अस्माकम्) तृष्णा न जीर्णा,(कालेन) वयम् एव जीर्णाः।

(We) did not enjoy the pleasures, we were only utilised (by the time). (We) did not do penance, we only suffered the agony. The time did get spent (by us), we only went away. (Our) desires did vanish, we only got worn out.

भोगाः, भुक्ताः तप्ताः जीर्णाः & याताः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of भोग- enjoyment, utility, भुक्त- enjoyed, suffered- क. भू. धा. वि. of भुज्- भुनक्ति-भुंक्ते ७ ग. उ. प. to enjoy, use, eat, consume, तप्त- practiced (as penance), heated, burnt- क. भू. धा. वि. of तप्-तपति १ ग. प. प. to do penance, to be hot, to shine, जीर्ण- wornout, digested, old- क. भू. धा. वि. of जृ(दीर्घ)- १, ४, ९ ग. प. प. -जरति, जीर्यति, जृणाति & १० ग. उ. प. जारयति-ते to wear out, grow old, decay & यात- passed, gone- क. भू. धा. वि. of या- २ ग. प. प. to go, move, वयम्- we प्र. वि. ब. व. of अस्मद्, एव- अव्यय- just, just so, only, तपः, कालः & यातः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तप- penance, काल- time, period & यात- gone, तप्तम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तप्त, तृष्णा- thirst, desire & जीर्णा- diminished – both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., न – no, not

आपण उपभोग घेतला नाही, आपलाच वापर करून घेतला गेला, आपल्या तपश्चर्येचा ताप तपाला झाला नाही, आपल्यालाच तो सहन करावा लागला, आपण वेळ घालवला नाही, काळाने आपल्यालाच खर्च केले आणि आपली तहान कमी झाली नाही, आपणच तहानेने थकलो .

ते भोग आम्हासच भोगताती,
ना तापते ते तप तापु आम्ही ।
ना काळ, आम्हीच निघून जातो,
ना हाव, आम्हीच हरून जातो ॥
.

६२१ : २८-०५-२०२०
मनीषिणः सन्ति न ते हितैषिणः हितैषिणः सन्ति न ते मनीषिणः।
सुहृच्च विद्वानपि दुर्लभो नृणां यथौषधं स्वादु हितं च दुर्लभं ॥

  • महाभारत

ते, मनीषिणः, हितैषिणः न सन्ति। ते, हितैषिणः, मनीषिणः न सन्ति। यथा औषधम् हितम् च स्वादु दुर्लभम्, (अस्ति तथा) नृणाम्, विद्वान् अपि सुहृद् च दुर्लभः (भवति)
(Said by Vidura to Dhritarashtra)

They, who are intelligent, are not pleasant and they, who are pleasing, are not intelligent. Like, it is difficult to get a medicine, which is effective and good to taste, among people, it is difficult to get a person who is wise and also kind hearted (friendly)

ते, मनीषिणः, हितैषिणः all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of तद्- he, मनीषिन्- adjctv- wise, learned, intelligent, prudent- (मनीषा- intelligence, understanding- यस्य मनीषा अस्ति सः- मनीषिन्- बहुव्रीही स.), हितैषिन्- well-wisher, pleasing- (हित- pleasing, gratifying- क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, please -हितम् इच्छति इति -हितैषिन्- उपपद तत्पुरुष स.- एषिन्- adjctv- desiring, wishing), न- no, not, सन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, अपि-अव्यय- also, even, and, नृणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of नृ-man, person, विद्वान्, सुहृद् & दुर्लभः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of विद्वस्- wise, learned, intelligent, prudent & सुहृद्- (सु +हृद्) friend, having a kind heart & दुर्लभ- (दुर्+लभ- लभ्-लभते १ ग. आ. प. to get) -one which is rare, difficult to get, च- and, यथा- अव्यय- as, like, for instance, औषधम्, हितम्, स्वादु & दुर्लभम् -all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of औषध- medicine, हित- pleasing, स्वादु- adjctv- sweet, tasty & दुर्लभ- one which is rare, difficult to get,

हुषार आणि शहाणे लोक आपले हितचिंतक नसतात आणि आपले हितचिंतक हुषार किंवा शहाणे नसतात. ज्याप्रमाणे चविष्ट असे औषध मिळणे कठीण असते त्याचप्रमाणे विद्वान असा सुहृद (नातेवाईक किंवा मित्र) मिळणेसुद्धा दुरापास्त असते. असा उपदेश विदुराने युधिष्ठिराला केला.

नरेंद्र गोळे
सुहृद ना लाभत शाहणे कधी
न शाहणे लाभत मित्रही कधी ।
चविष्ट लाभे न कधीच औषधी
तसा न विद्वान सखा मिळे कधी ॥ – वंशस्थ

६२२ : २९-०५-२०२०
मरणं मङ्गलं यत्र विभूतिश्च विभूषणम्।
कौपीनं यत्र कौशेयं सा काशी केन मीयते॥

मरणम् मङ्गलम् यत्र, विभूतिः च विभूषणम्, कौपीनम् यत्र कौशेयम्, सा काशी केन मीयते?

Where getting death is auspicious, where holy ash is the best adornment, where mere loincloth is like silken garment, that holy city of Kashi, with which (place/ city) can it be compared?

मरणम्, मङ्गलम् विभूषणम्, कौपीनम् & कौशेयम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of मरण-death (मृ-मरति १ ग. प. प. to die), मङ्गल- auspicious, विभूषण- ornament, decoration- (वि+भूष्-१० ग. उ. प. to odorn, decorate, कौपीन- loincloth & कौशेय- silken garment, यत्र- अव्यय- where, in which place, विभूतिः, काशी & सा – स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of विभूति – holy ash (also means distinguished or learned person), काशी -holy city of Varanasi & तद्-she, च- and, केन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. किम् – who, which, मीयते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of मा- ४ ग. आ. प. to measure, compare, mark off- (also मा-माति २ ग. प. प., -मिमीते ३ ग. आ. प.)

जिथे मरण येणे मंगल समजले जाते, राख हाच जिथे दागीना (भूषण) असतो, जिथले सुती कापडसुद्धा रेशमी वस्त्रासारखे असते, अशा काशीची तुलना कुणाबरोबर होईल ? काशीमहात्म्य !

६२३ : ३०-०५-२०२०
मौनं कालविलम्बश्च प्रयाणं भूमिदर्शनम् ।
भ्रुकुटिश्चान्यमुखी वार्ता नकारः षड्विधः स्मृतः॥

मौनम्, कालविलम्बः च, प्रयाणम्, भूमि-दर्शनम्, भ्रुकुटिः, अन्यमुखी वार्ता च षड्विधः नकारः स्मृतः।

It is said that silence, dilly-dallying, leaving the place, looking at the ground, raising of the eyebrows or turn and start talking to someone else are six ways of ‘saying no’.

मौनम्, प्रयाणम् & भूमिदर्शनम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of मौन- silence, keeping quiet, प्रयाण- leaving the place, travel (प्र+या-२ ग. प. प. to go) & भूमिदर्शन- looking at the ground- भूमि- ground, earth, दर्शन- seeing- (दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see)- भूमेः दर्शनम्- ष. तत्पुरुष स., च- and, भ्रुकुटिः -raised eyebrows, frown, अन्यमुखी- at face of someone else- अन्यमुख -face of someone else -अन्य (अन्यत्)- adjctv- other, another, मुख- face, mouth- अन्यत् मुखम्- अन्यमुखम्- उपपद तत्पुरुष स., & वार्ता- talk, discussion- all three in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., कालविलम्बः – passing the time, dilly dallying- काल- time, विलम्बः- delay- (वि+लम्ब् – delay- लम्ब् -लम्बते १ ग. आ. प. to hang, dangle), कालस्य विलम्बः -ष. तत्पुरुष स., षड्विधः-six type- षड् (षट्)- six, विधः – kind, type – उपपद तत्पुरुष स., नकारः – saying no, denying negative response, स्मृतः- considered, said, recognised- क. भू. धा. वि. of स्मृ- स्मरति १ ग. प. प. to recollect, to call upon- all four in पु. लिं. प्र. वि. ए. व.

काहीही न बोलणे, वेळ काढणे, निघून जाणे, जमीनीकडे (खाली) पाहणे, भुवया चढवणे आणि तिसऱ्याच कुणाशी बोलणे असे नकार देण्याचे सहा मार्ग आहेत.

हा एक विचार आहे. याशिवाय मौनम् संमतिलक्षणम् किंवा सर्वार्थसाधनम् असेही म्हणतात.

६२४ : ३१-०५-२०२०
यत्नेनापि पुनर्बद्धं केन वृन्तच्युतं फलम् ।
देहस्तु देहधर्मेण जीवन्मुक्तिमतामपि ॥
योगवासिष्ठ उत्तरार्ध ६.१२५. ३२

यत्नेन अपि वृन्तच्युतम् फलम् केन पुनर् बद्धम्?(तथा) जीवन्मुक्तिमताम् अपि देहः तु देहधर्मेण (भवति)

Whoever has rejoined, a fruit once separated from its stalk, even with effort. (Similarly), The bodily properties of even the living liberated yogis, ever remain the same (as those of worldly persons but their mind , is never attached to their body).

यत्नेन- by effort & केन- by whom -तृ. वि. ए. व. of यत्न- effort & किम्- who, अपि- अव्यय- also, even, and, वृन्तच्युतम् फलम् & बद्धम् – द्वि. वि. ए. व. of वृन्तच्युत- वृन्त- stalk of a fruit, च्युत- fallen, dropped- क. भू. धा. वि. of – च्यु-च्यवते १ ग. आ. प. to fall, drop, fall of -वृन्तात् च्युतम्- पं. तत्पुरुष स., फल- fruit & बद्ध- tied, attached, bound- क. भू. धा. वि. of – बंध् – बध्नाति ९ ग. प. प. to tie, bind, पुनर् – अव्यय- again, जीवन्मुक्तिमताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of जीवन्मुक्तिमत्- living one with a liberated mind- जीवन्- living, existing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of जीव्-जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive, मुक्तिः- liberation, freedom, मतिः- (स्त्री. लिं.) mind, heart, thought, मुक्ता मतिः यस्य सः – मुक्तिमतिः & जीवन् एव मुक्तिमतिः यस्य सः -जीवन्मुक्तिमत्- both- बहुव्रीही स., देहः- body, तु -अव्यय- but, on the other hand, देहधर्मेण- तृ. वि. ए. व. of देहधर्म- characteristics of the body, nature of the body- देहस्य धर्मः – ष. तत्पुरुष स

झाडावरून खाली पडलेले फळ प्रयत्न करूनही कुणी तरी पुनः झाडाचा चिकटवले आहे का ? त्याचप्रमाणे जरी योग्याचे देहधर्म तसेच राहिले तरी तो जगापासून (मनाने) मुक्त झालेलाच राहतो.

६२५ : ०१-०७-२०२०
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः॥
रामायण अयोध्या.१०३.३०

इयम् लौकिकी श्रुतिः ‘यद् अन्नः पुरुषः भवति तद् अन्नाः तस्य देवताः, तु खलु सत्या प्रतिभाति मा।

(These are laments of Ram, while offering तर्पण on पिण्ड made out of wild rice for soul of his departed father, when he learnt of his death while in the forest.)
This popular saying ‘What food a man takes, his Gods also happen to partake that food’ is indeed appears to be very true about (to) me.

इयम्, लौकिकी, श्रुतिः & सत्या- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of इदम्-this, लौकिक-adjctv- popular, worldly, generally accepted, श्रुति- saying, oral intelligence & सत्य- adjctv- true, genuine, real, यद्- which & तद्-that- both these here are used as indeclinable (अव्यय) to introduce an assertion without use of ‘इति’, अन्नः & पुरुषः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अन्न- food & पुरुष- man, person, अन्नाः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अन्न. देवताः – स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. देवता- God, divinity, भवति & प्रतिभाति- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू-१ ग. प. प. to be, to exist & प्रति+भा- to appear, to seem- (भा-भाति २ ग. प. प. to shine, seem, appear), तस्य- his- -पु. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्- he, तु-अव्यय -but, on the other hand, in reality, खलु- अव्यय- indeed, surely, मा (माम्)- about (to) me- द्वि. वि. ए. व. of अस्मद्- I,

“जे अन्न माणूस घेतो तेच अन्न त्याचा देवसुद्धा घेतो असे म्हणतात ते माझ्यासाठी खरे आहे असे दिसते.” असे उद्गार श्रीरामाने आपल्या पित्याच्या मृत्यूचे वर्तमान समजल्यानंतर वनवासामध्ये असतांना पित्याला पिंडदान करतांना काढले

६२६ : ०२-०६-२०२०
यद्यथा कल्पितं येन स संपश्यति तत्तथा ।
कल्पनैवान्यथा न स्यात्तादृक्कारणविच्युतेः॥
योगवासिष्ठ प्र.६ उत्तरार्ध १७७.३

यद् यथा येन कल्पितम् सः तद् तथा संपश्यति। कारणविच्युतेः, कल्पना एव, अन्यथा तादृक् न स्यात्।

Whatever one imagines in his mind, he sees things accordingly. For failure, magination alone, not otherwise, reason like that, may not exist.

यद् – which, what & येन- by whom- पु/न. लिं. प्र/तृ. वि. ए. व. of यद्, यथा- as, in which manner or way & तथा- like that, in that way or manner- both अव्यय, कल्पितम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of कल्पित- imagined, considered- प्रायोजक क. भू. धा. वि. of क्लृप्- कल्पयति-ते- (क्लृप्- कल्पते १ आ. प. to accomplish, produce), सः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्- that, it- न. लिं. प्र. वि. ए. व., संपश्यति- beholds, sees- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सं+दृश् -(दृश् -पश्यति १ ग. प. प. to see), कल्पना- imagination, thought- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.-(धा. सा. नाम of क्लृप्- कल्पयति-ते), एव- अव्यय- alone, just, just so, अन्यथा- अव्यय- otherwise, in other manner, तादृक्-adjctv- like that, such, कारणविच्युतेः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of कारणविच्युति- reason for failure- कारण- reason, विच्युतिः -स्त्री. लिं. -failure, displacement- कारणस्य विच्युतिः – ष. तत्पुरुष स., न- no, not, स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist

जो (माणूस) जशी कल्पना करतो तसेच त्याला दिसते. (चुकीची) कल्पना हेच अपयशाचे कारण असते, तसे दुसरे कारण नसते

६२७ : ०३-०६-२०२०
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥
भगवद्गीता अ. ३ श्लो. २१

श्रेष्ठः यद् यद् आचरति, इतरः जनः तद् तद् एव (आचरति)। सः यद् प्रमाणम् कुरुते, लोकः तद् अनुवर्तते।

Whatever things a great person does (whichever way a great person behaves), other people follow everything of that. What all standard he sets, people follow that

श्रेष्ठः- important or great person, इतरः -other, another, जनः people, person, सः (तद्) – he & लोकः -people, public -all in -पु. लि. प्र. वि. ए. व., यद्- what, which, तद्- that- both (pronominal adjctv) & प्रमाणम्- standard or right thing to follow- all न. लि. द्वि. वि. ए. व., यद् यद्- whatever & तद् तद्- each one of that, आचरति- performs, does, behaves- आ+ चर्- (चर्- चरति १ ग. प. प. to move, go), कुरुते- does, performs- कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do & अनुवर्तते- follows, imitates-अनु+ वृत्- (वर्त- वर्तते- १ ग. आ. प. to do, behave) – all in -वर्त. तृ. पु. ए. व., एव- only, just so, alone,

मोठे लोक (श्रेष्ठ) जसे आचरण करतात तसेच आचरण इतर लोक करतात. त्याने ठेवलेल्या आदर्शाचे अनुकरण करतात.
हा भगवद्गीतेतला एक प्रसिद्ध श्लोक आहे. पूज्य विनोबा भावे यांनी गीताईमध्ये याचा अुवाद असा केला आहे. : जे जे आचरितो श्रेष्ठ, ते ते चि दुसरे जन।

तो मान्य करितो जे जे, लोक चालवितात ते।।

६२८ : ०४-०६-२०२०
वृक्षाः प्रतिवनं सन्ति नित्यं सफलपल्लवाः।
नत्वपूर्वचमत्कारो लवङ्गः सुलभः सदा ॥
–योगवासिष्ठ १. ३३. ४१

नित्यम् सफलपल्लवाः, वृक्षाः, प्रतिवनम् सन्ति, न तु अपूर्वचमत्कारः लवङ्गः सदा सुलभः (अस्ति)।

Trees full with blossom and fruits are always there in every forest, but it is not always easy to find the extraordinary wonder like clove (tree).

वृक्षाः & सफलपल्लवाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of वृक्ष- tree & सफलपल्लव- with fruits and blossom- -फल- fruit, पल्लव- blossom- फलम् च पल्लव च- फलपल्लव- द्वंद्व स.- फलपल्लवैः सहितम्- सफलपल्लव- तृ. तत्पुरुष स., नित्यम् & सदा- both अव्यय- always, everyday, प्रतिवनम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रतिवन- every forest – प्रति- अव्यय- prefix to a noun means ‘at every’, ‘in each’, वन- forest- ( also वने वने- प्रतिवनम् अव्ययीभाव स.), सन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, न- no, not, तु- अव्यय- but, on the other hand, अपूर्वचमत्कारः, लवङ्गः & सुलभः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अपूर्वचमत्कार- extraordinary wonder, unusually strange- अपूर्वः- adjctv -extraordinary, unusual, चमत्कारः wonder, strange- उपपद तत्पुरुष स., लवङ्ग-clove & सुलभ- easy to get, feasible- सुखेन लभते इति- उपपद तत्पुरुष स.,

फुलाफळांनी बहरलेली अनेक झाडे प्रत्येक वनामध्ये नेहमीच असतात, पण लवंगेसारखे चमत्कारी झाड मात्र सहसा सहजपणे मिळत नाही. लवंगेची झाडे क्वचितच कुठे दिसतात. अशाच अर्थाचे एक प्रसिद्ध सुभाषित आहे : शैले शैले न माणिक्यम् मौक्तिकम् न गजे गजे, साधवो न हि सर्वत्र चमदनम् न वने वने |

नरेंद्र गोळे
प्रत्येक वनात वृक्ष पानाफळांनि शोभती ।
लवंग चमत्कारी ना शोधता सहजी मिळे ॥

६२९ : ०५-०६-२०२०
क्वचिद्रुष्टः क्वचित्तुष्टो रुष्टस्तुष्टः क्षणे क्षणे।
अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोपि भयंकरः॥
पाठ भेद प्रथम चरण:
व्यवस्थितः प्रशान्तामा कुपित अप्यभयंकरः।
अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोपि भयंकरः॥
( यः) क्वचित् रुष्टः, क्वचित् तुष्टः, रुष्टः तुष्टः क्षणे क्षणे, (तस्य) अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोपि भयंकरः (भवति)
पाठभेद: प्रशान्तामा व्यवस्थितः, कुपितः अपि अभयंकरः (भवति)

A person, with an unsteady mind, becomes angry at one moment and becomes pleased at the next. Alternates between being angry and being pleased. His being kind to others is also fraught with danger. पाभे; A person with a calm and determined head, even if he is angry, he is not to be feared. But even the kindness of a person of unsteady mind, is fraught with danger.

क्वचित्- in some case or place रुष्टः -angry, annoyed- क. भू. धा. वि. of रुष्- रुष्यति ४ ग. प. प. to be angry, annoyed, तुष्टः – happy, pleased -क. भू. धा. वि. of तुष्- तुष्यति ४ ग. प. प. to be pleased, happy, भयंकरः- frightening, fearful- भयम्-fear, dread- भयम् कारयति इति- उपपद तत्पुरुष स., अभयंकरः not dreadful- न भयंकरः – नञ्तत्पुरुष स., प्रशान्तामा- composed, clam or peaceful mind/ a person of composed, clam or peaceful mind- प्रशान्त- calm- क. भू. धा. वि. of प्र+ शम्- (शम्- शम्यति ४ ग. प. प. to be calm), आत्मन्- mind, soul- प्रशान्तः आत्मा- उपपद तत्पुरुष स. or प्रशान्तः आत्मा यस्य सः – बहुव्रीही स., व्यवस्थितः- organised, determined, disciplined- क. भू. धा. वि. of व्यव+ स्था- (स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay), कुपितः- angry, annoyed- क. भू. धा. वि. of कुप्-कुप्यति-४ ग. प. प. to be angry & प्रसाद: -kindness, favour- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षणे- स. वि. ए. व. of क्षण-moment, instant, क्षणे क्षणे- very often, repeatedly, अव्यवस्थितचित्तस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of अव्यवस्थितचित्त- unsteady mind, undisciplined mind- अव्यवस्थित- न व्यवस्थित- नञ्तत्पुरुष स., चित्त- mind, nature- अव्यवस्थितम् चित्तम् यस्य सः -अव्यवस्थितचित्तः- बहुव्रीही स., अपि- अव्यय-also, even, and

जो माणूस केंव्हाही रागावतो आणि केंव्हाही आनंदी होतो, ज्याचा मूड क्षणाक्षणाला बदलत असतो अशा लहरी माणसाची कृपासुद्धा धोकादायक असते. किंवा शांत वृत्तीच्या माणसाचा रागही भयंकर नसतो आणि लहरी माणसाची मर्जीसुद्धा घातक असू शकते.

६३० : ०६-०६-२०२०
व्याधेस्तत्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः ।
एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः॥

व्याधेः तत्त्वपरिज्ञानम् वेदनायाः निग्रहः च एतद् वैद्यस्य वैद्यत्वम् (भवति)। वैद्यः आयुषः प्रभुः न (भवति)।

Proper diagnosis of a disease and controlling of the pains, to that extent alone is expertise of a medical professional (a doctor) is limited. A doctor is not the Master of the life span.

व्याधेः, वेदनायाः, वैद्यस्य & आयुषः -all in -ष.. वि. ए. व. of व्याधि- disease, sickness, ailment, वेदना- (स्त्री. लि.)- pain, suffering, वैद्य- (पु. लिं.)- a medical professional, a doctor & आयुस् (न. लिं.)- life, duration of life, तत्त्वपरिज्ञानम् & वैद्यत्वम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of तत्त्वपरिज्ञान- proper diagnosis -तत्त्व- true state or condition, fact, real nature, परि- अव्यय- the prefix denotes; much, excessive, all round, ज्ञानम्- knowledge, expertise- तत्त्वस्य परिज्ञानम्- तत्त्वपरिज्ञानम्- ष. तत्पुरुष स. & वैद्यत्व- expertise of a medical professional or a doctor, च-and, एतद्- this, निग्रहः – suppression, keeping in check, curbing, वैद्यः-doctor, medical professional & प्रभुः – master, lord – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न -no, not

व्याधीची योग्य परीक्षा आणि वेदनांचे शमन करणे एवढेच वैद्याचे वैद्यपण असते. वैद्य हा आयुष्याचा स्वामी असत नाही.

६३१ : ०७-०६-२०२०
शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी
सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृते:।
प्रभुर्धनपरायण: सततदुर्गत: सज्जनो
नृपाङ्गणगत: खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥
-भर्तृहरी नीतिशतक

शशी दिवसधूसरः, कामिनी गलितयौवना, सरः विगतवारिजम्, स्वाकृते: मुखम् अनक्षरम्, प्रभुः धनपरायण:, सज्जनः सततदुर्गत:, खलः नृपाङ्गणगत: (एते) मे मनसि सप्त शल्यानि (सन्ति)

A dusky moon of day-time, loving lady who lost her youth, a lake devoid of lotus, an illiterate person with handsome personality, a master who is after accumulation of wealth, a gentleman always in deprived condition, a cheat in the royal court are seven darts in my heart.

शशी (शशिन्)- moon, दिवसधूसरः- faded (shineless) due to daylight- (दिवस- day, धूसरः – dusky- दिवसेन धूसरः -तृ. तत्पुरुष स.), प्रभुः – master, lord, धनपरायण:- devoted to wealth- (धन- wealth, money, परायण- devoted to -परा- अव्यय- a prefix to verbs and nouns implies; away, aside, towards, अयनम्-adjctv- moving, walking- धने परायण:- स. तत्पुरुष स.), सज्जनः- noble person, gentleman,- (सत्-good, noble, जन-person), सततदुर्गत:- always in miserable state- (सतत- adjctv- constant, always, eternal, दुर्गत- person in miserable state- दुर्-अव्यय- bad, hard, difficult, गत- gone- -क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go- सततः दुर्गत:- उपपद तत्पुरुष स.), खलः – wicked person, नृपाङ्गणगत: -one present in the Royal court- (नृप- king, अङ्गण- courtyard, गत:- gone- नृपस्य अङ्गणम्- नृपाङ्गणम्- ष. तत्पुरुष स. & नृपाङ्गणे गत: -नृपाङ्गणगत: -स. तत्पुरुष स.), all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कामिनी- lustful or loving lady & गलितयौवना- prime past youth- (गलित- lost, vanished, deprived- क. भू. धा. वि. of गल्-गलति- १ ग. प. प. to drop, fall, यौवना- young woman- गलितम् यौवनम् यस्य सा- बहुव्रीही स.) -both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विगतवारिजम्- empty of or without lotus- (विगत- devoid of, gone away- क. भू. धा. वि. of वि+गम्, वारिज- वारि (न. लिं.)- water- वारिणि जातम् इति- वारिजम्- lotus- स. तत्पुरुष स.), मुखम् – face, अनक्षरम्- illiterate- न अक्षरम्-नञ्तत्पुरुष स. & सरः (सरस्)- lake- all in -न. लिं. प्र. वि. ए. व., स्वाकृते:- पु/स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of स्वाकृति- (सु+आकृति)- good figure, beautiful or handsome- (सु-अव्यय- prefix denotes ; good, pleasant- आकृति- figure), मे (मम)- ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, मनसि- न. लि. स. वि. ए. व. of मनस्- mind, heart, सप्त & शल्यानि- न. लि. प्र. वि. ब. व. of सप्तन्-seven & शल्य- dart, arrow

दिवसा फिकट दिसणारा चंद्र, तारुण्य सरलेली सुंदरी, कमळे नसलेला तलाव, निरक्षराचा देखणा मुखडा, पैशाचा लोभी धनी, नेहमी दैन्यावस्थेत असलेला सज्जन आणि राजाच्या पदरी असलेला चोर ही माझ्या मनाला टोचत असलेली सात शल्ये आहेत. असे भर्तृहरीने सांगितले आहे. याचा अर्थ ही वैगुण्ये प्राचीन काळापासून अस्तित्वात आहेत.

चंद्राला दिवसा प्रकाश नसणे, ये कामिनीला जरा।
पद्मावीण तळे, निरक्षर मुखी, जो साजिरा गोजिरा।
दात्याला धनलोभ फार असणे, दारिद्र्य विद्वज्जनी।

दुष्टाचा पगडा महीपतिगृही, ही सात शल्ये मनी।।

६३२ : ०८-०६-२०२०
संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते।
अन्तःसागरशुक्तिकुक्षिपतितं तन्मौक्तिकं जायते प्रायेणाधममध्यमोत्तमजुषामेवंविधाः वृत्तयः॥
पाठभेद; प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणा: संसर्गतो देहिनाम् ॥
-भर्तृहरि (नीति शतक)
संतप्त अयसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न श्रूयते। तद् एव मुक्ताकारतया नलिनीपत्रस्थितम् राजते। तद् अन्तःसागरशुक्तिकुक्षिपतितम् मौक्तिकम् जायते। प्रायेण अधममध्यमोत्तमजुषाम् एवम् विधाः वृत्तयः (भवन्ति) -पाभे; प्रायेण अधममध्यमोत्तमगुणाः देहिनाम् संसर्गतः (भवन्ति)
On a red hot iron, a drop of water gets evaporated in no time. The same, when held on a lotus leaf, shines like a pearl bead. That, when enters the pearl oyster shell in the ocean, forms a real good pearl. Perhaps, for the people with mean, moderate and the best temperaments, these types of nature exists. (perhaps mean, moderate and the best temperaments are cultivated by the people as the result of their contacts)
संतप्त-red hot, overheated- क. भू. धा. वि. of सं+ तप्- (तप्- तपति १ ग. प. प. to be hot, अयसि- on the iron- न. लिं. स. वि. ए. व. of अयस्- iron, संस्थितस्य & पयसः- both न. लिं. ष. वि. ए. व. of संस्थित- placed, located- क. भू. धा. वि. of सं+ स्था- (स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay) & पयस्-water, नाम, तद्, नलिनीपत्रस्थितम्, अन्तःसागरशुक्तिकुक्षिपतितम् & मौक्तिकम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of नामन्-name, existence, mark, तद्- that, it, नलिनीपत्रस्थित- placed on a lotus leaf- नलिनी- lotus, पत्र- leaf, स्थित- stood, stayed- क. भू. धा. वि. of स्था- तिष्ठति, नलिन्याः पत्रम् -नलिनीपत्रम्- ष. तत्पुरुष स. & नलिनीपत्रे स्थितम्- स. तत्पुरुष स., अन्तःसागरशुक्तिकुक्षिपतित- fallen inside the cavity of a pearl oyster-अन्तः (अन्तर्)- अव्यय- inside, within, सागर- ocean, शुक्ति – (स्त्री. लिं.)- pearl oyster, कुक्षि- cavity, womb, पतित- fallen- (क. भू. धा. वि. of पत्- पतति १ ग. प. प. to fall)- सागरस्य शुक्तिः -सागरशुक्तिः- सागरशुक्तेः कुक्षिः -सागरशुक्तिकुक्षि- सागरशुक्तिकुक्षेः अन्तर् -अन्तःसागरशुक्तिकुक्षि- all ष. तत्पुरुष स., अन्तःसागरशुक्तिकुक्षौ पतितम्- अन्तःसागरशुक्तिकुक्षिपतितम्- स. तत्पुरुष स. & मौक्तिक- pearl, अपि- अव्यय-also, even, and, न-no, not, श्रूयते- gets heard- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of श्रु-शृणोति ५ ग. प. प. to hear, एव- अव्यय- just, only, मुक्ताकारतया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of मुक्ताकारता -like a shape of a pearl- मुक्ता- pearl, आकारता- form, shape- मुक्ता इव आकारता- उपमापूर्वपद कर्मधारय स., राजते- shines & जायते- becomes- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of राज्-राजति-ते -१ ग. उ. प. to shine, glitter & जन्- ४ ग. आ. प. to born, to become, प्रायेण- अव्यय- possibly, perhaps, mostly, एवम्- अव्यय- thus, in this manner, विधाः -categories, वृत्तयः -behaviours & अधममध्यमोत्तमगुणाः- low, moderate and high qualities- all in- प्र. वि. ब. व. of विध-पु. लिं.- type, variety, वृत्ति- स्त्री. लिं. -nature, behaviour & अधममध्यमोत्तमगुण- अधम- low, mean, मध्यम- moderate, middle, उत्तम- top, best, अधमः च मध्यमः च. उत्तम च- अधममध्यमोत्तमः -द्वंद्व स.- अधममध्यमोत्तमम् गुणम्- उपपद तत्पुरुष स., देहिनाम् & अधममध्यमोत्तमजुषाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of देहिन्- person & अधममध्यमोत्तमजुष्- people with low, moderate and high qualities- जुष्- adjctv-at the end of the compound means; resorting, indulging, संसर्गतः- by contact, company- संसर्ग- contact, ततस्- अव्यय- from that, thence- संसर्गस्य ततस्-ष. तत्पुरुष स.
तापलेल्या लोखंडावर पाण्याचा थेंब पडला तर त्याचे नावसुद्धा ऐकू येत नाही. (तो लगेच नाहीसा होतो). तोच थेंब कमळाच्या पानावर ठेवला तर मोत्यासारखा चमकतो, तो समुद्रातील मोत्याच्या शिंपल्याच्या पोकळीत शिरला तर त्याचाच मोती होतो. कदाचित अधम, मध्यम आणि उत्तम गुणांमुळे (किंवा संगतीमुळे) त्यांच्या अशा अवस्था होतात.

पाण्याचा मुळि थेंबही न उरतो लोहावरी तापल्या
ते भासे नव मोतियापरि जणू पर्णावरी रांगता ।
स्वातीचे जल शिंपल्यात पडता मोती घडे तत्वता
होते उच्च मधील निम्न स्थिति ही, संसर्ग तो लाभता ॥

  • शार्दूलविक्रीडित

६३३ : ०९-०६-२०२०
सन्निकर्षोऽत्र मर्त्यानां अनादरणकारणम् ।
गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भः तत्रत्यो याति शुद्धये॥
भागवत १०.८४.३१

अत्र मर्त्यानाम् सन्निकर्षः अनादरणकारणम् (भवति)। यथा गाङ्गं हित्वा तत्रत्यः अन्याम्भः शुद्धये याति।

Here, for the mortals, closeness (easy access) becomes main reason for contempt, just like (people on the banks of Ganges), leaving Ganges water, seek water from other sources for purification.

अत्र- अव्यय-here, in this case, मर्त्यानाम्- पु. लि. ष. वि. ब. व. of मर्त्य- a mortal, a human being, सन्निकर्षः & तत्रत्यः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of सन्निकर्ष- closeness, proximity (संनि+ कृष्- to bring near- कृष्-कर्षति १ ग. प. प. to draw, drag ) & तत्रत्य- adjctv- born or produced there, belonging to that place, अन्याम्भः & अनादरणकारणम्- both न. लिं. प्र. वि. ए. व. of अन्याम्भस्- other water- अन्य- adjctv- other, another, अम्भस्- water- अन्यत् अम्भः- अन्याम्भः – उपपद तत्पुरुष स. & अनादरणकारण- reason for contempt- अनादरणम् – अन् आदरणम्- नञ्तत्पुरुष स.- आदरणम्- respect, notice, कारणम्- reason, ground- अनादरणस्य कारणम् – ष. तत्पुरुष स., यथा-अव्यय- like, similar to, as, गाङ्गम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गाङ्ग- adjctv- water of Ganges, हित्वा- abandoning, leaving, पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. वि. of हा- जहाति- २ ग. प. प. to abandon, leave, शुद्धये- for purity- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of शुद्धि- purity, cleanliness, याति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of या- २ ग. प. प. to come, to go to

जवळीक हेच इथल्या मर्त्य लोकांसाठी अनादराचे कारण ठरते. हे म्हणजे जसे गंगाजल जवळ असतांना शुद्धीकरणासाठी दुसरे पाणी (तीर्थ) घेण्यासारखे आहे. “अतिपरिचयात अवज्ञा” किंवा “घरकी मुर्गी दाल बराबर” असे म्हणतात तसे हे आहे.

भूलोकी जवळीकीही
अनादराचे कारण ।
गंगाजल असूनी का
शुद्धीस तीर्थ अन्य ते ॥
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००६०९


६३४ : १०-०६-२०२०
सरसिजमनुविद्धं शैवालेनापि रम्यं
मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति।
इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी
किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्॥
-कालिदास शाकुंतलम् अं. १ श्लो.१९

शैवालेन अनुविद्धम् अपि सरसिजम् रम्यम् (भवति)। हिमांशोः लक्ष्म मलिनम् अपि लक्ष्मीं तनोति। इयम् अधिकमनोज्ञा वल्कलेन अपि तन्वी (दृश्यते)। मधुराणाम् आकृतीनाम् किम् इव हि न मण्डनम् (भवति)।

A lotus, smeared even with moss, looks beautiful, even stains on moon’s surface enhance it’s beauty, this extremely lovely lady looks charming, even in garments of tree barks. What will not be a charming (adorning) thing on (personalities with) beautiful figures? (Words of Dushanta on seeing Shakuntala first time in the forest)

शैवालेन & वल्कलेन- पु/न. लि. तृ. वि. ए. व. of शैवाल- moss & वल्कल- tree bark garment, अनुविद्धम्, सरसिजम्, रम्यम् मलिनम् & लक्ष्म- all in न. लि. प्र. वि. ए. व. of अनुविद्ध- covered, smeared- क. भू. धा. वि. of अनु+विध्- (विध्- विधति ६ ग. प. प. to pierce, administer), सरसिज- lotus- सरस्-न. लिं- lake -सरसि जायते इति-उपपद तत्पुरुष स., रम्य- adjctv- pleasing, beautiful- (रम्-रमते १ ग आ. प. to be delighted), मलिन- adjctv- dirty, soiled, stained (म्लै- म्लायति १ ग. प. प. to be dirty, to fade) & लक्ष्मन्- characteristic, mark, अपि- अव्यय- even, also, and, हिमांशोः- पु. लि. ष. वि. ए. व. of हिमांशु- moon, लक्ष्मीम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of लक्ष्मी- grace, beauty, charm, तनोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of तन्- तनोति-तनुते ८ ग. उ. प. to produce, cause, extend, इयम्, तन्वी & अधिकमनोज्ञा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of इदम्- she, this, तन्वी- delicate or slender lady & अधिकमनोज्ञा- extremely beautiful- अधिक- adjctv- excessive, मनोज्ञ-adjctv- lovely, beautiful- अधिका मनोज्ञा- अधिकमनोज्ञा उपपद तत्पुरुष स., मधुराणाम् & आकृतीनाम्- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of मधुरा- pleasant, charming & आकृती- figure, form, किम्- what, which, इव-अव्यय- like, as हि- अव्यय- surely, indeed, न- not, no, मण्डनम्- adorning, ornamenting

शेवाळ्याने माखलेले असले तरी कमळ सुंदरच दिसते, चंद्रावरील डाग त्याचे सौंदर्य वाढवतात, नाजुक स्त्री वल्कले नेसूनसुद्धा अत्यंत सुंदर दिसते, गोड आकर्षक आकृतीला (सुंदर स्त्रीला) कशाने शोभा येणार नाही? जेंव्हा दुष्यंताला रानातली शकुंतला पहिल्यांदा दिसली तेंव्हा त्याने असे उद्गार काढले. जातीच्या सुंदराला काहीही शोभते असे म्हणतात.

नरेंद्र गोळे
कमळ मळत शेवाळे, तरी शोभते ते
खुलुन दिसत चंद्र, डाग ते राखुनीही ।
मन अधिकच मोहे वल्कले नेसुनी ही
कमनिय तनुला का भूषणे पाहिजेची? ॥ – मालिनी
.

६३५ : ११-०६-२०२०
सर्वज्ञः इति लोकोSयं भवन्तं भाषते मृषा।
पदमेकं न जानीते वक्तुं नास्त्येति याचके॥

अयम् लोकः भवन्तम् ‘सर्वज्ञः’ इति मृषा भाषते। (यः) याचके ‘न अस्ति’ इति वक्तुम् एकम् पदम् न जानीते।

(This composition is by Kavi Bhushan, in response to king Mahipal’s request to point out to him, his shortcomings)
These people falsely address your honour as ‘knower of everything’. You are not knowing how to say ‘No’ to a person, who has come to you with a request.

अयम्, लोकः & सर्वज्ञः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of इदम्- this, he, लोक – people, world, भवन्तम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भवत्- respectful pronominal adjctv / pronoun for second person- you, इति- अव्यय-like, as, मृषा- falsely, wrongly, untruth-fully, भाषते, जानीते & अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भाष्- १ ग. आ. प. to say, utter, ज्ञा- जानाति -जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand & अस्-२. ग. प. प. to be, exist, याचके- पु. लिं. स. वि. ए. व. of याचक- begger, petitioner, seeker- (याच्-याचते १ आ. प.), न- no, not, वक्तुम्- पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of वच्-वक्ति २ ग. प. प. to say, speak, पदम् & एकम् both न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पद- word & एक- one, single

तुम्हाला हे लोक सर्वज्ञ (सर्व काही माहीत असलेला) असे म्हणतात ते खोटे आहे कारण (नाही हा शब्द) याचकाला नाही म्हणणे तुम्हाला माहीत नाही. याचा अर्थ “तुम्ही इतके उदार आहेत” असे कवी भूषणाने राजा महिपालाला सांगितले.

६३६ : १२-०६-२०२०
सर्वं बलवतां पथ्यं सर्वं बलवतां शुचि।
सर्वं बलवतां धर्मः सर्वं बलवतां स्वकम् ॥
महाभारत १५.३२.२४
पाठभेद:
सर्वं बलवतां पथ्यं सर्वं बलवतां हितं ।
अमृतं राहवे मृत्युः विषं शंकरभूषणम् ॥

बलवताम् सर्वम् पथ्यम् (अस्ति)।बलवताम् सर्वम् शुचि (हितम्) (अस्ति)। बलवताम् सर्वम् धर्मः (भवति)। बलवताम् सर्वम् स्वकम् (अस्ति)। {राहवे अमृतम् मृत्युः (भवति) विषम् शंकरभूषणम् (भवति)}

Everything is salutary for powerful people, Everything what mighty people do is clean. Everything what people with power do is the best code of conduct. For strong persons everything belongs to them alone (For demon Rahu nectar of immortality is fateful, while for lord Shiva, poison is an adornment)

बलवताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of बलवत्- adjctv- strong, powerful, mighty, सर्वम्, पथ्यम्, हितम्, शुचि, स्वकम्, अमृतम्, विषम्, शंकरभूषणम्-all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सर्व- pronominal adjctv- entire, all, पथ्य-adjctv- wholesome, salutary, diet , हित-adjctv- agreeable, good-looking क. भू. धा. वि. of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to cast, gratify, please, शुचि-adjctv- clean, pure, स्वक-adjctv- of his own, अमृत- nectar of immortality, विष- poison, शंकरभूषणम्- ornament of lord Shiva- भूषण- adornment, शंकरस्य भूषणम्- ष. तत्पुरुष स., धर्मः & मृत्युः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of धर्म- best code of conduct, मृत्यु- death, राहवे- पु. लिं. च. वि. ए. व. of राहु- name of a demon (for whom nectar of immortality is fateful)

शक्तीशाली लोकांचे सगळेच काही योग्य (पथ्यकारक) असते, त्यांचे सर्व काही शुद्ध (शुचिर्भूत) असते, सर्व काही धार्मिक असते, (जे काही असते ते) सगळे काही त्यांचेच असते. राहूसाठी अमृतसुद्धा मरण असते तर शंकराला विषसुद्धा भूषण असते. Might is Right सारखाच हा प्रकार आहे.


६३७ : १३-०६-२०२०
सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः।
सुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनैव तुष्यति ॥

कुनदिका वै सुपूरा (अस्ति)। मूषिकाञ्जलिः सुपूरः (भवति)। कापुरुषः, सुसंतोषः स्वल्पकेन एव तुष्यति।

A small stream gets flooded easily. A cavity formed by the hands of a mouse gets filled with very little. A mean contemptible person is always very happy, as he gets satisfied with very little itself.

कुनदिका- a small stream- कु- अव्यय- prefix implies: bad, small, mean, poor- नदी-स्त्री. लिं.- river- नदिका- stream & सुपूरा – well-flooded, overfull- सु- अव्यय- prefix implies: good, well, excellent, पूर- flood, making one content, full- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., मूषिकाञ्जलिः – a cavity formed by the hands of a mouse- मूषिकः – rat, mouse अञ्जलिः- a cavity formed by the hands- मूषिकस्य अञ्जलिः – ष. तत्पुरुष स, सुपूरः -one which is gets filled with very little, सुसंतोषः -one who is over joyed- सु-अव्यय- good, well, संतोष- joy, happiness, कापुरुषः- mean contemptible person- का- अव्यय- bad, mean, पुरुषः -person- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., स्वल्पकेन- तृ. वि. ए. व. of स्वल्पक- adjctv- very little or few, एव- अव्यय- just, only, mere, तुष्यति-gets satisfied, pleased- तुष्-४ ग. प. प. to be pleased, satisfied

लहानशा नदीला सहज पूर येतो, उंदराची ओंजळ अगदी थोड्या कणांनी भरते, क्षुद्र माणूस थोडक्यामध्येच खूप संतुष्ट असतो.

६३८ : १४-०६-२०२०
सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः ।
शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्॥
–महाभारत. ५.३५.७४

शूरः च, कृतविद्यः च, यः च सेवितुम् जानाति, (ते) त्रयः पुरुषाः सुवर्ण- पुष्पाम् पृथिवीम् चिन्वन्ति।

Golden flowers ( i.e. all best things) from this earth are picked up by three types of people, the brave, one, who are educated and one, who knows how best to serve others.

शूरः -a brave person, कृतविद्यः an educated person कृत- done, completed, accomplished- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, विद्यः- educated, learned- कृता विद्या येन सः -कृतविद्यः – बहुव्रीही स. & यः (यद्)- who – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., च-and, सेवितुम्- to provide service- तुमन्त हेत्वार्थक धा. सा. अव्यय of सेव्-सेवते १ ग. आ. प. to serve, जानाति- knows – वर्त. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, त्रयः- three, पुरुषाः- men, persons -both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व., सुवर्णपुष्पाम् & पृथिवीम्- both in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सुवर्णपुष्पा- golden flowered- सुवर्ण- gold, best hue पुष्प- flower- सुवर्णस्य पुष्पाणि यस्याम् सा- बहुव्रीही स & पृथिवी- earth, चिन्वन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of चि-चिनोति (rarely in classical use- चिन्वति)- चिनुते ५ ग. उ. प. to collect, gather

शूरवीर, सुविद्य आणि सेवा जाणणारे अशा तीन प्रकारचे पुरुष या पृथ्वीवरील सोन्याची फुले उचलतात. तेच या जगातील लाभ मिळवतात.


६३९ : १५-०६-२०२०
क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं, किमरिभिः क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां
ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृद्दिव्यौषधैः किं फलम्।
किं सर्पैर्यदि दुर्जनाः किमु धनैर्विद्यानवद्या यदि
व्रीडा चेत्किमु भूषणैः सुकविता यद्यस्ति राज्येन किम्॥

  • भर्तृहरि नीतिशतक

(यदि) क्षान्तिः (अस्ति) चेद् कवचेन किम्? (यदि) देहिनाम् क्रोधः अस्ति चेद् अरिभिः किम्? (यदि) ज्ञातिः (अस्ति) चेद् अनलेन किम्? यदि सुहृद् (अस्ति) दिव्यौषधैः किं फलम्? यदि दुर्जनाः (सन्ति) सर्पैः किम्? यदि अनवद्या विद्या (अस्ति) किमु धनैः?(यदि) व्रीडा (अस्ति) चेद् किमु भूषणैः? यदि सुकविता अस्ति (चेद्) राज्येन किम्?

If one has forgiveness, what is the need for an armour? If, for living beings, there is anger, what is the need for (other) enemies? If one is surrounded by relatives, what is the need for (separate) fire? If one has a kind hearted friend, what is the need for divine medicines? If wicked persons are around, what is the need for snakes? What is the use of wealth, if one has unblemished education (knowledge)? If one has modesty, what is the need for other decorations? If one has good poetry, who needs a kingdom?

क्षान्तिः- forbearance, patience, forgiveness, विद्या- knowledge, education, अनवद्या- faultless, irreproachable (अनवद्य-adjctv- न अवद्य- नञ्तत्पुरुष स. -अवद्य- faulty, defective), व्रीडा- modesty, bashfulness & सुकविता- good poetry- सु-अव्यय- prefix implies; good, well, healthy- all in स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व.,चेद्- अव्यय- if, provided that, although, कवचेन, अनलेन & राज्येन -तृ. वि. ए. व. of कवच-पु/न. लिं- armour, coat of mail, अनल-पु. लिं- fire & राज्य- न. लिं- kingdom, किम्- this neuter is used here with instrumental of nouns in the sense of ‘what is the use of’, अरिभिः, दिव्यौषधैः, सर्पैः धनैः & भूषणैः – allin तृ. वि. ब. व. of अरि-पु. लिं- enemy, foe, दिव्यौषध-पु/न. लिं.- divine medicine- दिव्य- divine, wonderful, औषधम्- medicine- दिव्यम् औषधम्-उपपद तत्पुरुष स., सर्प- पु. लिं.- snake, serpent, धन- न. लिं- wealth, money & भूषण- न. लिं- ornament, adornment, क्रोधः- anger, wrath, ज्ञातिः- kinsman, relation, सुहृद्- a friend, kind hearted-all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. -to exist, to be, देहिनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of देहिन्- living being, man, यदि-अव्यय- if, in case, फलम्- fruit, result, use- न. लि. प्र. वि. ए. व., दुर्जनाः-पु. लि. प्र. वि. ब. व. of दुर्जन- wicked person- दष्टः जनः- उपपद तत्पुरुष स., किमु (किम्+उ)- why indeed, whether-or,

जर क्षमा असेल तर चिलखताचे काय ? अंगात क्रोध भरला असेल तर (दुसरा) शत्रू कशाला ? (आगलावे) जातभाई असतांना आग कशाला ? सहृदय आप्त असतांना दिव्य औषधाचा काय (वेगळा) उपयोग होणार आहे ? आजूबाजूला दुष्ट लोक असतांना सापाची काय गरज आहे ? अंगात नम्रता असेल तर भूषणे कशाला ? आणि चांगले काव्य असेल तर त्याच्यापुढे राज्याचे तरी काय ?

६४० : १६-०६-२०२०
आत्मा त्वं गिरिजा मतिः सहचराः प्राणाः शरीरं गृहं
पूजा ते विषयोपभोगरचना निद्रा समाधिस्थितिः।
संचारः पदयोः प्रदक्षिणविधिः स्तोत्राणि सर्वा गिरो
यद्यत्कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम्‌ ॥
शिव-मानसपूजा (परापूजा) स्तोत्र – शंकराचार्य

शम्भो, (मम) आत्मा त्वम् (असि), गिरिजा मतिः, (तव) सहचराः (मम) प्राणाः, (मम) शरीरम् (तव) गृहम्, (मम) विषयोपभोगरचना ते पूजा, (मम) निद्रा समाधिस्थितिः, (मम) पदयोः संचारः (तव) प्रदक्षिणविधिः, (मम) सर्वाः गिरः (तव) स्तोत्राणि। (अहम्) यद् यद् कर्म करोमि तद् तद् अखिलम् तव आराधनम्‌ (अस्ति/ भवतु)।

Here Shankaracharya considers every action of his daily routine, as part of worship of his deity, Lord Shankar- This is, as said in Geeta, सत्कर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धीं विन्दति मानवः)

Oh Lord, my soul is you, yourself. My mind is your consort, Girija, (five types of Air) lives within me are your followers, my body is your abode, my various bodily enjoyment-systems (like eating, hearing, smelling etc) are part of your worship, my sleep is meditation form, my moving around by feet is part of doing your circumambulation, all my utterances your hymns of praise. (In short) what all things I keep doing, every single of that entire activity is part of your worship.

शम्भो-पु. लिं. सं. वि. ए. व. of शम्भु- Lord Shiva, आत्मा, संचारः प्रदक्षिणविधिः- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of -आत्मन्- soul, oneself, संचार- movement, going around, प्रदक्षिणविधि- – act of circumambulation- प्रदक्षिण- circumambulation, विधि- act, practice- प्रदक्षिणस्य विधिः- ष. तत्पुरुष स., गिरिजा, मतिः, पूजा, निद्रा, विषयोपभोगरचना & समाधिस्थितिः- all in -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of -गिरिजा (पार्वती), मति- mind, thought, पूजा-worship, निद्रा-sleep, विषयोपभोगरचना- bodily enjoyment-system- विषय- object of sense, उपभोग- enjoyment, use, रचना- arrangement, formation- विषयणाम् उपभोगः- विषयोपभोगः, विषयोपभोगस्य रचना- विषयोपभोगरचना -both ष. तत्पुरुष स. & समाधिस्थिति- meditation form- समाधि- meditation, स्थिति- condition, form – समाधेः स्थितिः – ष. तत्पुरुष स., शरीरम्, गृहम्, कर्म, अखिलम् & आराधनम्‌- all in -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of शरीर- body, गृह- abode, house, अखिल- adjctv-all, entire, whole & आराधन-worship-all in न. लिं., सहचराः & प्राणाः – both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सहचर- companion, associate- सह- अव्यय-with, together- सह चरति इति- सहचरः – उपपद तत्पुरुष स. & प्राण- life, breath of life, सर्वाः & गिरः- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्वा-सर्व pronominal adjctv-all, entire, गिर्- words, speech, त्वम् – you- प्र. वि. ए. व. & ते (तव)- yours- ष. वि. ए. व. of युष्मद्- you, पदयोः- पु/न. लिं. ष. वि. द्वि. व. of पद- foot, स्तोत्राणि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of स्तोत्रम् – hymns of praise, यद्-what, which, यद् यद्- what all, करोमि-वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, तद्- that, तद् तद् -all that,

हे शंभो, माझा आत्मा म्हणजे तूच आहेस, माझी बुद्धी (मति) तुझी पत्नी पार्वती आहे, माझे शरीर तुझे घर आहे, मी करत असलेला विषयांचा उपभोग ही तुझी पूजा आहे, माझी झोप ही समाधी असते, माझ्या पायांनी चालणे ही तुझी प्रदक्षिणा असते, माझे बोलणे तुझी स्तोत्रे असतात, मी जे जे काम करत असतो ती सगळी तुझी आराधना असते. असे आदि शंकराचार्यांनी शिवमानसपूजा या स्तोत्रामध्ये म्हंटले आहे.


६४१ : १७-०६-२०२०
ही एक स्तुति आहे
त्वमेकं शरण्यं त्वमेकं वरेण्यं
त्वमेकं जगत्कारणं विश्वरूपम् ।
त्वमेकं जगत्कर्तृपातृप्रहर्तृ
त्वमेकं परं निश्चलं निर्विकल्पम् ॥
पाभे: जगत्कारणं विश्वरूपम्- जगत्पालकं स्वप्रकाशम्।

(हे भगवन् ) त्वम् एकम् शरण्यम् (असि), त्वम् एकम् वरेण्यम् (असि), त्वम् एकम् जगत्कारणम् विश्वरूपम् (जगत्पालकम् स्वप्रकाशम्) (असि), त्वम् एकम् जगत्कर्तृपातृप्रहर्तृ (असि), त्वम् एकम् परम् निश्चलम् निर्विकल्पम् (असि)।

(Oh God) you are the one that is the fit place of refuge. You are the one that is the most worthy or distinguished. You are the one that is the cause of this world and omnipresent (protector of this world and self-radiating). You are the one that is creator, protector and destroyer of this world. You are the one that beyond everything, very steady and without any fault or blemish.

त्वम् – प्र. वि. ए. व. of युष्मद्- you, एकम्, शरण्यम्, वरेण्यम्, जगत्कारणम्, जगत्पालकम्, विश्वरूपम्, स्वप्रकाशम्, परम्, निश्चलम्, निर्विकल्पम् & जगत्कर्तृपातृप्रहर्तृ- all adjctvs in – न. लिं. प्र. वि. ए. व. of एक- one, single, alone, शरण्य- fit place of refuge- कर्मणि. वि. धा. सा. वि. of श्रि-श्रयति-ते १ उ. प. to have recourse to, to depend on, वरेण्य- most worthy or distinguished, to be wished for- कर्मणि. वि. धा. सा. वि. of वृ-१, ५ & ९ ग. उ. प. to select, choose for oneself, जगत्कारण- cause of this world- जगत्- न. लिं.- the world, कारण-cause- जगतः कारणम्- ष. तत्पुरुष स., जगत्पालक- protector of this world- पालक- protector- जगतः पालकः- ष. तत्पुरुष स., विश्वरूप- omnipresent- विश्व- universe, रूप- form, shape- विश्वम् रूपः यस्य सः – बहुव्रीही स., स्वप्रकाश- self-radiating- स्व-अव्यय -one’s own, प्रकाश- lustre, manifestation- स्वयम् प्रकाशयति इति- उपपद तत्पुरुष. स., पर- beyond everything, निश्चल-very steady- निस्- अव्यय- implies: without, devoid of- चल- adjctv- moving, moveable, निर्विकल्प- without any fault or blemish- निर्- अव्यय- implies: without, devoid of, विकल्प- fault or blemish, जगत्कर्तृपातृप्रहर्तृ- creator, protector and destroyer of this world- जगत्-world, कर्तृ- creator-(कृ- करोति इति – कर्तृ), पातृ- protector- (पा-पाति इति पातृ), प्रहर्तृ-destroyer- (प्र+हृ-हरति इति-प्रहर्तृ)- कर्तृ च पातृ च प्रहर्तृ च- कर्तृपातृप्रहर्तृ- द्वंद्व स.- (here used as -न. लिं. – like दातृ inline with other adjctvs) & जगतः कर्तृपातृप्रहर्तृ- जगत्कर्तृपातृप्रहर्तृ- ष. तत्पुरुष स.

हे परमेश्वरा, तूच एक शरण जाण्यायोग्य आहेस, तूच एक वर्णन करण्यासारखा आहेस, तूच एक या जगाचे कारण आणि विश्वाचे रूप आहेस, स्वयंप्रकाशी पालनकर्ता आहेस, तूच एक या जगाचा निर्माता, रक्षक आणि विनाशकर्ता आहेस, तूच एक परम निश्चल (स्थिर) आणि निर्विकल्प (एकमेवाद्वितीय कुठलाही विकल्प नसलेला) आहेस.

जगास तू कारण विश्वरूप
तू आश्रय ईप्सित तूचि एक
तू निर्मिता, पालक, ध्वंसता तू
तू एकचि निश्चल, निर्विकार ॥ – उपजाती
.

६४२: १८-०६-२०२०
पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहव: सन्ति सरला:
परं तेषां मध्ये विरलतरलोऽहं तव सुत:।
मदीयोऽयं त्याग: समुचितमिदं नो तव शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति॥
शंकराचार्य- देव्यपराधक्षमापनस्तोत्र

(हे) जननि, पृथिव्याम् ते बहव: सरला: पुत्राः सन्ति। परम्, तेषाम् मध्ये अहम् विरलतरलः तव सुत: (अस्मि) शिवे, मदीयः अयम् त्याग: तव इदम् नो समुचितम् (भवति)। कुपुत्रः जायेत क्वचित् अपि कुमाता (कदापि) न भवति।

Oh Mother, on this earth, there are, lot of your sons, who are upright and sincere. But among them, I am a rare unsteady child of yours. Oh Goddess, this rejection of mine, by you, is not proper. A bad child is born sometimes, but a bad mother is never there.

जननि & शिवे- both स्त्री. लिं. सं. वि. ए. व. of जननि-mother & शिवा- पार्वती- mother-goddess, पृथिव्याम्- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of पृथिवी- earth, world, ते or तव- yours- ष. वि. ए. व. of युष्मद् -you, बहव: सरला: & पुत्राः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of बहु- adjctv- many, large, plenty, सरल- adjctv- honest, sincere, upright & पुत्र- son, child, सन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, exist, परम्, तेषाम्- पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of तद्-it, that, मध्ये- स. वि. ए. व. of मध्य- adjctv- middle, अहम्, विरलतरलः, अयम्, सुत:, त्याग:, कुपुत्रः मदीयः -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अस्मद्- I, विरलतरल- rare unsteady- विरल- adjctv- rare, few, तरल- adjctv- shaking, fickle, unsteady- विरल च तरल च. -द्वंद्व स., इदम्- this, सुत- son, child, त्याग- rejection, abandoning- (त्यज्- त्यजति १ ग. प. प.), कुपुत्र- bad child- कु- अव्यय- prefix implies: bad, poor, मदीय- adjctv- mine belonging to me, इदम्-this & समुचितम्- proper, fit- क. भू. धा. वि. of सं+उच्- (उच्- उच्यति-४ ग. प. प. to be proper, to collect)- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., नो- (न+उ)- अव्यय- no, not, जायेत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of जन्-जायते ४ ग. आ. प. to be born, produced, क्वचित्- (कः+ चित्)- rarely, sometimes, अपि- अव्यय-even, also, and, कुमाता- bad mother, न- no, not, भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, exist

हे माते, या जगात तुझे पुष्कळ सरळ मुलगे आहेत, पण त्यातला तुझा हा विरळ मुलगा (मी) फारच चंचल आहे. हे देवी, तरीसुद्धा तू माझा त्याग करणे उचित नाही कारण वाईट मुलगा होऊ शकतो, पण वाईट आई कधीच होऊ शकत नाही.

६४३ : १९-०६-२०२०
कालविद्भिर्विनिर्णीता यस्यातिचिरजीविता ।
स चेज्जीवति संछिन्नशिरास्तद्दैवमुत्तमम् ॥
योगवासिष्ठ २.८.१८

कालविद्भिः यस्य अतिचिरजीविता विनिर्णीता, सः चेद् संछिन्नशिराः जीवति, तद् दैवम् उत्तमम् (भवेत्)

One, whose exceedingly long life has been foretold by the fortune tellers, if he is beheaded and still he survives, it is called real Providence.

यस्य- whose- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, अतिचिरजीविता- exceedingly long life- अति- अव्यय- prefix means: very, exceedingly, चिर- adjctv- long, lasting, जीविता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of जीवित- adjctv- duration of life, living, अति+ चिर- exceedingly long- अतिचिरम् जीवति इति – अतिचिरजीवत- उपपद तत्पुरुष स., कालविद्भिः- – पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of कालविद्- fortune teller- काल- time, period, विद्- adjctv-knowing, learned- कालम् वेत्ति इति- कालविद्- उपपद तत्पुरुष स., विनिर्णीता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of विनिर्णीत- foretold, forecasted, ascertained- क. भू. धा. वि. of वि+ निस्+नी- (नी- नयति-ते १ ग. उ. प.), सः & संछिन्नशिराः- – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्- he & संछिन्नशिरस् -one who is beheaded- संछिन्न- cut off, removed, शिरस्- न. लिं.- head, skull- संछिन्नम् शिरः यस्य सः- संछिन्नशिरस्- बहुव्रीही स., चेद्- अव्यय- if, provided that, although, जीवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of जीव्-१ ग. प. प. to live, to be alive, तद्- it, that, दैवम्- fate, Providence & उत्तमम् -the best all in न. लिं. प्र. वि. ए. व.

ज्योतिषांनी ज्या माणसाला अत्यंत दीर्घ आयुष्य आहे असे आधी सांगितले असेल त्याचे मुंडके उडवल्यानंतरही तो जर जीवंत राहिला तर त्याचे दैव उत्तम आहे. (असे समजावे)

६४४ : २०-०६-२०२०
को गत्वा यमसदनं स्वयमन्तकमादिशत्यजातभयः।
“प्राणानपहर मत्तः यदि शक्तिः काचिदस्ति तव”॥

कः गत्वा यमसदनम्, स्वयम् अजातभयः, अन्तकम् आदिशति “यदि काचिद् तव शक्तिः अस्ति, मत्तः प्राणान् अपहर ” (इति)

Who will, of his own, go to the abode of God of Death and challenge him “If you have any strength, then take away my life”? (Everyone is scared of approaching death)

कः & अजातभयः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम् – who & अजातभय- one who is born fearless -अजात- adjctv- unborn, not yet born or produced- न जात-नञ्तत्पुरुष स.- जात- born, – क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be born, produced, भय-fear, fright- न जातः भयः यस्य सः -बहुव्रीही स., गत्वा- after going, approaching – पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, स्वयम्- अव्यय- oneself, in one’s own, यमसदनम् & अन्तकम्- both -पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of यमसदन- abode of God of Death- यमः God of Death, -सदन -न. लिं -house, abode – यमस्य सदनम्- ष. तत्पुरुष स. & अन्तक-पु. लिं- death personified- adjctv- one that causes death, आदिशति- commands, challenges & अस्ति- exists, is there-both वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+दिश्- (दिश्- दिशति-ते ६ ग. उ. प. to point out, show) & अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, यदि-अव्यय- if, in case, का & शक्तिः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम् – who & शक्ति- strength, guts- का+चिद्- some what, little bit- तव- ष. वि. ए. व. of युष्मद्-you, मत्तः-(मत्+ततस्)- from out of me- मत्- पं. वि. ए..व. of अस्मद् -from me, ततस् (ततः)- अव्यय- from that, beyond that, प्राणान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of प्राण- life, breath, अपहर- take away, snatch away- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of अप-हृ- (हृ- हरति १ ग. प. प. to take, steal, carry)

“जर तुझ्यात शक्ती असेल तर माझे प्राण हरण कर.” असे जन्मतः निर्भय असलेला असा कोणता माणूस स्वतःहून यमाच्या घरी जाऊन म्हणेल ? प्रत्येकाला आपल्या जिवाची काळजी असते.


६४५ : २१-०६-२०२०
घातयितुमेव नीचः परकार्यं वेत्ति न प्रसाधयितुम्।
पातयितुमस्ति शक्तिर्वायोः वृक्षं न चोन्नमितुम् ॥
-पञ्चतंत्र पाठभेद: द्वितीय चरण:
पातयितुमेव शक्तिर्न आखोरुद्धर्तुमन्नपिटम्॥

नीचः परकार्यम् घातयितुम् एव वेत्ति, न प्रसाधयितुम् (वेत्ति)। वायोः शक्तिः वृक्षम् पातयितुम् अस्ति न च उन्नमितुम् (अस्ति)। पाभे: आखोः शक्तिः अन्नपिटम् पातयितुम् एव (अस्ति) न उद्धर्तुम् (अस्ति)

A wicked person just knows how to spoil the other’s work, does not know how to help accomplishing it. Might of the storm is capable of felling a tree and not to help it grow. (A rat’s strength is adequate to topple a rice container down but not to lift it up.

नीचः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of नीच- wicked or low class person, परकार्यम्, वृक्षम् & अन्नपिटम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of परकार्य-other’s work- पर- other, कार्य- work- परस्य कार्यम्- ष. तत्पुरुष स., वृक्ष- tree & अन्नपिट- rice container- अन्न- rice, पिट- box, basket, container- अन्नस्य पिटम्-ष. तत्पुरुष स., घातयितुम्- to spoil or hurt, प्रसाधयितुम्- to accomplish or promote, पातयितुम्- to make it fall, topple, उन्नमितुम्- to spring up or rise & उद्धर्तुम्- to uplift or raise-all पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of प्रायोजक of हन्- घातयति- (हन्- हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike), प्रायोजक of प्र+ साध्- प्रसाधयति- (साध्-साध्नोति ५ ग. प. प. to accomplish, effect), प्रायोजक of पत्-पातयति- (पत्-पतति १ ग. प. प. to fall), उद्+नम्- (नम्- नमति-ते १ ग. उ. प. to bow down, submit) & उद्+ हृ- (हृ- हरति- १ ग. प. प. to carry, take away), एव-अव्यय- just, just so, alone, वेत्ति & अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of विद्- २ ग. प. प. to know, understand & अस्- २ ग. प. प. to be, exist, न- no, not, वायोः & आखोः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of वायु- breeze, storm & आखु- rat, mouse, शक्तिः – स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of शक्ति- strength, might, च-and

नीच व्यक्ती दुसऱ्यांच्या कामाचा घात करणेच जाणतात, ते साध्य करणे त्यांना माहीत नाही. सोसाट्याच्या वाऱ्याच्या शक्तीमुळे झाडे उन्मळून पडतात, ती उभी रहात नाहीत, उंदीराची शक्ती अन्नाने भरलेला डबा पाडू शकते, पण त्याला उभा करू शकत नाही. काहीही नष्ट करायला जास्त शक्ती लागत नाही, निर्माण करणे कठीण असते.

६४६ : २२-०६-२०२०
गुणेषु क्रियतां यत्न: किमाटोपै: प्रयोजनम्।
विक्रीयन्ते न घण्टाभि: गाव: क्षीरविवर्जिता:॥

गुणेषु यत्न: क्रियताम्। आटोपै: किम् प्रयोजनम् (अस्ति)। क्षीरविवर्जिता: गाव: घण्टाभि: न विक्रीयन्ते।

Let the effort be got done in qualitative improvements. What purpose is served by the empty braggings. Cows, that do not give milk any more, do not get sold because of bells around their neck.

गुणेषु- पु/न. लिं. स. वि. ब. व. of गुण- quality, ability, यत्न:- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यत्न- effort, striving- (यत्-यतते १ ग. आ. प. to strive), क्रियताम्- be got done- कर्मणि आज्ञार्थ आ. प. तृ. पु. ए. व. of कृ- (कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make), आटोपै: – तृ. वि. ब. व. of आटोप- pride, self- conceit, arrogance, किम्-what & प्रयोजनम्- use, utility, benefit- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षीरविवर्जिता: & गाव: -स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of क्षीरविवर्जित- devoid of milk- क्षीर- milk, विवर्जित- deprived of, devoid of- क. भू. धा. वि. of वि+वृज् -(वृज्- वर्जति १ ग. प. प. & वर्जयति-ते-१० ग. उ. प. to shun, avoid, exclude) & गो- पु /स्त्री. लिं.-cow, घण्टाभि: – स्त्री. लिं. तृ. वि. ब. व. of घण्टा- bell, न- no, not, विक्रीयन्ते- get sold- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of वि+क्री- to sell- (क्री- क्रीणाति- क्रीणीते ९ ग. उ. प. to buy, purchase)

गुण (महत्व किंवा किंमत) वाढवण्यासाठी प्रयत्न करावेत, पोकळ आत्मवंचनाचा काय उपयोग आहे? भाकड गायीच्या गळ्यात घंटा बांधल्यामुळे ती विकली जात नाही. पोकळ दिखाव्यामळे किंमत येत नाही.


६४७ : २३-०६-२०२०
पुण्यस्य फलमिच्छन्ति पुण्यं नेच्छन्ति मानवाः।
पापस्य तु नहीच्छन्ति पापं कुर्वन्ति यत्नतः॥
पाठभेद:
पापस्य तु नहीच्छन्ति—न पापफलमिच्छन्ति

मानवाः पुण्यस्य फलम् इच्छन्ति, (तथा अपि) पुण्यम् न इच्छन्ति (संपादितुम् यत्नं न कुर्वन्ति)। (ते) पापस्य (फलम्) तु न हि इच्छन्ति {(ते) पापफलम् न इच्छन्ति} (तथा अपि) पापम् यत्नतः कुर्वन्ति।

People like to have benefits of good deeds, but do not do any attempt to do any good deeds. They do not want to suffer effects of their bad deeds, but they exert to keep doing evil things.

मानवाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मानव- man, person, पुण्यस्य & पापस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of पुण्य- good deed, righteous deed & पाप- sin, bad deed फलम्, पुण्यम् & पापफलम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of फल- fruit, benefit, result, पुण्य- good deed, righteous deed & पापफल- result (returns) of bad deeds- पापस्य फलम्- ष. तत्पुरुष स., इच्छन्ति & कुर्वन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to desire, want & कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, न- no, not, तु- अव्यय- but, on the other hand, हि- अव्यय- indeed, surely, यत्नतः- with constant efforts- यत्न-adjctv- effort- (यत्- यतते १ ग. आ. प. to attempt) -तस्- (तः) a suffix implies- from that, thence, by that- यत्न+ तस्- यत्नतः

माणसांना पुण्याच्या फळाची इच्छा असते, पुण्य करण्याची इच्छा नसते, त्याला पापाचे फळही नको असते, पण तो जाणूनबुजून पापे करतच असतो.

६४८ : २४-०६-२०२०
यो ह्यपकर्तुमशक्तः कुप्यति किमसौ नरोऽत्र निर्लज्जः।
उत्पतितोऽपि हि चणकः शक्तः किं भ्राष्ट्रकं भङ्क्तुम्॥

  • पंचतंत्र

यः नरः, अपकर्तुम् हि अशक्तः, किम् असौ, निर्लज्जः, अत्र कुप्यति। चणकः (भ्राष्ट्रकात्) उत्पतितः अपि हि, किम् भ्राष्ट्रकम् भङ्क्तुम् शक्तः (भवति)?

A person, who is incapable of doing any harm (to his enemy), why this shameless fellow here, is getting angry? A peanut merely because it is able eject itself out (of a frying pan), is it capable of breaking the pan?

यः, नरः, असौ, निर्लज्जः, चणकः, शक्तः, अशक्तः & उत्पतितः -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, नर-man, person, इदम्- this (he), निर्लज्ज- shameless- निर्-अव्यय- prefix denotes: absence, devoid of, लज्जा- shame, modesty- (निर्गता लज्जा यस्मात् सः – बहुव्रीही स.), चणक- peanut, शक्त- capable- क. भू. धा. वि. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, powerful, अशक्तः – incapable, weak- न शक्तः – नञ्तत्पुरुष स. & उत्पतित- jumped out, flew out- क. भू. धा. वि. of उद्+ पत्- (पत्- पतति १ ग. प. प. to fall, come down, हि-अव्यय- because, for instance, for, अपकर्तुम्- to do harm, to take revenge & भङ्क्तुम्- to break, tear down-both -पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of अप+कृ- (कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do) & भंज्-भनक्ति ७ ग. प. प. to break, किम्- why, अत्र- अव्यय- here, in this case, कुप्यति- gets angry- वर्त. तृ. पु. ए. व. of कुप्- ४ ग. प. प. to get angry, अपि- अव्यय- even, also, and, भ्राष्ट्रकम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भ्राष्ट्रक or भ्राष्ट्र -frying pan

हा नाकर्ता, अशक्त आणि निर्लज्ज माणूस इथे उगाच कशाला राग राग करतो आहे? भट्टीतला चणा (भाजत असतांना) उडतो म्हणून तो काही त्या पाटीला फोडू शकत नाही. “अकेला चना भाड़ नहीं फोड़ता” अशी हिंदी म्हण आहे. दुर्बळाच्या रागाला काही अर्थ असत नाही हे एक कटु सत्य आहे.

६४९ : २५-०६-२०२०
वक्त्रे वल्गाप्रकर्षः समरभुवि तव प्राणरक्षापि दैवात्
स्वेच्छाचारो न चास्ते नहि भवति तथा भारवाहो नितान्तम्।
इत्युक्तोsश्व खरेण प्रहसितवदनो मूक एवावतस्थे
तस्माद्जात्या महन्तोsधमजनविषये मौनमेवाश्रयन्ते ॥

(अश्वः) खरेण उक्तः, ‘तव वक्त्रे वल्गाप्रकर्षः (अस्ति) , समरभुवि प्राणरक्षा अपि दैवात् (भवति), स्वेच्छाचारः न च आस्ते, तथा नितान्तम् भारवाहः न हि भवति’ इति।(तदा) अश्वः प्रहसितवदनः मूकः एव अवतस्थे। तस्मात्, जात्या महन्तः, अधमजनविषये, मौनम् एव आश्रयन्ते-

A donkey said to a horse, ‘You are controlled by reins tied through your mouth, in the battle field, safety of your life is in the hands of your fate, you have no freedom to move around freely, you do not indeed, get to carry load, on a continuous basis’. (In response to this) the horse just smiled and kept quiet. Therefore ( we see that), born-great-people, take recourse to silence, in the case of low class (mean) people.

अश्वः, उक्तः, स्वेच्छाचारः, भारवाहः, वल्गाप्रकर्षः, प्रहसितवदनः, मूकः-all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अश्व- horse, उक्त- said- क. भू. धा. वि. of वच्-वक्ति २ ग. प. प. to say, स्वेच्छाचार- freedom of movement- स्व- one’s own, इच्छा- desire, आचारः -conduct, practice- स्वस्य इच्छा- स्वेच्छा-ष. तत्पुरुष स.- स्वेच्छया आचारः- स्वेच्छाचारः- तृ. तत्पुरुष स.,भारवाह- load carrier- भार- load, वाह- carrier- भारस्य वाहः- ष. तत्पुरुष स., वल्गाप्रकर्ष- control of a bridle or rein- वल्गा- bridle or rein & प्रकर्ष- intensity, power, protraction- वल्गायाः प्रकर्षः- ष. तत्पुरुष स., प्रहसितवदन- one who has smiling face- प्रहसित- smiling- क. भू. धा. वि. of प्र+हस् -(हस् -हसति १ ग. प. प. to smile), वदन- face- प्रहसितः वदनम् यस्य सः- बहुव्रीही स., मूक- adjctv- silent, dumb, खरेण- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of खर- donkey, तव- yours ष. वि. ए. व. of युष्मद्-you, वक्त्रे & अधमजनविषये- न. लिं. स. वि. ए. व. of वक्त्र- mouth, face & अधमजनविषय- low level people- अधम- low, mean, bad, जन-people, विषय- matter, case- अधमः जनः -अधमजनः -उपपद तत्पुरुष स.-अधमजनानाम् विषयम्- अधमजनविषयम्- ष. तत्पुरुष स., समरभुवि- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of समरभू- battle field- समर- battle, भू- ground, earth- समरस्य भूः- ष. तत्पुरुष स., प्राणरक्षा- saving of life- प्राण- life, breath, रक्षा- protection- प्राणनाम् रक्षा- ष. तत्पुरुष स., अपि- अव्यय- even, also, दैवात् & तस्मात्- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of दैव- fate, Providence & तद्- that, न-no, not, च- and, आस्ते, भवति & अवतस्थे- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आस्-२ ग. आ. प. to be, exist, remain & भू-१ ग. प. प. to be, exist & अव+स्था- १ ग. आ. प. -to remain, stay (स्था- तिष्ठति १ ग. प. प.-to stand), तथा- अव्यय- like, like that, नितान्तम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of नितान्त- adjctv- perpetual, uninterrupted, हि- अव्यय-surely, indeed, इति- अव्यय- thus, namely, एव- अव्यय-just, just so, only, जात्या- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of जाति- by birth, race, महन्तः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. महत्- big, great, मौनम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मौन- silence, आश्रयन्ते-resort to, take shelter under- वर्त. तृ. पु. ब. व. of आ+श्रि- (श्रि- श्रयति-ते १ ग. उ. प. to go, approach)

एकदा एक गाढव घोड्याला म्हणाले, “तुझ्या तोंडाला लगाम घातलेला असतो, रणांगणावर तुझे नशीब असेल तरच तुझा जीव वाचतो, तुला हवे तिथे जायची मुभा नाही, तुला नेहमी कुठला भार नसतो (तू रिकामा असतोस). ” यावर घोड्याने फक्त स्मितहास्य केले आणि तो गप्प राहिला. जन्मजात महान असलेला हलक्या लोकांच्या बाबतीत मौनाचा आश्रय घेतो. त्यांच्याशी वाद घालत नाहीत.

६५० : २६-०६-२०२०
विरूपो यावदादर्शे नात्मनः पश्यते मुखम्।
मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्॥
स्कन्दपुराण खण्ड ५.२. २१

यावत् विरूपः आदर्शे आत्मनः मुखम् न पश्यते, तावत् आत्मानम् अन्येभ्यः रूपवत्तरम् मन्यते।

As long as, an ugly looking person, does not see his face in a mirror, till that time, he cosiderers himself more handsome than others.

यावत्- as long as, as much as, till which time, upto & तावत्- till that time, that much- both अव्यय, विरूपः -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of विरूप- ugly, deformed, disfigured, आदर्शे- पु. लि. स. वि. ए. व. of आदर्श- mirror, looking glass, आत्मानम् & आत्मनः- पु. लि. द्वि. & ष. वि. ए. व. of आत्मन्- oneself, own, मुखम्- न. लि. द्वि. वि. ए. व. of मुख- face, front, न- no, not, पश्यते-वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of दृश्-पश्यति १ ग. normally – प. प. to see, behold, observe, अन्येभ्यः- -पु. लि. पं. वि. ब. व. of अन्य- other another, रूपवत्तरम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of रूपवत्तर- more handsome- रूप- beauty, वत्- adjctv- an affix to a noun shows: possession, likeness- रूपवत्- beautiful, तर & तम- affix indicate comparative and superlative digrees, मन्यते- वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of मन्- ४ ग. आ. प. to consider, think, believe

कुरूप माणूस जोपर्यंत स्वतःचे तोंड आरशात पहात नाही तोपर्यंत तो आपल्याला इतरांपेक्षा जास्त देखणा समजतो.

६५१ : २७-०६-२०२०
वृक्षान्छित्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम्।
यद्येवं गम्यते स्वर्गं नरकं केन गम्यते ॥
पंचतंत्र-३. १०५

(यज्ञ कार्यार्थे) वृक्षान् छित्वा, पशून् हत्वा, रुधिरकर्दमम् कृत्वा यदि एवम् (केन अपि) स्वर्गम् गम्यते, (तदा) नरकम् केन गम्यते?

(For the purpose of sacrifices for Gods), by cutting off trees or killing animals and creating a bloodshed, if one is able to get to go to the heaven, the hell can be reached by whom?

वृक्षान् & पशून्- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of वृक्ष- tree & पशु- animal छित्वा, हत्वा & कृत्वा- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of छिद्- छिनक्ति- छिंत्ते- ७ ग. उ. प. to to cut, tear down, destroy, हन्- हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike & कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, रुधिरकर्दमम्, स्वर्गम् & नरकम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्वर्ग- heaven & नरक- hell, रुधिरकर्दम- bloodshed, mire of blood- रुधिर- न. लिं.-blood, कर्दम- पु. लिं.- flesh, slime, mire- रुधिरस्य कर्दमम् – ष. तत्पुरुष स., यदि- अव्यय- if, in case, एवम्- अव्यय- this way, in this manner, गम्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, केन- by whom- तृ. वि. ए. व. of किम्- who

(देवाधर्माच्या नावाने) झाडे तोडून आणि पशूंना मारून रक्ताचा चिखल करण्यामुळे जर कोणी स्वर्गात जात असेल तर नरकात कोण जात असेल? हा यज्ञात होत असणाऱ्या कर्मकांडावर आक्षेप होता.

झाडे तोडून धर्मार्थ, मारूनी जगते पशू ।
स्वर्गी कोणी जरी जाई, नरकी कोण जातसे? ॥
.

६५२ : २८-०६-२०२०
स्वभावादुद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविपुलाम्।
द्युतिं सैंहीं श्वा किं धृतकनकमालोऽपि लभते॥

स्वभावाद् उद्भूताम् गुणसमुदयावाप्तिविपुलाम्, सैंहीम् द्युतिम्, किं श्वा, धृतकनकमालः अपि, लभते?

The natural splendour generated (attitude developed) by a lion, due to its gaining of multitude of excellent qualities (virtues), can it be gained by a dog even if it wears a golden necklace?

स्वभावाद्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of स्वभाव- nature, inherent property -स्व- pronominal adjctv- one’s own, भाव- state of being, capacity, स्वस्य भावः- ष. तत्पुरुष स., उद्भूताम्, गुणसमुदयावाप्तिविपुलाम्, सैंहीम् & द्युतिम्- all in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of- उद्भूत- produced, generated- क. भू. धा. वि. of उद्+ भू- (भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist), गुणसमुदयावाप्तिविपुला- multitude of gains of excellent qualities- गुण- पु/न. लिं. – quality, virtue, समुदय- पु. लिं.- collection, multitude, अवाप्ति- स्त्री. लिं.- obtaining, getting, gained- (अवाप्त- क. भू. धा. वि. of अव+ आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, receive), विपुला- स्त्री. लिं.- (विपुल -adjctv- extensive, wide)- गुणस्य समुदय- गुणसमुदय, गुणसमुदयस्य अवाप्तिः- गुणसमुदयावाप्ति & गुणसमुदयावाप्तेः विपुलम्- गुणसमुदयावाप्तिविपुलम्- all ष. तत्पुरुष स., सैंही- (सैंह)- adjctv- belonging to a lion-
& द्युति- splendour, beauty, light, किम्- अव्यय- a particle of interrogation- meaning: ‘whether’, श्वा & धृतकनकमालः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of- श्वन्- dog & धृतकनकमालः- one who is wearing golden necklace- धृत- wearing, adorning- क. भू. धा. वि. of धृ- धरति- १ ग. प. प. to hold, bear, carry, कनक- gold, माला- garland, necklace- कनकस्य माला- कनकमाला- ष. तत्पुरुष स. & धृतः कनकमालाम् येन सः- धृतकनकमालः- बहुव्रीही स., अपि- अव्यय- even, also, and लभते- gets, gains-वर्त. तृ. पु. ए. व. of लभ्- १ ग. आ. प. to get

कुत्र्याच्या गळ्यात सोन्याची माळ घातली तरी सिंहाला उपजत मिळालेले अनेक अद्भुत स्वभावगुण त्याला मिळणार आहेत का?


६५३ : २९-०६-२०२०
अनेके फणिनः सन्ति भेकभक्षणतत्पराः।
एक एव हि शेषोऽयं धरणीधरणक्षमः॥
-कवि बल्लाळ भोजप्रबंध

भेकभक्षणतत्पराः, फणिनः, अनेके सन्ति। अयम् धरणीधरणक्षमः, शेषः एकः एव हि (अस्ति)।

Snakes, exclusively devoted to feasting on frogs, are plenty, but this, Shesh Nag, is the only one among them, who has the capacity to carry the Earth.

भेकभक्षणतत्पराः & फणिनः-both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of भेकभक्षणतत्पर- one who is engaged in feasting on frogs- भेक- frog (also means: timid man, a cloud), भक्षण- adjctv- eating, feeding, fating- (भक्ष्-भक्षयति-ते १० ग. उ. प. to eat, devour), तत्पर- (तद्+ पर)- adjctv- having that as a highest object, exclusively devoted to- भेकनाम् भक्षणम्- भेकभक्षणम्- ष. तत्पुरुष स. & भेकभक्षणे तत्परः- भेकभक्षणतत्पर- तृ. तत्पुरुष स. & फणिन्- a hooded serpent, snake in general, अनेके- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of अनेक- adjctv- many, not one, several- (न एकम् -नञ्तत्पुरुष स.), सन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, अयम्, धरणीधरणक्षमः, शेषः & एकः- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of इदम्- he, धरणीधरणक्षम- one who is able to carry the Earth- धरणी- Earth, धरण- adjctv- bearing, holding- (धृ- धरति- १ ग. प. प. & धारयति-ते १० ग. उ. प. to hold, bear,), क्षम- adjctv- competent, able, enduring- (क्षम्- क्षमते १ ग. आ. प. & क्षाम्यति- ४ ग. प. प. -to allow, endure, put up with)- धरण्याः धरणम्- धरणीधरणम्- ष. तत्पुरुष स. & धरणीधरणे क्षमः- धरणीधरणक्षमः -स. तत्पुरुष स., शेष- name of the celestial snake believed to be carrying the earth on its hood & एक- one, single, एव- just, just so, alone & हि- indeed, surely- both अव्यय

बेडकांना खाण्यात तत्पर असलेले अनेक साप असतात, पण पृथ्वीला आपल्या फण्यावर तोलून धरणारा फक्त एकमेव असा हा शेषनागच आहे.

६५४ : ३०-०६-२०२०
समानी व आकूति: समाना ह्रदयानि व:।
समानमस्तु वो मनो यथा व: सुसहासति॥
ऋग्वेद मंडल१० सूक्त १९१

(This is a famous last Mantra -ऋचा- of Rig-Veda. I understand, Balgangadhar Tilak has concluded his गीतरहस्य with this Mantra. I will be concluding my second session of Subhashits with this today. We will start our third session from tomorrow)

वः आकूति: समानी अस्तु, व: ह्रदयानि समानाः (सन्तु), वः मनः समानम् (अस्तु), यथा असति, वः (शक्तिः) सुसहा (भवेत्)

Let all your personalities (characteristics) be similar, let all your hearts be alike, let all your minds be on common footings, so that, during bad time all your might will be able to face it (bear it).

वः (युष्माकम्)- yours ष. वि. ब. व. of युष्मद्- you, आकूति: & समानी both -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of आकूति- character, good form & समान- adjctv- same, equal, similar, अस्तु- let it be- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति -२ ग. प. प. to be, to exist, ह्रदयानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of ह्रदय- heart, thought, thinking, समानाः- लिं. प्र. वि. ब. व. of समान, मनः & समानम् -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of मनस् – mind, thought & समान, यथा- अव्यय-so that, like, in this manner, असति- in the bad time, न. लिं. स. वि. ए. व. of असत्- bad, wicked, सुसहा- adjctv- endeavourable, very strong- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of सुसहस्- न. लिं.- सु- अव्यय- prefix implies: well, very, good, सहस्- strength, might, power

तुम्हा सर्वांचे व्यक्तीमत्व सारखे असो, तुमचे हृदय समान असो, तुमचे मन सारखे असो, तर आपण येणाऱ्या कठीण काळाचा साहसाने सामना करू.

६५५ : ०१-०७-२०२०
किं कूर्मस्य भरव्यथा न वपुषि, क्ष्मां न क्षिपत्येष यत्,
किं वा नास्ति परिश्रमो दिनपतेरास्ते, न यन्निश्चलः।
किंत्वंगीकृतमुत्सृजन्कृपणवत् श्लाघ्यो जनो लज्जते,
निर्वाहः प्रतिपन्नवस्तुषु सतामेतद्धि गोत्रव्रतम् ॥

किम् कूर्मस्य वपुषि न भरव्यथा, यत्, क्ष्माम् न क्षिपति एषः? किम् वा दिनपतेः न परिश्रमः अस्ति, यत् निश्चलः न आस्ते। किम् तु श्लाघ्यः जनः अंगीकृतम् कृपणवत् उत्सृजन् लज्जते? सताम् प्रतिपन्नवस्तुषु निर्वाहः, एतद् हि गोत्रव्रतम् (भवति)

Didn’t the tortoise (in कूर्मावतार) that uplifted the earth on its back, feel the burden of the load on its body? Or isn’t the Sun feel the strain of going round and round and not stay steady at a place? Isn’t worthy person, shy away from leaving the accepted task like a mean person. It is indeed a tradition with Noble persons to see to it that task taken on hand is concluded satisfactorily.

किम्- अव्यय- used as a particle of interrogation, कूर्मस्य & दिनपतेः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of कूर्म-tortoise & दिनपति- Sun- दिन- day, पति- lord, master- दिनस्य पतिः – ष. तत्पुरुष स., वपुषि- न. लिं. स. वि. ए. व. of वपुस्-body, न- no not, भरव्यथा- pain of burden- भर- adjctv- burden, load, व्यथा- pain, suffering- भरस्य व्यथा- ष. तत्पुरुष स., यत्- अव्यय- since, because, now that, क्ष्माम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of क्ष्मा-earth, globe, क्षिपति, अस्ति, आस्ते & लज्जते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of क्षिप्-६ ग. उ. प. क्षिपति-ते & ४ ग. प. प. क्षिप्यति- to put on or place, let go, cast, अस्-२ ग. प. प. to be, to exist, आस्- २ ग. आ. प. to live, sit quietly & लज्ज्- १ ग. आ. प. to be ashamed, एषः, परिश्रमः, निश्चलः, श्लाघ्यः जनः & निर्वाहः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of एतद्- this, परिश्रम- excessive exertion, परि- अव्यय- prefix means: excessive, much, श्रमः- toil, effort, निश्चल- steady, stationary- निस्- अव्यय- prefix means: without, not, चल-adjctv- moving, श्लाघ्य- (also श्लाघ्यनीय & श्लाघ्यितव्य)- adjctv- praise worthy- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of श्लाघ्- श्लाघते १ आ. प. to praise, जन- people, person & निर्वाह- accomplishment, carrying to the end- निर्+वह्- (वह्- वहति-ते १ ग. उ. प. to carry), वा- or &, तु- but – both अव्यय, अंगीकृतम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अंगीकृत- accepted, undertaken- अंगम्- body or mind, कृत- made – क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, कृपणवत्- like a mean person- कृपण- mean वत्- अव्यय- affix denotes: like, as, उत्सृजन्- leaving, abandoning- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of उद्+ सृज्- (सृज्- सृजति- ६ ग. प. प. to create), सताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सत्- noble or good person, प्रतिपन्नवस्तुषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of प्रतिपन्नवस्तु- task taken on hand- प्रति- अव्यय- towards, against, पन्न- fallen- क. भू. धा. वि. of पद्- पद्यते ४ ग. आ. प. to go, attain, obtain, वस्तु- material, task- प्रति पद्यते इति- प्रतिपन्न- befallen, undertaken- उपपद तत्पुरुष स. & प्रतिपन्नम् वस्तु- प्रतिपन्नवस्तु- समानाधिकरण प्राधितत्पुरुष स., एतद्- this & गोत्रव्रतम्-a family tradition or vowed observance- गोत्र- pedigree, व्रतम्- vowed observance- गोत्रस्य व्रतम्- ष. तत्पुरुष स. -both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., हि- अव्यय- indeed, surely

पृथ्वीचा भार पाठीवर वाहतांना कूर्माला कष्ट झाले नसतील का? सूर्याला एका जागी थांबून न राहता दिवसभर चालत राहण्याचे श्रम पडत नसतील का? क्षुद्र माणूस जसा घेतलेले अवघड काम सोडून देतो तसे प्रशंसनीय माणूस का करत नाही ? येईल त्या परिस्थितीत निर्वाह करून आपले काम करत राहणे हे सज्जनांच्या कुळाचे ब्रीद (व्रत) असते.

६५६ : ०२-०७-२०२०
को वीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा विदेशस्तथा
यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् ।
यद्दंष्ट्रानखलाङ्गलप्रहरणात्सिंहो वनं ग्राहते
तस्मिन्नेव हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिनत्यात्मनः ॥

मनस्विनः वीरस्य कः स्वविषयः तथा कः वा विदेशः? (सः) यम् देशम् श्रयते, तम् एव बाहुप्रतापार्जितम् कुरुते।
सिंहः यद् वनम् दंष्ट्रानखलाङ्गलप्रहरणात् ग्राहते तस्मिन् एव हतद्विपेन्द्ररुधिरैः आत्मनः तृष्णाम् छिनत्ति।

For a wise, brave man, which country is his own or for that matter a foreign country. Whichever country he resides, he makes that his own, acquired on strength of his braveness, Like a lion, whichever forest it penetrates deep-inside, by attacks with his sharp teeth, nails and tail, in that (forest) itself, it quenches its thirst with the blood of a killed king of elephants.

मनस्विनः, स्वविषयः, कः, विदेशः सिंहः -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of मनस्विन्- adjctv- wise, intelligent, स्वविषयः- own country- स्व- pronominal adjctv- one’s own, विषय- object, country, domain- स्वस्य विषयः- ष. तत्पुरुष स., किम्- which, what, who, विदेशः- foreign land- वि- अव्यय- prefix to verb or noun means: the reverse, separation, opposition, देश- country, सिंह- lion, वीरस्य- -पु. लि. ष. वि. ए. व. of वीर- brave, strong, तथा- and, similar to, वा- or & एव- just just so, only- all अव्यय, यम् देशम्, तम् & बाहुप्रतापार्जितम् all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of यद्- which, देश- country, तद्- that & बाहुप्रतापार्जित- won over by muscle power- (बाहु- पु. लिं.- arm, प्रताप- courage, brilliancy, heroism, अर्जित-gained, acquired- क. भू. धा. वि. of अर्ज्- अर्जति १ ग. प. प. to gain, procure, acquire- बाह्वोः प्रतापः- strength of arms or muscle power- ष. तत्पुरुष स.- बाहुप्रतापेण अर्जितः -तृ. तत्पुरुष स.), यद् & वनम्- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of यद्- which, & वन- forest, तृष्णाम् – स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तृष्णा- thirst, श्रयते, कुरुते, ग्राहते & छिनत्ति- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of श्रि- श्रयति-ते १ ग. उ. प. to dwell in, cling to, कृ- करोति-कुरुते- ८ ग. उ. प. to do, make, गाह्- १ ग. आ. प. to penetrate, enter deep into, roam & छिद्- छिनत्ति-छिंत्ते ७ ग. उ. प. to remove, quell, cut, दंष्ट्रानखलाङ्गूलप्रहरणात्- पु/न. लि. पं . वि. ए. व. of दंष्ट्रानखलाङ्गूलप्रहरण- attack of large teeth, nails and tail- दंष्ट्रा- स्त्री. लिं- large tooth, tusk, नख- न. लि.- nail, लाङ्गूल- न. लि.- tail, प्रहरण- assailing, attacking- (प्र+ हृ- हरति १ ग. प. प.)- दंष्ट्राः च नखानि च लाङ्गूलम् च- दंष्ट्रानखलाङ्गूल- द्वंद्व स.- दंष्ट्रानखलाङ्गूलानाम् प्रहरणम्- ष. तत्पुरुष स., तस्मिन्- पु/न. लि. स. वि. ए. व. of तद्- that, it हतद्विपेन्द्ररुधिरैः- न. लि. तृ. वि. ब. व. of हतद्विपेन्द्ररुधिरम्- blood of a killed king elephant- हत- killed- क. भू. धा. वि. of हन्-हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike, द्विपेन्द्र- king of elephants- द्विप- elephant, इन्द्र- lord, ruler, द्विपनाम् इन्द्रः -द्विपेन्द्रः- हतः द्विपेन्द्रः- हतद्विपेन्द्रः – समानाधिकरण प्राधितत्पुरुष स.- हतद्विपेन्द्रस्य रुधिरम्- हतद्विपेन्द्ररुधिरम् – ष. तत्पुरुष स., आत्मनः- -पु. लि. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self,one’s own

हुशार आणि वीर माणसाला स्वदेश काय आणि परदेश काय ? तो ज्या देशात रहात असेल त्याला स्वतःच्या पराक्रमाने आपलाच देश करतो. जसा सिंह कुठल्याही घनदाट अरण्यात गेला तरी आपल्या तीक्ष्ण नखांच्या, दातांच्या आणि शेपटीच्या प्रहाराने तिथल्या हत्तींच्या राजाच्या रक्ताने आपली तहान भागवतो.


६५७ : ०३-०७-२०२०
को हि तुलामधिरोहति शुचिना दुग्धेन सहजमधुरेण।
तप्तं विकृतं मथितं तथापि यत्स्नेहमुद्गिरति ॥

सहजमधुरेण दुग्धेन शुचिना, कः हि तुलाम् अधिरोहति, यद् तप्तम्, विकृतम् तथा मथितम् अपि, स्नेहम् उद्गिरति।

Whoever will ascend the balance against milk (Whoever can be compared with milk), with respect to goodness, which is by nature very pleasant, which even when heated, deformed and churned, even then gives out sweet butter. (Here there is pun- (श्लेषः) – in word ‘स्नेह’- which means: affection, love- and also: fat, lubricity, viscidity- Milk is compared with virtuous person- see सुभाषित क्र. ८१ of last year, having similar content)

सहजमधुरेण, दुग्धेन & शुचिना-all in तृ. वि. ए. व. of सहजमधुर- naturally sweet, pleasant by nature- सहज- adjctv- inborn, natural, innate & मधुर- adjctv- sweet, melodious, pleasant- सहजम् च मधुरम् च- द्वंद्व स, दुग्ध- milk & शुचि-adjctv- pure, virtuous, unsullied, कः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्- who, हि- अव्यय- indeed, surely, तुलाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तुला- balance, resemblance, likeness, अधिरोहति- ascends mounts & उद्गिरति- splits out, ejects, sends forth- both in वर्त. तृ. पु. ए. व. of अधि + रुह्- (रुह्-रोहति २ ग. प. प. to grow, spring up) & उद्+ गृ(दीर्घ)- (गिरति or गिलति ६ ग. प. प. to swallow, send forth, pour out), यद्- अव्यय- it is used to introduce an assertion with or without इति at the end- तप्तम्, विकृतम् & मथितम् – न. लिं. प्र. वि. ए. व. of तप्त-heated, विकृत- deformed & मथित- churned- all क. भू. धा. वि. of तप्- तपति १ ग. प. प. to be hot, to blaze, वि+ कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do मथ् (मंथ्)- मथति-मंथति १ ग. प. प. & मथ्नाति ९ ग. प. प. to churn, स्नेहम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of
स्नेह- affection, love, fat, lubricant or viscous material, तथा-like, similar to & अपि- even, also- both अव्यय, तथापि- even then, even though

ज्या दुधाला तापवले, (विरजण लावून) विकृत केले आणि (निर्दयपणे भरपूर) घुसळले तरी ते स्निग्ध असे लोणी देते अशा स्वभावानेच मधुर अशा दुधाशी तुलना करायला दुसऱ्या पारड्यामध्ये कोण चढून बसेल? दुसरी कुठलीच गोष्ट दुधाइतकी चांगली नाही.

६५८ : ०४-०७-२०२०
गच्छतः स्खलनं क्वापि भवत्येव प्रमादतः।
हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सज्जनाः ॥
पाठभेद: सज्जनाः- साधवः

गच्छतः प्रमादतः एव स्खलनम् क्व अपि भवति। तत्र दुर्जनाः हसन्ति (परंतु) सज्जनाः (साधवः) समादधति।

A walking person, may sometimes stumble, just by oversight (carelessness). On this wicked people laugh at, while noble persons provide helping hand.

गच्छतः -For a walking person & प्रमादतः -by oversight, carelessness-both- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of गच्छत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, walk & प्रमादत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of -प्रायोजक- of -प्र+मद्- प्रमादयति- to be careless about or negligent- (मद्- माद्यति ४ ग. प. प. to be drunk, mad), एव- अव्यय- just, just so, only, स्खलनम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of स्खलन- stumbling, tripping, falling -(स्खल्- स्खलति १ ग. प. प. to stumble, trip, fall), क्व- अव्यय- where, whither, क्व+ अपि- sometimes, somewhere, भवति- happens- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist, तत्र- अव्यय- there, in that case, दुर्जनाः, सज्जनाः & साधवः all -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of दुर्जन- wicked person- दुष्टः जनः & सज्जन- noble person, सत् जनः -both समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स. & साधु- good or noble person हसन्ति- laugh, make fun & समादधति- console, provide help, make good- both वर्त. तृ. पु. ब. व. of हस्-हसति- १ ग. प. प. to smile, laugh at & सं+आ+धा -(धा- दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प. to set, put, lay, lay on or upon)

एकादा माणूस चालतांना कधीतरी ठेचकाळून पडतो, त्यावेळी दुर्जन त्याला बघून हसतात तर सज्जन त्याला मदतीचा हात देतात.

६५९ : ०५-०७-२०२०
गुणवज्जनसंपर्काद् याति स्वल्पोऽपि गौरवम्।
पुष्पाणाम् अनुषङ्गेन सूत्रं शिरसि धार्यते॥

स्वल्पः अपि गुणवत् जनसंपर्कात् गौरवम् याति। सूत्रम् पुष्पाणाम् अनुषङ्गेन शिरसि धार्यते।

Ordinary or small person, by contact with (in company of) virtuous people get respect. A thread used to form a garland of flowers gets a place on the head.

स्वल्पः (सु+अल्प)- adjctv- very little, minute- अल्प)- little, सु- अव्यय- very, good, well -(सुतराम् अल्पम्- स. प्रा. तत्पुरुष स.), अपि- अव्यय- also, even, and, गुणवत्- virtuous, noble, knowledgeable- (गुण- virtue, quality, वत्- adjctv- affix added to noun shows possession), जनसंपर्कात्- पं. वि. ए. व. of जनसंपर्क- contact of people- जन- person, people, संपर्क- contact, union, touch- जनानाम् संपर्कम्- ष. तत्पुरुष। स., गौरवम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गौरव- respect, importance, regards, सूत्रम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सूत्र- thread, याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of या २ ग. प. प. to go, get, become, पुष्पाणाम्- न. लिं. ष. वि. ब. व. of पुष्पम्- flower, अनुषङ्गेन- तृ. वि. ए. व. of अनुषङ्ग- contact, connection, अनुषङग- अनु+ सङग, शिरसि- स. वि. ए. व. of शिरस्- head, top, धार्यते- gets placed or worn- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of धृ- धरति १ ग. प. प. & धारयति-ते १० ग. उ. प. to hold, bear, carry

गुणवंतांच्या संपर्कात असल्यामुळे गुणहीन (साध्या) लोकांचाही गौरव होतो. (गजऱ्यातल्या ) फुलांच्या बरोबर (त्यांना गजऱ्यात गुंफणाऱ्या) दोऱ्यालाही डोक्यावर धारण केले जाते.

६६० : ०६-०७-२०२०
छिन्नोपि रोहति तरुः क्षीणोप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः।
इति विमृशन्तः सन्तः सन्तप्यन्ते न दुःखेषु ॥
पाठभेद: दुःखेषु–लोकेषु

तरुः छिन्नः अपि रोहति, चन्द्रः क्षीणः अपि पुनः उपचीयते, इति विमृशन्तः सन्तः दुःखेषु (लोकेषु) न सन्तप्यन्ते।

A tree grows again even if it is cut, waning Moon also gets to grow again. Keeping this in mind, noble people do not get distressed in their agonies (in this world)

तरुः, छिन्नः, चन्द्रः & क्षीणः – all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तरु- tree, छिन्न- cut- (क. भू. धा. वि. of छिद्- छिनत्ति- छिंत्ते ७ ग. उ. प. to cut, tear, break), चन्द्र- Moon & क्षीण- waned, emaciated- (क. भू. धा. वि. of क्षि- क्षयति १ ग. प. प. to destroy, affect, injure), अपि- अव्यय- even, also, and, रोहति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of रुह्- रोहति १ ग. प. प. to grow, spring up, increase, पुनः (पुनर्)- अव्यय- again, once more, उपचीयते- grows, increases- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of उप+ चि- (चि- चिनोति- चिनुते ५ ग. उ. प. to collect, gather), इति- अव्यय- thus, in this manner, विमृशन्तः & सन्तः – both पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of विमृशत्- thinking, considering, reflecting- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वि+ मृश्- (मृश्- मृशति ६ ग. प. प. to consider, deliberate, rub, touch) & सत्- noble, virtuous, दुःखेषु & लोकेषु – न. लिं. स. वि. ब. व. of दुःख- distress, difficulty, sorrow & लोक- world, न- no, not, सन्तप्यन्ते- get distressed, get disturbed- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of सं+ तप्- (तप्- तपति-ते १ ग. उ. प. to be hot,)

तोडलेले झाड पुन्हा वाढते, (अमावास्येला) क्षीण झालेला चंद्र पुन्हा मोठा मोठा होत जातो. याचा विचार केल्यामुळे संत लोक दुःखाने खचून जात नाहीत.

६६१ : ०७-०७-२०२०
तृषार्तैः सारङ्गैः प्रतिजलधरं भूरि विरुतं
घनैर्मुक्ता धाराः सपदि पयसस्तान्प्रति मुहुः।
खगानां के मेघाः क इह विहगा वा जलमुचाम्
अयाच्यो नार्तानामनुपकरणीयो न महताम् ॥

तृषार्तैः सारङ्गैः प्रतिजलधरं भूरि विरुतम् (कृतम्)। घनैः सपदि पयसः धाराः तान् प्रति मुहुः मुक्ताः। खगानाम् के मेघाः? इह, के विहगाः वा जलमुचाम्? आर्तानाम् अयाच्यः (कः अपि) न (अस्ति)। महताम् अनुपकरणीयः (कः अपि) न (अस्ति)।

Thirst afflicted Chataka bird screamed loudly at every passing clouds. The clouds immediately released streams of water towards them repeatedly. How clouds are connected to birds or birds are connected to clouds. For afflicted persons, there is none whom they should not be approached for help and for great people, there is none who is not to be obliged (helped).

तृषार्तैः, सारङ्गैः & घनैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of तृषार्त- afflicted with thirst (तृषा- thirst, आर्त- adjctv- afflicted- तृषाया आर्तः -तृषार्तः -तृ. तत्पुरुष स.), सारङ्ग-this has 27 different meanings, one of them is: a cuckoo bird- चातक पक्षी & घन- cloud, प्रतिजलधरम् & विरुतम्- both पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रतिजलधर- every cloud- प्रति- अव्यय- every, जलधर- cloud- (जल-water, धर- holder- जलम् धरति इति- उपपद तत्पुरुष स.) & विरुत- screamed, shrieked- क. भू. धा. वि. of वि+ रुद्- (रुद्- रौति २ ग. प. प. to cry, lament), भूरि- अव्यय- very much, great, सपदि- अव्यय- instantly, immediately, पयसः- न. लिं. ष. वि. ए. व. of पयस्- water, धाराः & मुक्ताः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of धारा- a line of a descending fluid, stream & मुक्त- released, freed- क. भू. धा. वि. of मुच्- मुंचति-ते ६ ग. उ. प. to set free, release, तान्- them- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of तद्- he, प्रति- अव्यय- towards, in the direction, मुहुः (मुहुस्)- अव्यय- constantly, repeatedly, खगानाम्, आर्तानाम्, जलमुचाम् & महताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of खग-bird- (खम्-sky- खे गच्छति इति- उपपद तत्पुरुष स.), आर्त-adjctv- afflicted, जलमुच्- cloud- (जलम् मुंचति इति – उपपद तत्पुरुष स.) & महत्- great, noble, virtuous, के, मेघाः, विहगाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of किम्-who, मेघ- cloud, विहग- bird- (विहायस् -sky- विहायसि गच्छति इति- उपपद तत्पुरुष स.), वा-or & इह-here -both अव्यय, अयाच्यः & अनुपकरणीयः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अयाच्य- not to be begged – न याच्य- नञ्तत्पुरुष स.- (याच्य (also याचनीय & याचितव्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of याच्-याचते- १ ग. आ. प. to beg) & अनुपकरणीय -not to be helped- अन्+ उपकरणीय -नञ्तत्पुरुष स.- (उपकरणीय- (उपकरणितव्य & उपकरण्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of उप +कृ- to help, oblige- कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make), न-no, not

तहानलेला चातक पक्षी जोरजोरात किंचाळून प्रत्येक ढगाला पाणी मागतो आणि ते मेघ त्याच्यासाठी पुन्हा पुन्हा पाण्याच्या धारा सोडतात. ते ढग त्या पक्ष्यांचे कोण लागतात किंवा ते पक्षी त्या ढगांचे कोण लागतात? (पक्ष्यांचा ढगांशी किंवा ढगांचा त्या पक्ष्यांशी काय संबंध आहे?) आर्त (व्याकुळ) झालेल्या व्यक्तीने ज्याच्याकडे मागू नये असा कोणीच नाही. (तो कुणाकडेही मदत मागतो) आणि महान लोकांसाठी ज्याच्यावर उपकार करू नये असा कोणीही नाही. (ते सर्वांवर उपकार करत असतात.)

६६२ : ०८-०७-२०२०
दृश्यन्ते भुवि भुरि निम्बतरवः कुत्रापि ते चन्दनाः
पाषाणैः परिपूरिता वसुमती वज्रो मणिर्दुर्लभः।
श्रूयन्ते करटारवाश्च सततं चैत्रे कुहूकूजितं
तद्मन्ये खलसंकुलं जगदिदं द्वित्राः क्षितौ सज्जनाः॥

भुवि निम्बतरवः भुरि दृश्यन्ते, ते चन्दनाः कुत्र अपि (दृश्यन्ते)। वसुमती पाषाणैः परिपूरिता (अस्ति), वज्रः मणिः दुर्लभः (भवति)। करटारवाः च सततं श्रूयन्ते, कुहूकूजितम् (तु) चैत्रे (हि श्रूयन्ते)। तद् इदम् जगत् खलसंकुलम् मन्ये, क्षितौ द्वित्राः सज्जनाः (भवन्ति)।

On the earth, you see large number of Neem trees, those Sandalwood trees are just a few. The earth is full with all types of stones, but diamond jewel is rarely found. You hear crying of crows all the time, but cuckoo’s melodious voice is heard only in the month of Chaitra (in the Spring). Thus I consider this world is full of thugs and good persons are just a few here and there.

भुवि, क्षितौ & चैत्रे- स..वि. ए. व. of भू & क्षिति- (स्त्री. लिं.)- earth & चैत्र- ( पु. लिं.)- first of lunar months, निम्बतरवः, चन्दनाः, करटारवाः, द्वित्राः, सज्जनाः & ते- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of निम्बतरु- a tree of Neem- (निम्ब- Neem, तरु- tree- निम्बस्य तरुः – ष. तत्पुरुष स.), चन्दन- sandalwood करटारव- cry of a crow- (करट- crow, आरव- cry, sound- करटस्य आरवः- ष. तत्पुरुष स.), द्वित्र- adjctv- two or three- द्वौ वा त्रयः वा – संख्याबहुव्रीही स., सज्जन- noble person- (सत् जनः – उपपद तत्पुरुष स.) & तद्- he, भुरि- अव्यय- plenty, many, दृश्यन्ते- get to see & श्रूयन्ते- get to hear- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, look at & श्रु- शृणोति- ५ ग. प. प. to hear, listen, कुत्र- where, in which place & अपि- even, also- both अव्यय- कुत्र+ अपि- at some place, वसुमती- earth, परिपूरिता- full of, filled fully- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of वसुमत्- wealthy, rich- (वसु-wealth, मत्- affix added to shows possession) & परिपूरित- क. भू. धा. वि. of परि+ पूर्- पूरयति-ते १० ग. उ. प. to fill fully, पाषाणैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of पाषाण- stone, rock, वज्रः, मणिः & दुर्लभः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वज्र- diamond, मणिः- jewel & दुर्लभः -rare, difficult to get- दुःखेन लभते इति- उपपद तत्पुरुष स., च-and, सततम्- अव्यय- always, regularly, , कुहूकूजितम्, इदम्, जगत् & खलसंकुलम् – न. लिं. प्र. वि. ए. व. of कुहूकूजित- melodious sound of cuckoo- (कुहू- sound of cuckoo, कूजित- cooing- क. भू. धा. वि. of कूज्- कूजति १ ग. प. प. to coo- कुहू इति कूजितम्-उपपद तत्पुरुष स.), इदम्- this, जगत्- world & खलसंकुल- crowded with wicked people- खल- wicked, संकुल- adjctv- mob, collection- खलानाम् संकुलम् – ष तत्पुरुष स., मन्ये-वर्त. प्र. पु. ए. व. of मन्- मन्यते ४ ग. आ. प. & मनुते ८ ग. आ. प. to think, consider, तद्- अव्यय- thus, for that reason, on that account

या पृथ्वीवर कडूलिंबाची भरपूर झाडे दिसतात, पण चंदनाचे झाड क्वचित कुठेतरी असते. हे जग दगडांनी भरलेले आहे, पण हिरे किंवा रत्ने दुर्लभ असतात, कावळ्यांची कावकाव सारखी ऐकायला येत असते, पण कोकिळाचे कुहूकुहू फक्त चैत्र महिन्यातच असते, त्याचप्रमाणे हे जग लबाड लोकांनी भरले आहे आणि सज्जन लोक फक्त दोन तीनच (मोजकेच) असतात असे मी मानतो.

६६३ : ०९-०७-२०२०
न ह्यप्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः।
ते पुनन्त्युरूकालेन दर्शनादेव साधवः ॥

  • भागवत स्कं १०|४८|३१

न हि अप्मयानि तीर्थानि (तथा) न मृच्छिलामयाः देवाः (तत्काले पुनन्ति), ते उरुकालेन पुनन्ति। साधवः दर्शनात् एव पुनन्ति।

Not the pilgrimage centers with plentiful water, nor the idols Gods made of clay and stones (purify you instantaneously). They will purify you after a long time. However, Sages will do that just by visiting them.

अप्मयानि & तीर्थानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of अप्मय- places with plenty of water- अप्- (स्त्री. लिं.)- water- (declined in classical language only in plural)- मय- adjctv- an affix used to indicate ‘full of’, ‘made of’ or ‘consisting of’- अप्+मय & तीर्थ- place of pilgrimage, holy place, न-no, not, हि- अव्यय- surely, indeed, मृच्छिलामयाः, देवाः, ते & साधवः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मृच्छिलामय- made of clay and stone- मृद्- (स्त्री. लिं.)- clay, earth & शिला- (स्त्री. लिं.)- stone, rock- मृद् च शिला च- मृच्छिला- द्वंद्व स.- मृच्छिला +मय, देव- God, तद्- he, that & साधु- a sage, virtuous person, उरुकालेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of उरुकाल- after a long time- उरु- adjctv- long, great, valuable, काल- time, period- उरुः कालः – वि. पूर्वपद कर्म. स., पुनन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of पू- पवते १ ग. आ. प., पूयते- ४ ग. आ. प. & पुनाति-पुनीते ९ ग. उ. प. to purify, cleanse, refine, दर्शनात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of दर्शन- seeing, sight, vision, एव- अव्यय- just, alone, only

ना भरपूर पाण्याने भरलेली तीर्थे आणि ना दगडामातीचे देव, त्यांच्यामुळे पुनीत होण्यासाठी दीर्घ काळ लागतो, पण साधूच्या मात्र दर्शनानेच माणूस शुद्ध होतो.

६६४ : १०-०७-२०२०
पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति
चन्द्रो विकासयति कैरवचक्रवालम्।
नाभ्यर्थितो जलधरोSपि जलं ददाति
सन्तः स्वयं परहिते सुकृताभियोगा:॥
भर्तृहरिनीतिशतक श्लो ६३

दिनकरः पद्माकरम् विकचीकरोति। चन्द्रः कैरवचक्रवालम् विकासयति। जलधरः न अभ्यर्थितः अपि जलम् ददाति। सन्तः स्वयम् परहिते सुकृताभियोगा: (भवन्ति)।

The Sun makes a lotus pond bloom. The Moon makes white-lily pond bloom. The cloud gives away water, even without asking for it. Noble people of their own are engaged in works connected with well-being of others

दिनकरः, चन्द्रः, जलधरः & अभ्यर्थितः- all in -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of- दिनकर- Sun- दिनम् करोति इति- उपपद तत्पुरुष स., चन्द्र- Moon, जलधर- cloud- जल- water, धर- holder- जलम् धरति इति – उपपद तत्पुरुष स., अभ्यर्थित- one who has been asked or begged of- क. भू. धा. वि. of अभि+ अर्थ् – (अर्थ्- अर्थयते १० ग. आ. प. to beg, request), पद्माकरम्, कैरवचक्रवालम् & जलम्- द्वि. वि. ए. व. of- पद्माकर- lotus collection or pond- पद्मम्- lotus, आकर- source, mine- पद्मानाम् आकरः -ष. तत्पुरुष स., कैरवचक्रवाल- white lotus collection or pond- कैरव- white lotus (supposed to bloom during night), चक्रवाल- collection, multitude- कैरवानाम् चक्रवालम्- ष. तत्पुरुष स. & जल- water, विकचीकरोति, विकासयति & ददाति- – all वर्त. प. प. तृ. पु. ए. व. of विकची+ कृ- to make it bloom- विकच- to expand- (कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do), वि+कस्- प्रायोजक- to cause to expand, make it bloom- (कस्- कसति- १ ग. प. प. to move, go) & दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, न-no, not, अपि- अव्यय- even, also, and, सन्तः & सुकृताभियोगा: –पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सत्- noble, good, virtuous & सुकृताभियोग- adjctv- one who is devoted to doing good deeds- सु- अव्यय- good, well, कृत- done, deed- क. भू. धा. वि. of- कृ- to do, सुकृत- good deed, अभियोगः – devotion, engagement- सुकृते अभियोगः -स. तत्पुरुष स., स्वयम्- अव्यय- of one’s own, परहिते- स. वि. ए. व. of- परहित- benevolence of others- पर- other, another, हित- good, benevolence, pleasing- क. भू. धा. वि. of- हि- हिनोति ५ ग. प. प. to cast, gratify, please- पराणाम् हितम्- ष. तत्पुरुष स.

सूर्य तळ्यांमधील कमळांना फुलवतो, चंद्र रात्री उमलणाऱ्या पांढऱ्या कमळांच्या ताटव्यांना फुलवतो, कुणीही न मागतासुद्धा ढग पाणी बरसतात. संत लोक आपणहूनच इतरांच्या हिताच्या कामाला वाहून घेतात.

६६५ : ११-०७-२०२०
पातितोऽपि कराघातैरुत्पतत्येव कन्दुकः।
प्रायेण साधुवृत्तानामस्थायिन्यो विपत्तयः ॥

कन्दुकः कराघातैः पातितः अपि उत्पतति एव। प्रायेण साधुवृत्तानाम् विपत्तयः अस्थायिन्यः (भवन्ति)

A ball, even if it is made to fall by pushes of hand, just bounces up again. Mostly, calamities faced by noble persons, with composed mindset (righteous persons), are very short-lived (temporary)

कन्दुकः & पातितः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of कन्दुक- a ball & पातित- thrown, dropped, made to fall – क. भू. धा. वि. of प्रायोजक of पत्- पातयति-ते- (पत्- पतति १ ग. प. प. to fall, come down), कराघातैः – तृ. वि. ब. व. of कराघात- push of a hand- कर- hand, आघात- striking, blow, stroke- करस्य आघातः- ष. तत्पुरुष स., अपि- अव्यय- even, also, and, उत्पतति- jumps up, rebounces- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उद्+ पत्- (पत्- पतति १ ग), एव- अव्यय- just, just so, only, प्रायेण- अव्यय- mostly, as a general rule, साधुवृत्तानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of साधुवृत्त- righteous or virtuous person- साधु- perfect, proper, virtuous, वृत्तम् (न. लिं)- conduct, behaviour- क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to abide, to be in particular condition- साधु वृत्तम् यस्य सः – साधुवृत्तः- बहुव्रीही स., विपत्तयः & अस्थायिन्यः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of विपत्ति- calamity, misfortune, disaster & अस्थायिनी (अस्थायिन्-पु. लिं.)- short-lived, temporary- स्थायिन्- adjctv- standing, staying, continuing, enduring- न स्थायिन्- अस्थायिन्- नञ्तत्पुरुष स. (स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand)

हाताने आपटलेला चेंडू पुन्हा वर उसळी मारतो. साधूवृत्तीच्या (स्थिरबुद्धीच्या) लोकांवर येणारी संकटेसुद्धा बहुतेकवेळा तात्पुरती असतात. ते त्यातून लगेच सावरतात.

६६६ : १२-०७-२०२०
प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते संभ्रमविधिः
प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः।
अनुत्सेको लक्ष्म्यां निरभिभवसाराः परकथा
सतां केनोद्दिष्टं विषममसिधारावृतमिदम् ॥
-भर्तृहरि नीतिशतक ६४

प्रदानम् प्रच्छन्नम्, गृहम् उपगते संभ्रमविधिः, प्रियम् कृत्वा मौनम्, सदसि कथनम् च अपि उपकृतेः, अनुत्सेकः लक्ष्म्याम्, निरभिभवसाराः परकथाः, इदम् विषममसिधाराव्रतम् सताम् केन उद्दिष्टम्?

Whoever has stipulated these conditions for the noble people (sages), such as, not to disclose favours done to others, get restless to serve those who come to the house, keep silent after having done pleasant things (for others) but keep mentioning about favours received by you from others in public, do not get proud after getting wealthy and do not be insulting anyone in front of others, which are like walking over edge of sword? (In other words noble people have imposed these conditions on themselves)

प्रदानम्, प्रच्छन्नम्, मौनम्, कथनम् इदम् & उद्दिष्टम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of प्रदान- giving, offering, प्रच्छन्न- well hidden- क. भू. धा. वि. of प्र+ छद्- (छद्- छदति १ ग. प. प. to cover, veil), मौन- silence, कथन- narration, telling, इदम्- this & उद्दिष्ट- prescribed, dictated- क. भू. धा. वि. of उद् + दिश्- (दिश्- दिशति-ते ६ ग. उ. प. to point out, show, गृहम्, प्रियम् विषमम्, असिधाराव्रतम् – न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गृह- house, home, प्रिय- pleasant, helpful, विषम- strenuous, very odd, असिधाराव्रत- sword edge penance (vow), असिः (पु. लिं.)- sword, धारा-(स्त्री. लिं.)- edge, व्रत- (पु/न. लिं.)- penance, vow- असेः धारा- असिधारा & असिधारायाः व्रतम्- असिधाराव्रतम्- both ष. तत्पुरुष स., उपगते, सदसि & लक्ष्म्याम्- स. वि. ए. व. of उपगत- one who has come- क. भू. धा. वि. of उप+ गम्- to arrive- (गम्- गच्छति- १ ग. प. प. to go), सदस्- न. लिं.- assembly, or group of people & लक्ष्मी- wealth, riches, संभ्रमविधिः & अनुत्सेकः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of -संभ्रमविधि- respectful welcome- संभ्रम-पु. लिं- respect, reverence, hurry, विधिः – act, practice, a sacred command- संभ्रमस्य विधिः – ष. तत्पुरुष स. & अनुत्सेक- disinterested, not having pride- अन् उत्सेक- नञ्तत्पुरुष स. -उत्सेक- pride , haughtiness- (सेक्- सेकते १ ग. आ. प. to go, move), कृत्वा- having done- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, च-and, अपि- अव्यय- even, also, and, उपकृतेः – स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of उपकृति- favour, obligation, निरभिभवसाराः – प्र. वि. ब. व. of निरभिभवसार- पु. लिं.-perception of not indulging in humiliation of anyone- निर्-अव्यय- prefix indicates absence, devoid of, अभिभव- insult, humiliation being attacked, सार- essence, perception- निरभिभवस्य सारः & परकथाः- प्र. वि. ब. व. of परकथा- (स्त्री. लिं)- feigned story about other- पर- other, कथा -feigned story, tale- परेषाम् कथा- both ष. तत्पुरुष स., सताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सत्- noble, good, केन- by whom- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of किम्-wno

गुपचुप दान करणे, घरी आलेल्या माणसाचे तत्परतेने आदरपूर्वक स्वागत करणे, आपण केलेल्या (चांगल्या) कामाचा उच्चार न करणे, दुसऱ्याचे उपकार सर्व लोकांना सांगणे, श्रीमंती मिळाल्यावर तिचा गर्व न बाळगणे, कुणाचाही दुसऱ्यासमोर अपमान न करणे हे सगळे तलवारीच्या धारेवर चालण्याचे महाकठीण असिधाराव्रत करायला सज्जनांना कुणी सांगितले? कुणीच नाही. ते स्वतःहूनच असे चांगले वागतात.

न दाना उच्चारे, अतिथिस सदा सादर असे
करूनी ना बोले हित, न उपकारास कथितो ।
नसे तोरा श्री चा, न पर अपमानी रुचि असे
सदाचार्‍या हे सांगत न असिधाराव्रत कुणी ॥ – शिखरिणी
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००७१२
.
दे दान गुप्त उपकार करी न बोले
मानी प्रमोद जरि मान्य घरास आले ।
दावी न गर्व विभवे गुण घे पराचे
खड्‌गाग्रतुल्य विषम व्रत हे भल्याचे ॥ – वसंततिलका
.
मराठी अनुवादः वामन नरहरी शेष

(वामन पंडित, इ.स.१६३६ ते १६९५)

६६७ : १३-०७-२०२०
कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् ।
अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेर्नाधः शिखा यान्ति कदाचिदेव॥
पा.भे.: कदर्थितस्य–प्रकोपितस्य
नीतिशतक-१०६, राजा भर्तृहरी, इसवीसनपूर्व ५५४ वर्षे

धैर्यवृत्तेः कदर्थितस्य (प्रकोपितस्य) अपि हि धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् न शक्यते। वह्नेः अधोमुखस्य अपि कृतस्य शिखाः न कदाचिद् एव अधः यान्ति ।

A person with the inborn quality of fortitude or composure can not be wiped off (defeated) by just tormenting (provoking) him. Even if you turn a flaming torch upside down, the flames will always be upwards (they do not turn downwards)

धैर्यवृत्तेः, वह्नेः, कदर्थितस्य, प्रकोपितस्य, अधोमुखस्य & कृतस्य– ष. वि. ए. व. of धैर्यवृत्ति- a person with firmness, fortitude, composure, boldness- धैर्य- firmness, fortitude, composure, boldness, वृत्ति- स्त्री. लिं.-conduct, attitude- धैर्या वृत्तिः यस्य सः – बहुव्रीही स., वह्नि- पु. लिं.- fire, कदर्थित- (कद् +अर्थित)- tormented, slighted, despised- कद्- अव्यय- a particle, which is as substitute for कु- meaning: bad, poor, defective- अर्थित- asked, requested- क. भू. धा. वि. of अर्थ्- अर्थयते १० ग. आ. प. to ask, प्रकोपित- provoked, made angry- क. भू. धा. वि. of प्र+ कुप्- प्रायोजक- कोपयति-ते- (कुप्- कुप्यति ४ ग. प. प. to get angry), अधोमुख- one whose head is downward- अधः-अधस्- अव्यय-down, below, मुख- face, head- अधः मुखम् यस्य सः – बहुव्रीही स. & कृत- made, done- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, अपि-also, even, and & हि- surely, indeed- both अव्यय, धैर्यगुणः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of धैर्यगुणः- quality of firmness, fortitude, composure, boldness- धैर्यः गुणः – स. प्रादि. तत्पुरुष स., प्रमार्ष्टुम्- to remove, wipe off- पू. का. वा. तुमन्त- हेत्वर्थक धा. सा. अव्यय of प्र+ मृज् – (मृज् – मार्ष्टि २ प. प. & मार्जयति-ते १० ग. उ. प. to clean, wipe off), न- no, not, शक्यते- ४ ग. उ. प. to able, have power, शिखाः – स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of शिखा- crest, top, कदा- अव्यय- when, कदा+ चिद्- sometimes, कदाचिद् एव- just sometimes, न कदाचिद् एव- never, seldom, rarely, यान्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of या- यति- to go

धैर्यवान माणसाला डिवचले (त्रास दिला) तरी तो आपले धैर्य (गुण) सोडणे शक्य नसते. अग्नीचे (जळत्या लाकडाचे) तोंड खाली केले (त्याला उलटे धरले) तरी ज्वाळा कधीही खाली जात नाहीत, त्या वरच उठतात.

दत्तात्रय जोशी
केला जरी पोत बळेचि खाले
ज्वाला तरी ते वरती उफाळे

निर्भत्सिला सज्जन रागवे ना
सोडे न धीरा, वर शांत हो तो ।
केली जरी ज्योत अधोमुखीही
ज्वाला कधीही न झुकेच खाली ॥ – इंद्रवज्रा
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००७१५
.
आली जरी कष्टदशा अपार
ना टाकिती धैर्य तथापि धीर ।
केला जरी पोत बळेची खाले
ज्वाळा तरी ते वरती उफाळे ॥ – इंद्रवज्रा
.
मराठी अनुवादः वामन नरहरी शेष

(वामन पंडित, इ.स.१६३६ ते १६९५)

६६८ : १४-०७-२०२०
मनसि-एकं वचसि-एकं कर्मणि-एकं महात्मनाम्।
मनसि-अन्यत् वचसि-अन्यत् कर्मणि-अन्यत् दुरात्मनाम् ॥अ।।
यथा चित्तं तथा वाचो यथा वाचस्तथा क्रियाः ।
चित्ते वाचि क्रियायां च साधूनामेकरूपता ॥आ।।

महात्मनाम् मनसि-एकम्, वचसि-एकम्, (तथा) कर्मणि-एकम् (भवति)। दुरात्मनाम् (तु) मनसि-अन्यत्, वचसि-अन्यत् (तथा) कर्मणि-अन्यत् (भवति)। (अ)
साधूनाम् यथा चित्तम् तथा वाचः, यथा वाचः तथा क्रियाः (भवन्ति)।(साधूनाम्) चित्ते वाचि क्रियायाम् च एकरूपता (भवति)।(ब)

For noble persons, there is uniformity in their thinking, talking and action. (Whereas) for wicked persons there is no connection between their thinking, talking and doing. (Each is different) (A)
Noble persons talk as per their thinking and act as they have spoken. There is uniformity in their thinking, talking and action. (B)

महात्मनाम्, दुरात्मनाम् & साधूनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महात्मन्- noble or great person- महान् आत्मा यस्य सः & दुरात्मन्- wicked or bad person- दुष्टः आत्मा यस्य सः – both बहुव्रीही स. & साधु- noble or good person, a sage, मनसि, वचसि, कर्मणि & चित्ते- all न. लिं. तृ. वि. ए. व. of मनस्- mind, heart, thinking, वचस्- speech, talk, कर्मन्- work, action & चित्तम्-, एकम्- one, single, अन्यत्- adjctv- other another, यथा- as, so that, for instance & तथा- like that, thus, as well as, चित्तम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of चित्त, वाचः & क्रियाः – स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of वाच्- word, talk, speech & क्रिया- action, doing & वाचि & क्रियायाम्- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of वाच् & क्रिया, एकरूपता- uniformity, consistency- एकः/एका/एकम्- (पु/स्त्री/न.)- single, one, रूपता-स्त्री. लिं.- format, structure- एका रूपता- एकरूपता- स. प्राधि तत्पुरुष स.

महात्म्यांच्या जे मनात असते तेच त्यांच्या बोलण्यात आणि वागण्यातही असते. त्यांना जसे मनातून वाटते तसेच ते बोलून दाखवतात आणि तसेच काम करतात. दुर्जनांच्या मनात एक असते, तर बोलण्यात आणि कृतीत भलतेच काही वेगळे असते. ते सर्वथा दुटप्पी असतात.
बोले तैसा चाले त्याची वंदावी पाउले।

नरेंद्र गोळे
मनी एक, मुखी एक, कर्मी एकच सज्जनी ।
मनी एक, मुखी अन्य, कर्मी ते न दुर्जनी ॥ १ ॥
जसे चित्त, तशी वाचा, जशी वाचा तशी क्रिया ।
कायावाचामने साधू, साधे एकात्मता पुरी ॥ २ ॥

६६९ : १५-०७-२०२०
महाजनस्य संसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः।
पद्मपत्रस्थितं तोयं धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ॥

महाजनस्य संसर्गः कस्य न उन्नतिकारकः (भवति)? पद्मपत्रस्थितम् तोयम् मुक्ताफल-श्रियम् धत्ते ।

The company of great people, whom will it not cause rise in their status? (Who may not get benefited by the company of great people?). A drop of a water on a lotus leaf or petal gets the lustre (splendour) of a pearl.

महाजनस्य of great people & कस्य- whose- both पु. लिं. ष. वि. ए. व. of महाजन- great people- महत्- adjctv- great, big, mighty- जन- people, person- महान् जनः- महाजनः- स. प्राधि तत्पुरुष स. & किम्- who, संसर्गः & उन्नतिकारकः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of संसर्ग- contact, company, association & उन्नतिकारक- instrumental in elevation, rise- उन्नति- elevation, rise, कारक- adjctv- usually at end of compound implies: doing acting, creating- (कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make)- उन्नतिम् करोति इति- उपपद तत्पुरुष स., न-not, no, पद्मपत्रस्थितम् & तोयम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of पद्मपत्रस्थित- placed on lotus leaf or petal- पद्म- lotus, पत्र- leaf or petal, स्थित- staying, placed, standing- क. भू. धा. वि. of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay- पद्मस्य पत्रम् -पद्मपत्रम् -ष. तत्पुरुष स. & पद्मपत्रे स्थितम् – पद्मपत्रस्थितम् -स. तत्पुरुष स. & तोय- water, मुक्ताफलश्रियम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मुक्ताफलश्री- beauty or lustre of a pearl- मुक्ता- स्त्री. लिं. – or मुक्ताफल- न. लिं. -pearl, श्री- स्त्री. लिं. -beauty or lustre- मुक्ताफलस्य श्रीः- मुक्ताफलश्री- ष. तत्पुरुष स., धत्ते- bears, beholds- वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of धा- दधाति-धत्ते ३. ग. उ. प. to hold, wear, put on

महान माणसाच्या संगतीमधून कुणाची उन्नति होत नाही ? कमळाच्या पानावरील पाण्याच्या थेंबालाही मोत्याची चमक येते.

६७० : १६-०६-२०२०
युगान्ते चलते मेरुः कल्पान्ते सप्तसागराः ।
साधवः प्रतिपन्नार्थान्न चलन्ति कदाचन ॥

मेरुः युगान्ते चलते। सप्तसागराः कल्पान्ते (चलन्ते)। (तथापि) साधवः प्रतिपन्नार्थात् न कदाचन चलन्ति।

Mount Meru moves from its position at time end of the age of world (comprising of 4 Yugas- Mahayuga-4,320,000 yrs of mortals). Seven seas cross their boundaries and engulf entire universe at end of universal destruction (a period of 1000 Mahayugas). But noble persons will never deviate from their undertaken project (accepted task)

मेरुः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मेरु- mighty mountain by that name, युगान्ते & कल्पान्ते- पु. लि. स. वि. ए. व. of युगान्त- at the end of age of the world- महायुग- (सत्य, त्रेता, द्वापर & कलि)- age of world, अन्तः- end – युगानाम् अन्तः- ष. तत्पुरुष स & कल्पान्त- at the end of entire universe, कल्प- age of the universe (1000 Mahayugas), कल्पस्य अन्तः- ष. तत्पुरुष स., चलते-आ. प वर्त. तृ. पु. ए. व. of चल्- चलति १ ग. प. प. (rarely आ. प. ) to move, walk, सप्तसागराः & साधवः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सप्तसागर- seven oceans- सप्त- seven, सागर- ocean- सप्त सागराः -स. प्राधि तत्पुरुष स. & साधु- noble person, sage, प्रतिपन्नार्थात्- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of -प्रतिपन्नार्थ- undertaken or premised task- प्रतिपन्न- undertaken, premised- क. भू. धा. वि. of – प्रति+ पद् -(पद्- पद्यते ४ ग. आ. प. to move, go), अर्थ- object, purpose, प्रतिपन्नम् अर्थम्-उपपद तत्पुरुष स., कदा- अव्यय- when, at what time, कदा+ चन- sometimes, न कदाचन- never चलन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of चल्- चलति

एक युग संपल्यानंतर मेरू पर्वत आपल्या जागेवरून हलतो, कल्पांतानंतर सात सागर आपल्या जागा सोडतत, पण साधू मात्र त्यांनी ठरवलेल्या मार्गावरून कधीही विचलित होत नाहीत.

युगांती हलतो मेरू कल्पांते सात सागर ।
पथावरून आपल्या, साधू ना ढळती कधी ॥

६७१ : १७-०७-२०२०
रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः सप्त तुरगाः
निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथिरपि।
रविर्गच्छत्यन्तं प्रतिदिनमपारस्य नभसः
क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे॥
पाभे: चरणरहितः – चरणविकलः

(रवेः) रथस्य एकम् चक्रम् (भवति), भुजगयमिताः, सप्त तुरगाः, मार्गः निरालम्बः, सारथिः अपि चरणरहितः (चरणविकलः) (विद्यते)। (तथापि) रविः अपारस्य नभसः अन्तम् प्रतिदिनम् गच्छति। महताम् क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति, न उपकरणे (भवति)।

The Sun’s chariot has a single wheel, snakes for the harness (reins), seven (odd) horses (for drawing it), the road is without any support and even the charioteer is without feet (with deformed feet). Still, he reaches the end of this difficult to cross sky, every day. For the great people, achievement of the goal (success) lies in their inherent power (strength) and not in equipment (implement).

रथस्य, अपारस्य & नभसः -ष. वि. ए. व. of रथ-पु. लिं.- chariot, carriage, अपार- adjctv- difficult to cross, boundless – पार- end or extremity of anything- न पार- नञ्तत्पुरुष स. & नभस्- न. लिं.- sky, एकम् चक्रम् & प्रतिदिनम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of एक- one, single, चक्र- wheel, प्रतिदिन- everyday- दिने दिने- अव्ययीभाव स., भुजगयमिताः, सप्त & तुरगाः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of भुजगयमित- harness of snake- भुजग- snake, serpent, यमित- harness, rein- क. भू. धा. वि. प्रायोजक of यम्- यमयति-ते- (यम्- यच्छति १ ग. प. प. to curb, restrain- भुजगः एव यमितः इति- उपपद तत्पुरुष स., सप्तन्- seven & तुरग- horse, मार्गः, निरालम्बः, सारथिः, चरणरहितः & रविः all in -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मार्ग- road, path, निरालम्बः- supportless- निर्- अव्यय- prefix implies absence, devoid of, आलम्बः – support, stay- (निर्गतः आलम्बः यस्य सः – बहुव्रीही स.), सारथि- charioteer, चरणरहित -without feet & चरणविकल -with deformed feet- चरण- foot, रहित- without- क. भू. धा. वि. of रह्- रहति- १ ग. प. प. to leave, abandon / विकल- adjctv- maimed, deformed चरणाभ्याम् रहितः /विकलः यः सः- बहुव्रीही स. & रवि- Sun, अन्तम्- द्वि. वि. ए. व. of अन्त- end, limit, edge, अपि- अव्यय- even, also, and, गच्छति & भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of गम्-१ ग. प. प. to go & भू- १ ग. प. प. to be, exist, महताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महत्- great, mighty क्रियासिद्धिः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of क्रियासिद्धि- fulfillment of goal, success- क्रिया- work, task, सिद्धि- fulfillment, accomplishment- क्रियायाः सिद्धिः – ष. तत्पुरुष स., सत्त्वे & उपकरणे- स. वि. ए. व. of सत्त्व- inherent power, strength & उपकरण- equipment, implement, न- no, not

रथाला फक्त एकच चाक, सापाचा लगाम, सात घोडे जोडलेले, अधांतरी रस्ता, पांगळा सारथी असे सगळे असले तरीही सूर्य रोज संपूर्ण आकाश पार करून जातो. महान लोकांचे काम त्यांच्यातल्या समर्थ्याने (सत्वाने) पूर्ण होते, साधनांमुळे (उपकरणांमुळे) नाही.

६७२ : १८-०७-२०२०
वहति भुवनश्रेणीं शेषः फणाफलकस्थितां
कमठपतिना मध्येपृष्ठं सदा स विधार्यते।
तमपि कुरुते क्रोडाधीनं पयोनिधिरादरात्
अहह महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः ॥
भर्तृहरि नीतिशतक-३५

शेषः फणाफलकस्थिताम् भुवनश्रेणीम् वहति। सः कमठपतिना मध्येपृष्ठम् सदा विधार्यते। अहह! पयोनिधिः तम् अपि आदरात् क्रोडाधीनम् कुरुते। महताम् चरित्रविभूतयः निःसीमानः (भवन्ति)।

Adishesha carries the load of three worlds on the platform of his hood. He is in-turn gets carried by the King-tortoise on the middle of his back. The great ocean shelters him also in his laps honourably. There is indeed no limit to the glorious tales of the great people. (Great persons are always engaged in the welfare of the world)

शेषः,सः & पयोनिधिः all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of शेष- Adishesha- celestial serpent, on which Lord Vishnu reclines, तद्- he & पयोनिधि- ocean- पयस्- न. लिं.- water, निधि- abode, reservoir, treasury- पयसाम् निधिः-ष. तत्पुरुष स., फणाफलकस्थिताम् & भुवनश्रेणीम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of फणाफलकस्थिता- standing on the platform of the hood- फणा- स्त्री. लिं.- hood of a snake, फलक- plank, board, flat surface, स्थित- standing, staying- क. भू. धा. वि. of स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay- फलकः इव फणा- उपमा उत्तरपद कर्मधारय स.- फणाफलकः- फणाफलके स्थितम्- फणाफलकस्थितम्- स. तत्पुरुष स. & भुवनश्रेणी- entire world- भुवनम्- न. लिं.- world, श्रेणी- group, line- भुवनानाम् श्रेणी- ष. तत्पुरुष स. वहति & कुरुते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वह्-१ ग. प. प. to carry, bear & कृ- ८ ग. उ. प. to do , make, कमठपतिना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of कमठपति- कमठ- tortoise, पति- lord, husband- कमठनाम् पतिः -ष. तत्पुरुष स., मध्येपृष्ठम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of मध्येपृष्ठ- मध्ये- अव्यय- at the centre, middle, पृष्ठ- back- अव्ययीभाव स., सदा- अव्यय- always, every day, विधार्यते- gets borne, carried- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वि+ धृ- (धृ- घरति १ ग. प. प. to bear, hold) अहह- अव्यय- a particle of interjection implying: wonder, sorrow, pity, तम् & क्रोडाधीनम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तद्- he & क्रोडाधीन- held in the laps, held within- क्रोड- middle part of anything, cavity, bosom आधीन- in possession, under the hold- क. भू. धा. वि. of आ+धि- (धि- -धियति- ६ ग. प. प. to hold, possess, have)- क्रोडस्य आधीनः- ष. तत्पुरुष स., अपि- अव्यय- also, even, आदरात्- पं. वि. ए. व. of आदर- respect, honour, reverence, महताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महत्- great, mighty, निःसीमानः & चरित्रविभूतयः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of निःसीमान्- without any boundary, limitless- निस्- अव्यय- prefix implies: devoid of, absence of, सीमान्- स्त्री. लिं.- boundary, limit- निर्गता सीमा यस्य सः- निःसीमान्- बहुव्रीही स. & चरित्रविभूति- चरित्रम्- न. लिं.- conduct, deed, performance- विभूति- स्त्री. लिं.- greatness, dignity, magnificence- चरित्राणाम् विभूतिः -ष. तत्पुरुष स.

शेषनाग आपल्या फण्यावर त्रिखंडाचा भार वाहतो, त्याला कूर्म (कासव) आपल्या पाठीच्या मधोमध धारण करतो, महासागर त्याला प्रेमाने आपल्या मांडीवर घेतो, (प्राचीन काळी या विश्वाची अशी कल्पना केली जात असे). अहो, महान लोकांच्या महान कृत्यांना (चरित्राला) सीमा नसते.

फणिवर धरतो तो शेष, विश्वास लाभे
धरत वर तयाला मध्य तो कूर्म राहे ।
जलधि तरवितो त्या, आदरे कासवाला
नसत मुळिच सीमा, थोर त्या, थोरलीला ॥ – हरिणी
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००७१८
वाहे महीते स्वशिरी फणीश तो
तयास पाठीवरि कूर्म वाहतो ।
समुद्र घे त्यासहि मांडियेवरी
थोराचि हे थोरिव जाण यापरी ॥ – इंद्रवंशा

वामन नरहरी शेष (वामन पंडित, इ.स.१६३६ ते १६९५)

६७३ : १९-०७-२०२०
विकृतिं नैव गच्छन्ति सङ्गदोषेण साधव:।
आवेष्टितं महासर्पैश्चन्दनं न विषायते ॥

साधव: (दुर्जनानाम्) सङ्गदोषेण विकृतिम् न एव गच्छन्ति। चन्दनम् महासर्पैः आवेष्टितम् न विषायते।

Noble or saintly persons do not get into bad habits, due bad company. A sandalwood tree does not become poisonous, even if it is enveloped by mighty (poisonous) snakes.

साधव:- पु. लि. प्र. वि. ब. व. of साधु- noble, sage, saintly, सङ्गदोषेण- due bad company- न. लि. तृ. वि. ए. व. of सङ्गदोष- effect of company, सङ्ग- company, contact, दोष- fault, bad effect- सङ्गस्य दोषम्- ष. तत्पुरुष स., विकृतिम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of विकृति- change of form or habit, contortion, न- no, not, एव- अव्यय- just, just so, only, गच्छन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, become, चन्दनम् & आवेष्टितम्- न. लि. प्र. वि. ए. व. of चन्दन- sandalwood & आवेष्टित- enveloped, encircled, covered- क. भू. धा. वि. of आ+ वेष्ट्- (वेष्ट्- वेष्टते- २ ग. आ. प. to surround, encompass, enclose), महासर्पैः- पु. लि. तृ. वि. ब. व. of महासर्प- mighty snake- महान् सर्पः -समानाधिकरण प्राधितत्पुरुष स., विषायते- becomes poisonous- वर्त. तृ. पु. ए. व. of नाम सा. धातु- विष्- १० ग. आ. प. to become poisonous- (विषम्- poison)

विकृति (दोष) संगतीमुळे कधीच साधूकडे जात नाहीत. मोठ्या (विषारी) सापांनी वेढले गेले तरी चंदन कधी विषारी होत नाही.

६७४ २०-०७-२०२०
विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥
-भर्तृहरि नीतिशतक ६३

विपदि धैर्यम्, अथ अभ्युदये क्षमा, सदसि वाक्पटुता, युधि विक्रमः, यशसि च अभिरुचिः, श्रुतौ व्यसनम्, इदम् महात्मनाम् प्रकृतिसिद्धम् हि (गुणम् भवति)

Courage at the time of calamity, in prosperity forbearance, in an assembly skill to speak intelligently, at the time of war heroism, interest in achievement of fame and special interest in study of sacred texts, this is naturally endowed quality of great people.

विपदि, अभ्युदये, सदसि, युधि, यशसि & श्रुतौ- all in स. वि. ए. व. of विपद्- स्त्री. लिं.- calamity, distress, at the time of war अभ्युदय- पु. लिं.- rise, prosperity- (अभि+ उद्+इ-एति २ ग. प. प. to rise), सदस्-न. लिं.- assembly, meeting, युध्- स्त्री. लिं.-war, battle, यशस्- स्त्री. लिं.- glory, fame & श्रुति- स्त्री. लिं.- vedic knowledge, धैर्यम्, क्षमा, वाक्पटुता, विक्रमः, अभिरुचिः, व्यसनम्, इदम् & प्रकृतिसिद्धम्- all in प्र. वि. ए. व. of धैर्य- पु/न. लिं.-fortitude, courage, क्षमा- स्त्री. लिं.- patience, forbearance, pardon, वाक्पटुता- स्त्री. लिं.- skill in conversation- वाच्- स्त्री. लिं.- speech, talk, पटु- adjctv- clever, skilful- पटुता- skillfulness, expertise- वाचि पटुता- स तत्पुरुष स., विक्रम- पु. लिं.- heroism, valour, अभिरुचि -स्त्री. लिं.- taste, liking, delight, व्यसन- न. लिं- addiction, interest, इदम्-न. लिं- this, it & प्रकृतिसिद्ध- न. लिं- inherent, inborn, naturally endowed- प्रकृति- स्त्री. लिं.- nature, सिद्ध- proved, decided- क. भू. धा. वि. of सिध्-सिध्यति ४ ग. प. प. to accomplish, prove- प्रकृत्या सिद्धम्- ष. तत्पुरुष स., अथ- अव्यय- now, then, here, च -and महात्मनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महात्मन्- great person, soul- महान् आत्मा-महात्मा- स. प्राधि तत्पुरुष स., हि- अव्यय- indeed, surely

संकटआल्यावेळी धैर्य, अभ्युदय झाल्यावर क्षमा, सभेमध्ये बोलण्यातले चातुर्य, युद्धामध्ये पराक्रम, यशस्वी होण्याची इच्छा, धर्मग्रंथांची (श्रुतींची) आवड हे गुण महान लोकांमध्ये निसर्गतःच (उपजत) असतात.

नरेंद्र गोळे
विपदि साहस अभ्युदये क्षमा
समरि विक्रम लोकि वदे सदा ।
जयतृषा, रुचि शास्त्र तपी तशी
असत हाच स्वभाव महाजनी ॥

६७५ : २१-०७-२०२०
शुद्धः स एव कुलजश्च स एव धीरः
श्लाघ्यो विपत्स्वपि न मुञ्चति यः स्वभावम्।
तप्तं यथा दिनकरस्य मरीचिजालैः
देहं त्यजेदपि हिमं न तु शीतलत्वम्॥

यः विपत्सु अपि (आत्मनः) स्वभावम् न मुञ्चति, सः एव शुद्धः (भवति), सः एव कुलजः च, धीरः (तथा) श्लाघ्यः (भवति)। यथा, दिनकरस्य मरीचिजालैः तप्तम् हिमम् देहम् अपि त्यजेत्, न तु शीतलत्वम् (त्यजेत्)।

One, who does not leave his innate characteristic or nature even while facing calamities, is the one who is upright, he alone is of good descent, he is courageous and praiseworthy too. Just like the snow, which when heated by sun’s rays, may give up its body (existence), but not its cool nature

यः (यद्), सः (तद्), शुद्धः- undefiled, upright- क. भू. धा. वि. of शुध्- शुध्यति ४ ग. प. प. to become pure, to be purified, कुलजः- from noble descent- कुल- noble descent, family- कुले जातः इति- कुलजः- उपपद तत्पुरुष स., धीरः- courageous, strong, श्लाघ्यः (also -श्लाघनीय & श्लाघितव्य) -praiseworthy- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of श्लाघ्- श्लाघते १ ग. आ. प. to praise, extol- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विपत्सु- स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of विपद्- calamity, distress, अपि- अव्यय- even, also, स्वभावम् देहम् & शीतलत्वम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्वभाव- own state or property, natural constitution- स्व- pronominal adjctv- भाव- innate property- स्वस्य भावम्- ष. तत्पुरुष स., देह- body & शीतलत्व- cool nature- शीतल- adjctv- coolcold- त्व- suffix implies property, nature, न-no, not, मुञ्चति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of मुच्-मुञ्चति-ते ६ ग. उ. प. to abandon, release, give up, एव- अव्यय-just, only, च-and, यथा-अव्यय- as, like, in the manner mentioned, दिनकरस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of दिनकर- sun- दिनम् करोति इति -उपपद तत्पुरुष स., मरीचिजालैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of मरीचिजालम्- beam of rays of light- मरीचि- पु/स्त्री. लिं- ray of light, जालम्- न. लिं.- web, network- मरीचीनाम् जालम्- ष. तत्पुरुष स., तप्तम् & हिमम् – न. लिं. प्र. वि. ए. व. of तप्त- hot, heated- क. भू. धा. वि. of तप्-तपति १ ग. प. प. to be hot, burn & हिम- snow, त्यजेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to abandon, leave, तु- अव्यय- but, on the other hand,

जो संकटकाळीसुद्धा आपला स्वभाव सोडत नाही तोच शुद्ध असतो, घरंदाज असतो आणि प्रशंसनीय असतो. जसे सूर्याच्या ऊष्ण किरणांच्या जाळ्यामुळे (हिमालयातला) बर्फ वितळून नष्ट होतो (आपला देहत्याग करतो) तरी तो आपला थंडपणा सोडत नाही.

नरेंद्र गोळे
तापून सौरकिरणांनि जसा कधीही
थंडी न सोडत बर्फ वितळे तरीही ।
तैसा स्वभाव न अव्हेरत राहतो जो
तो शुद्ध, तोच कुळवंत व वीर तोची ॥ – वसंततिलका

६७६ : २२-०७-२०२०
संपदः महतामेव महतामेव चापदः।
वर्धते क्षीयते चन्द्रः न तु तारागणः क्वचित्॥

संपदः महताम् एव (प्राप्नुवन्ति)। आपदः च महताम् एव (प्राप्नुवन्ति)। चन्द्रः वर्धते (च) क्षीयते (च), न तु तारागणः क्वचित् (वर्धते च क्षीयते च)।

Affluences or riches are available to the great people alone and calamities or misfortunes are also faced by the great people. The Moon alone grows in size and later keeps waning but not the multitude of stars.

संपदः & आपदः – स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of संपद्- riches, prosperity, affluence & आपद्- calamity, distress, misfortune, महताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महत्- great, mighty, एव- अव्यय- alone, only, just, च-and, चन्द्रः & तारागणः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of चन्द्र- Moon & तारागण- multitude of stars- तारा- स्त्री. लिं.-star, गण- पु. लिं. -multitude, group, collection- ताराणाम् गणः- ष. तत्पुरुष स., वर्धते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृध्- १ ग. आ. प. to grow, increase, thrive, क्षीयते- gets to wane, gets reduced in size -कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of क्षि- क्षयति १ ग. प. प. to wane, decay, न- no, not, तु- but, on the other hand, क्व- अव्यय- where, क्व+ चित्- sometimes, somewhere, न क्वचित्- never.

महान लोकांची समृद्धीही मोठी असते तसेच त्यांच्यावर येणारी संकटेही मोठी असतात. चंद्र जसा क्षीण होत जातो आणि वाढत जातो तसे इतर तारकांचे होत नाही.

६७७ : २३-०७-२०२०
सिंहः शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु।
प्रकृतिरियं सत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः॥
भर्तृहरि नीतिशतक श्लो. ३८

सिंहः, शिशुः अपि, मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु निपतति। इयम् सत्त्ववताम् प्रकृतिः (एव भवति)। तेजसः हेतुः न खलु वयः (हेतुः भवति)

The lion, even if it is a cub, attacks a mighty elephant in rut, (attacks an elephant whose temples are soaked in ichor or juice that exudes, when in rut). It is natural for those who are endowed with vitality, for them courage or valour that matters and not the age.

सिंहः- lion, शिशुः- child, young one, हेतुः -cause, reason, object, matter- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., वयः- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- वयस्- age, इयम् & प्रकृतिः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of इदम्- this, she, सत्त्ववताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सत्त्ववत्- a person with courage or valour- सत्त्व- courage or valour, वत्- suffix implies possession, तेजसः-न. लिं. ष. वि. ए. व. of तेजस्- brightness, or valour, गजेषु -पु. लिं. स. वि. ब. व. of गज- an elephant, मदमलिनकपोलभित्तिषु -स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of मदमलिनकपोलभित्ति- मद- ichor or juice that exudes, when in rut, मलिन- adjctv- dirty, soiled- मदेन मलिनम्- मदमलिनम्- soiled with ichor, कपोल- पु. लिं. -cheek, भित्ति- स्त्री. लिं- wall, any place, कपोलस्य भित्तिः -कपोलभित्ति- ष. तत्पुरुष स.- (broad) temples- मदमलिनम् कपोलभित्तिः -वि. पूर्वपद कर्मधारय स., अपि- अव्यय- even, also, and, निपतति- attacks, falls upon- वर्त. तृ. पु. ए. व. of नि+ पत्- to fall upon, attack, (पत्- पतति १ ग. प. प. to fall, come down, न-no, not, खलु- अव्यय- really, indeed

सिंहाचा छावासुद्धा मदाने माखलेल्या (मदमस्त) हत्तीच्या कपाळावर हल्ला करतो. ज्यांच्या स्वभावातच शौर्य आहे त्यांचे तेजमहत्वाचे आहे. वय नाही.

सिंहाचा छावाही, मत्त हत्तिच्या शिरि घेतसे झेप ।
तेजस्वी वृत्तीला, रुचे तेज, वय न असे श्रेष्ठ ॥ – आर्या
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००७२३
मूळ संस्कृत श्लोकः
सिंहः शिशुरपि निपतति मद मलिनकपोलभित्तिषु गजेषु ।
प्रकृतिरियं सत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ – आर्या
नीतिशतक-३८, भर्तृहरि, इसवीसनपूर्व-५५४ वर्षे
सिंहाचा जो बाल तोही चपेटा
मारी त्याला जो करी मत्त मोठा ।
तेजस्वी जे वृत्ति ऐशीच त्यांची
तेथे नाही चाड काही वयाची ॥ -शालिनी

मराठी अनुवादः वामन नरहरी शेष (वामन पंडित, इ.स.१६३६ ते १६९५)

६७८ : २४-०७-२०२०
अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च।
पुरुषविशेषं प्राप्य भवन्ति योग्यायोग्याश्च॥

अश्वः, शस्त्रम्, शास्त्रम्, वीणा, वाणी, नरः च, नारी च, पुरुषविशेषम् प्राप्य योग्य-अयोग्याः च भवन्ति।

A horse, a weapon, a treatise on sacred or scientific knowledge, a musical instrument (Veena), a voice, a man and a woman, becomes a worthy or unworthy, depending upon who gets to use or deploy them.

अश्वः -a horse & नरः – a man- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व., शस्त्रम्- a weapon & शास्त्रम्- a treatise on sacred or scientific knowledgeboth न. लिं. प्र. वि. ए. व., वीणा- a lute, वाणी- a voice or speech, नारी- a woman- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., च- and, पुरुषविशेषम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व.-of पुरुषविशेष-a particular person- पुरुष- a man or person, विशेष- adjctv- peculiar, distinguishing between- पुरुषेषु विशेषः यः सः -बहुव्रीही स., प्राप्य- having got or reached- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of प्र+ आप्- (आप्- आप्नोति- ५ ग. प. प. to get, obtain), भवन्ति- become- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist, योग्यायोग्याः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of योग्यायोग्य- worthy and unworthy- योग्यः- worthy, proper, अयोग्यः- न योग्यः – नञ्तत्पुरुष स.-unworthy- योग्यः च अयोग्यः च- योग्यायोग्यः- द्वंद्व स.

ज्या विशिष्ट माणसाला घोडा, शस्त्र, शास्त्र, वीणा, आवाज, पुरुष आणि स्त्री प्राप्त झाल्या त्याच्यामुळे त्या योग्य किंवा अयोग्य होतात. तो माणूस आपल्याला मिळालेल्याा संसाधनांचा उपयोग (किंवा दुरुपयोग) कसा करून घेतो हेही महत्वाचे असते.

६७९ : २५-०७-२०२०
उदारस्य तृणं वित्तं शूरस्य मरणं तृणम् ।
विरक्तस्य तृणं भार्या निःस्पृहस्य तृणं जगत् ॥

उदारस्य वित्तम् तृणम् (तृणवत् भवति)। शूरस्य मरणम् तृणम् (तृणवत् भवति)। विरक्तस्य भार्या तृणम् (तृणवत् भवति)। निःस्पृहस्य जगत् तृणम् (तृणवत् भवति)।

For a generous man, wealth is of no consideration (like a straw). For a barve person, death is of no consideration. For a person free from the worldly attachments, a wife is of no value. For a person free from any types of desires, this world is of no consideration.

उदारस्य, शूरस्य, विरक्तस्य & निःस्पृहस्य- all in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of उदार- generous, large-hearted, शूर- brave, strong, विरक्त- one who is free passion or attachments- क. भू. धा. वि. of वि+ रंज्- (रंज्- रजति-ते १ ग. उ. प., रज्यति-ते ४ ग. उ. प. to be attached, to be enamoured of & निःस्पृह- desireless- निस् -अव्यय- prefix implies: absence, devoid of, स्पृहा- desire, longing- (स्पृह्- स्पृहयति-ते १० ग. उ. प. to wish, long)- निर्गता स्पृहा यस्य सः- निःस्पृहः -बहुव्रीही स., वित्तम्, तृणम्, मरणम् & जगत्- – all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of वित्त- wealth, money, तृण- straw, grass, मरण- death, dying, जगत्- world, भार्या- wife- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.

उदार माणसाला पैसे गवतासारखे (क्षुल्लक) असतात, शूराला मरण गवतासारखे असते (मरणाची तमा नसते), विरक्त झालेल्याला बायको गवतासारखी (कस्पटासमान) असते आणि निरीच्छ (निस्पृह) माणसाला हे जगच गवतासारखे असते. (त्याला जगाची काडीइतकी पर्वा नसते.) कुणाकुणाला कोणकोणत्या गोष्टी महत्वाच्या वाटत नाहीत हे या सुभाषितात सांगितले आहे.

उदारा तृण ते काय? शूराला मरणे तृण ।
विरक्ता तृण पत्नीही, निस्पृहा विश्वची तृण ॥

६८० : २६-०७-२०२०
एतावानेव पुरुषः कृतं यस्मिन्न नश्यति।
यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्याद्बहुगुणं ततः ॥
– महाभारत, आदिपर्व

एतावान् एव पुरुषः यस्मिन् कृतम् न नश्यति। अन्यः, यावत् च कुर्यात्, अस्य ततः बहुगुणम् कुर्यात्।

He is indeed a great person, the work done for whom, does not go waste. As much (work/ benefit) the other does for anyone, to that person, one should do multi-folds of that (work/ benefit).

एतावान्, पुरुषः & अन्यः -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of एतावत्-adjctv- so great, पुरुष- man, person & अन्य- other, another, एव- अव्यय- just, only, alone, यस्मिन्- in whom- पु. लिं. स. वि. ए. व. of यद्-who, कृतम् & बहुगुणम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of कृत- deed, service, benefit, done – क. भू. धा. वि. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make & बहुगुण- multi-fold- बहु- adjctv- many, much, गुण- suffix implies ‘times’, ‘folds’- बहु गुणम्- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स., न- no, not, नश्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of नश्- ४ ग. प. प. to be lost, destroyed, disappear, यावत्- adjctv- as much as, च- and, कुर्यात्- may do- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कृ- ८ ग. (see above) अस्य- to him- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of इदम्- he, ततः (ततस्)- अव्यय- from that, thence

ज्या माणसासाठी केलेले काम नष्ट होत नाही तोच खरा मोठा माणूस असतो. त्याच्यासाठी इतर लोक जेवढे काम करत असतील त्याच्या काही पटीने त्याच्यासाठी काम करावे. (कारण ते वाया जाणार नाही.)

६८१ : २७-०७-२०२०
कस्यापि कोऽप्यतिशयोऽस्ति स तेन लोके
ख्यातिं प्रयाति नहि सर्वविदस्तु सर्वे।
किं केतकी फलति किं पनसः सपुष्पः
किं नागवल्ल्यपि पुष्पफलैरुपेता॥

कस्य अपि कः अपि अतिशयः अस्ति। सः तेन लोके ख्यातिम् प्रयाति। सर्वे सर्वविद् न हि अस्तु। किम् केतकी फलति? किम् पनसः सपुष्पः (भवति)? किम् नागवल्लि अपि पुष्पफलैः उपेता (भवति)?

Somebody is extraordinary in some aspect or field. Due to that he achieves fame. Let, all not be experts in everything indeed. Does Ketaki (known for its fragrant flowers) bears fruits? Is Jackfruit tree with flowers (they are invisible)? ‘Does beetle leaf creaper also have (bear) flowers and fruits’?

कस्य- whose- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of किम्- who, what, कः, अतिशयः, सपुष्पः & सः – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्, अतिशय- adjctv- exceeding, to a large extent, पनस- jack fruit or tree by that name, सपुष्प- with flowers- पुष्पम्-न. लिं- flower- पुष्पेण सहितः – तृ. तत्पुरुष स., तद्- he, अपि- अव्यय- also, even, and, तेन- by that- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्- that, it, लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, ख्यातिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of ख्याति- fame, renown- (ख्या- ख्याति २ ग. प. प. to be famous), अस्ति, प्रयाति & फलति – all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, to exist, प्र+या- to achieve, reach, go towards- या- याति २ ग. प. प. to go & फल्- १ ग. प. प. to bear fruit, yield, न- no, not, हि- अव्यय- indeed, surely, सर्वविद्- all knowing- सर्वम्- all, entire, विद्- knowing, expert- सर्वम् वेत्ति इति-उपपद तत्पुरुष स., अस्तु- let there be- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, सर्वे- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्व- every one, किम्- अव्यय- a particle of interrogation- why, whether, केतकी- a flower/tree by that name, नागवल्लि- name of a leaf or creeper by that name & उपेता- having; not without.- (उपेत- क. भू. धा. वि. of उप+इ- (इ-एति २ ग. प. प. to come)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पुष्पफलैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of पुष्पफलम्- पुष्पम्- flower, फलम्- fruit- पुष्पम् च फलम् च- द्वंद्व स.,

कोणाकोणाकडे काही तरी (एकादी गोष्ट) अतिशय असते. यामुळे त्यांना या जगात ख्याति (प्रसिद्धी) मिळते. पण सर्वांनी सर्व काही जाणणारे असूही नये. केवड्याला फळ येते का? फणसाच्या झाडाला फुले फुलतात का? विड्याच्या पानाच्या वेलाला (नागवेलीला) फुले व फळे येतात का?

नरेंद्र गोळे
ख्याती कुणासहि मिळेल गुणांमुळेची
सारे न पावु शकती गुण सारखेची ।
येती फुले न फणसा, फळ केतकीला
नाही फुले न फळ नागवल्लीस येते ॥

६८२ : २८-०७-२०२०
क्षान्तितुल्यं तपो नास्ति सन्तोषान्न सुखं परम् ।
नास्ति तृष्णा समो व्याधिः न च धर्मो दयापरः ॥
पा. भे. क्षान्तितुल्यं- क्षमातुल्यं

क्षान्ति (क्षमा)- तुल्यम् तपः न अस्ति। सन्तोषात् परम् सुखम् (न अस्ति)। तृष्णा समः व्याधिः न अस्ति। दयापरः धर्मः न च (अस्ति)।

There is no penance like forgiveness. There is no happiness like contentment. There is no disease like greed. There is no better code of conduct (religion) than being compassionate.

क्षान्तितुल्यम् (क्षमातुल्यम्), परम्, सुखम् -all न. लि. प्र. वि. ए. व. of क्षान्तितुल्य (क्षमातुल्य)- comparable (equal) to forgiveness, forbearance- क्षान्ति/ क्षमा- forgiveness, forbearance, तुल्य- (also (तोलनीय, तोलितव्य)- comparable, equal- कर्मणि वि. धा. सा वि. of तुल्- तोलति १ ग. प. प. & तोलयति-ते १० ग. उ. प. to weigh, measure, पर- beyond , over, otherwise, सुख- happiness, तपः- penance, moral virtue, समः- comparable, equal, व्याधिः- disease, ailment, दयापरः- compassionate, sympathetic- दया- स्त्री. लिं.- pity, compassion, दयायाः परः- पं. तत्पुरुष स., धर्मः- code of conduct, religion- all in -पु. लि. प्र. वि. ए. व., न-no, not, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, सन्तोषात्- प. वि. ए. व. of सन्तोष- contentment, satisfaction- (सं+ तुष्- तुष्यति ४ ग. प. प.), तृष्णा- thirst, desire, greed- स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व., च- and

क्षमेइतके (चांगले) दुसरे तप नाही, संतोषासारखे परम सुख नाही, हावरटपणासारखी (दुर्धर) व्याधी नाही आणि दयेपेक्षा चांगला धर्म नाही.

६८३ : २९-०७-२०२०
गुणं पृच्छस्व मा रूपं शीलं पृच्छस्व मा कुलम्।
सिद्धिं पृच्छस्व मा विद्यां भोगं पृच्छस्व मा धनम् ॥

(त्वम् कस्य अपि) गुणम् पृच्छस्व मा रूपम् (पृच्छस्व), शीलम् पृच्छस्व मा कुलम् (पृच्छस्व), सिद्धिम् पृच्छस्व मा विद्याम् (पृच्छस्व), भोगम् पृच्छस्व मा धनम् (पृच्छस्व)।

(In a person) seek the virtue and not the look, seek the character and not his race (family background), look for the achievement and not the qualification (education), look for enjoyment (utilisation) and not the wealth

गुणम्-virtue, quality, रूपम्-beauty, look, शीलम्- character, कुलम्- family, race, भोगम्- enjoyment, utility & धनम्- wealth, riches- all in- न. लि. द्वि. वि. ए. व. of, सिद्धिम् & विद्याम्- both in स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of सिद्धि- accomplishment, success & विद्या- education, knowledge, expertise, पृच्छस्व- आज्ञार्थ आ. प. द्वि. पु. ए. व. of- प्रच्छ्- पृच्छति- ६ ग. प. प. to ask, inquire, seek, मा- अव्यय- a particle of prohibition- that not, do not

माणसाचा गुण विचारावा (पहावा) , रूप नाही, शील विचारावे (पहावे), कुल नाही, त्याने काय साध्य केले आहे ते विचारावे (पहावे), तो किती शिकला आहे ते ना नाही आणि तो कसा उपयोग करतो ते विचारावे (पहावे), त्याच्याकडे किती संपत्ती आहे ते नाही.

विचारा गुण, ना रूप; विचारा शील, ना कुल ।
विचारा सिद्धि, ना विद्या; विचारा भोग, ना धन ॥

६८४ : ३०-०७-२०२०
गुणाः कुर्वन्ति दूतत्वं दूरेऽपि वसतां सताम्।
केतकीगन्धमाघ्राय स्वयं गच्छन्ति षट्पदाः॥
पाठ भेद – गच्छन्ति–आयान्ति

सताम् दूरे वसताम् अपि (तेषाम्) गुणाः (तेषाम्) दूतत्वम् कुर्वन्ति। षट्पदाः केतकीगन्धम् आघ्राय (केतक्याम्) स्वयम् गच्छन्ति (आयान्ति)।

Noble persons, even if they stay far away, their qualities (virtues) do the job of their messenger. After getting the fragrance of Ketaki flower, the bees go there (come to them) of their own.

सताम् & वसताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सत्- noble, saintly, virtuous & वसत्- being staying- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वस्- वसति १ ग. प. प. to live, stay, दूरे- न. लिं. स. वि. ए. व. of दूर- far away, at a distance, अपि- अव्यय- even, also, and, गुणाः & षट्पदाः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of गुण- quality, virtue & षट्पद- bee- षट्- six, पद- foot- षट् पदनि यस्य सः – षट्पदः -बहुव्रीही स., दूतत्वम् & केतकीगन्धम्- द्वि. वि. ए. व. of दूतत्व- job of a messenger, दूत- messenger, ambassador- त्व- suffix indicates function, quality & केतकीगन्ध- fragrance of Ketaki flower- केतकी- name of a fragrant flower or tree of that name, गन्ध- fragrance- केतक्याः गन्धम्- ष. तत्पुरुष स., कुर्वन्ति, गच्छन्ति & आयान्ति- वर्त. प. प. तृ. पु. ब. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go & आ+ या-आयाति- २ ग. प. प. to come to, आघ्राय- having smelt, after smelling- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ +घ्रा- जिघ्राति १ ग. प. प. to smell, स्वयम्- अव्यय- of one’s own, oneself

सज्जन लोक दूर असले तरी त्यांचे गुण दूतांचे काम करतात (त्यांची कीर्ती दूरवर पसरवतात.) केवड्याच्या सुगंधाने दूरवरून कीटक (आकर्षित होतात आणि) स्वतः होऊन त्या झाडाकडे जातात.

६८५ : ३१-०७-२०२०
गुणानर्चन्ति जन्तूनां न जातिं केवलां क्वचित् ।
स्फाटिकं भाजनं भग्नं काकिन्यापि न गृह्यते ॥

(जनाः) जन्तूनाम् गुणान् अर्चन्ति, न क्वचित् केवलाम् जातिम् (अर्चन्ति)। (जनेन) भग्नम् स्फाटिकम् भाजनम् काकिन्या अपि न गृह्यते।

(People) worship (respect) the virtues of men, never just the lineage (family). Broken crystal vessel does not get purchased (valued) even for a penny (cowrie)

जन्तूनाम्- पु. लि. ष. वि. ब. व. of जन्तु- living being, man creature, गुणान्- पु. लि. द्वि. वि. ब. व. of गुण- quality, virtue, अर्चन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अर्च्- अर्चति-ते १ ग. उ. प. to adore, worship, respect, न- no, not, क्व- अव्यय- where, क्व+ चित्- sometimes- न क्वचित् – never, केवलाम् & जातिम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of केवल- adjctv- exclusive, mere, only & जाति- race, family, cast, भग्नम्, स्फाटिकम्, भाजनम्- न. लि. प्र. वि. ए. व. of भग्न- broken to pieces, shattered- क. भू. धा. वि. भंज्- भनक्ति ७ ग. प. प. to break tear, स्फाटिक- crystal, quartz, भाजन- vessel, plate, receptacle काकिन्या- स्त्री. लि. तृ. वि. ए. व. of काकिनी- a cowrie, a penny, अपि- even, also, and, गृह्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of ग्रह्- गृह्णाति- गृह्णीते ९ ग. उ. प. to take, hold, buy, purchase

लोक (प्राणीमात्र) गुणाची पूजा करतात, फक्त घराण्याची करत नाहीत. फुटलेले स्फटिकाचे पात्र कोणी कवडीलाही विकत घेत नाही.

नरेंद्र गोळे
गुण अर्चत सारेची, केवळ जात ना कुणी ।
फुटता स्फटिकी पात्र, अर्जे ना कवडी जगी ॥

६८६ : ०१-०८-२०२०
गुणिनि गुणज्ञो रमते नाऽगुणशीलस्य गुणिनि परितोषः।
अलिरेति वनात्पद्मं न दर्दुरस्त्वेकवासोऽपि ॥

गुणज्ञः गुणिनि रमते। अगुणशीलस्य गुणिनि परितोषः न (भवति)। वनात् अलिः पद्मम् एति, न तु एकवासः अपि दर्दुरः (पद्मम् एति,)।

A person, appreciative of the virtues, enjoys the company of a virtuous person. (But) for a person devoid of any virtue, the company of a virtuous person does not does not make any difference. A bee comes to a lotus from (far off) forest, even while living together (in the pond), a frog does not. (go to the lotus)

गुणज्ञः, परितोषः, अलिः, दर्दुरः & एकवासः -al in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of गुणज्ञ- a person appreciative of the virtues- गुण- quality, virtue- गुणान् जानाति इति- उपपद तत्पुरुष स., परितोष – delight, pleasure- (परि+तुष्- तुष्यति ४ ग. प. प. to be delighted, pleased), अलि- a black bee, दर्दुर-a frog & एकवास- one who lives together, co-habitant- एक- one, single, वास-living, abode- एकत्र वसति इति स.- उपपद तत्पुरुष स., गुणिनि- पु. लिं. स. वि. ए. व. of गुणिन्- one who is virtuous, रमते & एति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of रम्- १ ग. आ. प. to be delighted, to enjoy & इ- २ ग. प. प. to go, to go to, अगुणशीलस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of अगुणशील- one who has no virtues- न गुणशील- नञ्तत्पुरुष स.- शीलम्- nature, disposition- गुणम् शीलम् यस्य सः- गुणशीलः -बहुव्रीही स., न-no, not, वनात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of वन-forest, पद्मम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पद्म- lotus, तु- अव्यय- but, as to, on the other hand, अपि- अव्यय- also, even, and

गुण जाणणाराच गुणवंतासोबत रमतो, कोणताच गुण नसणाऱ्याला गुणवंतापासून आनंद मिळत नाही. मधमाशी (दूर असलेल्या) रानामधून कमळाकडे येते, पण जवळच राहणारा बेडूक कधी कमळाकडे जात नाही.

६८७ : ०२-०८-२०२०
जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता।
अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् ॥

  • महाभारत उ. पर्व अ. ३४.४७

वस्त्रवता सभा जिता (अस्ति)। गोमता मिष्टाशा जिता (अस्ति)। यानवता अध्वा जितः (अस्ति)। शीलवता सर्वम् जितम् (अस्ति)।

Well dressed person wins over an assembly (meeting). One who keeps cows, gets his craving for sweets satiated. One who has a vehicle, wins over the road (strains of the travel). One who has good character, wins over everything.

वस्त्रवता, यानवता, गोमता & शीलवता all in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of वस्त्रवत्, यानवत् गोमत् & शीलवत्. वस्त्रवत्- one who has (proper) dress, well-dressed- वस्त्र- clothes, dress, वत्- adjctv- an affix added to a noun to show possession & गोमत्- one who has cows, cattle- गो- cow, cattle, मत्- an affix added to a noun to show possession, सभा- assembly, court, meeting, जिता- won, conquered- (जित- क. भू. धा. वि. of जि- जयति १ ग. प. प. to win, conquer) & मिष्टाशा- desire or craving for sweet, savoury- मिष्ट- sweets, savoury & आशा- स्त्री. लिं.-desire, craving- (मिष्टेषु आशा- स. तत्पुरुष स.)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., यानवत्- one who owns a vehicle, यान- न. लिं- conveyance, carriage, अध्वा & जितः both-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अध्वन्- road, journey, travel & जित- (see above), शीलवत्- one who possesses good character, सर्वम् & जितम् – न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सर्व- pronoun- entire, all & जित- (see above)

चांगले कपडे घातलेला सभेला जिंकतो, गाय पाळणारा पक्वान्न खाण्याच्या इच्छेला जिंकतो, वाहनधारक प्रवासाला जिंकतो आणि शीलवान सगळे काही जिंकतो.

नरेंद्र गोळे
वेषभूषा सभा जिंके, गोपाल मिष्ट सेवने ।
वाहनवंत भ्रमंती, सुशील जग जिंकती ॥

६८८ : ०३-०८-२०२०
तृणं ब्रह्मविद: स्वर्गं तृणं शूरस्य जीवनम्।
जिताक्षस्य तृणं नारी निःस्पृहस्य तृणं जगत्॥

ब्रह्मविदः स्वर्गम् तृणम्, शूरस्य जीवनम् तृणम्, जिताक्षस्य नारी तृणम् (तथा) निःस्पृहस्य जगत् तृणम्- (तृणवत्/तृणसदृशम् भवति)।

For the one, who has realised the Supreme Spirit, the heaven is like a straw- (of no interest). For the one, who is brave, life is like a straw. For the one, who has control over the senses of enjoyment, a woman is like a straw. For the one who is free from all desires, the world itself is like a straw.

ब्रह्मविदः, शूरस्य, जिताक्षस्य & निःस्पृहस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of ब्रह्मविद्- one who has knowledge of the Supreme Spirit- ब्रह्मन्- न. लिं.- the Supreme-being, the Creator विद्- adjctv- an affix implies: knowing, conversant with- (ब्रह्म वेत्ति इति- उपपद तत्पुरुष स.), शूर- barve, valiant, जिताक्ष- one who has control over his senses – जित- won, conquered- क. भू. धा. वि. of जि-जयति १ ग प. प. to win, conquer-अक्षम्- an organ of sense – जितम् अक्षाणि येन सः- जिताक्षः – बहुव्रीही स. & निःस्पृह- (निस् स्पृह)-one who is free from desires- निस्- अव्यय- suffix implies devoid of, absence of, स्पृहा- स्त्री. लिं.- desire- निर्गता स्पृहा यस्मात् सः- बहुव्रीही स., स्वर्गम्, तृणम्, जीवनम्, न. लिं. प्र. वि. ए. व. of- स्वर्ग- heaven, तृण-straw, grass, जीवन- living, being alive & जगत्- world, नारी- woman- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.

ब्रह्म जाणणाऱ्या विद्वानाला स्वर्गही गवतासारखा तुच्छ असतो, वीराला जीव गवतासारखा असतो, ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे असा योग्याला स्त्री गवतासारखी असतो आणि ज्याला इच्छा नाहीत अशा (निस्पृह) माणसाला सगळे जगच गवतासमान असते.

६८९ : ०४-०८-२०२०
त्याज्यं न धैर्यं विधुरेऽपि काले
धैर्यात् कदाचिद्गतिमाप्नुयात् सः।
यथा समुद्रेऽपि च पोतभङ्गे
तां यात्रिको वाञ्छति तर्तुमेव ॥

विधुरे अपि काले धैर्यम् न त्याज्यम्। सः धैर्यात् कदाचित् गतिम् आप्नुयात्। यथा समुद्रे पोतभङ्गे अपि च यात्रिकः ताम् तर्तुम् एव वाञ्छति।

Even in the time of the distress (calamity), one should not leave the courage. With the courage, sometimes (perhaps), he may be able to succeed ( reach the goal), as in the case of a ship-break in a sea, the traveller just desires her (the ship) to be able to keep afloat (to cross across)

विधुरे, काले, समुद्रे & पोतभङ्गे -पु. लि. स. वि. ए. व. of विधुर- adjctv- distressed, afflicted, miserable, काल- time, समुद्र- sea & पोतभङ्ग- shipbreak- पोत- boat, ship, raft, भङ्ग- break, breach- (भंज्- भनक्ति ७ ग. प. प. to break)- पोतस्य भङ्गः-ष. तत्पुरुष स., अपि- अव्यय- even, also, and धैर्यम् & त्याज्यम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. -of धैर्य- courage, fortitude, त्याज्य- (त्यजनीय & त्यक्तव्य)- to be abandoned, left- कर्मणि वि. धा.सा. वि. of त्यज्- त्यजति- १ ग. प. प. to leave, गतिम् – स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of- गति- going, reaching, scope, goal- गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, न- no, not, सः & यात्रिकः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्- he & यात्रिक- traveller, धैर्यात्- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of धैर्य, कदाचित्- कदा- अव्यय- when- (कदा+ चित्)- sometimes, perhaps, आप्नुयात्- may attain, get- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, obtain, यथा- अव्यय- as, similar to, च-and, ताम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of तद्- she, तर्तुम्- to be able to cross, swim- पू. का. वा. हेत्वर्थक तुमन्त अव्यय of तृ (दीर्घ)- तरति १ ग. प. प. to cross, swim, float, एव- अव्यय- just, just so, merely, वाञ्छति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वाञ्छ्- १ ग. प. प. to wish, desire

वाईट काळामध्येसुद्धा धीर सोडता कामा नये. धैर्यामुळे कदाचित त्यातून बाहेर निघण्याचा मार्ग सापडेलही. जसे समुद्रामध्ये फुटलेल्या जहाजामधले प्रवासी ते तरंगत राहील अशी इच्छा धरतात.

नरेंद्र गोळे
वाईट काळात न धीर सोडा
त्यातून बाहेर मिळेल वाट ।
जी भंगली त्या तरिचे प्रवासी
इच्छा करीती तरि वाचण्याची ॥ – इंद्रवज्रा

६९० : ०५-०८-२०२०
परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते ।
स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् ॥
-भर्तृहरि नीतिशतक ३२

परिवर्तिनि संसारे, कः मृतः न वा जायते? येन जातेन वंशः समुन्नतिम् याति सः जातः (इति उच्छते)

In this ever-recurring (changing) course of worldly life which dead person is not born (takes a rebirth). By whose birth his race (family, dynasty) gets eminence (pride), he is (really cosidered to be) born

परिवर्तिनि & संसारे- both in पु. लि. स. वि. ए. व. of -परिवर्तिन्- ever-recurring, changing- (परि+ वृत्- to turn round, revolve- वृत्-वर्तते १ ग. आ. प. to be) & संसार- course of worldly life, कः, मृतः, वंशः, सः & जातः -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्-who, मृत- dead- (क. भू. धा. वि. of मृ-मरति १ ग. प. प. to die), वंश- race, family, dynasty, तद्- he & जात- born, male offspring- (क. भू. धा. वि. of जन्- जायते- to be born) न- no, not, वा- अव्यय- or, जायते & याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. जन् & या- २ ग. प. प. to go, to become, to last, येन- by whom & जातेन- by being born- both in- पु. लि. तृ. वि. ए. व. of यद्- who & जात- see above समुन्नतिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of समुन्नति- eminence, rise, pride- सं+ उद्+नी- (नी- नयति- ते १ ग. प. प. to carry, bring)

सतत बदलत (परिवर्तन होत) असलेल्या या जगात कोणता मेलेला (माणूस) पुन्हा जन्माला येत नाही? ( तसे तर सगळेच येतात.) पण ज्याच्या जन्मामुळे त्याच्या वंशाची उन्नति होते तोच खरा जन्मला.

नरेंद्र गोळे
बदलत्या जगात ह्या मरे जन्मे न कोण तो ।
वंशाला उन्नती दे जो तोच झाला म्हणायचे ॥ – अनुष्टुप्‌

६९१ : ०६-०८-२०२०
बहूनामप्यसाराणां समवायो हि दुर्जयः।
तृणैरावेष्ट्यते रज्जुर्येन नागोपि बध्यते ॥
-पंचतंत्र

बहूनाम् असाराणाम् समवायः अपि दुर्जयः हि (भवति)। रज्जुः तृणैः आवेष्ट्यते, येन नागः अपि बध्यते।

Even an association or aggregation of large number of weak individuals is indeed undefeatable. (unconquerable). A rope gets wrapped (enveloped) by grass, by which even an elephant gets captured (fastened)

बहूनाम् & असाराणाम्- पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of बहु- many, numerous & असार- weak, useless, without strength- सार-essence- न सार-नञ्तत्पुरुष स., समवायः – association, aggregation, collection, दुर्जयः -undefeatable, unconquerable- दुःखेन जापयति इति- उपपद तत्पुरुष स., रज्जुः -rope & नागः – an elephant- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अपि- even, also, and & हि- surely, indeed, तृणैः -न. लिं. तृ. वि. ब. व. of तृणम्- grass, straw, आवेष्ट्यते- gets wrapped, enveloped & बध्यते- gets arrested, tied- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of आ+ विष्- to wrap, envelope- (विष्- वेवेष्टि-वेविष्टे ३ ग. उ. प. to surround, spread) & बंध्- बध्नाति ९ ग. प. प. to bind, fasten, capture, येन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद्- who,

अनेक दुबळे लोक एकत्र आले तर त्यांना हरवणे कठीण असते, जसा गवतांचा दोरखंड वळून त्याने हत्तीलाही बांधता येते.

एकत्रित अशक्तांना, हरवणे सोपे नसे ।
धाग्यांनी गुंफला दोर, बांधू हत्तीसही शके ॥

६९२ : ०७-०८-२०२०
यः प्रीणयेत् सुचरितैः पितरं स पुत्रः
यद् भर्तुरेव हितमिच्छति तत्कलत्रम् ।
तन्मित्रमापदि सुखे च समक्रियं यदे-
तत्त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥

यः पितरम् सुचरितैः प्रीणयेत्, सः पुत्रः (भवति)। यद् भर्तुः एव हितम् इच्छति तद् कलत्रम् (भवति)। यद् आपदि सुखे च समक्रियम् तद् मित्रम् (भवति)। जगति पुण्यकृतः एतद् त्रयम् लभन्ते।

One who delights his father with good behaviour (character) is the real son. One which desires for your welfare like a husband is a wife. One who is with you in your bad and good times equally is a real friend. One who gets these three in this world is really fortunate

यः, सः, पुत्रः, भर्तुः & पुण्यकृतः- पु. लि. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, तद्- that, he, पुत्र- son, dear child, भर्तृ- husband & पुण्यकृत- fortunate- (पुण्य- good deed, meritorious act, कृत- done, accomplished- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to, meritorious, virtuous- येन पुण्यम् कृतम् सः- बहुव्रीही स., पितरम् & हितम्- both in द्वि. वि. ए. व. of पितृ- पु. लिं.- father & हितम्- न. लिं- well-being, good life- (हित- क. भू. धा. वि. of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, please, to send forth), कलत्रम्- a wife, समक्रियम्- partner in action/ accomplishment, सम- adjctv -identical, equal, क्रिया- doing, action, accomplishment, यद् समाम् क्रियाम् करोति तद्-समक्रियम्- बहुव्रीही स., मित्रम्- friend, यद्- which, what, तद्- that, it & एतद्- this- all in – न. लि. प्र. वि. ए. व., सुचरितैः- न. लि. तृ. वि. ब. व. of सुचरितम्- good behaviour, acts – सु- अव्यय- implies good, well, शोभनम् चरितम्- स. प्रादि तत्पुरुष स., प्रीणयेत्- would please, विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of प्री- प्रीणाति- प्रीणीते ९ ग. उ. प. to please, delight, एव- अव्यय- like, similar to, इच्छति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इष्- ६ ग. प. प. to desire, like, long for, आपदि, जगति & सुखे- स. वि. ए. व. of आपद्- स्त्री. लिं. -calamity, disaster, जगत्- world, सुखम्- न. लिं.- happiness, good time, च- and, त्रयम्- न. लिं. प्र. वि, ए. व . of त्रयस्- (nominative plural of त्रि), लभन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of लभ्- लभते १ ग. आ. प. to get

जो मुलगा आपल्या चांगल्या वर्तनाने पित्याला आनंदी करतो तो खरा पुत्र, जी फक्त आपल्या नवऱ्याचे हित चिंतते ती खरी बायको, जो मित्रांना सुख आणि दुःखामध्ये साथ देतो तो खरा मित्र. फक्त काही पुण्यवान लोकांनाच हे तीन्ही मिळतात.

जो वर्तने सुखवि तोच असे सुपुत्र
स्त्री हीत चिंति पतिचे खरि तीच पत्नी ।
तो मित्र शोभत करे प्रिय जो तयाचे
ही सौख्य पुण्यकरत्यासच लाभतात ॥ – वसंततिलका

६९३ : ०८-०८-२०२०
येनात्मा पण्यतां नीतः स एवान्विष्यते जनैः।
हस्ती हेमसहस्रेण क्रीयन्ते न मृगाधिपः॥

येन आत्मा पण्यताम् नीतः सः एव जनैः अन्विष्यते। हेमसहस्रेण हस्ती क्रीयन्ते। मृगाधिपः न (क्रीयन्ते)।

One who has offered (reduced) himself for getting bought, he alone is being searched (sought) after by the people. An elephants get bought with thousands gold coins but not the king of animals (lion).

येन- by whom & हेमसहस्रेण- तृ. वि. ए. व. of यद्- who, which, what & हेमसहस्र- thousand gold (coins)- हेम- न. लि. प्र. वि. ए. व. of हेमन्- gold (coin), सहस्र- thousand- सहस्रम् हेमनि- हेमसहस्रम्- वि. पू. पद. कर्मधारय स. आत्मा, नीतः, सः, & मृगाधिपः- all in -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of आत्मन्- oneself, soul, नीत- taken, led, reduced to- (क. भू. धा. वि. of नी- नयति-ते १ ग. उ. प. to carry, lead, conduct), तद्-he & मृगाधिप- lord of animals- मृग- an animal, अधिप- lord, rular- मृगानाम् अधिपः – ष. तत्पुरुष स., हस्ती- पु. लि. प्र. वि. ब. व. of हस्तिन्- an elephant, पण्यताम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए . व. of पण्यता- qualify for sale- पण्य-adjctv- (पणनीय & पणितव्य)- saleable, to be sold- क. वि. धा. सा. वि of पण्-पणते- १ ग. आ. प. to buy, barter, एव- अव्यय- just, alone, जनैः -पु. लि. तृ. वि. ब. व. of जन- people, अन्विष्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. वि. ए. व. of अनु+ इष्- to search, go in search of- इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to wish, desire, क्रीयन्ते- कर्मणि प्रयोग तृ. वि. ब. व. of क्री- क्रीणाति- क्रीणीते- to buy, purchase, न-no, not

जो विकला जातो अशालाच लोक शोधत असतात, हजार सोन्याच्या नाण्यांनी हत्ती विकला जाऊ शकतो, पण सिंह नाही.

नरेंद्र गोळे
शोधती मनुजा लोक, कोण मोले मिळे तया ।
हत्ती विके बहू मोले, मृगेंद्र न विके कधी ॥

६९४ : ०९-०८-२०२०
वरमेको गुणी पुत्रो न च मूर्खशतान्यपि ।
एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न तु तारागणस्तथा॥

एकः गुणी पुत्रः वरम् (भवति)। मूर्खशतानि अपि न च (वरानि भवन्ति)। एकः चन्द्रः तमः हन्ति, तथा (तमः) तु तारागणः न (हन्ति)।

One intelligent son is worth but not even the foolish-hundred (of them). One Moon is adequate to disperse the darkness, but like that, not the multitude of stars (can disperse).

एकः- one, single, गुणी (गुणिन्-adjctv), पुत्रः- son, child, चन्द्रः- Moon, तारागणः- multitude of stars- तारा- स्त्री. लिं.- star, गण- पु/न. लिं- multitude, collection, group- ताराणाम् गणः – ष. तत्पुरुष स., तमः (तमस्- न. लिं.)- darkness all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., वरम्- adjctv- better than, preferable, मूर्खशतानि- foolish-hundred- मूर्ख- fool, stupid, शतम्- hundred- शतानि मूर्खाणि- मूर्खशतम्- वि. पू. प. कर्मधारय स., अपि- अव्यय- even, also, and, न- no, not, च- and, हन्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्-२ ग. प. प. to kill, strike, तथा- अव्यय- like that, thus, तु- अव्यय- but, on the contrary

शंभर मूर्ख मुलगे असण्यापेक्षा एकच सद्गुणी मुलगा असलेला जास्त चांगला. एकटा चंद्र अंधाराचा जसा नाश करतो, तसा चांदण्यांचा समूह करत नाही.

शत मूर्खांपरी एक गुणी पुत्रच चांगला ।
एक चंद्र तमोहारी तारांगण न ते करे ॥

६९५ : १०-०८-२०२०
व्यसने मित्रपरीक्षा शूरपरीक्षा रणांगणे भवति।
विनये भृत्यपरीक्षा दानपरीक्षाश्च दुर्भिक्षे॥

मित्रपरीक्षा व्यसने भवति। शूरपरीक्षा रणांगणे (भवति)। भृत्यपरीक्षा विनये (भवति)। दानपरीक्षा दुर्भिक्षे च (भवति)।

Test of a friend is in the time of calamity, test of bravery is in the battlefield, test of a servant is in his discipline (polite behaviour) and test of a donor is at the time of famine.

मित्रपरीक्षा, शूरपरीक्षा, भृत्यपरीक्षा & दानपरीक्षा-all in स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व.- मित्र- न. लिं.-friend, परीक्षा- स्त्री. लिं.- test, trial, exam, शूर- पु. लिं.- barve, heroic, भृत्य- पु. लिं.- servant- (to be borne, supported- (भरणीय, भरितव्य)- कर्मणि वि. धा. वि. of भृ- बिभर्ति-बिभृते ३ ग. उ. प. to bear, support) & दान- न. लिं.- charity, donation, giving- मित्रस्य परीक्षा, शूरस्य परीक्षा, भृत्यस्य परीक्षा & दानस्य परीक्षा- all in ष. तत्पुरुष स., व्यसने रणांगणे, विनये & दुर्भिक्षे- all in . स. वि. ए. व. of व्यसन- न. लिं.- calamity, misfortune, weak point, रणांगण- battle-field- रण- पु/न. लिं- battle, war, अंगण (अंगन)- न. लिं- field, yard, area- (रणस्य अंगणम्- ष. तत्पुरुष स.), विनय- पु/न. लिं- discipline, polite conduct, decorum & दुर्भिक्ष- न. लिं- famine, scarcity, भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist.

मित्राची परीक्षा संकटकाळी होते, शूराची परीक्षा रणांगणावर होते, नोकराची परीक्षा विनयामधून होते आणि दानाची परीक्षा दुष्काळात होते. अशा गरजेच्या वेळी त्यांचे गुण ठळकपणे दिसून येतात.

६९६ : ११-०८-२०२०
शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम्।
कारणं हि द्विजत्वेच वृत्तमेव न संशयः ॥
-महाभारत. वनपर्व- अध्याय-३१४

(हे) तात, यक्ष शृणु, न स्वाध्यायः न च श्रुतम् हि कुलम् (भवति)। द्विजत्वे कारणम् वृत्तम् एव, न संशयः (भवति),

Oh, dear Yaksha, listen, basis of the family or race is not one’s extent level of his studies nor the knowledge of sacred texts, alone. For qualifying to be a Brahmin, undoubtedly, good conduct is the basis indeed.

तात- a term of affection or respect, dear, father, & यक्ष- a member of class of demi-gods- attendants of Kubera- both in पु. लिं. सं. वि. ए. व., शृणु- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of श्रु- शृणोति ५ ग. प. प. to hear, listen, कुलम्, वृत्तम्, श्रुतम् & कारणम्- all in – न. लिं. प्र. वि. ए. व. of- कुल race, family, descent, वृत्त- (good or virtuous) conduct, behaviour- (क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते- १ ग. आ. प. to conduct, perform, behave), श्रुत- sacred knowledge, learning in general- (क. भू. धा. वि. of श्रु- see above) & कारण- reason, ground, motive, basis, द्विजत्वे- स. वि. ए. व.- of द्विजत्व- qualification of a द्विज- twice born or a ब्राह्मण- a member of first of four Varnas (वर्ण)- त्व -suffix implies qualification, एव- अव्यय- just, only, alone, न- no, not, संशयः – doubt, uncertainty, hesitation & स्वाध्यायः – self study (of sacred texts)- स्व- one’s own, अध्याय -{अध्यय} -learning, study- स्वस्य अध्यायः- ष. तत्पुरुष स)- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., च- and, हि- अव्यय- indeed, surely.

अहो यक्षमहोदय, ऐका. शिक्षण, घराणे, शास्त्रांचे ज्ञान यातल्या कशानेच माणूस द्विज (ब्राह्मण) होत नाही, तो फक्त सदाचरणानेच होतो.

नरेंद्र गोळे
कुळाने, शिकल्याने ना, ब्राम्हण होतसे नर ।
वर्तने ब्राम्हण्य पावे, ऐक यक्षा, मनुष्य तो ॥

६९७ : १२-०८-२०२०
स्वभावसुन्दरं वस्तु न संस्कारमपेक्षते।
मुक्तारत्नस्य शाणाश्मघर्षणं नोपयुज्यते ॥

स्वभावसुन्दरम् वस्तु संस्कारम् न अपेक्षते। मुक्तारत्नस्य शाणाश्मघर्षणम् न उपयुज्यते।

A thing, that is beautiful by nature, does not need any further treatment. Whetstone polishing is not used in case of a jewel of pearl (which has inherent lustre/shine).

स्वभावसुन्दरम्- by nature beautiful, inherently lovely- स्वभाव- own state, inherent property- स्व- one’s own, भाव- nature, quality- स्वस्य भावम् – ष. तत्पुरुष स., सुन्दरम्- lovely, beautiful- स्वभावतः सुन्दरम् यद् अस्ति तद्- बहुव्रीही स. & वस्तु- न. लिं- article, object, matter- both in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., संस्कारम् & शाणाश्मघर्षणम् both in- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of संस्कार- treatment, refinement, preparation & शाणाश्मघर्षण- शाणः – whetstone, touchstone, अश्मन्- stone- both-पु. लि., घर्षण- rubbing, polishing- (घृष्- घर्षति १ ग. प. प. to rub, polish), शाणस्य अश्मा- शाणाश्मा & शाणाश्मणः घर्षणम्- शाणाश्मघर्षण- both ष. तत्पुरुष स., न- no, not, अपेक्षते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अप+ ईक्ष्- to require, need, await- (ईक्ष्- ईक्षते १ग. आ. प. to see, observe), मुक्तारत्नस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of मुक्तारत्न- jewel of pearl- मुक्ता- स्त्री. लिं.- pearl, रत्न-न. लिं.- jewel, मुक्तायाः रत्नम्- ष. तत्पुरुष स.,उपयुज्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of उप+ युज्- to use, employ, utilise- (युज्- युनक्ति-युंक्ते ७ ग. उ. प. – to use, join, attach)

स्वभावानेच सुंदर असलेल्या वस्तूला संस्काराची (आणखी सजवण्याची) गरज नसते. मोत्याला कुणी दगडावर घासून चमकवत नाहीत.

६९८ : १३-०८-२०२०
अनेकशास्त्रं बहु वेदितव्यम्
अल्पश्च कालो बहवश्च विघ्नाः।
यत्सारभूतं तदुपासितव्यं
हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ॥

अनेकशास्त्रम्, वेदितव्यम् बहु (अस्ति)। कालः च अल्पः (अस्ति), विघ्नाः च बहवः (सन्ति)। यद् सारभूतम् (अस्ति), तद् हंसः आम्बुमध्यात् यथा क्षीरम् इव उपासितव्यम् (अस्ति)

Scriptures are numerous, what needs to be studied is plenty, time available is too short and difficulties are numerous. What is essential or the best needs to be taken care of (chosen) like a proverbial Swan (accepts) only milk from mixture of water and milk.

(Similar to सुभाषित- ८४, sent on- 5th Oct 2018)
अनेकशास्त्रम्- numerous scriptures (sacred or scientific texts)- अन् एकम्- अनेकम्- numerous- नञ्तत्पुरुष स., शास्त्रम्-scriptures or sacred /scientific texts- अनेकम् शास्त्रम्- समा. प्रादि तत्पुरुष स., वेदितव्यम्- (also- वेदनीय & वेद्य)- to be learnt, understood- कर्मणि. वि. धा. सा. वि. of विद्-वेत्ति २ ग. प. प. to know, learn, understand, बहु- (बहु- पु. & बह्वी-स्त्री.)- much, abundant, many, यद्- which, what, सारभूतम्- essential, the best, excellent- सार- essence, of substance, भूत- being, existing, produced- न सारम्- असारम्- असारम् सारम् संपद्यमानम् भूतम्- सारभूतम्- च्विसमास, तद्-that, it, उपासितव्यम्- to be taken, accepted, gone to- कर्मणि. वि. धा. सा. वि. of उप+आस्- (आस्- आस्ते २ ग. आ. प. to sit, exist)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., हंसः- a swan- (proverbial bird said to have capacity to separate milk from water and drink milk only), कालः -time, period, अल्पः- small, little- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विघ्नाः बहवः – both n पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of विघ्न- obstacle, hindrance, difficulty & बहु- many, च-and आम्बुमध्यात्- out of water-पं. वि. ए. व. of आम्बुमध्यम्- अम्बु- न. लिं- water- आम्बु- belonging to/ of water, मध्यम्- into the midst of, in, within- आम्बुनः मध्यम्- आम्बुमध्यम्- ष. तत्पुरुष स., यथा- अव्यय- as, similar to, क्षीरम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of क्षीर- पु/न. लिं.-
milk, इव- अव्यय- like, as

खूप शिकण्यासारखी अनेक शास्त्रे आहेत, आपल्याकडे फार कमी वेळ असतो आणि खूप बाधाही येत असतात. (त्यामुळे आपल्याला सगळे शिकणे शक्यच नसते) म्हणून हंस ज्याप्रमाणे पाण्यात मिसळलेले दूधच फक्त शोषून घेतो त्याप्रमाणे (शास्त्रांमधले) आपल्याला आवश्यक असेल ते सार तेवढे आपण (शिकून) घ्यावे.

शास्त्रे किती ती शिकण्यास योग्य
थोड्याच वेळात कसे शिकावे ।
जे सार ते सर्व शिकून घेण्या
पाण्यात हंसापरि दूध प्यावे ॥ – इंद्रवज्रा

६९९ : १४-०८-२०२०
अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः।
सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥
महाभारत उद्योग. अ. ३४

उन्मत्तात्, प्रलपतः, बालात्, च परिजल्पतः अपि सर्वतः, सारम्, अश्मभ्यः काञ्चनम् इव, आदद्यात् ।

As one extracts (small amount of) gold from (large number of) stones, one should get good things from a mad, lamenting, or chattering person or even a child, all the time.

उन्मत्तात्, प्रलपतः, बालात्, & परिजल्पतः- all in पु. लि. पं. वि. ए. व. of उन्मत्त- mad, intoxicated, possessed- क. भू. धा. वि. of उद्+ मद्- (मद्- माद्यति ४ ग. प. प. to be mad, drunk), प्रलपत्- lamenting, raving, talking constantly or incoherently- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of प्र+लप्- (लप्- लपति १ ग. प. प. to talk, speak), बाल- child, boy & परिजल्पत्- a person covertly talking about his skill or deceit etc, chattering- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of परि+ जल्प्- (जल्प्- जल्पति- १ ग. प. प. to talk, speak, converse), सर्वतः – (सर्व+ तस्)- from everywhere, out of everything, all the time- सर्व- pronoun- entire, all, तस्- suffix implies- out of, towards, च- and, सारम् & काञ्चनम्- both द्वि. वि. ए. व. of सार- essence, genuine & काञ्चन- gold, अपि-अव्यय- also, even, अश्मभ्यः- पु. लि. पं. वि. ब. व. of अश्मन्- stone, इव- अव्यय- like, as, आदद्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of आ+ दा- (दा- ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give)

ज्याप्रमाणे सोन्याच्या खाणीतल्या दगडांच्या ढिगाऱ्यामधून सोन्याचे कण वेचले जातात त्याप्रमाणे माजलेल्या (उन्मत्त), रडगाणी गाणाऱ्या, बडबड्या बढाईखोर अशा सर्व माणसांमधून तसेच लहान मुलांकडूनसुद्धा चांगल्या गोष्टी घ्याव्यात.

नरेंद्र गोळे
रडक्या, मत्त, वाचाळ, नरा: मुलांकडूनही ।
चांगले, सार ते घ्यावे, खाणीत स्वर्ण शोधुनी ॥

७०० : १५-०८-२०२०
इह तुरगशतैः प्रयान्तु मूढा
धनरहिता तु बुधाः प्रयान्तु पद्भ्याम् ।
गिरिशिखरगताsपि काकपङ्क्तिः
पुलिनगतैर्न समत्वमेति हंसैः ॥

मूढाः इह तुरगशतैः प्रयान्तु, धनरहिताः बुधाः तु पद्भ्याम् प्रयान्तु, काकपङ्क्तिः गिरिशिखरगता अपि, पुलिनगतैः हंसैः समत्वम् न एति।

In this world, let stupid people go riding on hundreds of horses, while poverty stricken scholars may go by walk, but they cannot be equated (compared), just like flock of crows, resting even on top of a mountain, with swans, on the bank of a river (can not be equated).

मूढाः, धनरहिताः, बुधाः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मूढ- (मुग्ध)- stupid or foolish- क. भू. धा. वि. of मुह- मुह्यति ४ ग. प. प. to be stupid, foolish, perplexed, धनरहित- devoid of wealth, poor- धन- wealth, money, रहित- devoid of- क. भू. धा. वि. of रह्- रहति- १ ग. प. प. & रहयति-ते १० ग. उ. प. to forsake, leave, abandon- धनेन रहितः इति- धनरहितः -तृ. तत्पुरुष स., बुध- knowledgeable, wise, इह- अव्यय- here, in this world, तुरगशतैः, पुलिनगतैः & हंसैः -all in पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of तुरगशत- hundred horses- तुरग- पु. लि- horse, शतम्- hundred- शतम् तुरगाः- तुरगशत- स. प्रादि तत्पुरुष स., पुलिनगत- on the sandy beach, on river bank- पुलिन- पु/न. लिं.- beach, river bank- पुलिने गच्छति इति- पुलिनगत- उपपद तत्पुरुष स., हंस- swan, प्रयान्तु- आज्ञार्थ तृ. पु. ब. व. of प्र+ या- to set out, go- (या- याति २ ग. प. प. to go, walk), तु- अव्यय- but, on the other hand, पद्भ्याम्- by feet- पु. लिं. तृ. वि. द्वि. व. of पाद- foot, काकपङ्क्तिः – काकः- पु. लिं.- a crow, पङ्क्ति- स्त्री. लिं.- line, row, group, flock- काकनाम् पङ्क्तिः -ष. तत्पुरुष स., गिरिशिखरगता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of गिरिशिखरगत- having reached mountain top- गिरि- पु. लिं.- mountain, शिखर- पु/न. लिं.- peak, top, गत-gone- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, गिरेः शिखरः- गिरिशिखरः ष. तत्पुरुष स., गिरिशिखरे गतः- गिरिशिखरगत- स. तत्पुरुष स., अपि- अव्यय- even, also, and, समत्वम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of समत्व- equality, similarity, न- no, not, एति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इ-२ ग. प. प. to go, come to

शंभर मूर्खांना घोड्यांवर बसून हिंडू दे आणि गरीब बुद्धीमान लोक पायी चालत असतील, पण त्यांची बरोबरी होऊ शकत नाही. डोंगराच्या माथ्यावर बसलेला कावळ्यांचा थवा नदीकिनाऱ्यावरील हंसांची बरोबरी करू शकत नाही.

आज या मालिकेतील सुभषितांची सात शतके पूर्ण झाली आहेत.