संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -६

Learning Sanskrit through Subhashitani – Part 6
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – (भाग ६)
———

आधीचे भाग :

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग १)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग २)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -2)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग २)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2/
संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ३)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -3)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ३)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-2/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -४
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -4)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ४)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-3/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -५
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -5)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ५)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-4/

या भागातील सुभाषिते ५०१ ते ६००

५०१     29/01/2020
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिः या न जीर्यति जीर्यतः।
योsसौ प्राणान्तिको रोगः तां तृष्णां त्यजतः सुखम्॥
– महाभारत वन अ. १

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिः जीर्यतो या न जीर्यते ।
तां तृष्णां दुःखनिवहां शर्मकामो द्रुतं त्यजेत्॥
भागवत स्क-९ अ-१९

या दुर्मतिभिः दुस्त्यजा, या जीर्यतः न जीर्यति, यः असौ प्राणान्तिकः रोगः ताम् तृष्णाम् त्यजतः सुखम् (भवति) ।

The one which can not be avoided even with effort by mean minded people, the one which does not get old despite of aging, one who gets rid of that life threatening disease called greed will get happiness.

या & दुस्त्यजा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who & दुस्त्यज- difficult to leave- दुस्-अव्यय- hard, difficult, त्यज- to be left, abandon-(त्यजनीय & त्यजितव्य)-कर्मणि वि. धा. सा. वि. of त्यज्-त्यजति १ ग. प. प., दुर्मतिभिः -स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of दुर्मति- दुर्-अव्यय-implying bad, mean, poor, मति-mind, character, जीर्यतः – ष. वि. ए. व. of जीर्यत्- while aging, getting old-वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of जृ-जरति १ ग. प. प., जीर्यति ४ ग. प. प., जृणाति ९ प. प. & जारयति-ते १० ग. उ. प. to grow old, wear out, न-no, not, जीर्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of जृ-४ ग. प. प. , यः, असौ, प्राणान्तिकः & रोगः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, अदस्- that, he, प्राणान्तिक-life threatening-प्राण- life अन्तिक- adjctv-near, lasting, up to- प्राणानाम् अन्तिकः – ष. तत्पुरुष स. ताम् & तृष्णाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तद्-she & तृष्णा- greed, thirst, सुखम् -adjctv- with ease, त्यजतः- ष. वि. ए. व. of त्यजत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of त्यज्-त्यजति १ ग. प. प. to leave

हलक्या दर्जाच्या लोकांना प्रयत्न करूनही जिला टाळता येत नाही, जी काळानंतरही जीर्ण होत नाही, अशा तृष्णा नावाच्या प्राणांतिक व्याधीचा जो माणूस त्याग करेल तो सुखी होईल.
सुखी होण्यासाठी हाव सोडायला हवी.

नरेंद्र गोळे .
सोडू शके न दुर्बुद्धी कालौघे क्षीण जी न हो
अशी जी हाव ती ज्याने सोडिली होय तो सुखी
————————————————
५०२ 30/01/2020

शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ।
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म तेनैव देही समुपाश्नुते तत्॥
महाभारत-शान्तिपर्व अध्याय-१९९ श्लोक.२३

शरीरम् एव सुखस्य आयतनम् (भवति)। शरीरम् दुःखस्य च अपिआयतनम् (भवति)। देही यद् यद् कर्म शरीरेण करोति, तत् तेन एव समुपाश्नुते।

Human body is abode of all types of enjoyments. This is also abode of all types of sufferings. Whatever deed a human does with this body, he harvests fruits of that through this body alone.

शरीरम्-प्र. वि. ए. व. & शरीरेण-तृ. वि. ए. व. of शरीर- न. लिं.-body, एव-अव्यय-just, only, सुखस्य & दुःखस्य-न. लिं. ष. वि. ए. व. of सुख-happiness, enjoyment & दुःख-sorrow, grief, आयतनम्-न. लिं.-abode, storehouse, च-and अपि-अव्यय- also, even, and, देही- (पु. लिं.) & कर्म-(न. लिं.)-प्र. वि. ए. व. of देहिन्- living being, the soul enshrined in the body & कर्मन्- work, action, deed, यद् – which, who, what, यद् यद् – whoever, whichever, तत् – that & तेन- by that- प्र. वि. ए. व. & तृ. वि. ए. व. of तद्-that, करोति & समुपाश्नुते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make & सं+उप+अश्- to enjoy, experience, suffer- अश्-अश्नुते ५ ग आ. प. to get, enjoy, experience & अ-अश्नाति ९ ग. प. प. to eat, consume

माणसाचे शरीर हेच त्याच्या सुखाचे घर आहे तसेच त्याच्या दुःखाचेही घर आहे. तो जी जी कामे देहाने करतो त्या कर्मांची फळे त्याला शरीरामार्फतच मिळतात.
——————–
५०३ ३१-०१-२०२०

शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम्।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः॥
रामायण-अयोध्या-स ६२.१५

शोकः धैर्यम् नाशयते। शोकः श्रुतम् नाशयते। शोकः सर्वम् नाशयते। शोकसमः रिपुः न अस्ति।

Sorrow destroys courage, sorrow destroys knowledge, sorrow destroys everything. There is no enemy like sorrow.
(Sorrow distroys confidence, sorrow overrides learning. Sorrow is the cause of loss of all abilities (faculties). There is no enemy like sorrow.- Kishore Nayak)

शोकः शोकसमः रिपुः -all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of शोक- sorrow, grief, शोकसम- like sorrow-सम- adjctv- equal, like, similar – शोकस्य समः -ष. तत्पुरुष स. & रिपु- enemy, foe, धैर्यम्, श्रुतम् & सर्वम्-all द्वि. वि. ए. व. of धैर्य- courage, confidence, boldness, श्रुत- knowledge, learning, study of Vedas- (क. भू. धा. वि. of श्रु-शृणोति ५ ग. प. प. to hear, listen) & सर्वम्-all, entire, नाशयते- destroys, takes away-वर्त. प्रायोजक तृ. पु. ए. व. of नश्-नश्यति ४ ग. प. प. to be lost, vanish, न-no, not, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, exist

शोकामुळे धैर्याचा नाश होतो, शोकामुळे शिकलेल्या ज्ञानाचा नाश होतो, सगळ्याचा नाश होतो. शोकासारखा दुसरा शत्रू नाही.
————————-
५०४ 01/02/2020
सुखमापतितं सेव्यं दुःखमापतितं तथा ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च॥
महाभारत शान्ति पर्व अ-१६८

आपतितम् सुखम् सेव्यम् तथा आपतितम् दुःखम् (सेव्यम्)। दुःखानि च सुखानि च चक्रवत् परिवर्तन्ते।

One should enjoy the happiness encountered by him during his life. So also he should boldly go through the difficult times faced during the life. Happy and sorrowful times keep coming one after the other like a rotation of a wheel.

आपतितम्, सुखम् & दुःखम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आपतित- befallen, faced, occurred- क. भू. धा. वि. of आ+पत् -(पत्-पतति १ ग. प. प. to fall, come down), सुख- happiness, joy & दुःख- sorrow, grief, सेव्य-(also सेवनीय & सेवितव्य)- to be served, to be undergone, to be enjoyed-कर्मणि वि. धा. सा. वि. of सेव्-सेवते १ ग. आ. प. to serve, attend to, तथा-अव्यय-like, similarly, in the same manner, दुःखानि & सुखानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of दुःख & सुख, च- and, चक्रवत्- like a wheel, चक्र- wheel, disc, वत्-अव्यय- a suffix implies ‘like’, ‘similar to’ परिवर्तन्ते-वर्त. तृ. पु. ब. व. of परि+वृत्-to turn around, revolve-वृत्-वर्तते १ ग. आ. प. to be, exist

मिळालेल्या सुखाचे सेवन करावे तसेच दुःखाचेही करावे, रहाटगाडग्याप्रमाणे सुख आणि दुःख हे क्रमाक्रमाने येत असतात.
———-
५०५ 02/02/2020
सुखं हि दु:खान्यनुभूय शोभते घनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम्।
सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रतां धृतः शरीरेण मृतः स जीवति॥
-मृच्छकटिकम्

सुखम्, दु:खानि अनुभूय हि, घनान्धकारेषु दीपदर्शनम् इव, शोभते। सुखात् तु यः नरः दरिद्रताम् याति, सः शरीरेण धृतः, मृतः (इव) जीवति।

After going through sorrowful times, happiness, which is like a sighting a light after a travel through total darkness, is most welcome one (is enjoyable one). However, one who faces hard times after spending a happy life, though alive with the body, is as good as dead (lives like a dead).

सुखम् & दीपदर्शनम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सुख–happiness, joy & दीपदर्शन-sighting a light- दीप-lamp, light, दर्शन- seeing, sighting -दीपस्य दर्शनम्- ष. तत्पुरुष स., दु:खानि -न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of दु:ख- sorrow, grief, अनुभूय-after undergoing, experiencing- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अनु+भू- (भू-भवति- १ ग. प. प. to be, exist), हि-अव्यय- surely, indeed, घनान्धकारेषु-पु. लिं. स. वि. ब. व. of घनान्धकार- total darkness, pitch dark- घनः – deep, dence अन्धकारः- darkness -उपपद तत्पुरुष स., इव-अव्यय- like, similar to, शोभते, जीवति & याति- all वर्त. तृ. पु. ए. व. of शुभ् – १ ग. आ. प. to shine, to be beautiful, जीव्-१. ग. प. प. to live, survive, be alive & या-२ ग. प. प. to go, to come to, become, सुखात् – पं. वि. ए. व. of सुख, तु -अव्यय-just, just so, यः नरः सः, धृतः & मृतः -all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, नर-man, person, तद्-he, धृत- held, sustained- क. भू. धा. वि. of धृ-धरति- १ ग. प. प. to hold, bear & मृ-मरति १ ग. प. प. to die, दरिद्रताम् -स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of दरिद्रता-adjctv- poverty, शरीरेण-by the body -न. लिं. तृ. वि. ए. व. of शरीर- body

दुःखाचा अनुभव घेतल्यानंतर येणारे सुख हे घनदाट अंधारात दिवा दिसावा त्याप्रमाणे (चांगले) वाटते. पण ज्याला सुखापासून दारिद्र्य येते तेंव्हा तो शरीराने जीवंत असतांनासुद्धा मेल्यासारखा जगतो.
————-
५०६ 03/02/2020
अनिन्द्यमपि निन्दन्ति स्तुवन्त्यस्तुत्यमुच्चकैः।
स्वापतेयकृते मर्त्याः किं किं नाम न कुर्वते॥

मर्त्याः स्वापतेयकृते अनिन्द्यम् अपि निन्दन्ति। अस्तुत्यम् उच्चकैः स्तुवन्ति। (ते स्वापतेयकृते) किम् किम् नाम न कुर्वते?

Mortals, for the sake wealth, blame the unblame-able persons and they loudy praise unpraiseworthy. What all acts they just do not do in this regards.

मर्त्याः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मर्त्य- a mortal, human, स्वापतेयकृते-स. वि. ए. व. of स्वापतेयकृत- for the cause of wealth- स्वापतेय- wealth, property, कृत-work, deed, aim, object- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make- स्वापतेयस्य कृतम्-ष. तत्पुरुष स., अनिन्द्यम्- unblamable- न निन्द्यम्-नञ्तत्पुरुष स.-निन्द्य-adjctv-blamable, bad-(also निन्दनीय & निन्दितव्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of निन्द्-निन्दति १ ग. प. प. to blame, condemn, निन्दन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of निन्द्, अस्तुत्यम्- unpraiseworthy- न स्तुत्यम्- नञ्तत्पुरुष स.- स्तुत्य-(also स्तोतव्य &स्तवनीय)- praiseworthy-कर्मणि वि. धा. सा. वि. of स्तु-स्तौति-स्तवीति, स्तुते-स्तुवीते २ ग. उ. प. to praise, laud, स्तुवन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of स्तु, उच्चकैः-अव्यय- loud, lofty, high, अपि-अव्यय- even, also, किम्-what, which, किम् किम् नाम-what all deeds or acts, न- no, not कुर्वते-वर्त.आ. प. तृ. पु. ब. व. of कृ-to do

संपत्ती मिळवण्यासाठी मर्त्य (सामान्य माणूस) चांगल्या लोकांचीही निंदा करतो, वाईट लोकांची मोठ्याने स्तुति करतो, तो काय काय बरे करत नाही?
————-
५०७ 04/02/2020
दग्धं खाण्डवमर्जुनेन बलिना दिव्यैर्द्रुमैर्भूषितम्,
दग्धा वायुसुतेन रावणपुरी लंका पुनःस्वर्णभूः।
दग्धः पंचशरः पिनाकपतिना तेनाप्ययुक्तं कृतं,
दारिद्य्रं जनतापकारकमिदं केनापि दग्धं न हि॥

बलिना अर्जुनेन, दिव्यैः द्रुमैः भूषितम्, खाण्डवम् दग्धम्। पुनः वायुसुतेन स्वर्णभूः रावणपुरी लंकादग्धा। पिनाकपतिना पंचशरः दग्धः। तेन अपि अयुक्तम् कृतम् । इदम् जन-ताप-कारकम् दारिद्य्रम् केन अपि हि न दग्धम्।

Mighty Arjuna burnt down Khandav Vana (forest), adorned with celestial trees, again golden land of Ravana’s Lanka was burnt down by Vayusuta, Hanuman. Lord of Love Madan was burnt down by Lord Shiva. He again did not do it right. But this poverty, which causes misery to all people, is not just burnt by any one till now.

बलिना, अर्जुनेन, वायुसुतेन, पिनाकपतिना, तेन & केन- all पु. लिं. तृ. वि ए. व. of बलिन्-adjctv- strong, powerful, mighty, अर्जुन-one of the Pandavas, वायुसुत- Son of Vayu-Hanuman- वायोः सुतः-ष. तत्पुरुष स., पिनाकपति- holder of Pinaka- Bow of Shiva- पिनाकस्य पतिः -ष. तत्पुरुष स., तद्-he & किम्-who – न केन अपि- by no one, दिव्यैः & द्रुमैः -तृ. वि. ब. व. of दिव्य- heavenly, celestial & द्रुम-tree, भूषितम्, खाण्डवम्, दग्धम्, जनतापकारकम्, दारिद्य्रम्, अयुक्तम् & कृतम् -द्वि. वि. ए. व. of भूषित-adorned, decorated- क. भू. धा. वि. of भूष्-भूषयति-ते १० ग. उ. प., खाण्डव- name of a forest sacred to Indra, दग्ध- burnt down- क. भू. धा. वि. of -दह्-दहति १ ग. प. प. to burn, जनतापकारक-cause misery to all people , जन-people, ताप- misery, hardship, कारक- causing- जनानाम् तापः-जनतापः- ष. तत्पुरुष स., जनतापम् करोति इति- जनतापकारक- उपपद तत्पुरुष स., दारिद्य्र- poverty, अयुक्त- incorrect, improper- न युक्त-नञ्तत्पुरुष स. -युक्त- proper, fit– क. भू. धा. वि. of -युज्-यनक्ति-युंक्ते ७ ग. उ. प. to connect, use, set & कृत- done- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति, पुनः (पुनर्)-अव्यय- again, स्वर्णभूः -golden land- स्वर्ण-gold, भूः- land, place, रावणपुरी- रावणस्य पुरी-ष. तत्पुरुष स., लंका & दग्धा- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. पंचशरः- bilder of five arrows- epithet of Madana -Lord of Love, अपि-अव्यय-also, even, इदम्- this, हि-अव्यय-indeed, surely

बलवान अर्जुनाने दिव्य वृक्षांनी शोभित झालेले खांडववन जाळून बेचिराख केले, वायुपुत्र हनुमानाने रावणाची सोन्याची लंका जाळली, शंकराने प्रेमाचा देव मदनाला दग्ध केले हे काही ठीक केले नाही, पण लोकांना ताप देणाऱ्या दारिद्र्याला कुणीही का जाळले नाही?

——————–
५०८ 05/02/2020
बन्धुस्त्रीभृत्यवर्गस्य बुद्धेः सत्वस्य चात्मनः।
आपन्निकषपाषाणे नरो जानाति सारताम्‌ ॥

नरः आत्मनः बन्धुस्त्रीभृत्यवर्गस्य बुद्धेः च सत्वस्य सारताम् आपद्-निकषपाषाणे जानाति।

Man realises about capability (ability) of his relation, wife, team of servants and his own intelligence, only during the time of real difficulties (By means of touchstone of calamity)

नरः-पु. लिं. प्र. वि ए. व. of नर- man, human, आत्मनः, बुद्धेः, सत्वस्य & बन्धुस्त्रीभृत्यवर्गस्य-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्-one’s own, self, बुद्धिः – knowledge, intelligence, सत्व- strength, capability & बन्धुस्त्रीभृत्यवर्ग- a relation, wife and team of servants- बन्धु-relation, brother, स्त्री-woman, wife, भृत्य-servant, वर्ग-class, group, category, team-भृत्याणाम् वर्गः-भृत्यवर्गः – बन्धु च स्त्री च भृत्यवर्गः च -बन्धुस्त्रीभृत्यवर्ग- द्वंद्व स., सारताम् – स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of सारता- strength, value- सार-adjctv- essence, excellence, आपन्निकषपाषाणे – स. वि. ए. व. of आपन्निकषपाषाण- touchstone of calamity -आपद्- calamity, difficulty, निकषपाषाण – touchstone- आपद् इव निकषपाषाणः- आपन्निकषपाषाणः उपपद तत्पुरुष स., जानाति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा-जनाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand

भाऊबंद, पत्नी, नोकरचाकर आणि तो स्वतः यांची खरी क्षमता माणसाला आपत्ती आल्यानंतर (संकटकाळी) समजते.
—————
५०९ 06/02/2020
यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ।
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥
-महाभारत. वन. अ. २-४०
पाठभेद: सर्वत्र- सर्वेण

यथा हि पक्षिभिः आकाशे, श्वापदैः भुवि, सलिले मत्स्यैः आमिषम् भक्ष्यते, तथा सर्वत्र वित्तवान् (भक्ष्यते)।

In which manner birds secure their food in the sky, wild beasts on the land and the fish in the water, in the same manner a wealthy man is fleeced everywhere (by everyone)

यथा- in which way & तथा- in that way, in a similar way -both अव्यय, हि-अव्यय- indeed, surely, पक्षिभिः, श्वापदैः & मत्स्यैः- all पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of पक्षिन्- bird, श्वापद- a beast of prey, world animal and मत्स्य-a fish, आकाशे, भुवि & सलिले- स. वि. ए. व. of आकाश- पु/न. लिं.- sky, भू – स्त्री. लिं.-land, earth & सलिल- पु/न. लिं.-water, आमिषम्- prey, flesh, object of enjoyment, food, भक्ष्यते- gets eaten, gets enjoyed -कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of भक्ष् -(भक्ष्-भक्षयति-ते १० ग. उ. प. to eat, enjoy, सर्वत्र-अव्यय-everywhere, at all places, सर्वेण-पु/न. लि. तृ. ए. व. of सर्व-all, everyone, वित्तवान्- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वित्तवत्- a wealthy man

ज्याप्रमाणे पक्षी आकाशात, प्राणी जमीनीवर आणि मासे पाण्यात आपापले भक्ष्य शोधून खात असतात त्याप्रमाणे धनवान माणसाला सगळीकडे लुबाडले जाते.
———
५१० 07/02/2020
अघटितघटितं घटयति सुघटितघटितानि दुर्घटीकुरुते।
विधिरेव तानि घटयति यानि पुमानैव चिन्तयति॥
-कवि बल्लाळ – भोजप्रबंध

(विधिः) अघटितघटितम् घटयति, सुघटितघटितानि दुर्घटीकुरुते। विधिः एव यानि (घटितानि) पुमान् न एव चिन्तयति तानि घटयति।

The destiny brings about (makes it happen) things that have not happened earlier and also destroys well-established things. Destiny only can make things happen which a man can never think of.

अघटितघटितम् -न. लि. प्र. वि. ए. व. -things that have not happened earlier- अघटितम् घटितम्- उपपद तत्पुरुष स. -अघटित- things that have not happened– न घटित- नञ्तत्पुरुष स.-घटित- happened, occurred -क. भू. धा. वि. of- घट्-घटते १ ग. आ. प. to strive after, to be busy with, घटयति-वर्त. प्रायोजक तृ. पु. ए. व. of घट्-, सुघटितघटितानि-न. लि. प्र. वि. ब. व. -of सुघटितघटित- सुघटितम् घटितम्-well-established things-उपपद तत्पुरुष स., सु-अव्यय-prefix implies well, good, excellent- दुर्घटीकुरुते-आ. प. तृ. पु. ए. व. दुर्घटीकृ- to destroy, to undo- कृ-करोति-कुरुते- ८ ग. उ. प. – to do, make, विधिः – destiny, fate, एव-अव्यय-alone, only, यानि & तानि -न. लि. प्र. वि. ब. व. of यद् -which, what & तद्-that, पुमान् -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of- पुंस्- a man, human, न-no, not, चिन्तयति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of चिन्त्-to think, consider, reflect

कधीकधी अघटिक अशा घटना घडतात, चांगल्या घटना बिघडतात, विधिलिखित असेल तसेच घडते, माणूस कल्पनाही करू शकणार नाही अशा घटनाही घडतात.
——————–
५११ 08/02/2020
प्राप्तव्यम् अर्थं लभते मनुष्यो
देवोऽपि तं लंघयितुं न शक्तः।
तस्मान् न शोचामि न विस्मयो मे
यद् अस्मदीयं न हि तत् परेषाम्॥
-पंचतंत्र

मनुष्यः प्राप्तव्यम् अर्थं लभते।देवः अपि तम् लंघयितुम् न शक्तः (अस्ति)। तस्मात् न शोचामि न विस्मयः मे (अस्ति)। यद् अस्मदीयम् न हि तद् परेषाम् (भवति)।

Man gets what he is destined to get. Even the God is not capable of taking that away. That is why I do not worry, nor I am surprised. What is destined to be mine that can not belong to others.

मनुष्यः -man, person & देवः- God – both in-प्र. वि. ए. व. प्राप्तव्यम्, अर्थम् & तम्- द्वि. वि. ए. व. of प्राप्तव्य- what is to be obtained, gained- (also प्रापनीय & प्राप्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of प्र+आप्-to gain, obtain- आप्-आप्नोति ५ ग. प. प. to get, अर्थ-wealth, money, purpose & तद्-it, that, लभते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of लभ्-१ ग. आ. प. to get, अपि-अव्यय-also, even, and, लंघयितुम्- हेत्वर्थक तुमन्त धा. सा. अव्यय of – लंघ्-लंघति-ते १ ग. उ. प. & लंघयति-ते १० ग. उ. प- to leap, go beyond, to injure, न- no, not, शक्तः-प्र. वि. ए. व. of शक्त-capable of, able to- क. भू. धा. वि. of शक्-शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, have power to, तस्मात् -for that- पं. वि. ए. व. of तद्- that, it, शोचामि-वर्त. प्र. पु. ए. व. of शुच्-शोचति १ ग. प. प. to worry, to be sorry, to regret, विस्मयः – wonder, surprise, astonishment, मे -ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, यद्- which, what, अस्मदीयम्- ours, our & तद् -that, it- all in न. लि. प्र. वि. ए. व., हि-अव्यय-surely, indeed, परेषाम् -belonging to others-ष. वि. ब. व. of पर-other person, stranger

माणसाच्या नशीबात जे धन असेल ते त्याला मिळणार, देवसुद्धा त्याचे उल्लंघन करू शकत नाही. त्यामुळे मला (जे काही मिळाले त्याबद्दल) दुःख किंवा आश्चर्य वाटत नाही. जे माझे आहे ते दुसऱ्याचे होणार नाही. हा परंपरागत दैववाद आहे.
———————
५१२ 09/02/2020
वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये महार्णवे पर्वतमस्तके वा।
सुप्‍तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि॥

वने, रणे, शत्रुजलाग्निमध्ये, महार्णवे, पर्वतमस्तके वा सुप्‍तम् प्रमत्तम् विषमस्थितम् वा पुराकृतानि पुण्यानि रक्षन्ति।

In the forest, in the battlefield or amidst an enemy, water or fire, while in a big ocean or on a mountain top, while sleeping or when careless (heedless) or when in a trouble, good deeds done in earlier birth protect (the person)

वने, रणे, शत्रुजलाग्निमध्ये, महार्णवे & पर्वतमस्तके- all in स. वि. ए. व. of वन- forest, रण- battlefield, -शत्रुजलाग्निमध्य-amidst enemy, water or fire-(शत्रु-enemy, जल-water, अग्नि-fire- शत्रुः च जलम् च अग्निः च-शत्रुजलाग्निः- द्वंद्व स. -शत्रुजलाग्नेः मध्यः – शत्रुजलाग्निमध्यः – ष. तत्पुरुष स.), महार्णव- – a big ocean- (अर्णवः- ocean, महान् अर्णवः- उपपद तत्पुरुष स.) & पर्वतमस्तक- mountain top -पर्वत – mountain, मस्तक-head, top -(पर्वतस्य मस्तकम् -ष. तत्पुरुष स.), वा- अव्यय- or, and, सुप्‍तम्, प्रमत्तम् & विषमस्थितम् all द्वि. वि. ए. व. of सुप्‍त- slept, sleeping- क.भू. धा. वि. of स्वप्-स्वपिति २ ग. प. प. to sleep, to fall asleep, प्रमत्त- careless, heedless, intoxicated-क.भू. धा. वि. of प्र+मद्-(मद्-माद्यति ४ ग. प. प. to be mad, intoxicated, drunk) & विषमस्थित- facing a trouble, amidst danger- विषम- trouble, danger, rough, odd, स्थित- positioned, staying – क.भू. धा. वि. of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay- विषमे तिष्ठति इति – उपपद तत्पुरुष स., पुराकृतानि & पुण्यानि – न. लि. प्र. वि. ब. व. of पुराकृत-done earlier -पुरा-अव्यय-before, in former times, कृत- done, made – क.भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make – उपपद तत्पुरुष स. & पुण्य- good deeds, blessings, रक्षन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of रक्ष्-रक्षति १ ग. प. प. to protect, save

रानावनामध्ये, लढाईच्या मैदानात, शत्रूंच्या विळख्यात, महासागरात किंवा पर्वताच्या माथ्यावर, झोपेत असतांना किंवा धुंदीत असतांना, संकटात सापडलेल्या वेळेला अशा सर्व प्रसंगांमध्ये पूर्वी केलेली पुण्यकृत्ये रक्षण करतात.
———
५१३ 10/02/2020
विहाय पौरुषं यो हि दैवमेवावलम्बते।
प्रासादसिंहवत्तस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसा:॥

यः पौरुषम् विहाय दैवम् हि एव अवलम्बते, तस्य मूर्ध्नि प्रासादसिंहवत् वायसा: तिष्ठन्ति।

One who, leaving the efforts (exertion), depends on the destiny alone, is like a lion on top of a palatial building, on which crows keep squatting fearlessly.

यः- पु. लि. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, which, पौरुषम् & दैवम्-both- द्वि. वि. ए. व. of पौरुष-efforts, exertion, heroism & दैव- destiny, fate, विहाय- leaving, abandoning- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि+हा-(हा-जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon- हि -indeed, surely & एव-just, just so, alone, अवलम्बते- वर्त तृ. पु. ए. व. of अव+लम्ब्-to hold on, rest hoon support oneself- लम्ब्- लम्बते-१ ग. आ. प. to hang from, dangle, तस्य- ष. वि. ए. व. of तद्-he, मूर्ध्नि-पु. लि. स. वि. ए. व. of मूर्धन्-head in general, top, प्रासादसिंहवत्- like a lion of a palatial building-प्रासाद- palatial building, सिंह-liom, वत्-an affix to noun shows likeness, resemblance, वायसा:-पु. लि. प्र. वि. ब. व. of वायस-crow, तिष्ठन्ति-वर्त तृ. पु. ब. व. of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. stand, stay

जो माणूस कर्तृत्व सोडून देऊन फक्त दैवावर अवलंबून राहतो तो ज्याच्या डोक्यावर कावळे बसतात अशा राजवाड्याच्या छपरावरील (दगडी) सिंहासारखा असतो.
—————–
५१४ 11/02/2020
स हि गगनविहारी कल्मषध्वंसकारी
दशशतकरधारी ज्योतिषां मध्यचारी।
विधुरपि विधियोगाद् ग्रस्यते राहुणासौ
लिखितमपि ललाटे प्रोज्झितुं कः समर्थः॥
-हितोपदेश
सः (विधुः) गगन-विहारी, कल्मष-ध्वंस-कारी, दश-शतकर-धारी, ज्योतिषां मध्यचारी, असौ विधुः हि अपि विधि-योगाद् राहुणा ग्रस्यते। ललाटे लिखितम् अपि प्रोज्झितुं कः समर्थः?

He (Moon) travels through the sky, he is destroyer of the darkness, he, with his thousands of rays, moves amidst planets and stars. Even then, this Moon also is destined to be eclipsed by the Rahu. Whoever is capable of undoing the writing on one’s forehead?

सः (तद्)- he, विधुः -Moon, गगनविहारी- moving in the sky- गगन-sky- गगने विहरति इति-उपपद तत्पुरुष स., कल्मषध्वंसकारी-destroyer of the darkness-कल्मष- dirty, foul, dark -कल्मषम् ध्वंसम् करोति इति- उपपद तत्पुरुष स., दशशतकरधारी-holder of thousands of rays- दश-ten, शत-hundred, कर-ray, hand, धारी-holder-दशानि शतानि-दशशतम्, दशशतनि कराणि-दशशतकराणि, दशशतकराणि धारयति इति -all उपपद तत्पुरुष स., मध्यचारी- mover amidst-मध्य- middle, मध्ये चरति इति मध्यचारी-उपपद तत्पुरुष स., असौ (अदस्)-he, this, कः (किम्)- who & समर्थः – capable, strong -all in -पु. लि. प्र. वि. ए. व., ज्योतिषाम्-ष. वि. ब. व. of ज्योतिषी- a planet, star, हि-अव्यय-indeed, surely, अपि-अव्यय- even, also, and, विधियोगाद्-due to destiny, पं. वि. ए. व. of विधियोग-विधिः -fate, destiny, fate, योगः -course, consequence- विधेः योगम् -ष. तत्पुरुष स., राहुणा-तृ. वि. ए. व. of राहु -a planet or a demon (believed to be causing eclipse), ग्रस्यते-कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of ग्रस्- ग्रसते १ ग. आ. प. to swallow, devour, eat up, ललाटे- न. लि. स. वि. ए. व. of ललाटम्- forehead, लिखितम्-द्वि. वि. ए. व. of लिखित-written-क. भू. धा. वि. of लिख्-लिखति ६ ग. प. प. to write, inscribe, प्रोज्झितुं- पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of प्र+उज्झ्- to abandon, avoid, escape from- (उज्झ्-उज्झति-६ ग. प. प. to leave)

तो आकाशात विहार करत अंधाराचा नाश करतो, आपल्या हजार किरणांसह तारकांमध्ये संचार करत असतो, अशा महान चंद्रालाही त्याच्या दुर्दैवामुळे राहूकडून ग्रासले जाते. कपाळावर लिहिलेल्या विधिलिखिताला टाळण्याचे सामर्थ्य कुणाकडे आहे?

नरेंद्र गोळे
जरि गगनविहारी चंद्र अंधारनाशी
दशशत किरणांनी संचरे मध्यभागी
तरिहि ग्रहणकाळी राहु ग्रासे तयाला
कुणिहि विधिविधाना टाळु येथे शकेना
————————————
५१५ 12/02/2020
अनागतानि कार्याणि कर्तुं गणयते मनः।
शरीरकं समुद्दिश्य स्मयते नूनमन्तकः॥
-महाभारत .१४. १०७. ३६

मनः अनागतानि कार्याणि कर्तुम् गणयते। अन्तकः नूनम् शरीरकम् समुद्दिश्य स्मयते।

Mind keeps planning for things to be done in future. At that time addressing his body, the death smiles.

मनः & अन्तकः -प्र. वि. ए. व. of मनस्- (न. लिं.)-mind, heart & अन्तक- (पु. लिं.)- death, अनागतानि & कार्याणि – न. लिं. प्र. वि. ब. व. of अनागत- not arrived, future – आगत-arrived- क. भू. धा. वि. of आ+गम् -to come to, arrive (गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go)- न आगत- नञ्तत्पुरुष स. & कार्य- work, task, assignment- (also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)-कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, कर्तुम्- पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of कृ-to do, make, गणयते-आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of गण्- १० ग. उ. प. to count, calculate, estimate, consider, plan, नूनम्- अव्यय-sirely, certainly, indeed, शरीरकम् – द्वि. वि. ए. व. of शरीरक- belonging to body, concerning the body, समुद्दिश्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of सं+उद्+दिश्- directing towards, aiming at, to have reference to-(दिश्-दिशति-ते- ६ ग. उ. प. to point out, show, स्मयते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्मि-१ ग. आ. प. to smile, laugh

जेंव्हा मन न केलेल्या कामांची गणना करत असते त्या वेळी मृत्यू शरीराकडे पाहून हसत असतो.

नरेंद्र गोळे
न केलेल्या कर्तव्यांची गणना करते मन
तेव्हा हसतसे काळ पाहूनी पार्थिवाकडे
——————-
५१६ 13/02/2020
कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत।
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम॥
-महाभारत स्त्रीपर्व.अ. २

कुरुसत्तम, कालः विविधानि सर्वाणि भूतानि कर्षति उत। कालस्य न कश्चित् प्रियः, न (कश्चित्) द्वेष्यः (अस्ति)।

Oh the best among the Kauravas, Death, indeed, drags all categories of living being to their end. No one is dear to the Death, nor anyone is disliked by the Death.

कुरुसत्तम- the best among the Kauravas-पु. लि. सं. वि. ए. व.-कुरु- the dynasty of King Kuru, सत्तम-the best-सत्- noble, virtuous, good, तम- superlative suffix, कुरूणाम् सत्तमः – कुरुसत्तमः – ष. तत्पुरुष स., कालः & कालस्य- पु. लि. प्र & ष. वि. ए. व. काल- death, time, destiny, विविधानि, सर्वाणि & भूतानि -न. लि. द्वि. वि. ब. व. of विविध- adjctv- various, diverse, सर्व-all, entre, भूत- living being, a creature- क. भू. धा. वि. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, कर्षति-वर्त. तृ. पु. पु. ए. व. of कृष्- १ ग. प. प. to desh, pillu, lead, vanquish (note-कृष्-कृषति-ते ६ ग. उ. प. to plough), उत- अव्यय- indeed, surely, न-no, not, कश्चित् -someone, न कश्चित् – none, प्रियः & द्वेष्यः -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of प्रिय-adjctv- dear, beloved & द्वेष्य-to be disliked, hated- (also द्विषनीय & द्विषितव्य) -कर्मणि वि. धा. सा. वि. of द्विष्-द्वेष्टि-द्विष्टे २ ग. उ. प. to hate, dislike.

विविध प्रकारच्या सर्व जीवांना त्यांच्या अंताकडे ओढून नेणारा काळ हा सर्वात चांगला कौरव आहे. त्याला कुणीही प्रिय नाही किंवा तो कुणाचाही द्वेष करत नाही.
———————
५१७ 14/02/2020
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्॥
-रामायण २.१०५. २४

मनुष्याः आदित्ये उदिते नन्दन्ति, (मनुष्याः) रवौ अस्तमिते नन्दन्ति। (ते) आत्मनः जीवितक्षयम् न अवबुध्यन्ते।

People feel happy at the rising of a sun, they are happy at the sunset too. (With the passing of everyday) they do not realise reduction in their life span.

मनुष्याः – पु. लि. प्र. वि. ब. व. of मनुष्य- man, human, आदित्ये उदिते रवौ अस्तमिते- all पु. लि. स. वि. ए. व. of आदित्य- sun, उदित-risen, ascended- क. भू. धा. वि. of उद्- इ- to rise, ascend-इ-एति २ ग. प. प. to go, come to, रवि- sun, अस्तमित- set, disappeared, vanished- अस्त- setting, decline, decline, इत-gone- क. भू. धा. वि. of इ-एति- अस्तम् इतः -अस्तमितः उपपद तत्पुरुष स., नन्दन्ति & अवबुध्यन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of नन्द्-नन्दति १ ग. प. प. to be glad, happy, delighted & अव+बुध् – to know, realise- (बुध्-बुध्यते ४ ग. आ. प. & -बोधति-ते १ ग. उ. प. to know, comprehend, आत्मनः -पु. लि. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one’s own, जीवितक्षयम्- द्वि. वि. ए. व. of जीवितक्षय -reduction in life span- जीवित- adjctv- living, exstent, alive -क. भू. धा. वि. of जीव्-जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive, क्षय- loss, decline, wane- जीवितस्य क्षयः -जीवितक्षयः -ष. तत्पुरुष स.,

सू्र्याचा उदय होतांना (पाहून) माणसांना आनंद होतो आणि तो अस्ताला जात असतांनाही होतो, त्याबरोबर त्यांचे आयुष्य (एक दिवसाने) कमी होत असलेले त्यांना उमगत नाही.
—————
५१८ 15/02/2020
म्रियमाणं मृतं बन्धुं शोचन्ति परिदेविनः ।
आत्मनं नानुशोचन्ति कालेन कवलीकृतम् ॥

परिदेविनः म्रियमाणम् (तथा) मृतम् बन्धुम् शोचन्ति। (ते) कालेन कवलीकृतम् आत्मनम् न अनुशोचन्ति।

Mourners mourn about dying or dead relatives. They however never feel sorry about themselves, who are under the grip of death all the time (who are destined to die one day)

परिदेविनः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of परिदेविन्- a mourner, sorrowing person-वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of परि+देव्- to mourn, lament- (देव्-देवते १ ग. आ. प. to sport, gamble, lament, shine), म्रियमाणम्, मृतम्, बन्धुम्, कवलीकृतम्, आत्मनम् – all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of म्रियमाण- dying, a person on deathbed-वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of मृ-मरति-ते १ ग. उ. प. & म्रियते- ६ ग. आ. प. to die, मृत- dead, deceased- क. भू. धा. वि. of मृ, बन्धु-relative, brother कवलीकृत- chewed, swallowed- क. भू. धा. वि. of कवलीकृ- (कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, कवलः/कवलं-mouthful- कवलित-adjctv-chewed, swallowed), आत्मन्-self, one’s own, शोचन्ति & अनुशोचन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of शुच्-शोचति-१ ग. प. प. to grieve for, mourn & अनु+शुच्, कालेन- by the time, fate-तृ. वि. ए. व. of काल-time, न- no, not,

दुःखीकष्टी माणसे मेलेल्या किंवा मरायला टेकलेल्या बांधवांचा शोक करतात, पण मृत्यूच्या तोंडात असलेल्या स्वतःचा शोक करत नाहीत.
—————–
५१९ 16/02/2020
अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशं जलान्यपि स्नानविधिक्षमाणि ते।
अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्॥
-कालिदास- कुमारसंभव ५. ३३

ते क्रियार्थम् समित्कुशम् अपि सुलभम् जलानि अपि स्नानविधिक्षमाणि (भवति किम्)?(त्वम्) स्वशक्त्या अपि तपसि प्रवर्तसे (किम्)? शरीरम् खलु आद्यम् धर्मसाधनम् (भवति)

(Said by Shiva, who had come in a disguise of a young mendicant, to test Parvati, who was doing severe penance to please him) For your performance, are Samidh and Kusha-grass also available easily? Is water available, even fit for rituals like bathing etc.? Are you also able to carry on this penance within your capacity. Sound body is indeed essential for achievement of success in any sacred activity undertaken.

ते (तुभ्यम्)- for you-च. वि. ए. व. of युष्मद्-you, क्रियार्थम्- for your work-क्रिया- performance, doing, accomplishment, अर्थम्- purpose-क्रियायाः अर्थम्- ष. तत्पुरुष स., समित्कुशम् – समिध्- wood or fuel for sacred fire (Yaga), कुशम्-sacred grass used in religious ceremonies- समिध् च कुशम् च -द्वंद्व स., अपि-अव्यय-even, also, सुलभम्- adjctv- easily available- सुखेन लभते इति-उपपद तत्पुरुष स., जलानि & स्नानविधिक्षमाणि -न. लिं. प्र. वि. ब. व. of जल- water & स्नानविधिक्षम -fit for bathing etc. -स्नान-bath, विधि – ritual, क्षम- worthy, capable, fit, स्नानस्य विधिः -स्नानविधि & स्नानविधेः क्षमम्- स्नानविधिक्षमम्-both- ष. तत्पुरुष स., स्वशक्त्या- by your strength, by your means, by your capacity, स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of स्वशक्ति- स्व- pronominal adjctv- one’s own, self, शक्ति- strength, तपसि-in the penance-स. वि. ए. व. of तपस्-penance, प्रवर्तसे-वर्त. द्वि. पु. ए. व. of प्र+वृत्-to move on, proceed, engage in – (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, exist), शरीरम्, आद्यम् & धर्मसाधनम् – all न. लिं. प्र. वि. ए. व. of शरीर-body, आद्य-adjctv- first, pre-eminent & धर्मसाधन-a key for success in goal, खलु- अव्यय-indeed, surely

तपश्चर्या करत असलेल्या पार्वतीला शंकर विचारतात, “तुझ्या व्रतासाठी कुशाच्या समिधा उपलब्ध आहेत ना? स्नान आदि करण्यायोग्य पाणी मिळते ना? तुझ्या स्वतःच्या बळावर तू असे कठीण तप करू शकत आहेस ना? धार्मिक कार्य करण्यासाठी आधी सुदृढ शरीर असणे खरोखर आवश्यक असते.
———
५२० 17/02/2020
अबला यत्र प्रबला शिशुरविनीतो निरक्षरो मन्त्री।
नहिनहि तत्र धनाSSशा जीवित-आशाSपि दुर्लभा भवति॥

यत्र अबला प्रबला (भवति), शिशुः अविनीतः (अस्ति), मन्त्री निरक्षरः (अस्ति), तत्र धन-आशा नहि, नहि (अस्ति), जीवित-आशा अपि दुर्लभा भवति।

Where woman is dominating, the child is disobedient (undisciplined) and the Minister is uneducated, there is not at all any possibility of earning wealth. Even mere survival chance itself is very remote.

यत्र – where, in which place & तत्र- there, in that place-both -अव्यय, अबला- woman, प्रबला-dominating, strong, धनाSSशा – desire for wealth- धन-wealth, आशा-desire- धनस्य आशा – ष. तत्पुरुष स., जीविताशा- desire to survive-जीवित- living, survival-जीवितस्य आशा -जीविताशा- ष. तत्पुरुष स., & दुर्लभा-very difficult, remote-all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अविनीतः- disobedient, undisciplined -क. भू. धा. वि. of वि+नी, (नीत-carried, well- behaved, conducted-क. भू. धा. वि. of नी-नयति-ते १ उ. प. to carry convey), शिशुः-child, kid, मन्त्री (मन्त्रिन्)- minister, निरक्षरः – unlettered -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न-no, not, हि-अव्यय-surely, indeed, अपि-अव्यय- even, also, नहि नहि -not at all, भवति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू-१ ग. प. प. to be, exist

जिथे स्त्रिया प्रबळ असतात, मुले बेशिस्त वागतात, मंत्री निरक्षर असतो अशा ठिकाणी धन कमावण्याची आशा नसतेच, जीवंत राहण्याची आशासुद्धा अगदी कमी होते.
——————————–
५२१ 18/02/2020
धर्मं प्रसंगादपि नाचरन्ति पापं प्रयत्नेन समाचारन्ति।
एतत्तु चित्रं हि मनुष्यलोकेऽमृतं परित्यज्य विषं पिबन्ति॥

प्रसंगात् अपि धर्मम् न आचरन्ति। प्रयत्नेन पापम् समाचारन्ति।मनुष्यलोके एतद् तु चित्रं हि, (जनाः) अमृतम् परित्यज्य विषम् पिबन्ति।

In their normal course also people do not stick to good code of conduct even occasionally. But make all out effort to indulge in sinful activity. This is really surprising in this human world, leaving the nectar, they drink poison.

प्रसंगात्- occasionally, by nature- पं. वि. ए. व. of प्रसंग- contingency, event, occasion, अपि-अव्यय-even, also, and, धर्मम् & पापम्-न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धर्म- prescribed code of conduct, correct path, religion & पाप- sin, bad deed, न- no, not, आचरन्ति, समाचारन्ति & पिबन्ति- all -वर्त. तृ. पु. ब. व. of आ+चर् -to follow, practice, observe-(चर् -चरति १ ग. प. प. to walk, roam), सं+आ+चर् -to practice, do, carry on & पा-पिबति १ ग. प. प. to drink, प्रयत्नेन- by effort -तृ. वि. ए. व. of प्रयत्न- effort, exertion, मनुष्यलोके- स. वि. ए. व. of मनुष्यलोक- human population/world- मनुष्य-man, person, लोक-world- मनुष्याणाम् लोकम्- ष. तत्पुरुष स., एतद्-this, it, तु- अव्यय- but, on the other hand, nevertheless, चित्रम्- surprising, हि-अव्यय- indeed, surely, अमृतम् -nectar, ambrosia & विषम् – poison-both in द्वि. वि. ए. व., परित्यज्य- abandoning, leaving- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of परि+त्यज्- (त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to leave)

लोक वेळप्रसंगीसुद्धा धर्माचे आचरण करत नाहीत पण प्रयत्न करून पाप करत राहतात, मनुष्यलोकामध्ये लोक अमृताचा त्याग करून विष पितात असे चित्र आहे.
———————-
५२२ 19-02-2020
स्थैर्यं सर्वेषु कृत्येषु शंसंति नयपंडिताः।
बह्वंतराययुक्तस्य धर्मस्य त्वरिता गतिः॥
-पंचतंत्र ३. १००

नयपंडिताः सर्वेषु कृत्येषु स्थैर्यम् शंसंति। बह्वंतराययुक्तस्य धर्मस्य त्वरिता गतिः (अस्ति)

Wise people advise firmness/stability in every endeavour. Following good codes of conduct consisting of multiple hazards (difficulties), gives quick results. ( Fruits of, difficult to follow, good codes of conduct, can be seen quickly)

नयपंडिताः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of नयपंडित-wise person, expert in statesmanship, morality, सर्वेषु & कृत्येषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of सर्व-all, entire & कृत्य- work, duty-(also कार्य, करणीय, कर्तव्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to to, make, स्थैर्यम्-न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्थैर्य- firmness, stability, constancy, resolution, शंसंति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of शंस्-शंसति १ ग. प. प. to extol, approve, prescribe, recommend, advise, बह्वंतराययुक्तस्य & धर्मस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of बह्वंतराययुक्त-बहु-adjctv-many, multiple, अन्तराय- impediment, obstacle, hindrance, युक्त- consisting of, joined, inclusive of- क. भू. धा. वि. of युज्-यनक्ति-युंक्ते ७ ग. उ. प. to join, attach, unite & धर्म- code of conduct, religion त्वरिता & गतिः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of त्वरित-adjctv-quick, swift, speedy- क. भू. धा. वि. of त्वर्- त्वरते १ ग. आ. प. to hurry, make haste & गति-move, course, condition.

सर्व कार्यांमध्ये स्थैर्य असावे असे शहाणे लोक (पंडित) सांगतात. पुष्कळ अडथळे येत असले तरी धर्माचे पालन करण्याने त्याने त्वरित गति मिळते (प्रगति होते.)

नरेंद्र गोळे
शहाणे मानती स्तुत्य सर्व कृत्यांत स्थिरता
अडथळे जरी आले धर्माने लाभते गती
—————-
५२३ 20-02-2020
अनृतेन भवेत् सत्यम् सत्येनैवानृतं भवेत्।
यद्भूतहितमत्यन्तं तत् सत्यमिति धारणा॥
महाभारत ३.२१३.३ & ३.२१३.४

सत्यम् अनृतेन भवेत्, अनृतम् सत्येन एव भवेत्। यद् अत्यन्तम् भूतहितम् तत् सत्यम् इति धारणा (अस्ति)।

(This Subhashit is made up by joining one part of श्लो. ३ & the other part of श्लो. ४- told by Dharmavyadha to a Bramhana)
(Sometimes), speaking untruth may be considered as speaking truth and (sometimes), speaking truth may be considered as speaking untruth. What results in ultimate good in a particular case, could be considered as truth.

सत्यम्, अनृतम्, भूतहितम् & अत्यन्तम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सत्य-truth, अनृत- untruth- अन्+ऋत- न ऋत- नञ्तत्पुरुष स.- ऋत- truth, भूतहित- beneficial to living being, good of anyone- भूत-living being, happened-क. भू. धा. वि. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist,, हित-beneficial, good–क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति ५ ग. प. प. to please, cast, promote-भूतानाम् हितम्-ष. तत्पुरुष स. & अत्यन्त (अति+अन्त)-adjctv- excessive, maximum, perfect, perpetual, absolute, very great or strong, सत्येन & अनृतेन – both न. लिं. तृ. वि. ए. व. of सत्य & अनृत, भवेत्-may become- विध्यर्थ तृ. वि. ए. व. of भू-भवति, एव-अव्यय- just so, just, only, यद्- what, which, तद् -that, it, इति-अव्यय- thus, so, in this manner, धारणा- understanding, conviction, a settled rule, -(also means- holding, bearing, fortitude, intellect)

कधीकधी खोटे खरे होते किंवा खऱ्याचे खोटे होते, ज्यामध्ये सर्व प्राणिमात्रांचे अत्यंत हित असेल तेच खरे असे समजले जावे.

नरेंद्र गोळे
खोट्याचेही खरे होते खर्‍याचे खोटं होतसे
सर्वप्राणी हिताचे जे मानावे तेच सत्यही
———————–
५२४ २१-०२-२०२०
ये तु सभ्याः सदा ज्ञात्वा तूष्णीं ध्ययन्त आसते।
यथाप्राप्तं न ब्रुवते ते सर्वे अनृतवादिनः॥
-रामायण उ.कां. स.५९ प्रक्षिप्त ३.३४

ये सभ्याः (सत्यम्) ज्ञात्वा सदा तूष्णीम् तु ध्ययन्तः आसते, यथाप्राप्तम् न ब्रुवते, ते सर्वे अनृतवादिनः (सन्ति)।

Those who are assembled here, who, having known the facts, still remain, silently pondering, without opening their mouths and do not speak the truth (about the fact), they are all considered as liers.

ये, सभ्याः, अनृतवादिनः ते, सर्वे & ध्ययन्तः – all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्-which, who, what, सभ्य-adjctv- a member of an assembly, a civilised person, well-bred person, अनृतवादिन्-a person speaking untruth- ऋतम्- truth, न ऋतम्- अनृतम्- untruth, अनृतम् वदति इति-अनृतवादिन्- उपपद तत्पुरुष स., तद्-he, that, सर्व-all, entire & ध्ययन्- pondering over, contemplating- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of ध्यै-ध्यायति-१ ग. प. प. to think of, ponder, ज्ञात्वा- having known, understood, learnt- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, सदा-अव्यय- always,, ever, perpetually, तूष्णीम्-अव्यय- in silence, quietly, without speaking तु-अव्यय- but, on the other hand, आसते & ब्रुवते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of आस्-२ ग. आ.. प. to sit, to be, remain, continue & ब्रू -ब्रवीति-ब्रूते २ ग. उ. प. to speak, talk, यथाप्राप्तम् -adjctv- suitable to circumstances, truthfully, as it is, यथा-अव्यय- as, in the manner mentioned, प्राप्तम् – available- द्वि. वि. ए. व. of प्राप्त-क. भू. धा. वि. of प्र+आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get), न- no, not

इथे जमलेले जे सभ्य लोक त्यांना सर्व काही माहीत असूनसुद्धा जे आहे ते न बोलता मूकपणे विचार करत बसलेले आहेत ते सगळे खोटारडे आहेत.
———————
५२५ 22-02-2020
सत्येन धार्यते पृथ्वी सत्येन तपते रविः।
सत्येन वायवो वान्ति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥

पृथ्वी सत्येन धार्यते। रविः सत्येन तपते। वायवः सत्येन वान्ति। सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् (अस्ति)

This Earth gets supported by truth, the Sun radiates due to truth, Winds keep blowing due to truth. Everything rests in the truth.

पृथ्वी- the Earth-in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., रविः-the Sun -in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., वायवः – Winds- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of वायु, सत्येन- तृ. वि. ए. व. of सत्य-truth, धार्यते- gets supported -कर्मणि प्रयोग तृ. वि. ए. व. of धृ-धरति १ ग. प. प. to hold, bear, carry, तपते-आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व.-(normally तप्-तपति १ ग..प. प. to blaze, shine, to be hot), वान्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of वा-वाति २ ग. प. प. to blow, cause to blow, सर्वम् & प्रतिष्ठितम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सर्व-all, entire & प्रतिष्ठित-established, resting upon- क. भू. धा. वि. of प्र+स्था -(स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay) , सत्ये-स. वि. ए. व. of सत्य

सत्यामुळे पृथ्वीला आधार मिळतो, सत्यामुळे सूर्य तापतो, सत्यामुळे वारा वाहतो, सर्वांना सत्याचा आधार असतो.
————-
५२६ 23/02/2020
अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः।
कोशकारः कृमिर्देवि बध्यते हि परिग्रहात्॥
-महाभारत – १३-२४४-२३

देवि, अलम् परिग्रहेण। परिग्रहः इह दोषवान् हि (भवति)। कोशकारः कृमिः परिग्रहात् हि बध्यते।

(Said by Shiva to Parvati)
Oh Devi, do not go after possessions. Owning possessions is cause for trouble. Treasure maker (cocoon maker), (silk) worm, gets imprisoned in its own cocoon (due to collection of silk around it).

देवि-स्त्री. लिं. सं. वि. ए. व. – respectful title applied to a lady, goddess, अलम्-अव्यय- no use of, no need of, enough of, परिग्रहः, परिग्रहेण & परिग्रहात्- प्र, तृ. & पं- वि. ए. व. of परिग्रह- possession, holding, seizing, इह-अव्यय- here, in this place, दोषवान् -पु. लिं. प्र, वि. ए. व. of दोषवत्-trouble maker, wrong doer, हि-अव्यय- surely, indeed, कोशकारः -Treasure maker or cocoon maker -कोश – treasury, treasure, cocoon of silkworm, कार-maker- कोशम् करोति इति -कोशकारः- उपपद तत्पुरुष स. कृमिः- worm, बध्यते-gets bound- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of बंध्-बध्नाति ९ ग. प. प. to bind, tie, fasten

भगवान शंकरांनी पार्वतीला सांगितले, “संचय करणे कामाचे नाही, त्याने नुकसान होते. कोष तयार करणारा रेशमाचा किडा त्या कोषातच अडकून पडतो.”

नरेंद्र गोळे .
साठवणे नसे इष्ट संचय करणे पुरे
संचय करता, देवी, किडा कोशात बद्ध हो
——
५२७ 24/02/2020
इतो भ्रष्टस्ततो भ्रष्टः परमेकान्तिवेषभाक्।
न संसारसुखं तस्य नैव मुक्तिसुखं भवेत् ॥

इतः भ्रष्टः, ततः भ्रष्टः, परम्, एकान्तिवेषभाक्, तस्य संसारसुखम् न भवेत्, न एव मुक्तिसुखम् (भवेत्)।

(One who has) dropped out from (failed) here (worldly life) and dropped out from (failed) there too (from ascetic life), but merely wears robes of an ascetic, he has no enjoyment of a family life nor he is able to achieve his goal of salvation.

इतः (इतस्)- from here, hence, from this direction & ततः (ततस्)- from there, thence, from that direction- both अव्यय, भ्रष्टः – fallen, dropped down, turned out, deprived of-क. भू. धा. वि. of भ्रंश्- भ्रंशते १ ग. आ. प. & भ्रश्यति- ४ ग. प. प.- to fall, drop down, tumble, stray away, fail, परम्-अव्यय- but, however, एकान्तिवेषभाग् – wearer of robes of an ascetc/renunciation -एकान्ति-ascetc, person who has renounced the world, वेष- dress, clothe, भाग्- one who has share/part -एकान्तेः वेषः -एकान्तिवेषः -एकान्तिवेषस्य भागिन् -एकान्तिवेषभाग् -both- ष. तत्पुरुष स., तस्य- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of तद् -he, it संसारसुखम् – pleasure of family life, worldly enjoyment- संसारस्य सुखम् & मुक्तिसुखम् – pleasure of salvation, achievement of salvation- मुक्तेः सुखम्- both – ष. तत्पुरुष स., भवेत् – विध्यर्थ तृ. वि. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, न- not, no, एव -अव्यय- just, just so

जो इथेही भ्रष्ट (अपयशी) झाला आहे आणि तिथेही भ्रष्ट (अपयशी) झाला आहे, पण ज्याने संन्याशाची (नुसती) वस्त्रे घातली आहेत अशा (ढोंगी) माणसाला संसारातले सुखही मिळत नाही आणि मुक्तीही मिळत नाही.

नरेंद्र गोळे
अपयशी अध्यात्मात हारला ऐहिकांतही
संन्यासी वेषची फक्त मुक्ती ना, सौख्य ना, तया
——————-
५२८ 25/02/2020
एतावदेव बोधस्य बोधत्वं यद्वितृष्णता।
पाण्डित्यं नाम तन्मौर्ख्यं यत्र नास्ति वितृष्णता॥
-योगवाशिष्ठ ६. उत्तरार्ध१९४. ३४

बोधस्य बोधत्वम् यद् वितृष्णता एतावद् एव (अस्ति)। पाण्डित्यम् नाम तद् मौर्ख्यम् यत्र वितृष्णता न अस्ति।

Essence of all knowledge is limited to freedom from all desires or greed alone. That, one which is called knowledge or wisdom, where there is no freedom from greediness, is just a stupidity.

बोधस्य-of wisdom or knowledge- ष. वि. ए. व. of बोध- बोधत्वम्- essence of knowledge, advice, teaching, यद्- which, what, वितृष्णता-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of वितृष्ण-adjctv- free from greed or desire, एतावत्-adjctv-so much, of such extent, so far, एव-अव्यय-just, alone, merely पाण्डित्यम् – wisdom, knowledge, नाम- अव्यय- named, called, certainly, truly, तद् -that, it, मौर्ख्यम् – stupidity, foolishness, madness, यत्र – अव्यय- where, in which case /place, न-no, not, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, exist

तृष्णेपासून (हावेपासून) मुक्ती हेच सर्व ज्ञानबोधाचे एकमेव सार आहे. ज्याची हाव सुटली नसेल त्याचे पांडित्य मूर्खपणा (व्यर्थ) आहे.

नरेंद्र गोळे
हावेपासून मुक्ती हे बोधाचे सार निश्चित
ज्याची ना सरते हाव त्याचे पांडित्य कोरडे
———————
५२९ 26/02/2020
क्रोधः प्राणहरः शत्रुः क्रोधो मित्रमुखो रिपुः।
क्रोधो ह्यसिर्महातीक्ष्णः सर्वं क्रोधो अपकर्षति॥
-रामायण उ. का. स ५९-प्रक्षिप्त २.२१

क्रोधः प्राणहरः शत्रुः (अस्ति), क्रोधः मित्रमुखः रिपुः (अस्ति), क्रोधः हि महातीक्ष्णः असिः (अस्ति), क्रोधः सर्वम् अपकर्षति।

Anger is a life threatening enemy. Anger is an enemy in a disguise of a friend. Anger indeed is a sharpest sword. Anger takes away everything.

क्रोधः – anger, प्राणहरः- causing death, प्राण- life, हरः – one who takes way, प्राणानि हरति इति- उपपद तत्पुरुष स., शत्रुः -enemy, मित्रमुखः- friend-faced, one who is in a disguise of a friend- मित्र- friend, मुख- face, mouth- मित्रः इव मुखः -उपपद तत्पुरुष स., रिपुः- enemy, महातीक्ष्णः-sharpest, तीक्ष्णः -sharp, महान् तीक्ष्णः- उपपद तत्पुरुष स., असिः- sword- all पु. लिं. प्र. वि. ए. व., हि- अव्यय-indeed, surely, सर्वम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सर्व- all, entire, अपकर्षति- takes away, wipes out-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अप+कृष्- (कृष्-कर्षति १ ग. प. प. to draw, drag, pull- please note कृष्- कृषति ६ ग. प. प. to plough, make furrow)

क्रोध (राग) हा जीवघेणा शत्रू आहे. तो मित्र वाटणारा शत्रू आहे. तो तीक्ष्ण धारदार तलवार आहे. तो सगळे काही काढून घेतो.
—————
५३० 27/02/2020
न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते।
स स्नातो यो दमस्नातः शुचिशुद्धमनोमलः॥
– महाभारत

जल-आप्लुत-देहस्य स्नानम् इति न अभिधीयते। यः दमस्नातः शुचि-शुद्ध-मनोमलः सः स्नातः (इति अभिधीयते)।

One, who has drenched his body in water, is not called as bathed person. The one, bathed in the waters of self-control and has a pure, undefiled and clean mind, is the one who is called as really bathed.

जलाप्लुतदेहस्य-न. लिं. ष. वि. ए. व. of जलाप्लुतदेह- the body drenched in water- जल-water, आप्लुत-drenched, covered- क. भू. धा. वि. of आ+लुप् -(लुप्-लुप्यति ४ ग. प. प. to confound, to be perplexed & लुप्-लुंपति-ते ६ ग. उ..प. to break, cut off, seize), देह-(न. लिं.)- body- जलेन आप्लुतः -जलाप्लुतः- तृ. तत्पुरुष स., जलाप्लुतम् देहम्-जलाप्लुतदेहम् -उपपद तत्पुरुष स., स्नानम् -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of स्नान-bath, इति- अव्यय- this, likewise, in this manner, न – no, not, अभिधीयते- gets called or defined- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of अभि+धा- to speak, tell, express-(धा- दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प. to hold, contain, seize, put, set), यः, दमस्नातः, शुचिशुद्धमनोमलः, सः & स्नातः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, दमस्नात- bathed in self-control- दम- self-control, constraint, स्नात- bathed- क. भू. धा. वि. of स्ना-स्नाति २ ग. प. प. to bathe, to wet, दमे स्नातः- दमस्नातः -स. तत्पुरुष स., शुचिशुद्धमनोमलः -one who is pure, undefiled and clean- शुचि-adjctv-pure, clean, शुद्ध- pure, undefiled, मनः -mind, अमल- adjctv- free from dirt – न मलः -नञ्तत्पुरुष स., यस्य मनः अमलः सः -मनोमलः – शुचिः च शुद्धः च मनोमलः च -शुचिशुद्धमनोमलः- द्वंद्व स., तद्-he & स्नात-see above.

पाण्याने शरीर भिजवले म्हणजे स्नान झाले असे म्हणता येणार नाही. ज्याने निग्रहाने मनाचा मळ धुवून टाकून मनाला निर्मळ आणि शुचिर्भूत केले आहे त्याने खरे स्नान केले आहे.
—————–
५३१ 28/02/2020
यावद्वित्तोपार्जनसक्तः तावद् निजपरिवारो रक्तः।
पश्चाद्जर्जरभूते देहे वार्ता कोsपि न पृच्छतिगेहे॥
-शंकराचार्य चर्पटपंजरिका स्तोत्र

यावत् (मनुष्यः) वित्तोपार्जन-सक्तः, तावत् (तस्य) निजपरिवारः (तस्मिन्) रक्तः (अस्ति)। पश्चात् देहे जर्जरभूते, गेहे कः अपि वार्ता न पृच्छति।

Till such time one is capable of earning money, his family is interested in him. Later, when body becomes infirm (worn-out), no one inquires about his well-being in the house.

यावत्- till which time, so long as, till & तावत्- till that time, that long, so far -both अव्यय, वित्तोपार्जनसक्तः, निजपरिवारः, रक्तः & कः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वित्तोपार्जनसक्त- capable of earning money- वित्तम्-money, wealth- (वित्त-acquired, gained, found, discovered- क. भू. धा. वि. of विद्-विंदति-ते ६ ग. उ. प. to get, acquire, find), उपार्जन- acquiring, gaining, सक्त- engaged, attached to, fond of, addicted- क. भू. धा. वि. of संज्-सजति १ ग. प. प. to stick or adhere to, to be attached – वित्तस्य उपार्जनम्- वित्तोपार्जनम्- ष. तत्पुरुष स., वित्तोपार्जने सक्तः -वित्तोपार्जनसक्तः – स. तत्पुरुष स., निजपरिवार- own family- निज- adjctv- own, related to one-self, परिवार – attendants, followers, family- निजस्य परिवारः-ष. तत्पुरुष स., रक्तः – attached, enamoured, beloved – क. भू. धा. वि. of रंज्- रजति-ते १ ग. उ. प. & रज्यति-ते ४ ग. उ. प. to be enamoured, to fall in love, to please (to dye, colour) & किम्- who, अपि-अव्यय-even, also, and, कः अपि- someone, न कः अपि- no one, none, पश्चात्- अव्यय- afterwards, subsequently, देहे, जर्जरभूते & गेहे- all स. वि. ए. व. of देह-body, जर्जरभूत- become worn out, infirm- च्विसमास- जर्जर-worn out, infirm- न जर्जर- अजर्जर, अजर्जरम् जर्जरम् संपद्यमानम्- जर्जरभूतम्, वार्ता- news, well-being, पृच्छति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्रच्छ्-६ ग. प. प. to ask, inquire of, question

जोपर्यंत माणूस धन कमावत असतो तोपर्यंत त्याच्या कुटुंबाला त्याच्यात रस असतो. नंतर शरीर जर्जर झाल्यावर घरातसुद्धा कोणी त्याची वास्तपुस्तही करत नाही.

नरेंद्र गोळे .
जोवर करतो अर्थार्जन तो, तोवर कुटुंबा आवडतो तो ।
म्हातारा होई जेव्हा तो, तेव्हा घरी न कोणी पुसतो ॥ – पादाकुलक १६,१६,१६,१६
——————–
५३२ 29/02/2020
आदरेण यथा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया।
तथा चेद्विश्वकर्तारं को न मुच्येत बन्धनात्॥

(मनुष्यः) यथा धनेच्छया धनवन्तम् आदरेण स्तौति, तथा चेद् विश्वकर्तारम् (स्तौति), बन्धनात् कः न मुच्येत।

The way in which, one who, with a desire for money, praises a wealthy person, if he praises the Creator of this world in that manner, who would not get relieved from these worldly bonds.

यथा -in which way, manner or method, like which or what & तथा- in that way or manner, like that -both अव्यय, धनेच्छया & आदरेण – तृ. वि. ए. व. of धनेच्छा-(स्त्री. लिं.)- desire for money- धनस्य इच्छा- ष. तत्पुरुष स. & आदर- respect, reverence, धनवन्तम् & विश्वकर्तारम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धनवत्- a wealthy person & विश्वकतृ-the creator of the world- विश्व- the universe, कतृ- maker, creator, विश्वस्य कर्ता- ष. तत्पुरुष स., स्तौति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्तु-स्तौति, स्तवीति-स्तुते, स्तुवीते २ ग. उ. प. to praise, extol, glorify, चेद्- अव्यय-if, in case, although, (स्तौति), बन्धनात्-पं वि. ए. व. of बन्धन-bondage, confinement, कः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्- who, न-no, not, मुच्येत-would get released or relieved-विध्यर्थ आ. प. तृ. पु. ए. व.-मुच्- मुंचति-ते ६ ग. उ. प. to loose, get free, release-(also मुच्- मोचते १ ग. आ. प. to deceive, cheat)

धनाच्या लोभाने ज्या आदराने (निष्ठेने) श्रीमंताची स्तुति केली जाते तशाच प्रकारे हे विश्व निर्माण करणाऱ्या ईश्वराची स्तुति केली तर कोण (जन्ममरणाच्या) बंधनातून मुक्त होणार नाही?

नरेंद्र गोळे .
वित्तेच्छेने प्रशंसाही श्रीमानाची करावी ना
तशी ईशस्तुती केल्या मोक्षप्राप्ती कुणा न हो
————
५३३ 01/03/2020
त्रिदण्‍डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञाने न कस्‍यचित्।
छत्रादिषु कथं न स्‍यात्‍तुल्‍यहेतौ परिग्रहे॥
-महाभारत शान्ति ३०२. ४२

यदि त्रिदण्‍डादिषु मोक्षः अस्ति, ज्ञाने न कस्‍यचित् (मोक्षः अस्ति), छत्रादिषु तुल्‍यहेतौ (दण्‍डे) परिग्रहे कथम् न (मोक्षः) स्‍यात्।

Merely by doning attires of renunciation (by holding of Tridanda- three staves- of a Sanyasi), if there is salvation and by not at all practising any of its terms, then why by holding of staff of an umbrella or any other staff for similar purpose, one cannot get salvation?

यदि-अव्यय-if, in case, provided that, though त्रिदण्‍डादिषु & छत्रादिषु – स. वि. ब. व. of त्रिदण्‍डादि- tridanda (three staves) etc- त्रिदण्‍डः आदिः यस्य सः- बहुव्रीही स. & छत्रादि- umbrella etc- छत्रम् – umbrella- छत्रम् आदिः यस्य तद्- बहुव्रीही स., मोक्षः -salvation, relief from cycle of worldly life, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, exist, न-no, not, -whose -ष. वि. ए. व. of किम् who, what- कस्‍यचित् – to whosoever or whatsoever, न कस्‍यचित् – not whatsoever, ज्ञाने, तुल्‍यहेतौ & परिग्रहे -स. वि. ए. व. of ज्ञान- understanding, knowledge, तुल्‍यहेतु- similar purpose -तुल्‍यः – comparable, similar, हेतु- purpose – उपपद तत्पुरुष स. & परिग्रह- holding, taking, putting on, परि-अव्यय- prefix indicates to share, much, excessively, ग्रह- laying hold of, grasping, receiving -उपपद तत्पुरुष स., कथम्-अव्यय- how, in what way, न-no, not, स्‍यात्- would have- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति

कुठलेही ज्ञान नसतांना केवळ त्रिदंडामुळे (संन्यासामुळे) मोक्ष मिळत असेल, तर छत्राच्या किंवा तशाच इतर कुठल्याही दांड्याने तो का मिळणार नाही? दंडासारख्या बाह्य उपचारांनी मोक्ष मिळत नसतो, त्यासाठी आत्म्याची तयारी आवश्यक असते.
————–
५३४ 02/03/2020
न त्वेवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन।
न ह्यात्मपरिभूतस्य भूतिर्भवति शोभना॥
– महाभारत ३-३२-५८

पुरुषेण न तु एव आत्मा कदाचन अवमन्तव्यः (अस्ति)। आत्मपरिभूतस्य शोभना भूतिः न हि भवति।

(Said by Draupadi to Yudhistir while in exile after suffering defeat in the chess game)
Man should never at all get himself humiliated. For one, whose self respect is destroyed, there is no worthwhile prosperity (future).

पुरुषेण-पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of पुरुष-a man, a person, न-no, not, तु- अव्यय- but, instead, as to, एव-अव्यय- just, only, alone, merely, आत्मा & अवमन्तव्यः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of आत्मन्- self, soul, oneself & अवमन्तव्य- get humiliated or insulted- (also अवमन्तनीय, अवमन्त्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of अव+मन्-to insult, humiliate- ( मन्- मनति १ ग. प. प. & १० ग. आ. प. मानयते- to be proud, मन्यते ४ ग. आ. प. & ८ ग. मनुते- to think, believe), कदाचन-sometimes, कदा-अव्यय- when, at what time, न कदाचन- never, आत्मपरिभूतस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मपरिभूत -self-humiliated- आत्मा-self, परिभूत- insulted, humiliated- क. भू. धा. वि. of परि+भू- (भू -भवति- १ ग. प. प. तृ. पु. ए. व. to be, exist), शोभना & भूतिः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of शोभना- (शोभन- adjctv)- shining, splendid, beautiful & भूति- existence, well-being, prosperity, न हि- अव्यय- surely not, not at all

पुरुषाने कधीही आपला अपमान करून घेऊ नये. स्वतःच अपमानित झालेल्या पुरुषाला शोभिवंत अस्तित्व रहात नाही.
——————-
५३५ 03/03/2020
भवारण्यं भीमं तनुगृहमिदं छिद्रबहुलं
बली कालश्चौरो नियतमसिता मोहरजनी।
गृहीत्वा ज्ञानासिं विरतिफलकं शीलकवचं
समाधानं कृत्वा स्थिरतरदृशो जाग्रत जनाः॥

जनाः, भवारण्यम् भीमम् (भवति), इदम् तनुगृहम् छिद्रबहुलम् (भवति), कालः बली चौरः (अस्ति), नियतम् असिता मोह-रजनी (अस्ति), (यूयम्) ज्ञान-असिम्, विरति-फलकम्, शील-कवचम् गृहीत्वा, समाधानम् कृत्वा स्थिर-तर-दृशः जाग्रत।

Oh People, this worldly life is a dreadful wild-forest, (your) body is like a house ridden with many holes, the Death is a formidable thief and (your) self control is like a dark bewildering night. Still, holding a sword of knowledge, a shield of detachment and an armour of good character, with deep contemplation (satisfaction), appearing to be in a steadier mind, remain awake.

जनाः -पु. लिं. सं. वि. ब. व., भवारण्यम्- forest like worldly life- भव-worldly life, अरण्यम् -forest,अरण्यम् इव भवम्- विशेषणोत्तरपद-कर्मधारय स.,भीमम्- adjctv- fearful, dreadful, इदम्- this, तनुगृहम्-body in a form of a house- तनु- body, गृहम् -house- गृहम् इव तनुः -विशेषणोत्तरपद-कर्मधारय स., छिद्रबहुलम्- ridden with many holes- छिद्र- hole, बहुल- adjctv- abundant, plentiful, बहुलानि छिद्राणि यस्मिन् तद्-बहुव्रीही स., कालः – death, time, चौरः (चोरः)- thief, बली (बलिन्)- adjctv- powerful, mighty, नियतम् (नियत)- self control, restrain- क. भू. धा. वि. of नि+यम्- (यम्-यच्छति १ ग. प. प. to curb, control), असिता (स्त्री. लिं.) -असित-adjctv- dark, black, मोहरजनी- (स्त्री. लिं.)-bewildering night- मोह- perplexity, confusion, रजनी- night- मुह्यमाणा रजनी- उपपद तत्पुरुष स. and स्थिरतरदृशः-appearing to be in a steadier mind- स्थिर- adjctv- firm, steady, तर- suffix indicating superlative degree, दृशः -(दृश्)- adjctv-looking like, appearing- स्थिरतरः दृश्यते इति- उपपद तत्पुरुष स.- all in प्र. वि. ए. व., ज्ञानासिम्, विरतिफलकम्, शीलकवचम् , समाधानम् all in द्वि. वि. ए. व. of ज्ञानासि- sword of knowledge- ज्ञानम् एव असिः, विरतिफलक- shield of detachment- विरतिः एव फलकम् & शीलकवच – armour of character- शीलम् एव कवचम्- all- उपपद तत्पुरुष स., समाधान-deep contemplation, satisfaction, गृहीत्वा- holding, possessing & कृत्वा- doing, making -both पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of ग्रह्- गृह्णाति-गृह्णीते ९ ग. ऊ. प. to hold, catch, take & कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, जाग्रत-be awake- आज्ञार्थ. द्वि. पु. ब. व. of जागृ-जागर्ति २ ग. प. प. to be awake, watchful, attentive

लोकहो, हे आयुष्य म्हणजे एक भयानक अरण्य आहे, हे शरीर छिद्रांनी भरलेले घर आहे, काळ हा एक मोठा चोर आहे, संयम हा मोहमय रात्रीसारखा फसवा असतो, ज्ञानाची तलवार, विरक्तीची ढाल आणि शीलाचे कवच धारण करून समाधानाने मन स्थिर ठेऊन जागृत रहायला हवे.
————-
५३६ 04/03/2020
ये केचन समारम्भा ये जनस्य क्रियाक्रमाः।
ते सर्वे देहमात्रार्थमात्मार्थं नतु किंचन॥
– योगवाशिष्ठ ४. ५७. ३१

ये केचन समारम्भाः, ये (केचन) जनस्य क्रियाक्रमाः, ते सर्वे देहमात्रार्थम् (अस्ति)। आत्मार्थम् न तु किंचन (अस्ति)।

These what all projects and what all enterprises of the people are there, they are only for the sake of body and none is for the sake of the soul.

ये, समारम्भाः, क्रियाक्रमाः, ते, सर्वे -all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्- who, what, which, समारम्भ- project, enterprise, undertaking, work, क्रियाक्रम-work sequence, business procedure- क्रिया-(स्त्री. लिं.)- work, business, क्रम- procedure, sequence- क्रियायाः क्रमः -ष. तत्पुरुष स., केचन -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. & किंचन -न. लिं. प्र. वि. ए. व., of- किम् + चन- little bit, some, जनस्य- of the people- ष. वि. ए. व. of जन- people, person, देहमात्रार्थम्- for the sake of the body- देह- body, मात्र-adjctv- indicating size, measure or to mean ‘mere’, ‘just for’, अर्थम्-purpose, sake of- देहस्य मात्रम्- देहमात्रम् & देहमात्रस्य अर्थम्- देहमात्रार्थम् & आत्मार्थंम्- for the soul- आत्मन्- soul, self, आत्मनः अर्थंम् – both ष. तत्पुरुष स., न- no, not, तु -अव्यय-but, on the other hand, instead,

माणूस करत असलेले हे सगळे समारंभ आणि उद्योग फक्त त्याच्या शरीरासाठी असतात, त्यातले काहीच आत्म्यासाठी (आत्म्याच्या उन्नतीसाठी) असत नाही.

नरेंद्र गोळे .
मनुष्य जे समारंभ काहीही करतो जगी
आत्म्यासाठी न काही ते सारे देहार्थ ते असे
————————–
५३७ 05/03/2020
वेदस्याध्ययनं कृतं परिचितं शास्त्रं पुराणं स्मृतम्
सर्वं व्यर्थमिदं पदं न कमलाकान्तस्य चेत्कीर्तितम्।
उत्खातं सदृशीकृतं विरचितं सेकोsम्भसा भूयसा
सर्वं निष्फलमालवालवलये क्षिप्तं न बीजं यदि॥

वेदस्य अध्ययनम् कृतम्, शास्त्रम् परिचितम्, पुराणम् स्मृतम्। (तथापि) इदम् सर्वम् व्यर्थम् यदि कमलाकान्तस्य पदम् न चेत् कीर्तितम्। (भुवम्) उत्खातम्, सदृशीकृतम्, भूयसा अम्भसा सेकः विरचितम् (तद्) सर्वम् निष्फलम् (यदि) आलवालवलये बीजम् न क्षिप्तम्।

Steady of Vedas done, Scriptures were familiarised, Puranas were memorised, but all this is a waste of time, if praising of (remembering of) the God Almighty is not done. (It is just like) if ground is dug up, levelled properly, sprinkled with lot of water and in trench rows, if no seed is put, all efforts going waste.

वेदस्य & कमलाकान्तस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of वेद -scripture, Veda & कमलाकान्त-lord Vishnu- कमलायाः कन्तः -ष. तत्पुरुष स., अध्ययनम्- study, learning, कृतम्- done-क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प., शास्त्रम्- religious text, science, परिचितम्-acquired, familiarised- क. भू. धा. वि. of परि+चि -(चि-चिनोति-चिनुते ५ ग. उ. प.-to collect, gather, पुराणम्- texts of religious legends, स्मृतम्- remebered, recollected- क. भू. धा. वि. of स्मृ- स्मरति १ ग. प. प., इदम्-this, it, सर्वम्- all, entire, व्यर्थम्- adjctv- waste, useless, पदम्- foot, position, abode, कीर्तितम्-glorified, praised- क. भू. धा. वि. of (दीर्घ-कृ)-कृत् -कीर्तयति-ते १० ग. उ.प. to recite, praise, उत्खातम्- dug up- क. भू. धा. वि. of उद्+खन्-( खन्-खनति-ते १ ग. उ. प. to dig), सदृशीकृतम्- levelled- क. भू. धा. वि. of- सदृशीकृ- ८ ग. उ. प., विरचितम्- arranged, formed- क. भू. धा. वि. of- वि+रच्-(रच्- रचयति-ते १० ग. उ. प.) निष्फलम्- adjctv- useless, fruitless,, बीजम्- seed, क्षिप्तम् – thrown, put – क. भू. धा. वि. of- क्षिप्-क्षिपति-ते ६ ग. उ. प. & क्षिप्यति ४.ग. प. प. to throw, discharge-all above in द्वि. वि. ए. व., यदि-अव्यय-if, in case, न चेत् – if not, भूयसा & अम्भसा- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of भूयस्-lot, numerous & अम्भस्-water, सेकः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of सेक- sprinkling, watering-सेक्-सेकते, आलवालवलये-स. वि. ए. व. of आलवालवलय- trench rows- आलवाल- trench, वलय-hedge, fence, line-आलवालस्य वलयम्-ष. तत्पुरुष स.

एकाद्याने वेदांचा अभ्यास केला, शास्त्रे आणि पुराणे पाठ केली तरी जर त्याने भगवंताच्या चरणांची स्तुति (स्मरण) केली नाही तर सगळे व्यर्थ आहे. ज्याप्रमाणे जमीन खोदली, तिला सपाट केले, त्यात वाफे तयार केले, त्यात पाणी शिंपडले (अशी सगळी तयारी करूनही) जर बीज पेरलेच नाही तर ते सगळे श्रम निष्फळ आहेत. (त्या सगळ्या श्रमांचा काय उपयोग आहे? परमेश्वराची आराधना हा या सगळ्या अभ्य़ासाच्या प्रयत्नांचा मुख्य उद्देश असायला हवा)

नरेंद्र गोळे .
भूमी खोदुन, मशागतीहि करुनी, भू सिंचली चांगली ।
हे सारे करुनी न पेरलि बिजे, सारे तरी व्यर्थ हे ॥
वेदाभ्यास करून शास्त्र सगळे, तैसे जरी जाणले ।
ती कीर्ती सगळी कुणा न कथता, सारेच की व्यर्थ ते ॥ – शार्दूलविक्रीडित
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३०५
————————–
५३८ 06/03/2020
स्थानभ्रष्टाः न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः।
इति विज्ञाय मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत्॥

दन्ताः केशाः नखाः नराः स्थानभ्रष्टाः न शोभन्ते इति विज्ञाय, मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत्।

Teeth, hair, finger-nails and men in a wrong place do not shine (look pleasing/splendid). Knowing this, a wise person should not leave his position (be at wrong place).

दन्ताः केशाः नखाः नराः स्थानभ्रष्टाः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of दन्त- tooth, केश-hair, नख-finger-nail, नर- man, human & स्थानभ्रष्ट- displaced from the position, at wrong place- स्थान-position, place, भ्रष्ट- displaced, fallen-क. भू. धा. वि. of भ्रंश्- भ्रंशते १ ग. आ. प. & भ्रश्यति- ४ ग. प. प. to fall or drop down, न-no, not, शोभन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of शुभ्-शोभते to shine, look splendid- १ ग. प. प., इति-अव्यय- so, therefore, विज्ञाय- having known or understood-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि+ज्ञा- ज्ञा -जनाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, मतिमान् -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मतिमत्-wise or intelligent person, स्वस्थानम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of स्वस्थान-self position, place- स्व-self, own, स्थान-position, place- स्वस्य स्थम्- ष. तत्पुरुष स., परित्यजेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of परि+त्यज्- leave, abandon- त्यज्-त्यजति १ ग. प. प. to quit, leave

आपल्या जागेवरून ढळलेले दात, केस, नखे आणि माणसे शोभून (चांगली) दिसत नाहीत म्हणून हे समजून घेऊन (शहाण्या) माणसाने आपली जागा सोडू नये.

नरेंद्र गोळे .
पदाविण कळाहीन दात, केस, नखे, नर
जाणते हेच जाणूनी स्वस्थान नच सोडिती
—————
५३९ 07/03/2020
अत्यादरो भवेद्यत्र कार्यकारणवर्जितः।
तत्र शंका प्रकर्तव्या परिणामे सुखावहा॥

यत्र कार्यकारणवर्जितः अत्यादरः भवेत् तत्र शंका प्रकर्तव्या। (तद्) परिणामे सुखावहा (भवेत्)

Where, without particular business or reason if, there is excessive care or honour being shown, one ought to doubt the motive. This will result in happiness.

यत्र- where, in which place/case & तत्र- there, in that place/case- both अव्यय, कार्यकारणवर्जितः -without particular business or reason- कार्य-work, business-(also करणीय, कर्तव्य & कृत्य- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, कारण- cause, reason, वर्जितः – devoid of, in the absence of- क. भू. धा. वि. of वृज्-वर्जति १ ग. प. प. & वर्जयति-ते १० ग. उ. प. to shun, avoid, exclude, कार्यम् च कारणम् च- कार्यकारण- द्वंद्व स., कार्यकारणेन वर्जितः- तृ. तत्पुरुष स., अत्यादरः – excessive care or respect- आदरः -care or respect, अति-अव्यय- excessive, maximum- prefix meaning ‘very’, ‘too’ ‘exceedingly’, भवेत्-being bestowed, done- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प., शंका- doubt, misgiving, distrust, प्रकर्तव्या & सुखावहा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. of- प्रकर्तव्य- to be done-कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of प्र+कृ-(see above) & सुखावह- conducing to happiness- सुखम्-happiness, joy, आवह-adjctv- conducing, producing- सुखम् आवहति इति- उपपद तत्पुरुष स., परिणामे- resulting in-स. वि. ए. व. of परिणाम- result

जिथे काही कारण नसतांना जास्तच आदर केला जात असेल तर त्याबद्दल शंका वाटायला हवी, कुठे तरी पाणी मुरत आहे असे समजावे. त्याचे (अशा सावधगिरीचे) परिणाम चांगले होतात.

नरेंद्र गोळे .
विनाकारण भारीच जेव्हा आदर होतसे
होता लगेच साशंक निष्पन्न चांगलेच हो
——
५४० 08/03/2020
अलब्धमर्थं लिप्सेत लब्धं रक्षेदवेक्षया।
रक्षितं वर्धयेत्नित्यं वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्॥

अलब्धम् अर्थम् लिप्सेत। लब्धम् (अर्थम्) अवेक्षया रक्षेत्। रक्षितम् (अर्थम्) नित्यम् वर्धयेत्। वृद्धम् (अर्थम्) पात्रेषु निक्षिपेत्।

(One should) long for the wealth or his desired goal that is not achieved yet, once achieved, the same should be protected with care. The protected one should be increased continuously and such increased one should be invested in the proper places or with or in the proper person/place.

अलब्धम् लब्धम् रक्षितम् वृद्धम् अर्थम् -पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अलब्ध-not achieved, acuired- न लब्ध- नञ्तत्पुरुष स., लब्ध-achieved, acuired- क. भू. धा. वि. of लभ्-लभते १ ग. आ. प. to get, रक्षित- protected, saved- क. भू. धा. वि. of रक्ष्- रक्षति१ ग. प. प. to protect, save, वृद्ध- increased, prospered-क. भू. धा. वि. of वृध्-वर्धते १ ग आ. प. to increase, grow, अर्थ- purpose, money, goal, desire, लिप्सेत, रक्षेत् वर्धयेत् & निक्षिपेत् -all in विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of लिंप्- लिंपति-ते ६ ग. उ. प. to cover, kindle, infame, रक्ष्-रक्षति, वृध्-वर्धते & नि+क्षिप्-to entrust, cosign to care of -(क्षिप्- क्षिपति-ते ६ ग. उ. प. & क्षिप्यति ४ ग. प. प. to throw, cast, send, dispatch, discharge, let go), अवेक्षया-स्त्री. लि. तृ. वि. ए. व. of अवेक्षा-care, attention नित्यम्- अव्यय- daily, eternally, पात्रेषु- स. वि. ब. व. of पात्र- worthy person, fit recipient

न मिळालेल्या अर्थाची (गोष्टीची) मनोकामना धरावी, मिळालेल्या गोष्टीचे काळजीपूर्वक रक्षण करावे, राखलेल्या गोष्टीची वाढ करावी आणि वाढवलेल्या गोष्टीला सत्पात्र (योग्य) व्यक्तीकडे सोपवावे.
———————-
५४१ 09/03/2020
कच्चित्‌ राष्ट्रे तडागानि पूर्णानि च बृहन्ति च।
भागशो विनिविष्टानि न कृषिर्देवमातृका॥
-महाभारत. सभा. अ. ५.७७

(युधिष्ठिर, तव) राष्ट्रे तडागानि पूर्णानि च बृहन्ति च भागशः विनिविष्टानि। न कच्चित्‌ कृषिः देवमातृका।
(Said by Narada to Yudhistir)

Are the lakes in the country full, huge and well spread all over. Hope your agriculture is not is not solely dependant on the rains.

राष्ट्रे- in the country- न. लिं. स. वि. ए. व., तडागानि पूर्णानि, विनिविष्टानि & बृहन्ति- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of तडाग- lake, reservoir, पूर्ण- full, filled up- क. भू. धा. वि. of पूर्-पूर्यते ४ ग. आ. प. & १० ग. उ. प. पूरयति-ते-to fill, to cover, to load or enrich, विनिविष्ट- located, placed- क. भू. धा. वि. of वि+नि+विश्- (विश्- विशति ६ ग. प. प. to sit, enter into, to go or come to) & बृहत्- adjctv-large, great, big, extensive, च-and, भागशः (भागशस्)- अव्यय- sharing, having a share, न-no, not, कच्चित्‌ (कः +चित्)-indicates indefinite sense, doubt, कृषिः & देवमातृका- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of कृषि- agriculture & देवमातृक- having God as foster-mother- देव-God, मातृक-adjctv- maternal, coming from or inherited from a mother- देवः एव मातृकः- देवमातृक-उपपद तत्पुरुष स.,

नारदाने युधिष्ठिराला विचारले, “तुझ्या राज्यातले तलाव पूर्ण भरलेले आहेत ना? ते मोठे आणि सगळीकडे पसरलेले आहेत ना? कुठलीही शेती पूर्णपणे देवावर (पावसावर) अवलंबून तर नाही ना?” महाभारत काळातले राजे प्रजेची किती काळजी घेत असत हे यावरून दिसते.
————
५४२ 10/03/2020
कच्चित् सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम्।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्याद्निःश्रेयसः परम्॥
-महाभारत सभा. अ ५

कच्चित् (त्वम्) सहस्रैः मूर्खाणाम् एकम् पण्डितम् क्रीणासि।पण्डितः हि अर्थकृच्छ्रेषु निःश्रेयसः परम् कुर्यात्।
(Said by Narada to Yudhistir)

Aren’t you buying a wiseman by giving thousand foolish persons (Aren’t you opting for one wiseman over thousand foolish persons). During financial (real) crisis, wiseman alone would do maximum good.

कच्चित् (कः+चित्)- indicates indefinite sense, doubt, सहस्रैः- by thousand- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of सहस्र- thousand, मूर्खाणाम् -न. लिं. ष. वि. ब. व. of मूर्ख-stupid, foolish, एकम् & पण्डितम्-पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of एक-one & पण्डित- wiseman, learned person, क्रीणासि- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of क्री- क्रीणाति-क्रीणीते ९ ग. उ. प. to buy, exchange, barter, पण्डितः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of पण्डित, हि -अव्यय- indeed, surely, अर्थकृच्छ्रेषु- पु/न. लिं. स. वि. ब. व. of अर्थकृच्छ्र- financial crisis- अर्थ-money, wealth, purpose, goal, कृच्छ्र- trouble, crisis- अर्थस्य कृच्छ्रम् -ष. तत्पुरुष स., निःश्रेयसः-one who can privide sure success-पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of निःश्रेयस्- sure success- (निस्+श्रेयस्)- श्रेयस् – success, good, निस्- अव्यय- prefix implies certainty, परम् -अव्यय- maximum, absolute, कुर्यात्-आ. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make

नारदाने युधिष्ठिराला विचारले, “तू हजार मूर्खांऐवजी एका पंडिताला घेत आहेस ना? खऱ्या संकटाच्या काळात शहाणा माणूसच जास्तीत जास्त चांगले काम करतो.
———————–
५४३ 11/03/2020
नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति।
स एव प्रच्युतः स्थानाच्छुनSपि परिभूयते॥

नक्रः स्वस्थानम् आसाद्य गजेन्द्रम् अपि कर्षति। सः स्थानात् प्रच्युतः एव, शुना अपि परिभूयते।

A crocodile is able to drag even a mighty elephant at its own place (on its home ground, as in Gajendra Moksha episode). But if it is displaced from its place, it gets humiliated even by a dog.

नक्रः, सः & प्रच्युतः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of नक्र- crocodile, तद्- he & प्रच्युत- displaced, removed- क. भू. धा. वि. of प्र+च्यु- (च्यु- च्यवते-१ ग. आ. प. to fall or drop, come out of)- स्वस्थानम् & गजेन्द्रम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्वस्थान- own place, home ground- स्व- pronominal adjctv- own, स्थान- place- स्वस्य स्थान-ष. तत्पुरुष स., & गजेन्द्र-king elephant- गजाणाम् इन्द्रः – ष. तत्पुरुष स., आसाद्य- reaching, after going, gaining- पू का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ+सद्- (सद्- सीदति १ ग. प. प. to sit,, live), अपि- अव्यय-even, also, and, कर्षति- कृष्- १ ग. प. प. to drag, draw, pull, स्थानात्- पं. वि. ए. व. of स्थान-place, एव- अव्यय- just, just so, शुना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of श्वन्- dog, परिभूयते- gets humiliated, defeated-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of परि+भू- (भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist)

आपल्या ठिकाणी (नदीत) असलेली मगर हत्तींच्या राजालासुद्धा ओढून नेऊ शकते, पण आपल्या ठिकाणापासून ढळलेल्या (दूर गेलेल्या) मगरीचा अपमान (रस्त्यातली) कुत्रीसुद्धा करतात.

नरेंद्र गोळे .
स्वस्थानी राहुनी नक्र गजेंद्रा ओढतो सुखे
स्वस्थान सोडता त्याला कुत्रेही नच सोडते
———————–
५४४ 12/03/2020
न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा।
तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपवादिता॥
– महाभारत. वन. २८ (पूर्वार्ध ६ & उत्तरार्ध ८)

तात, तेजः सततम् न श्रेयः (भवति), न नित्यम् क्षमा श्रेयसी (भवति), तस्मात् , पण्डितैः नित्यम् क्षमा अपवादिता (भवति).

(Told by Pralhada to his grandson, Bali)
My son, valour is not always the best, neither the pardoning nature is always good. That is the reason why, wisemen do not recommend pardoning in every case (time).

तात-term of affection, endearment, father- पु. लिं. सं. वि. ए. व., तेजः (तेजस्-पु. लिं.)- valour, strength, brilliance, श्रेयः (श्रेयस्-पु. लिं.) & श्रेयसी- (स्त्री. लिं.)- virtue, righteous deed, good- all in प्र. वि. ए. व, न- no, not, नित्यम् & सततम्- both-अव्यय- always, eternally, everytime, क्षमा- pardon, forgiving & अपवादिता- censured, blamed, opposed-अपवादित- क. भू. धा. वि. of अप+वद्-प्रायोजक- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., तस्मात्- from that, therefore- पं. वि. ए. व. of तद्- that, it, पण्डितैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of पण्डित-a wise or intelligent person,

अरे बाबा, सतत तेजस्वीपणा श्रेयस्कर नसतो आणि रोजच क्षमा करत राहणेही बरे नाही. म्हणून शहाणे लोक प्रत्येक वेळी क्षमा करत नाहीत.

नरेंद्र गोळे .
प्रखरता, क्षमाही ना श्रेयस्कर सदोदित
म्हणून नेहमी नाही क्षमा करत शाहणे
————————
५४५ 13/03/2020
मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम्।
नासाध्यं मृदुना किंचित् तस्मात् तीव्रतरं मृदु॥
-महाभारत ३.२८.३२

मृदुना दारुणम् हन्ति, मृदुना अदारुणम् हन्ति, मृदुना किंचित् न असाध्यं (अस्ति), तस्मात् (कठोरात्) तीव्रतरम् मृदु।

(Told by Pralhada to his grandson Bali)
By soft one can kill the hard or ruthless. By soft one can kill the one, which is not soft or mild. Nothing is impossible by soft. For that reason soft is stronger or more intense (than hard)

मृदुना & मृदु- स्त्री. लिं. तृ & प्र. वि. ए. व. of मृदु-adjectv- soft, delicate, subtle, दारुणम् & अदारुणम्- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दारुण- adjectv-hard, cruel, frightful, violent & अदारुण- soft, mild- न दारुण- नञ्तत्पुरुष स., हन्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्- २ ग. प. प. to kill, conquer, destroy, किंचित्- किम्+चित्- something, little bit, न किंचित्- nothing, असाध्यम्- impossible, not manageable- न साध्यम्- नञ्तत्पुरुष स.- साध्य-adjctv- to be accomplished or feasible or attainable- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of साध्-साध्नोति- to accomplish or attain, तस्मात्- from that, therefore- पं. वि. ए. व. of तद्- that, तीव्रतरम्-न. लिं. प्र. वि. ए. of तीव्रतर- stronger or sharper- तीव्र- strong or sharp, तर- comparative suffix

कोमलाने दारुणाला मारता येते, कोमलाने दारुण नसलेल्यालाही मारता येते, कोमलाने काहीच अशक्य नाही. त्यामुळे तीव्रापेक्षा कोमल जास्त शक्तीशाली आहे. विश्वास बसत नाही ना? हा उपदेश प्रल्हादाने केला आहे.
—————
५४६ 14/03/2020
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्।
मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः॥
महाभारत. उद्योग. अ ३४.१८

मालाकारः आरामे इव, पुष्पम् पुष्पम् विचिन्वीत, मूलच्छेदम् न कारयेत्, न यथा अङ्गारकारकः।

(This is part of Vidur Neeti, on collection of tax from the subject by a ruler)
(It should be done) Like a gardener in a garden, a flower by flower should be picked up (from a plant), without cutting the root, not like as a charcoal-maker.

मालाकारः & अङ्गारकारकः – both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मालाकार- gardener, florist, garland maker- माला-garland- मालाम् करोति इति-मालाकारः – उपपद तत्पुरुष स. & अङ्गारकारक- a charcoal-maker- अङ्गार- charcoal- अङ्गारान् करोति इति- अङ्गारकारक – उपपद तत्पुरुष स., आरामे- in the garden -पु. लिं. स. वि. ए. व. of आराम- garden- (also means delight, pleasure), इव- अव्यय-like, similar to, पुष्पम् & मूलच्छेदम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पुष्प- flower (पुष्पम् पुष्पम्- flower by flower) & मूलच्छेद- cutting of the root- मूल- root, base, छेद- cutting, felling down- मूलस्य छेदः – ष. तत्पुरुष स., विचिन्वीत- should gather- विध्यर्थ आ. प. तृ. पु. ए. व. of वि+चि- to gather, collect- (चि-चिनोति-चिनुते ५ ग. उ. प. to collect, pick), न-no, not, कारयेत्- should cause to do- प्रायोजक विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, यथा- अव्यय-like which, in which manner.

राजाने प्रजेकडून कशा प्रकारे कर गोळा करावा? ज्याप्रमाणे माळी झाडाची एक एक फुले हळुवारपणे वेचून घेतो, त्याच्या मुळांना धक्का लावत नाही किंवा कोळसा तयार करणाऱ्यासारखा निष्ठुरपणे वागत नाही.

नरेंद्र गोळे .
कर आकारणी साठी व्हावे न कोळसाकर्ता
फूल ते खुडोनी घ्यावे धक्का देठा न लावता
——————–
५४७ 15/03/2020
यथा मधु समादत्ते रक्षन् पुष्पाणि षट्पदः।
तद्वदर्थान् मनुष्येभ्यः आदद्यात् अविहिंसया॥
-महाभारत . उद्योग. अ ३४.१७

षट्पदः, यथा, रक्षन् पुष्पाणि, मधु समादत्ते, तद्वत् मनुष्येभ्यः अर्थान्, अविहिंसया, आदद्यात्।

In which manner, a honeybee extracts honey from the flowers, without hurting them, in that way, money should be collected from the men without hurting them (by the ruler)

यथा-अव्यय-In which manner or way, षट्पदः & रक्षन्- पु. लि. प्र. वि. ए. of षट्पद- sixlegged one- a bee in general, a honeybee- षष्-six, पद- leg, foot, षट्-षड् पदानि यस्य तद्-बहुव्रीही स. & रक्षत्- protecting, caring- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of रक्ष्-रक्षति १ ग. प. प. to protect, take care of, tend, पुष्पाणि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of पुष्प-flower, मधु – न. लिं. द्वि.. वि. ए. व. of मधु- honey, समादत्ते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सं+आ+दा- to extract, receive- (दा-ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant), तद्वत्- अव्यय-like that, in that manner, मनुष्येभ्यः-from men- पु. लिं. पं. वि ब. व. of मनुष्य- man, person, अर्थान् -पु. लिं. द्वि. वि ब. व. of अर्थ- money, wealth, अविहिंसया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of अविहिंसा- nonviolence, non-torture- न विहिंसा- नञ्तत्पुरुष स.- विहिंसा- excessive torture or hurt, हिंसा- injury, destruction, killing- वि-अव्यय- has various connotation of-intensity, greatness variety, contrariety, difference, change etc, आदद्यात्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of आ+दा-to receive, accept.

ज्याप्रमाणे मधमाशी (सहा पायांचा कीटक) फुलांना धक्का न लावता त्यातला मध शोषून घेते त्याप्रमाणे माणसांना फारसे कष्ट न देता (राजाने) त्यांच्याकडून कर काढून घ्यावा.

मधमाशी मधू घेते अलगद फुलांतून ।
तसा राजानंही घ्यावा कर लोकांकडून तो ॥
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३१५
———————————
५४८ 16/03/2020 ५४८
यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्य
स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः।
मायाचारो मायया वर्तितव्यः
साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः॥
-महाभारत. उद्योग. अ.३७ विदुरनीति

यः मनुष्यः, यस्मिन् यथा वर्तते, तस्मिन् तथा वर्तितव्यम्, मायाचारः मायया वर्तितव्यः (तथा) साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः। सः धर्मः (भवति)।

Which person, treats whom in which manner, with him, in the same manner, one should behave. A fraudulent behaviour should be dealt with a fraud and civilised behaviour should be responded in a civilised way. That is good code of conduct.

मनुष्यः, मायाचारः, यः वर्तितव्यः, साध्वाचारः, प्रत्युपेयः, सः & धर्मः- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मनुष्य- a man, person, मायाचार- fraudulent behaviour, cheating- माया-fraud, trickery, आचार- conduct, behaviour- माया युक्त आचारः -मायाचारः- उपपद तत्पुरुष स., यद्- who, which, वर्तितव्य- (also वर्तनीय & वृत्य)- to be behaved or treated- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of वृत्-वृत्-वर्तते १ ग. आ. प. to act or behave- (also to be, exist, to take place, to happen, to proceed etc), साध्वाचारः- noble conduct- साधु- noble, decent- साधुः आचारः – उपपद तत्पुरुष स., प्रत्युपेय- to be responded, treated- (also प्रत्युपनीय & प्रत्युपतव्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of प्रति+उप+इ- to respond, treat, तद्- he, that & धर्म- code of conduct, religion, यस्मिन् -in whom & तस्मिन्- in him- पु. लिं. स. वि. ए. व. of यद्-who & तद्- he, that, यथा- in which manner & तथा-in that manner, like that-both अव्यय, वर्तते-वर्त. तृ. पु. ए. व -see above, वर्तितव्यम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of वर्तितव्य- (also वर्तनीय & वर्त्य)- see above, साधुना- in a noble way, in good manner- तृ. वि. ए. व. of साधु-noble, good

जो माणूस जसा वागतो तशीच वागणूक त्याच्याबरोबर करावी. लबाडाबरोबर लबाडीने आणि सज्जनाबरोबर सज्जनपणे वागावे. जशास तसे ! अशी विदुराने दिलेली शिकवण आहे.

वागे जो माणूस जैसा जनांशी, तैसाची आचार व्हावा तयाशी ।
खोट्याशी खोटे घडो वागणे हो, साधूशी व्हावे खरे बोलणे हो ॥
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३१७
———-
५४९ 17/03/2020
राजानं प्रथमं विन्देत् ततो भार्यां ततो धनम्।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन् कुतो भार्या कुतो धनम्॥
– महाभारत . शान्ति. अ. ५७.४१

प्रथमम् राजानम् विन्देत्, ततः भार्याम्, ततः धनम् (विन्देत्)। अस्मिन् लोके, असति राजनि, कुतः भार्या, कुतः धनम्?

(Said by Bhishma to Yudhistir)
(One should) Acquire a good Ruler (King) first (settle in a well governed country first), after that acquire a wife and wealth. If there is no Ruler in a country, where from one get a wife or wealth (who will protect a wife and wealth)

राजानम् & राजनि- पु. लिं. द्वि & स. वि. ए. व. of राजन्- King, प्रथमम्-at first, on priority- प्र. वि. ए. व. of प्रथम- adjctv, विन्देत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of विद्- विन्दति-ते ६ ग. उ. प. to get, obtain, find, discover- (please note also विद्-वेत्ति २ ग. प. प. to know, learn & विद्यते ४ ग. आ. प. to be, exist), ततः (ततस्) -अव्यय- thence, thereupon, afterwards, then, भार्याम् & धनम्- द्वि. वि. ए. व. of भार्या-(स्त्री. लिं.)- wife & धन-(न. लिं.)- wealth, money, अस्मिन् & लोके-पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of इदम्-this, it & लोक- world, असति-पु. लिं. स. वि. ए. व. of असत्- not being there- न सत् – नञ्तत्पुरुष स.- सत्-being there- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, exist, कुतः (कुतस्)- from where, whence

आधी चांगला राजा पहावा आणि त्यानंतर पत्नी व धन मिळवावे. या जगात जर चांगला राजाच नसेल तर कुठली पत्नी आणि कुठले धन? कौटुंबिक स्थैर्यासाठी राजकीय सुरक्षितता नितांत आवश्यक असते.

राजा आधी पहावा तो मग पत्नी व संपदा ।
जगात नसता स्थैर्य ते न देती सुखे कधी ॥ – अनुष्टुप्‌
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३१७
——————————
५५० 18/03/2020
विद्या प्रशस्यते लोकैर्विद्या सर्वत्र गौरवा।
विद्यया लभते सर्वं विद्वान् सर्वत्र पूज्यते॥
पाठभेद;
विद्वान् प्रशस्यते लोके विद्वान् गच्छति गौरवम्।
विद्या लभते सर्वं विद्या सर्वत्र पूज्यते॥
-चाणाक्यनीति-अ. ८.२०

लोकैः विद्या प्रशस्यते। विद्या सवत्र गौरवा (भवति)। विद्यया सर्वम् लभते। विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।

Knowledge is extolled by everyone, knowledge is respected everywhere, one can get everything with the help of knowledge, knowledgeable (learned/wise) person is honoured everywhere.

लोकैः- by the people -पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of लोक- world, people, विद्या-(स्त्री. लि.)- knowledge, education, प्रशस्यते- gets praised – कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of प्र+शंस्- (शंस्-शंसति १ ग. प. प. to praise, extol), सर्वत्र- अव्यय- everywhere, at all times, गौरवा- स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व. of गौरव-respect, honour, consideration, dignity, विद्यया- स्त्री. लि. तृ. वि. ए. व. of विद्या, सर्वम् – द्वि. वि. ए. व. of सर्व-all, entire, लभते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of लभ्-१ ग. आ. प. to get, obtain, विद्वान् – पु. लि. प्र. वि. ए. व. of विद्वस्- wise, knowledgeable, learned, scholar, पूज्यते-gets honoured, worshipped- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of पूज्- पूजयति-ते-to adore, worship, revere, honour.

विद्या आणि विद्वान यांची सगळीकडे प्रशंसा होते, त्यांचा सगळीकडे गौरव केला जातो, विद्येमुळे सर्व काही प्राप्त होते, म्हणून विद्या आणि विद्वान यांची सगळीकडे पूजा केली जाते.

नरेंद्र गोळे .
विद्या प्रशंसली जाते, होतो सर्वत्र गौरव ।
विद्येने मिळते सारे, पूज्य विद्वान होतसे ॥
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३१८
————–
५५१ 19/03/2020
अहिं नृपं च शार्दूलं किटिं च बालकं तथा।
परश्वानं च मूर्खं च सप्त सुप्तान्न बोधयेत् ॥
-चाणक्यनीति द. ९.७
पाठभेद: किटिं च/वृटिं च/वराटं -वृद्धं च

अहिम्, नृपम्, च शार्दूलम् किटिम् (वृटिम् /वराटम् /वृद्धम्) च बालकम् तथा परश्वानम् च मूर्खम् च सप्त सुप्तान् न बोधयेत्।

(One should not) awaken these seven, a snake, a king, a hog/pig (an old man), a child, other’s dog and a fool, when they are sleeping.

अहिम्, नृपम्, शार्दूलम्, किटिम्, वृटिम्, वराटम्, वृद्धम् बालकम्, परश्वानम्, मूर्खम्-पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अहि-a snake, serpent, नृप-a king, शार्दूल-a tiger or leopard or panther, किटि-वृटि- वराट-all mean-a hog, pig, वृद्ध-an old person -क. भू धा. वि. of वृध्-वर्धते् १ ग. आ. प. to grow, increase, बालक- child, परश्वान-other’s dog- पर- the other, श्वान-a dog- परस्य श्वानः – ष. तत्पुरुष स., मूर्ख-a fool, stupid person, तथा-and, च-and, सप्त-प्र.वि. ए. व. of सप्तन्-seven, सुप्तान्- प्र. वि. ब. व. of सुप्त- sleepimg, slept, asleep – क. भू. धा. वि. of स्वप्-स्वपिति २ ग. प. प. & स्वपति-ते १ ग. उ. प. to sleep, न- no, not, बोधयेत्- प्रायोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of बुध्-१ ग. उ. प. बोधति-ते & ४ ग. आ. प. बुध्यते-to wake up, understand, know, perceive, deem.

साप, राजा, हिंस्र पशु, रानडुक्कर, लहान मूल, दुसऱ्याचा कुत्रा आणि मूर्ख माणूस यांना झोपेमधून जागे करू नये. ते शांतपणे झोपलेले बरे असतात, उठवले तर त्रास देण्याची शक्यता असते.

नरेंद्र गोळे
झोपले सर्प, राजे वा सिंह, वराह, बालके
मूर्ख वा परके कुत्रे सात हे, जागवू नये
———————-
५५२ 20/03/2020
पुस्तकं वनिता वित्तं परहस्तगतं गतम् ।
यदि चेत्पुनरायाति नष्टं भ्रष्टं च खण्डितम्॥
पा,भे. वनिता- लेखनी

परहस्तगतम् गतम् पुस्तकम्, वनिता (लेखनी), (तथा) वित्तम्, यदि चेत्, पुनरायाति, (तद्) नष्टम् भ्रष्टम् च खण्डितम् (अस्ति)।

A book, a woman (a pen) and wealth in the hands of others, if at all, gets back to you (is returned to you), it is destroyed, spoiled or broken condition.

परहस्तगतम्-one in possession of others, in the hands of others- पर-other, हस्त- hand, गतम्- gone- क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go- परस्य हस्तम्- परहस्तम्- ष. तत्पुरुष स. & परहस्ते गतम्- परहस्तगतम्- स. तत्पुरुष स., पुस्तकम्- book, वनिता-(स्त्री. लिं.) woman, lady, लेखनी-(स्त्री. लिं.) – pen, वित्तम्-(न. लि.)- money, wealth, नष्टम्- lost, destroyed, spoiled- क. भू. धा. वि. of -नश्-नश्यति-४ ग. प. प., भ्रष्टम्- strayed, ruined, fallen, spoiled- क. भू. धा. वि. of -भ्रंश्- भ्रंशते १ ग. आ. प. & भ्रश्यति ४ ग. प. प., खण्डितम्- broken, cut, destroyed, disturbed- क. भू. धा. वि. of -खण्ड- खण्डयति १० ग. प. प.- all above in प्र. वि. ए. व., यदि-if, in case, whether & चेत् (चेद्)- if, provided that, although- both अव्यय- यदि चेत्- if at all- पुनरायाति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of पुनर्+आ+या- to come back, return to -याति-२ ग. प. प. to go, move, proceed

पुस्तक, स्त्री (किंवा लेखणी), संपत्ती या गोष्टी एकदा दुसऱ्याच्या हातात गेल्यानंतर त्या जरी परत मिळाल्याच तरी नष्ट, भ्रष्ट किंवा खंडित होऊन मिळतात. शक्य तो त्यांचे रक्षण करावे.

नरेंद्र गोळे
पुस्तकं लेखणी पैसा जाता हातून ना मिळे ।
आले जरी पुन्हा हाती; भ्रष्ट, भग्न, विरूपित ॥
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३२०
————————
५५३ 21/03/2020
अप्रियस्यापि वचसः परिणामविरोधिनः।
वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र संपदः॥

अप्रियस्य अपि परिणामविरोधिनः वचसः, वक्ता श्रोता च यत्र अस्ति, तत्र संपदः रमन्ते।

Where there is a person, who has the courage to give a statement which is unpleasant, but the result of which is desirable one (the result of which is just the opposite one) and there is also person who listens to that advice (and act accordingly), there is prosperity all around.

अप्रियस्य, वचसः & परिणामविरोधिनः – न. लिं. ष. वि. ए. व. of अप्रिय- unpleasant- न प्रिय- नञ्तत्पुरुष स. -प्रिय- pleasant, desired, loving, वचस्- a statement, command, injunction & परिणामविरोधिन्- one which is opposite in result- परिणाम-cause, result, विरोध- opposition- परिणामम् विरुद्धम् यस्य तद् -परिणामविरोधिन्- बहुव्रीही स., अपि-अव्यय- even, also, and, वक्ता & श्रोता- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वक्तृ- speaker & श्रोतृ- listener, च-and, यत्र- where, in which place & तत्र- there, in that place -both अव्यय, अस्ति-available, existing- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, exist, संपदः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of संपद्- prosperity, wealth, रमन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of रम्-रमते- १ ग. आ. प. to be pleased, delighted, to sport, to amuse oneself with

अप्रिय पण विरुद्ध (चांगला) परिणाम होईल असे बोलणारा आणि ते ऐकून घेणारा जिथे असतील तिथे समृद्धी रमते. चांगल्या परिणामासाठी थोडा कडवटपणा घ्यावा लागतो.

नावडीचे परी इष्ट ऐकणारा व बोलता ।
दोन्हीही नांदती जेथे तिथे नांदत संपदा ॥
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३२१
—————–
५५४ 22/03/2020
परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम्।
वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम्॥
-चाणक्यनीतिद. २.५

परोक्षे कार्यहन्तारम् प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् तादृशम् विषकुम्भम् पयोमुखम् (इव) मित्रम् वर्जयेत्।

One should avoid a friend who is like a pot full of poison with milk just at the top, who talks pleasantly on the face and but behind the scene plots to spoil your work.

परोक्षे & प्रत्यक्षे- स. वि. ए. व. of परोक्ष- in absence, at back, behind- परा-अव्यय- prefix to noun indicates ‘back’, ‘ away from’ ‘behind’-अक्षि- न. लिं.-the eye- अक्ष्णः परा- परोक्ष & प्रत्यक्ष- openly, in person, publicly-प्रति-अव्यय- prefix to noun indicates ‘in front’, ‘towards’, ‘in the direction of’- अक्ष्णः प्रति -प्रत्यक्ष-both ष. तत्पुरुष स., कार्यहन्तारम्, प्रियवादिनम्, तादृशम्, विषकुम्भम्, पयोमुखम् & मित्रम् –पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कार्यहन्तृ -killer of the job, spoil sport-कार्य- (also करणीय, कर्तव्य, कृत्य) work, job -कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ. -करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, work, हन्तृ- adjectv- one who kills, strikes, destroys- कार्यस्य हन्ता-ष. तत्पुरुष स., प्रियवादिन्-sweet talker- प्रिय- pleasant, likeable, वादिन्-speaker –प्रियम् वदति इति – उपपद तत्पुरुष स., तादृश्-adjctv- such like, like that, विषकुम्भ- pot of poison- विष- poison, कुम्भ- pot- विषस्य कुम्भः-ष. तत्पुरुष स., पयोमुख- milk topped- पयस्- milk, मुख- face, top, पयः मुखे यस्य तद् -पयोमुख- बहुव्रीही स. & मित्र- friend, वर्जयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वृज् -वर्जति१ ग. प. प. & वर्जयति-ते १० ग. उ. प. to shun, avoid, abandon

जो तोंडावर गोड बोलतो आणि पाठीमागे तुमच्या कामाचा घात करतो असा विषाने भरलेल्या पण तोंडाशी दूध ठेवलेल्या मडक्यासारखा घातकी मित्र असेल तर त्याला दूर ठेवावे.

नरेंद्र गोळे .
प्रिय तोंडावरी बोले, पाठी घात करीत जो ।
टाळा तो घातकी मित्र, दूध भासे परी विष ॥
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३२२
————–
५५५ 23/03/2020
लब्धविद्यो गुरुं व्देष्टि लब्धभार्यास्तु मातरम्।
लब्धपुत्रा पतिं नारी लब्धारोग्यश्चिकित्सकम्॥

लब्धविद्यः गुरुम् व्देष्टि, लब्धभार्याः तु मातरम् (व्दिषन्ति), लब्धपुत्रा नारी, पतिम् (व्देष्टि), लब्धारोग्यः चिकित्सकम् (व्देष्टि)।

One, after getting the knowledge/education, dislikes the teacher; those who are married, stop loving the mother; a woman despises the husband after getting children; one who has recovered from disease, despises the physician.

लब्धविद्यः – having obtained knowledge- लब्ध- having obtained- क. भू. धा. वि. of लभ्-लभते १ ग. आ. प. to get, obtain, acquire, विद्या-स्त्री. लिं.- -knowledge, education & लब्धारोग्यः- having regained the health- आरोग्य-health- लब्धः विद्याम् यः सः & लब्धः आरोग्यम् यः सः both बहुव्रीही स.- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., लब्धभार्याः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of लब्धभार्य- one who got married- भार्या-wife- लब्धः भार्याम् यः सः- बहुव्रीही स., गुरुम् मातरम्, पतिम् & चिकित्सकम् – all in द्वि. वि. ए. व. of – गुरु- teacher, preceptor, मातृ- mother, पति- husband, चिकित्सक- physician, doctor- (चिकित्सा- medical treatment), व्देष्टि-dislikes, hates, despises- वर्त. तृ. पु. ए. व. of द्विष्- २ ग. प. प. to hate, dislike, तु- but, on the other hand, as to, लब्धपुत्रा- one who has got a child & नारी- a woman -both स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व. of नारी & लब्धपुत्रा- पुत्र-son, child- पुत्रम् लब्धा या सा- बहुव्रीही स

विद्या मिळाल्यानंतर विद्यार्थी गुरूचा द्वेश करतो, पत्नी मिळाल्यानंतर माणूस आईला विसरतो, मुलगा झाल्यानंतर बाई नवऱ्याला विचारत नाही आणि रोग बरा झाल्यानंतर माणूस वैद्याची पर्वा करत नाही. या जगात सगळे लोक स्वार्थ पहातात. “गरज सरो वैद्य मरो” अशी म्हण आहे त्याची उदाहरणे.

——————-
५५६ 24/03/2020
शस्त्रैः हताः तु रिपवः न हताः भवन्ति
प्रज्ञाहताः च नितरां सुहताः भवन्ति।
शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं
प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशश्च हन्ति॥

रिपवः शस्त्रैः हताः तु, न हताः भवन्ति। (ये) प्रज्ञाहताः च (ते) नितरां सुहताः भवन्ति। शस्त्रम् पुरुषस्य शरीरम् एकम् निहन्ति, प्रज्ञा कुलम् च विभवम् च यशः च हन्ति।

Enemies killed by the weapons are not really killed, but those who are deprived of wisdom or intelligence are indeed as good as thoroughly killed. A weapon strikes the body of a person, but absence of intelligence destroys the race, the wealth and the reputation.

रिपवः हताः पज्ञाहताः & सुहताः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of रिपु- enemy, adversary, हत- killed, struck, deprived of- क. भू. धा. वि. of हन्-हन्ति २ ग. प. प. to mill, strike, to remove or take away, प्रज्ञाहत- deprived of intelligence- प्रज्ञा- intelligence, wisdom- प्रज्ञया हतः -तृ. तत्पुरुष स. & सुहत- well killed, thoroughly killed, सु- अव्यय- prefix denotes- well, thorough, good, शस्त्रैः & शस्त्रम्- न. लिं. तृ. वि. ब. व. & प्र. वि. ए. व. of शस्त्र- weapon, arms, तु- अव्यय- but, on the contrary, on the other hand, न- no, not, भवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, निहन्ति & हन्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of नि+हन्- to thoroughly kill, & हन्- to kill- २ ग. प. प. , च- and, नितराम्- अव्यय- completely, entirely, excessively, very much, पुरुषस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पुरुष-man, person, एकम्, शरीरम्, कुलम्, विभवम् & यशः – न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of एक-one, alone, single, शरीर- body, कुल- family, race, विभव- wealth, might, greatness, यशस्- fame, reputation, glory, पज्ञा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. – intelligence, wisdom

शस्त्राने मारलेला शत्रू सर्वार्थाने मरत नाही, शस्त्राने फक्त त्याचे शरीर मरते, पण ज्याची प्रज्ञा (बुद्धी) नष्ट होते त्याचे कुळ, संपत्ती आणि यशसुद्धा नाहीसे होतात.
——————
गुढी पाडवा
सुखी सारेच होवोत, ते होवोत निरामय ।
सारे खुशाल राहोत, दुःखी कुणी असू नये ॥
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३२४
.
मूळ संस्कृत श्लोकः
.
सर्वे S पि सुखिन: संतु सर्वे संतु निरामया: ।
सर्वे भद्राणि पश्चंतु मा कश्चिद् दु:खमाप्नुयात् ॥
.
अर्थः
.
सर्वजण सुखी राहोत, सर्वांना उत्तम आरोग्य मिळो,
सर्वांचे मंगल होवो, कुणाच्याही वाट्याला दु:ख न येवो.
नूतन- वर्षस्य शुभाशयाः

अद्य युगादिः!
कलियुगस्य 5122 तम – वर्षस्य आरम्भः॥
एतस्य वर्षस्य नाम शार्वरी इति॥
(According to Hindu calendar today is the beginning of the year 5122 )

वसन्त- ऋतुः (season)
चैत्र- मासः (month)
शुक्ल- पक्षः (fortnight)
प्रतिपत् – तिथिः (date)
बुधवासरः (Wednesday)

“अद्य आरोग्य-प्रतिपत्”
(“Today is the health day”
Our year starts from a health day!!)

रोगनिरोध- शक्ति- वर्धनाय एकम् निम्बकदलम् भक्षयन्तु॥
(Eat a neam leaf to enhance the immunity)
—————
५५७ 25/03/2020
षडनर्थाः महाराज कच्चित् ते पृष्ठतः कृताः।
निद्राssलस्यं भयं क्रोधो मार्दवं दीर्घसूत्रता॥
-महाभारत. सभा. अ. ५.१२९

महाराज, कच्चित् ते षड् अनर्थाः, निद्रा, आलस्यम्, भयम् क्रोधः मार्दवम् (तथा) दीर्घसूत्रता पृष्ठतः कृताः (सन्ति)।

(Said by Narada to Yudhistir while ruling kingdom of Indraprasta)
Oh mighty King, I hope you have overcome yours six misfortunes (namely), sleepiness, idleness, fear, anger, lenient nature and dilatory attitude.

महाराज- great king- पु. लिं. सं. वि. ए. व. -महाराज- महान् राजा-उपपद तत्पुरुष स., कच्चित्- अव्यय- particle of interrogation- ‘I hope’, ते (तव)- yours, ष. वि. ए. व. of युष्मद्-you, निद्रा-स्त्री. लिं.- sleep, sleepiness, sloth, आलस्यम्-न. लिं.- idleness, भयम्-न. लिं.- fear, क्रोधः -पु. लिं.- anger, मार्दवम्-न. लिं.-mildness, leniency, दीर्घसूत्रता-स्त्री. लिं.-dilatory or slow working attitude, षड्- six, अनर्थाः & कृताः all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of षड्, अनर्थ- misfortune, disaster & कृत- done, accomplished- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८. ग. उ. प. to do, make, पृष्ठतः -(पृष्ठतस्)-अव्यय- behind, backwards- पृष्ठतः +कृ- to leave behind, abandon, get rid of

नारदाने राजा युधिष्ठिराला केलेला उपदेश : हे महाराजा, झोपाळूपणा, आळस, भीती, राग, बोटचेपेपणा आणि दीर्घसूत्र (चेंगटपणा) या सहा अनर्थांवर तू मात केली असावीस अशी मला आशा वाटते.
————————
५५८ 26/03/2020
संपृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता।
उद्यताञ्जलिना राज्ञे य इच्छेत् भूतिमात्मनः॥
-रामायण, अरण्य. ४०. ९

राज्ञे संपृष्टेन, विपश्चिता सचिवेन, उद्यत अञ्जलिना तु वक्तव्यम्, यः आत्मनः भूतिम् इच्छेत्।

(Said by Ravana to his uncle, Mareecha, when the later advises him against abducting Sita)
If only asked by a King (Master), a wise counsellor, who wishes to safeguard his own well-being, should speak, with raised folded palms (with humility)

राज्ञे, संपृष्टेन, विपश्चिता, सचिवेन & अञ्जलिना all – पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of राजन् -king, संपृष्ट-asked, inquired of, interrogated- क. भू. धा. वि. of सं+प्रच्छ्- (प्रच्छ्- पृच्छति ६ ग. प. प. to ask, inquire), विपश्चित्- adjctv- learned, wise, सचिव-a minister or counsellor & अञ्जलि-a cavity formed by joining open palms, उद्यत-lifted up, raised -क. भू. धा. वि. of उद्+यम् -यच्छति १ ग. प. प. to curb, offer, तु- अव्यय- but, on the other hand, वक्तव्यम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of वक्तव्य- (also वचनीय, वाच्य & वाक्य) to be said- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of वच्-वक्ति २ ग. प. प. to say, speak, यः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, आत्मनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्-self, oneself भूतिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भूति- well-being, existence, dignity, prosperity, इच्छेत्- wishing- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to desire, wish

ज्याला स्वतःची काळजी आहे अशा शहाण्या सचिवाने राजाच्या विचारण्यानंतरच हात जोडून (नम्रपणे) बोलावे. (एरवी आपले तोंड उघडू नये.) असे रावणाने मारिचाला सांगितले.

नरेंद्र गोळे .
स्वक्षेम इच्छित्या सूज्ञ सचिवे हात जोडुन ।
द्यावे उत्तर राजास त्यानेच पुसल्यावर ॥ – अनुष्टुप्‌
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३२६
————–
५५९ 27/03/2020
आत्मद्वेषात् भवेन्मृत्युः परद्वेषात् धनक्षयः।
राजद्वेषात् भवेन्नाशो ब्रह्मद्वेषात् कुलक्षयः॥
– चाणक्य नीति. १०.११

आत्मद्वेषात् मृत्युः भवेत्, परद्वेषात् धनक्षयः (भवेत्), राजद्वेषात् नाशः भवेत् (तथा) ब्रह्मद्वेषात् कुलक्षयः (भवेत्)।

By keep blaming self, one will hasten his death, by keep blaming others, one will loose his wealth, by blaming the ruler, one will get himself destroyed and by blaming the Creator (the Supreme Spirit or an intellect), one will get his whole race destroyed.

आत्मद्वेषात्, परद्वेषात्, राजद्वेषात् & ब्रह्मद्वेषात् -all in पं. वि. ए. व. of आत्मद्वेष- blaming self -(आत्मन् -पु. लिं.- self, soul, द्वेष- hate, enmity, malignity- आत्मनः द्वेष), परद्वेष- blaming others- (पर-पु. लिं.- the other – पराणाम् द्वेषः), राजद्वेष- blaming the ruler- (राजन्- पु. लिं.- king, ruler- रज्ञः द्वेषः) & ब्रह्मद्वेष- blaming the Creator or the Supreme Spirit – (ब्रह्मन् -पु. लिं.-Creator or the Supreme Spirit, a devout person, one conversant with scared knowledge, an intellect- ब्रह्मनः द्वेष)- all ष.तत्पुरुष स., मृत्युः -death, धनक्षयः (धन- wealth, money, क्षय- loss-धनस्य क्षयः -ष. तत्पुरुष स.)- loss of wealth, नाशः – destruction & कुलक्षयः- (कुल- race, family, कुलस्य क्षयः -ष. तत्पुरुष स.)- destruction of the race or family, भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist

स्वतःचा द्वेष करणारा मृत्यूला जवळ करतो, दुसऱ्याचा द्वेष करणाऱ्याच्या संपत्तीचा क्षय होतो, राजाचा द्वेष करणाऱ्याचा नाश होतो आणि ब्रह्माचा द्वेष करणाऱ्याच्या कुळाचा क्षय होतो. थोडक्यात म्हणजे कुणाचाही द्वेष करू नये.

———————–
५६० 28/03/2020
साम्नैव यत्र सिद्धिर्न तत्र दण्डो बुधेन विनियोज्यः।
पित्तं यदि शर्करया शाम्यति कोऽर्थः पटोलेन॥
-पंचतंत्र

साम्ना एव यत्र सिद्धिः (भवति), तत्र बुधेन दण्डः न विनियोज्यः (इति शिष्टम् अस्ति)। यदि पित्तम् शर्करया शाम्यति, (तदा) पटोलेन कः अर्थः (विद्यते)

If by negotiation or appeasement, success could be achieved, in such case, harsh means (strong methods) should not be used by a wise person. If one can get over the bile problem just by use of sugar, why prescribe remedy of use of snakegaur (पडवळ)

साम्ना- by negotiation or appeasing- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of सामन्- gentle words, mild means, एव- अव्यय- just, just so, only, यत्र- where, in which case & तत्र- there, in that case-both- अव्यय, सिद्धिः-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- accomplishment, complete attainment, success, बुधेन- by learned or wise- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of बुध- wise, दण्डः & विनियोज्यः both- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of दण्ड- punishment in general, violence & विनियोज्य- ( also विनियोजनीय & विनियोजितव्य) – to be deployed, used, practiced- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of वि+नि+युज्- (युज्- युनक्ति-युंक्ते ७ ग. उ. प. to join, unite, add), न- no, not, यदि- अव्यय- if, in case, पित्तम्- द्वि. वि. ए. व. of पित्त- bile, शर्करया-by sugar-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of शर्करा, शाम्यति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of शम्- ४ ग. प. प. to cease, come to an end, gets calmed, पटोलेन-पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of पटोल- snakegaur (पडवळ- in Marathi – supposed to be a veg. not liked by many), कः (किम्- what) & अर्थः (use, purpose) -what use, what purpose- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व.

सामोपचाराने काम होत असेल तर शहाण्या माणसाने दंडाचा उपयोग करू नये. जर साखरेने पित्त शमत असेल तर पडवळाची काय गरज आहे?
—————–
५६१ 29/03/2020
स्थापयेदेव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम्।
अल्पाप्यर्थेषु मर्यादा लोके भवति पूजिता॥
-महाभारत शान्ति. १३३.१३

(रज्ञा) जनचित्तप्रसादिनीम् मर्यादाम् एव स्थापयेत्। लोके अल्प अपि अर्थेषु मर्यादा पूजिता भवति।

(Said by Bhishma to Yudhistir after the War)
Rules imposed (by the Ruler) should be easily acceptable to the subjects. As long as rules for regulation are mild in nature (covering small issues), they are honoured by the people.

जनचित्तप्रसादिनीम् & मर्यादाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of जनचित्तप्रसादिनी- one which is pleasing to the minds of the people- जन- people, चित्त-mind, thinking, प्रसाद- favour, good temper, purity- प्रसादिनी- स्त्री. लिं.-pleasing, purifying, soothing- जनानाम् चित्तम्- जनचित्तम्- ष. तत्पुरुष स. & & जनचित्तम् प्रसादिनी- जनचित्तप्रसादिनी- द्वि. तत्पुरुष स., मर्यादा- limit, established rule, boundary, एव- अव्यय-just, just so much, only, स्थापयेत्- shall stipulate or formulate- प्रायोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand, लोके- among the people स. वि. ए. व. of लोक- people, world, अल्प- adjctv- small, little, minor, अपि- अव्यय- also, even, and, अर्थेषु- in the matters, issues- स. वि. ब. व. of अर्थ- pupose, meaning, matter, पूजिता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of पूजित- honoured, worshipped- क. भू. धा. वि. of पूज्-पूजयति-ते १० ग. उ. प. to adore, revere, worship, भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू-१ ग. प. प. to be, exist

जनतेला सहजपणे मान्य होतील असेच कायदे राजाने प्रस्थापित करावेत. सौम्य असे कायदेच लोकांकडून पाळले जातात. असा उपदेश भीष्मांनी युधिष्ठिराला दिला आहे.

प्रजेला मान्य होणारे, करावे कायदे बरे ।
अल्प हेतू जरी साधे, सोप्या त्या रुचती प्रथा ॥
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३२९
——————
५६२ 30/03/2020
क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनामेव भूषणम्।
अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सैव दूषणम्॥
पाठभेद-उत्तरार्ध:
शाम्येत्प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जन:।

क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनाम् एव भूषणम् (भवति)। नृपाणाम् अपराधिषु सत्त्वेषु सा एव दूषणम् (भवति)।
{दुर्जन: प्रत्यपकारेण शाम्येत् न उपकारेण (शाम्येत्)}

Pardon to enemies and friends, is honourable course for the ascetics. But the same (forgiveness), to the criminal people, is disgraceful to the rulers. ((पाभे: A wicked person can be corrected by punishment and not by a favourable treatment)

क्षमा & सा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. -of क्षमा- pardon, forgiveness & तद्- she, शत्रौ & मित्रे – पु. लिं. स. वि. ए. व. of, शत्रु- enemy, adversary & मित्र- friend, च- and, यतीनाम् & नृपाणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of यति- ascetic, one who has renounced the world and controlled his passions & नृप- King, एव- अव्यय-just, just so, only, भूषणम्- honouring, ornamenting, an article of decoration, gracefull, अपराधिषु & सत्त्वेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of अपराधिन्- guilty, offender & सत्त्व- person, being, दूषणम्- न. लिं. स. वि. ए. व. of दूषण- ruining, dishonouring-(धा. सा. नाम of दुष्-दुष्यति ४ ग. प. प. to be bad or corrupted, spoiled)- {पाभे: दुर्जन:-a wicked person, प्रत्यपकारेण & उपकारेण- तृ. वि. ए. व. of प्रत्यपकार- (प्रति+अपकार)- punishment, revenge & उपकार- favour, शाम्येत् – विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of shall be stopped quelled, (शम्- शाम्यति ४ ग. प. प. to stop,, to be quelled, न-no, not)}

शत्रू आणि मित्र या दोघांनाही क्षमा करणे हे फक्त यतींसाठी (संन्याशांसाठी) भूषणास्पद असते, पण अपराध्यांना माफ करणे हे राजाला मात्र (शोभत नाही) दूषण आहे. दुष्टांना शिक्षा देऊनच वठणीवर आणावे लागते, ते सामोपचाराने सुधारत नाहीत.
———–
५६३ 31/03/2020
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम्।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः॥
-महाभारत. शान्ति. २५/२६

(मनुजः) सुखम् वा यदि वा दुःखम्, प्रियम् वा यदि वा अप्रियम्, प्राप्तम् प्राप्तम्, हृदयेन अपराजितः, उपासीत।

One shall undergo periods of happiness or sorrow, pleasing incident or unpleasant one, as they come one after the other, keeping his heart (senses) fully under control.

सुखम्, दुःखम्, प्रियम्, अप्रियम् & प्राप्तम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सुख- happiness, joy, दुःख-sorrow, trouble, प्रिय- desirable, loving, अप्रिय- disliked- न प्रियम्- नञ्तत्पुरुष स.& प्राप्त- obtained received- क. भू. धा. वि. of प्र+आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to attain, get), वा-अव्यय- or, and, यदि- अव्यय- if, in case, प्राप्तम् प्राप्तम् – as received in cyclic order, हृदयेन- तृ. वि. ए. व. of हृदय- heart, mind, अपराजितः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अपराजित- never defeated- न पराजितः-नञ्तत्पुरुष स.- पराजितः -defeated, conquered-क. भू. धा. वि. of परा+जि- पराजयते- आ. प.-(जि-जयति १ ग. प. प. to win, conquer), उपासीत- shall undergo, face, serve, wait upon- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of उप+आस्- (आस्- आस्ते २ ग. आ. प. to sit, lie, rest

सुख असेल किंवा दुःख असेल, प्रिय किंवा अप्रिय गोष्टी घडत जातील तरी आपल्या हृदयावर (मनावर) नियंत्रण ठेऊन शांत रहावे.

नरेंद्र गोळे सुख वा दुःख वा राहो आवडो नावडो तरी ।
अपराजित भावाने करावा सामना सदा ॥
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००३३१
————————————
५६४ 01/04/2020
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद् विद्यते परम्॥

आनृशंस्यम् परः धर्मः (भवति)। क्षमा च परमम् बलम् (अस्ति)। आत्मज्ञानम् परम् ज्ञानम् (अस्ति)। सत्यात् परम् न विद्यते।

Kindness or compassion is the best code of conduct (form of religion), forgiveness is the greatest strength, true realisation of the soul or self is the ultimate knowledge and there is no virtue better than truthfulness.

आनृशंस्यम्- kindness, compassion, परमम्- the highest, utmost, ultimate, बलम्- strength, आत्मज्ञानम्- true realisation of the soul or self- आत्मन्- soul or self, ज्ञानम्- knowledge, wisdom- आत्मनः ज्ञानम् – ष.तत्पुरुष स.,परम्- utmost, ultimate, supreme, ज्ञानम्- knowledge, wisdom- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व.,परः- utmost, ultimate, supreme & धर्मः- codes of conduct, religion -both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षमा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- forgiveness, forbearance, च-and, सत्यात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of सत्य- truth, न- no, not, विद्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of विद् ४ ग. आ. प. to be, to exist

प्राणीमात्रांबद्दल सहानुभूती वाटणे हा सर्वात मोठा धर्म आहे, क्षमा हे सर्वात मोठे बळ आहे, आत्म्याचे ज्ञान हे सर्वात मोठे ज्ञान आहे आणि सत्याहून मोठे काहीही नाही.
———–
५६५ 02/04/2020
उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम्।
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेदिह कस्यचित्॥
महाभारत. ५.१३४

उद्यच्छेत् एव, न नमेत्, उद्यमः हि एव पौरुषम् (अस्ति)। अपर्वणि अपि भज्येत, (तथापि), इह, न नमेत् कस्यचित्।

One should just strive hard, never surrender, strenuous effort is only heroism (manliness), even in adverse situation, (one) may even get broken down, but should not bow down to anyone here. (Said by queen Vidula other son Sanjay)

उद्यच्छेत् (प. प.), नमेत् (प. प.) & भज्येत ( आ. प.) – all विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of -उद्+यम्- to strive hard, to manage- (यम्-यच्छति १ ग. प. प. to curb, check, stop), नम्-नमति-ते १ ग. प. प.- sometimes आ. प.- to bow, to submit oneself & भंज्- प्रायोजक- भज्यते- gets broken down -(भंज्-भनक्ति ७ ग. प. प. to break, tear down), एव- अव्यय- just, just so, only, न-no, not, उद्यमः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of उद्यम- strenuous effort, firm resolve, हि- अव्यय- indeed, alone, surely, पौरुषम्- न. लिं.- valour, heroism, manliness, अपर्वणि-न. लिं. स. वि. ए. व. of अपर्वन्- not a proper time or opportunity- न पर्वन्- नञ्तत्पुरुष स.- पर्वन्-न. लिं- an opportunity or occasion, a day of new or full moon, अपि- अव्यय-also, even, and, इह- अव्यय- here, in this place, कस्यचित्- of someone- कस्य- न/पु. लिं. ष. वि. ए. व. of किम्-who, which, what- कस्य+चित् of someone, न कस्यचित्- not to anyone

माणसाने हार न मानता उद्योग करत रहावे, उद्योग करणे हीच मर्दुमकी आहे, परिस्थिति विपरीत होऊ शकते, पण अशा वेळीही तिला शरण जाऊ नये.
———————–
५६६ 03/04/2020
जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे।
भ्रातृभिश्चिन्त्यमानानां ते हि नो दिवसा गताः॥
-भवभूति-उत्तररामचरित
पाठभेद: भ्रातृ-मातृ

तातपादेषु जीवत्सु, नवे दारपरिग्रहे, भ्रातृभिः (मातृभिः) चिन्त्यमानानाम्, ते हि नः दिवसाः गताः।

Our father was alive, we had just married and we were taken care of by our brothers (mothers), gone are those (happy) days indeed. (Said by Ram to Laxman, after despatching Sita to the forest)

तातपादेषु & जीवत्सु – पु. लिं. स. वि. ब. व. of तातपाद- respectful reference to the father- तात- father पाद- is often added names of person or title of address to show great respect or veneration (as in भगवत्पाद, श्रीपाद) & जीवत्- living, being alive-वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive, नवे & दारपरिग्रहे- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of नव-adjctv- new, fresh, recent & दारपरिग्रह- marriage- दारा- wife (always in plural), परिग्रह- acceptance or taking, assuming, receiving- दाराणाम् परिग्रह- ष. तत्पुरुष स., भ्रातृभिः (मातृभिः) -पु/स्त्री. लिं. तृ. वि. ब. व. of भ्रातृ- brother & मातृ- mother, चिन्त्यमानानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of चिन्त्यमान- one who is taken care of/ thought of- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of चिन्त्- चिन्तयति-ते १० ग. उ. प. to think, to take care of, to mind, नः (अस्माकम्)- ours -ष. वि. ब. व. of अस्मद्-I, we, ते- those, दिवसाः – days & गताः -gone- all in पु/न. लि. प्र. वि. ब. व. of तद्- he, it, दिवस- day, गत- gone- क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, हि-अव्यय- surely, indeed,

“(त्या वेळी) आपले पिताश्री हयात होते, आपले नव्याने लग्न झाले होते, आपली आई / भावंडे आपली काळजी घेत होते ते आपणा दोघांचे सुखाचे दिवसही चालले गेले.” असे श्रीरामाने लक्ष्मणाला उत्तररामचरितामध्ये सांगितले.
————————–
५६७ 04/04/2020
न स्तौमि न च निन्दामि क्वचित्किंचित्कदाचन।
आत्मनोsन्यस्य वा साधो तेनाहं शुभमागतः॥
योगवासिष्ठ ६. २६. १३
पाठभेद:
न स्तौमि न च निन्दामि आत्मनोऽन्यन्नहि क्वचित्।
न तुष्यामि शुभप्राप्तौ न खिद्याम्यशुभागमे॥२७९॥
-अन्नपूर्णोपनिषत्-अ ५, श्लो-५९

साधो, (अहम्) क्वचित् किंचित् कदाचन आत्मनः न स्तौमि वा अन्यस्य न च निन्दामि। तेन अहम् शुभम् आगतः (अस्मि)। पाभे: (अहम्) शुभप्राप्तौ न तुष्यामि, अशुभागमे न खिद्यामि
(Said by भुशुंड to वसिष्ठ ऋषि)

Oh Sadhu, I never indulge, at no occasion, not even bit, of self-praise or criticism of others. Due to that I have prospered/felt happy (पाठभेद: I do not feel happy by getting prosperity nor do I feel bad by adverse situation).

साधो-पु. लिं. सं वि. ए. व. of साधु- a sant, noble man, क्व- अव्यय- where, whither- क्वचित्- sometimes, न क्वचित्- never, किम्- pronominal adjctv- who, what, which, किंचित्- little bit, न किंचित्- not even a bit, कदा- अव्यय- when, at what time, कदाचन- at some occasion, न कदाचन- at no occasion, आत्मनः & अन्यस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, oneself & , अन्य- adjctv- other, another, न- no, not, स्तौमि & निन्दामि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of स्तु-२ ग. उ. प. स्तौति-स्तवीति, स्तुते-स्तुवीते to praise, extol glorify & निन्द्- निन्दति १ ग. प. प. to blame, criticise, वा-अव्यय- or, and, च- and, तेन-by that- तृ. वि. ए. व. of तद्-it, he, अहम् & आगतः – प्र. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we & आगत- come to, acquired, received, – क. भू. धा. वि. of आ+ गम् -(गम् -गच्छति १ ग. प. प. to go), शुभम्- good fortune, welfare, prosperity, good
पाभे: शुभप्राप्तौ & अशुभागमे- स. वि. ए. व. of शुभप्राप्ति -getting good things- शुभ-good, auspicious- प्राप्ति- getting, gaining- शुभस्य प्राप्तिः- ष. तत्पुरुष स. & अशुभागम- coming of bad tidings, अशुभ- bad, inauspicious, आगम- coming, arrival- अशुभस्य आगम- ष. तत्पुरुष स., तुष्यामि & खिद्यामि-वर्त. प्र. पु. ए. व. of तुष्- तुष्यति- ४ ग. प. प. to be pleased contended & खिध्-खिद्यते ४ ग. आ. प. & खिंत्ते ७ ग. आ. प. to suffer pain, to be worried (also note खिध्- खिन्दति ६ ग. प. प. to strike, afflict)

अहो साधू, मी कधीही स्वतःची किंचितसुद्धा स्तुति करत नाही किंवा कुणाचीही निंदा करत नाही यामुळे मी समाधानी आहे. / मी शुभ प्राप्त झाल्याने संतुष्ट होत नाही किंवा अशुभ घडल्याने खिन्न होत नाही. असे भृशुंड ऋषींनी वसिष्ठ ऋषींना सांगितले.

भृशुंडी ऋषी वसिष्ठ ऋषींना म्हणालेः
स्वस्तुती परनिन्दा वा कधी, कुणाचि, अल्पही ।
न करे त्यामुळे आहे संतुष्ट मी शुभाशुभी ॥ – अनुष्टुप्‌, योगवासिष्ठ-६.२६.१३
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००४०४
—————–
५६८ 05/04/2020
अनिष्टादिष्टलाभेपि न गतिर्जांयते शुभा।
यत्रास्ति विषसंसर्ग अमृतं तदपि मृत्यवे॥
-हितोपदेश

अनिष्टात् इष्टलाभे अपि शुभा गतिः न जायते। यत्र (अमृतस्य) विषसंसर्गः अस्ति, तद् अमृतम् अपि मृत्यवे (कारणम् भवति)

By ominous (undesirable) means, if one achieves his desired goals (wealth, fame etc), it will not result in happiness. If poison comes in contact with elixir, even that elixir will cause a death.

अनिष्टात्-by ominous or undesirable means- पं. वि. ए. व. of अनिष्ट- adjctv- evil, bad, ominous, undesirable, इष्टलाभे- स. वि. ए. व. of इष्टलाभ- fulfillment of desires- इष्ट- desired, wanted – क. भू. धा. वि. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to wish, desire, लाभ- gain, benefit -इष्टस्य लाभः -ष. तत्पुरुष स., अपि- अव्यय-even, also, and, शुभा-adjctv- auspicious, good, happy, prosperous & गतिः -going, course, way, situation, fate- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., न-no, not, जायते- happens, produces & अस्ति- is there, remains, stays-both वर्त. तृ. पु. ए. व. of जन्-४ ग. आ. प. to be born, to spring up, happen & अस्-२ ग. प. प. to be, exist, यत्र- अव्यय- where, in which case, विषसंसर्गः-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of विषसंसर्ग -contact with the poison- विष- poison, संसर्ग- contact, touch, association- विषस्य संसर्गः -ष. तत्पुरुष स., तद्- that, it & अमृतम्- elixir, nectar- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., मृत्यवे- for death- स. वि. ए. व. of मृत्यु- death, end of life

वाईट मार्गाने मिळालेल्या फायद्यातून कुणाचे भले होत नाही. विष मिसळले गेलेल्या अमृतानेसुद्धा मरण येते.

———————————-
५६९ 06/04/2020
दाने शक्तिः श्रुतौ भक्तिः गुरूपास्तिः गुणे रतिः।
दमे मतिः दयावृत्तिः षडमी सुकृताङ्कुराः॥

दाने शक्तिः, श्रुतौ भक्तिः, गुरूपास्तिः, गुणे रतिः, दमे मतिः (तथा) दयावृत्तिः, अमी षड्, सुकृताङ्कुराः (सन्ति)

These six, namely, capacity to give, devotion to scriptures, respect/adoration for Guru, liking for good qualities, control over the mind and compassionate nature are offsprings or sprouts of noble deeds.

दाने, श्रुतौ, दमे & गुणे-all स. वि. ए. व. of दान-(न. लिं.) giving, gifting, charity, श्रुति-(स्त्री. लिं.) scripture, sacred text or knowledge, दम- (पु. लिं.)control, restraint & गुण- (पु/न. लिं.)- good quality or nature, शक्तिः, भक्तिः, गुरूपास्तिः, रतिः, मतिः, & दयावृत्तिः – स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व. of शक्ति-strength, भक्ति-devotion, गुरूपास्ति- respect/adoration for Guru- गुरु- teacher, elder, उपास्ति -respect, adoration- गुरौ उपास्तिः -स. तत्पुरुष स. , रति- delight, love, मति- mind, belief & दयावृत्ति -compassionate nature- दया- compassion, वृत्तिः- nature, behaviour- दयायुक्त वृत्तिः -उपपद तत्पुरुष स., अमी- these, they, षड् – six & सुकृताङ्कुराः-offsprings or sprouts of noble deeds- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अदस् -he, this, षट्/ षड्- six & सुकृताङ्कुर- offspring of noble deed- सुकृत- noble deed, virtuous act, अङ्कुर-offspring, sprout- सुकृतस्य अङ्कुर- ष. तत्पुरुष स.

दानासाठी शक्ती, श्रुतींविषयी भक्ती, गुरूवर निष्ठा, गुणांची आवड, बुद्धीवर ताबा आणि दयावृत्ती या सहा गोष्टी चांगली कर्मे केल्यामुळे मिळतात.

————————
५७० 07/04/2020
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन्।
लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमान च केवलम्॥
पाठभेद- अवमानम्-अपमानम् &केवलम् – शाश्वतम्
-पंचतंत्र
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन्।
लभते बुध्द्यवज्ञानमवमानं च भारत॥
– महाभारत. विदुरनीति ५. ३९.२

बृहस्पतिः अपि अप्राप्तकालम् वचनम् ब्रुवन्, केवलम् (शाश्वतम्) बुद्ध्यवज्ञानमवमान अवमानम् (अपमानम्) च लभते।

Even if the Preceptor of Gods, speaks at the time which not an appropriate time, he gets his advice ignored and gets only (permanent) humiliation or insult.

बृहस्पतिः & ब्रुवन्- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of बृहस्पति- Preceptor of Gods (देवगुरु) & ब्रुवत्- speaking, saying-वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of ब्रू- ब्रवीति-ब्रूते २ ग. उ. प. to say talk, speak, अपि- अव्यय- even, also, and, अप्राप्तकालम् & वचनम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अप्राप्तकाल- wrong time, unsuitable moment- न प्राप्तकाल- नञ्तत्पुरुष स.-प्राप्तकाल- opportune time- प्राप्त- attained, obtained, incurred – क. भू. धा. वि. of प्र+आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, receive), काल- time, moment -प्राप्तः कालः -उपपद तत्पुरुष स. & वचन- speech, utterance, saying, advice, केवलम्, शाश्वतम्, बुध्द्यवज्ञानम् अवमानम् & अपमानम् all न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of केवल-adjct- mere, only absolute, शाश्वत-adjct- permanent, everlasting,बुद्ध्यवज्ञानमवमान (बु + द् +ध् + य) – ignoring of the advice- बुद्धि- perception, talent, intellect, अवज्ञान- contempt, disrespect- बुद्धे: अवज्ञानम्- ष. तत्पुरुष स. अवमान- contempt, disrespect & अपमान- insult, humiliation, च- and, लभते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of लभ्- १ ग. आ. प. to get, obtain, receive

बृहस्पतीने जरी अयोग्य वेळी काही सांगितले तर ते ऐकून घेतले जात नाही आणि त्याचा अपमानच होतो. बोलतांना काळवेळ पाहून बोलले पाहिजे.

जरी बृहस्पतीचेही अवेळी होय बोलणे ।
ऐकले जात नाही ते अवज्ञा फक्त होतसे ॥ – अनुष्टुप्‌
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००४०७
——————————
५७१ 08/04/2020
अव्यापारेषु व्यापारं यो नरःकर्तुमिच्छति।
स तत्र निधनं याति कीलोत्पाटीव वानरः॥

यः नरः अव्यापारेषु व्यापारम् कर्तुम् इच्छति, सः तत्र, कीलोत्पाटी वानरः इव निधनम् याति।

A person, who wants to indulge in a venture which he is not at all supposed to do, will meet his end like a proverbial monkey getting his tail jammed (between two split of a half-cut log, when he dislodges the wedge, keeping them apart, while sitting on the log)

यः, नरः, सः, कीलोत्पाटी & वानरः- all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, नर-man, person, तद्-he, कीलोत्पाटिन्- wedge remover- कीलः- wedge, pin, उत्पाटिन्-adjct- remover, eradicator- कीलम् उत्पाटयति इति- उपपद तत्पुरुष स. वानर- monkey, अव्यापारेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of अव्यापार- unknown business or practice- न व्यापार- नञ्तत्पुरुष स., व्यापार- business, occupation, engagement, व्यापारम्- द्वि. वि. ए. व. of व्यापार, कर्तुम्- wanting to do- पू. का. वा. हेत्वार्थ धा. सा. अव्यय of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, इच्छति & याति- वर्त. तृ. पू. ए. व. of इष्- ६ ग. प. प. to desire, want, wish & या- २ ग. प. प. to go, to come to, तत्र- अव्यय-there, in that place or case, इव- अव्यय- like, similar to, निधनम्- द्वि. वि. ए. व. of निधन- death, end, termination

जो माणूस नसत्या उठाठेवी (अव्यापारेषु व्यापार) करू पाहतो त्याचा गोष्टीतल्या पाचर उपटून काढणाऱ्या माकडासारखा विनाश होतो.
——————–
५७२ 09/04/2020
अव्याहृतं व्याहृतात्श्रेयमाहुः
सत्यं वदेत्व्याहृतं तद् द्वितीयम्।
प्रियं वदेत्व्याहृतं तत्तृतीयं
धर्म्यं वदेत्व्याहृतं तत्चतुर्थम्॥
-महाभारत. उद्योग. अ. ३६.१२

व्याहृतात् अव्याहृतम् श्रेयम् (इति) आहुः। व्याहृतम् सत्यम् वदेत्, तद् द्वितीयम् (इति आहुः)। व्याहृतम् प्रियम् वदेत्, तद् तृतीयम् (इति आहुः)। व्याहृतम् धर्म्यम् वदेत् तद् चतुर्थम् (इति आहुः)।

It is said that not speaking is better than speaking. What is spoken, has to be truth, that is second. Next, what is spoken, has to be agreeable, that is third. Next, what is spoken has to be consistent with law or accepted by codes of conduct, that is forth. (Said by Vidura to Dhritarastra)

व्याहृतात् & व्याहृतम्- न. लिं. पं & द्वि. वि. ए. व. of व्याहृत- spoken, told, narrated, declared- क. भू. धा. वि. of वि+आ- व्या+हृ- (हृ- हरति-ते १ ग. उ. प. to take, carry, take away, deprive of, steal etc.), अव्याहृतम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अव्याहृत- not spoken- told- narrated -declared- न व्याहृत- नञ्तत्पुरुष स., श्रेयम्- द्वि. वि. ए. व. of श्रेयस्- adjctv- better, preferable, superior, excellent, blessed, आहुः (ब्रुवन्ति) वर्त. तृ. पु. ब. व. of ब्रू-ब्रवीति(आह)-ब्रूते २ ग. उ. प. to speak, tell, सत्यम्, प्रियम्, धर्म्यम्- all -द्वि. वि. ए. व. of सत्य- truth, factual, प्रिय- pleasing, dear, liked, धर्म्य- legitimate, as per law, वदेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वद्- वदति १ ग. प. प. to speak, tell, तद्- that, it, द्वितीयम्- second, तृतीयम्-third, चतुर्थम्- forth

बोलण्यापेक्षा न बोलणे चांगले, त्यानंतर दुसरे म्हणजे बोलणे हे खरे (सत्यवचन) असावे, बोलणे ऐकणाऱ्याला आवडेल असे (प्रिय) असणे हे तिसरे आणि आपले बोलणे धर्माला धरून असणे हे चौथे. काहीही बोलतांना या गोष्टींचे भान ठेवावे.
————
५७३ 10/04/2020
एको वासः पट्टनं वा वनं वा,
एका भर्या वंशजा वा प्रिया वा।
एकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा
एको देवो केशवो वा शिवो वा॥
पाठभेद: एका भर्या सुंदरी वा दरी वा।
-भर्तृहरि नीती शतक- प्रक्षिप्त (added) श्लोक.

एकः वासः पट्टनम् वा वनम् वा (भवेत्), एका भर्या वंशजा वा प्रिया वा (सुंदरी वा दरी वा)- (भवेत्), एकम् मित्रम् भूपतिः वा यतिः वा (स्यात्), एकः देवः केशवः वा शिवः वा (स्यात्)।

(Here the author stresses on fixing your goal and choose the best among them)
Stay either in a city or in a forest, marry a woman from a good cultured family a one whom you loved (a beautiful girl or one from a cave), have a friend who is either a King or a ascetic, worship a single God Keshava or Shiva.

एकः, एका & एकम् – पु. स्त्री. & न. लिं. प्र. वि. ए. व. of एक-one, single, वासः, भूपतिः, यतिः, देवः, केशवः & शिवः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वास-stay, house- (धा. सा. नाम वस्-वसति १ ग. प. प. to stay, exist, dwell), भूपति- a King- भू- earth, पति- husband, master-भुवः पतिः -ष. तत्पुरुष स., यति- a ascetic who has renounced the world and has control over his passions, देव- God, केशव- Lord Vishnu & शिव- Shiva, पट्टनम्, वनम् & मित्रम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of पट्टन-a city, town, वन-a forest & मित्र- a friend, भर्या- wife, वंशजा-a woman from a good cultured family- वंश- race, family, dynasty- वंशे जाता इति – उपपद तत्पुरुष स., प्रिया- beloved, liked, सुंदरी- a beautiful girl & दरी-a girl from a cave (दरिः or दरी cave, valley) all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., वा-अव्यय- or, either

घरात किंवा वनात यातल्या एकाच ठिकाणी रहावे, कुलीन स्त्री किंवा प्रेयसी (किंवा सुंदर स्त्री किंवा रानातली भिल्लीण) अशी एकच पत्नी करावी, राजा किंवा सन्यासी असा एकच मित्र करावा आणि विष्णू (केशव) किंवा शंकर (शिव) अशा एकाच देवाची उपासना करावी. माणसाने विचार करून हे किंवा ते असे एकच ध्येय ठरवावे आणि ते मिळवण्यासाठी लक्ष केंद्रित करावे. एक ना धड भाराभार चिंध्या अशी अवस्था करून घेऊ नये.
——————
५७४ 11/04/2020
एतया तदलं मेऽस्तु तुच्छया पूर्वचिन्तया ।
पौरुषं याति साफल्यं वर्तमानचिकित्सया॥
– योगवासिष्ठ ५.२५.१६

एतया तुच्छया पूर्वचिन्तया तद् अलम् अस्तु। मे पौरुषम् वर्तमानचिकित्सया साफल्यम् याति।

Enough of (no need of) it, with this overwhelming vain (mean) thoughts of the past. My manly exertions (valour), along with analysis of present situation, will bring success.(Said by King Bali)

एतया, तुच्छया पूर्वचिन्तया & वर्तमानचिकित्सया-all स्त्री. लि. तृ. वि. ए. व. of एतद्- she, this, तुच्छ-adjctv- vain, mean, trifling, पूर्वचिन्ता- thoughts of the past, past worry- पूर्व- earlier, past, चिन्ता- thought worry & वर्तमानचिकित्सा- analysis of present situation- वर्तमान- adjctv- existing, being, present- वर्त. का. वा. धा. वि. of वृत्-वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist, चिकित्सा- treatment, analysis- वर्तमानस्य चिकित्सा- ष. तत्पुरुष स.,तद्- it, that, अलम्- अव्यय- enough, enough of, no need of, अस्तु-let be, आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस् -अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, मे (मम)- ष. वि. ए. व. of अस्मद् -I, we, पौरुषम्- न. लि. प्र. वि. ए. व. of पौरुष- manly exertions, valour, साफल्यम्- न. लि. द्वि. वि. ए. व. of साफल्य- success, advantage usefulness, याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of या-२ ग. प. प. to go, to proceed, to happen

हे पूर्वीचे तुच्छ विचार बस झाले, माझ्या सध्याच्या पराक्रमाच्या चिकित्सेमधूनच यश (सफलता) मिळेल .
————————
५७५ 12/04/2020
गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृक् मतिस्तव।
संदीप्ते भवने यद्वत्कूपस्य खननं तथा॥
महाभारत.६.४९.२३

तव मतिः यादृक् ‘गतोदके सेतुबन्धः’ तादृक् (अस्ति)। (तद्) यद्वत् भवने संदीप्ते कूपस्य खननम् तथा (अस्ति)

Your thinking is like ‘building a embankment after the water has drained out’. It is like digging a well when the house is on fire (Said by Sanjay to Dhritarashtra, when he advises Duryodhana, not to have enmity with Pandavas)

तव- yours- ष. वि. ए. व. of युष्मद्-you, मतिः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of मति -mind, thought, thinking, यादृक् – like which & तादृक्- like that,- both adjctv-, गतोदके, भवने & संदीप्ते -all स. वि. ए. व. of गतोदक- water having gone- गत- gone, left- क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, उदक – water – गतम् उदकम्- उपपद तत्पुरुष स. or गतम् उदकम् यस्मात् तद्- बहुव्रीही स., भवन- mansion, building, abode & संदीप्त- burning, on fire- क. भू. धा. वि. of सं+दीप् -(दीप्-दीप्यते ४ ग. आ. प. to blaze, burn), सेतुबन्धः- building of dam, सेतु- ridge of earth, bank or dam -बन्धः- capturing, catching, confining, यद्वत्- (यद् वत्)- adjctv- similar to- like which, कूपस्य- ष. वि. ए. व. of कूप-well,. खननम् -digging तथा- अव्यय- similar to, like that

नदीतले पाणी वाहून गेल्यानंतर तिच्यावर पूल बांधावा किंवा घराला आग लागल्यानंतर विहीर खणावी अशा प्रकारे तुझी बुद्धी चालते. बैल गेला आणि झोपा केला किंवा तब पछताये होत क्या जब चिडिया चुग गई खेत? असा म्हणींप्रमाणे योग्य वेळीच विचार आणि कृती करणे आवश्यक असते.
————-
५७६ 13/04/2020
गुणाश्च षड् मितभुक्तं भजन्त्यारोग्यमायुश्च बलं सुखं च।
अनाविलं चास्य भवत्यपत्यं न चैनमाद्यूनेति क्षिपन्ति॥
-महाभारत. ५.३७.३४

मितभुक्तम् आरोग्यम् आयुः च बलम् सुखम् च षड् गुणाः,भजन्ते। (तथा अस्य) आपत्यम् अनाविलम् च भवति। (जनाः) एनम् आद्यून इति न च क्षिपन्ति।

One who has controlled diet, six virtues follow him, namely, good health, long-life, strength, happiness healthy progeny and escape from being abused as gluttonous person.

षड्-six & गुणाः- virtues, qualities – both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व., मितभुक्तम् – पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मितभुक्त- one who keeps his diet under control- मित- measured, controlled, – क. भू. धा. वि. of मा-माति २ ग. प. प. to measure, to limit, भुक्त- eaten, enjoyed, that which is eaten- क. भू. धा. वि. of भुज्-भुनक्ति-भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy, devour- मितम् भुनक्ति इति – मितभुक्त-उपपद तत्पुरुष स., भजन्ते- वर्त. आ. प. तृ. पु. ब. व. of भज्- भजति-ते १ ग. उ. प. to attend, serve, choose, prefer, follow, share, अस्य- his & एनम्- to him- पु. लिं. ष. & द्वि. वि. ए. व. of इदम्- he, it, च-and, आरोग्यम्, आयुः, बलम् & सुखम्, – all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आरोग्य- good health, आयुस्- life, duration of life, बल- strength, सुख- happiness, आपत्यम् & अनाविलम्- आपत्य- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of (also अपत्य)- progeny, child, offspring, अनाविल- healthy, pure, unspoiled- न आविल- नञ्तत्पुरुष स.- आविल- foul, dirty, impure, भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू-१ ग. प. प. to be, to exist, आद्यून- adjctv- shamelessly gluttonous, इति- अव्यय- as, of this nature or description, न-no, not, क्षिपन्ति- वर्त. प. प. तृ. पु. ब. व. of क्षिप्- क्षिपति-ते ६ ग. उ. प. to place, offend, abuse, throw, cast

मिताहार करण्याबरोबर सहा गुण मिळतात, आरोग्य, दीर्घायुष्य, ताकत, सुख, सशक्त अपत्ये (मुले) आणि खादाडखाऊ असे न म्हंटले जाणे. म्हणून माणसाने आवश्यक तेवढेच खावे.

नरेंद्र गोळे
.
जो अल्प आहारि, मिळे तयाला
आरोग्य, दीर्घायु, शक्ती, सुखेही
त्याची अपत्येहि सुदृढ होती
’खादाड’ ना बोल तयास देती
————————————–
५७७ 14/04/2020
चलं वित्तं चलं चित्तं चले जीवितयौवने।
चलाचलमिदं सर्वं कीर्तिर्यस्य स जीवति॥

वित्तम् चलम् (अस्ति)। चित्तम् चलम् (भवति)। जीवितयौवने चले (स्तः)। इदम् सर्वम् चलाचलम् (अस्ति)। यस्य कीर्तिः (अस्ति), सः जीवति।

Wealth of momentary, mind is unsteady, life and youth both are momentary. Every thing in this world is fickle (very transitory). One who has earned his name (has fame), he alone lives.

वित्तम्, चलम्, चित्तम्, इदम् सर्वम् चलाचलम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of वित्त-wealth, चल- adjctv- moving, trembling, unsteady, transitory, चित्त-mind, thinking, इदम्- this, it, सर्व-entire, all, everything, चलाचल- fickle, very transitory- चलम् च अचलम् इति- उपपद तत्पुरुष स. or यद् चलम् च अचलम् च तद्- बहुव्रीही स.- चलाचल, जीवितयौवने & चले- न. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of जीवितयौवन- life and youth जीवितम् च यौवनम् च – द्वंद्व स & चल-moving, यस्य- whose, of which- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्-who, which, कीर्तिः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of कीर्ति- fame, glory, renown, सः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्-he, जीवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of जीव्- १ ग. प. प. to live, to be alive

संपत्ती चालली जाते, चित्त अस्थिर असते, तारुण्य निघून जाते, या सगळ्या गोष्टी तात्पुरत्या असतात, ज्याने कीर्ती मिळवली असेल तो (कीर्तीरूपाने) जीवंत राहतो.

सारे नश्वर संसारी वित्त, चित्त व यौवन ।
नश्वरांत सगळ्या ह्या कीर्तिवंत जगे खरा ॥ – अनुष्टुप्‌
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००४१४
—————-
५७८ 15/04/2020
तपो न कल्कोsध्ययनं न कल्क:
स्वाभाविको वेदविधिर्न कल्क:।
प्रसह्य वित्ताहरणं न कल्क:
तान्येव भावोपहतानि कल्क:॥३००॥
-महाभारत – आदिपर्व -१.२७५

तपः न कल्कः (अस्ति)। अध्ययनम् न कल्क: (अस्ति)। स्वाभाविकः वेदविधिः न कल्क: (अस्ति)। प्रसह्य वित्ताहरणम् न कल्कः (अस्ति)। तानि भावोपहतानि एव कल्क: (भवति)।

Observing penance is not a sin. Persuing education is no sin, acquiring any sacred or scientific knowledge (performance of sacred ritual), according to one’s own nature, is no sin, earning wealth with sustained efforts is no sin. But all these, if they are with intention to hurt others, then only it is sin.

तपः (तपस्)- penance, religious austerity, कल्कः -sin, dirt, filth in general, स्वाभाविकः -adjctv- inherent, belonging to one’s own nature, वेदविधिः – वेद- sacred knowledge, holy learning, Veda, विधिः performance, an act, doing- वेदोक्त विधिः -उपपद तत्पुरुष स. -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अध्ययनम् & वित्ताहरणम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of अध्ययन- study, learning, reading -(अधि+इ- एति २ ग. प. प.) & वित्ताहरण- earning wealth, collection of money- वित्त- money, wealth, हरण- seizing, taking- (हृ-हरति १ ग. प. प.)- वित्तस्य हरणम्-ष. तत्पुरुष स., प्रसह्य- after efforts, painstakingly- पू. का. वा. धा. सा. अव्यय of प्र+सह्- (सह्- सहते १ ग. आ. प. to bear, endure), तानि & भावोपहतानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of that, it & भावोपहत- with wrong motive, devoid of good intention- भाव- manner, emotion, intention, sense, purport, उपहत- impaired, polluted, injured- (क. भू. धा. वि. of उप+हन् -हन्ति २ ग. प. प.)- भावेन उपहतः – तृ. तत्पुरुष स.एव- अव्यय-just, just so, then alone

तपश्चर्या करण्यात काही गैर नाही, अध्ययन (शिकणे) गैर नाही, स्वाभाविक वेदोक्त विधि करणे गैर नाही, प्रयत्न करून संपत्ती गोळा करणेही वाईट नाही, पण हे करतांना इतरांना त्रास देण्याचा वाईट हेतू असणे हे पाप आहे.

तपश्चर्या गैर नसे न कर्मे
ना गैर आहे व अभ्यासणेही ।
पैसा कमाई नच गैर मात्र
हेतू नसावा परपीडनाचा ॥ – उपजाती
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००४१५
——————-
५७९ 16/04/2020
दिवसेनैव तत्कुर्यात्येन रात्रौ सुखं वसेत्।
यावज्जीवञ्च तत्कुर्यात्येन प्रेत्य सुखं वसेत्॥
-महाभारत. विदुरनीतिः पाठभेद द्वितीय चरण –
१ अष्टमासेन तत्कुर्यात्येन वर्षाः सुखं वसेत्॥
२ पूर्वे वयसि तत्कुर्यात्येन वृद्धः सुखी भवेत्॥

तद् दिवसेन एव कुर्यात् येन रात्रौ सुखम् वसेत्,तद् यावत् जीवत् च कुर्यात् येन प्रेत्य सुखम् वसेत्।
पाभे:
१ तद् अष्टमासेन कुर्यात् येन वर्षाः सुखं वसेत्।
२ तद् पूर्वे वयसि कुर्यात् येन वृद्धः सुखी भवेत्।

One should do things during the day, by which he will get a sound sleep at night (he will be happy during the night), During the lifetime one should do things, by which his life after death will be comfortable
(पाभे: 1 During eight months of the year one should do things, by which he will be comfortable during four months of rainy season.
2 During youth one should do things, by which he will be happy when he is old.

तद्- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- that, it, दिवसेन, रात्रौ, अष्टमासेन, येन, पूर्वे & वयसि- all in तृ. वि. ए. व. of दिवस-Day (पु/न. लिं.), रात्रि/रात्री (स्त्री.लिं.), अष्टमास-(पु/न. लिं.)- eight months- अष्टन् – eight, मास- month- उपपद तत्पुरुष स. & यद्- which what, पूर्व- adjctv- earlier, former, old, previous etc. & वयस्- न. लिं.- age, time of the life, एव- अव्यय- just, just so, only, कुर्यात्,भवेत् & वसेत्- all in प. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, भू-भवति- १ ग. प. प. to be, to exist & वस्-वसति-१ ग. प. प. to live, dwell, stay, जीवत्- while alive, during the lifetime- प्र. वि. ए. व.- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of जीव्- जीवति- १ ग. प. प. to live, be alive, सुखम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सुख- happiness, joy, यावत्- अव्यय- till, as far as, upto, च- and, प्रेत्य-having departed, after death-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of प्र+इ- (इ-एति २ ग. प. प. to go,to go to)
पाभे: वर्षाः-पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of वर्ष-rain, rainy season, वृद्धः-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वृद्ध-old – क. भू. धा. वि. of वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase, सुखी- adjctv- happy

माणसाने दिवसा अशी चांगली कृत्ये करावीत ज्यामुळे त्याला रात्री सुखाची झोप लागेल, जीवनात अशी चांगली कामे करावीत ज्यामुळे त्याला मरणानंतर सुख (स्वर्ग किंवा मोक्ष) मिळेल.
पाठभेद : आठ महिने काम करून अन्नाची बेगमी केली तर पावसाळा सुखात जाईल, आधीच्या आयुष्यात कमाई करून त्यातली शिल्लक जमा करून ठेवली असेल तर म्हातारपण सुखात जाईल.
——————————-
५८० 17/04/2020
दोषभीते अनारम्भः तत्कापुरुषलक्षणम्।
कैः अजीर्णभयाद्भ्रातर्भोजनं परिहीयते॥
-हितोपदेश. प्र.२ श्लो५७

(कार्यस्य) दोषभीतेः अनारम्भः तद् कापुरुष-लक्षणम्। भ्रातः, अजीर्णभयात् भोजनम् कैः परिहीयते?

Not to commence any work, with a fear of getting blemish, is a sign of a cowardice. Oh Brother, does anyone avoid taking food, due to fear of indigestion?(does food gets rejected by anyone, due to fear of indigestion?)

दोषभीतेः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of दोषभीति- fear of getting blemish- दोष- fault, blame blemish censure, भीति- fear, apprehension- दोषस्य भीतिः -ष. तत्पुरुष स., अनारम्भः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of- अनारम्भ- not starting, not commencing- आरम्भ- beginning, starting, commencement- न आरम्भ- अनारम्भ- नञ्तत्पुरुष स., तद्- that, it & कापुरुषलक्षणम्- sign of a cowardice- कापुरुष- a coward, a mean contemptible person, लक्षण- a sign, quality- कापुरुषस्य लक्षणम् -ष. तत्पुरुष स. -both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., भ्रातः -पु. लिं. सं. वि. ए. व. of भ्रातृ- brother, an intimate friend or relation, अजीर्णभयात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of अजीर्णभय- fear of indigestion- अजीर्ण- indigestion, भय- fear- अजीर्णस्य भयम्- ष. तत्पुरुष स., भोजनम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भोजन- eating, food, lunch, meal, कैः by whom – पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of किम् -who, परिहीयते- वर्त. कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of परि+हा- (हा-जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon)

दोषाच्या भीतीने कामच सुरू न करणे हे नाकर्तेपणाचे लक्षण आहे. अजीर्ण होण्याच्या भीतीने कोणी जेवण करणे सोडतो का ?
———————-
५८१ 18/04/2020
न तत्परस्य संदध्यात् प्रतिकूलं यदात्मनः।
संग्रहेणैष धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते॥
पाठभेद: संग्रहेणैष धर्मः स्यात् -एषः संक्षेपतः धर्मः
महाभारत. अनुशासन. ११३.८

यद् आत्मनः प्रतिकूलम् तद् परस्य न संदध्यात्। संग्रहेण एषः धर्मः स्यात् (संक्षेपतः एषः धर्मः)। अन्यः कामात् प्रवर्तते।

One should not do a thing to the other, which he would not like to have that for himself. In a nutshell it is accepted code of conduct ( the best policy). Contrary to this (The other way) happens due to lust (desire of carnal gratification)

यद् -which, what, तद्- that, it & प्रतिकूलम्- opposite, contrary, adverse- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., आत्मनः & परस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one’s own & पर- the other, another, न-no, not, संदध्यात् – shall cause, produce, treat & स्यात्- shall be- both विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of सं+धा- (धा-दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प. to put, grant, lay on or upon) & अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, संग्रहेण- तृ. वि. ए. व. of संग्रह- summary, compilation, totality, abridgment, एषः (एतद्)- this धर्मः- accepted code of conduct, religion, संक्षेपतः -in nutshell, in short- (संक्षेप- compression, abridgment), अन्यः – the other, another – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कामात्- पं. वि. ए. व. of काम- lust, desire of carnal gratification, प्रवर्तते- happens, materialises- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+वृत्- (वृत्-वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist)

(थोडक्यात सांगायचे झाल्यास) जी गोष्ट स्वतःला प्रतिकूल असेल ती दुसऱ्याच्या बाबतीत करू नये. हे धर्माचे संक्षिप्त रूप आहे. पण लालसेमुळे याच्या विरुद्ध वागले जाते.
——————-
५८२ 19/04/2020
निर्वाणदीपे किमु तैलदानं
चौरे गते वा किमु सावधानम्।
वयोगते का खलु मल्लविद्या
पयोगते किं खलु सेतुबन्ध: ॥
पाठभेद: वयोगते किं वनिताविलासः

निर्वाणदीपे किमु तैलदानम्, वा चौरे गते किमु सावधानम्, वयोगते का खलु मल्लविद्या, (वयोगते किम् वनिताविलासः), पयोगते किम् खलु सेतुबन्ध:।

When a lamp has got extinguished, what the use of adding oil to it, when a thief has gone away, what is point in being attentive or careful, after reaching old age or for one who is old, what is the use of wrestling expertise (or after reaching old age what is the charm in love play with a woman) and what is the point in a confinement with a bund after water has drained out.

वयोगते, पयोगते, निर्वाणदीपे, चौरे &, गते- all in स. वि, ए. व. of वयोगत- one who has aged- वयस्-न. लिं.- age, period of life, गत-gone, left-क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go -वयः गतः – उपपद तत्पुरुष स. or वयः गतः यस्य सः- बहुव्रीही स., पयोगत- water drained- पयस्- न. लिं.- water- पयः गतः इति-उपपद तत्पुरुष स., किम्- न. लिं. & का- स्त्री. लिं.-both in प्र. वि. ए. व. of -किम्- who, what (किम्- is used here in the sense of ‘what is the use of’ or why), किमु (किम्+उ)- why indeed (showing doubt or uncertainty), वनिताविलासः & सेतुबन्ध: – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वनिताविलास- amorous pastime with a woman- वनिता-woman, विलास- play, amorous pastime- वनितायाम् विलासः-स. तत्पुरुष स. & सेतुबन्ध- confinement with a bund or dam- सेतु- bund, dam, bridge, बन्ध- confining, capturing, imprisoning- सेतुना बन्धः -तृ. तत्पुरुष स, तैलदानम् & सावधानम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of तैलदान- giving of oil- तैल- oil , दान- giving, gift – तैलस्य दानम् – ष. तत्पुरुष स. & सावधान-adjctv- attentive, careful- अवधान-attention, care- अवधानेन सहितम्- सावधानम्-उपपद तत्पुरुष स., वा-अव्यय-or, and, खलु- अव्यय- indeed, surely, truly, मल्लविद्या-मल्लः- wrestler, boxer, विद्या- training, education, knowledge- मल्लस्य विद्या-ष. तत्पुरुष स.

दिवा विझून गेल्यावर त्यात तेल घालून काय (फायदा) ? चोरी होऊन गेल्यानंतर सावध होऊन काय उपयोग ? वय झाल्यानंतर मल्लविद्या किंवा स्त्रीशी प्रेमक्रीडा काय कामाची? पाणी वाहून गेल्यानंतर पूल बांधून त्याचा काय उपयोग? सगळ्या गोष्टी वेळेवर कराव्यात. त्याला अर्थ आहे.

दिव्यात तेले विझल्यावरी का?
गेल्यावरी चोर कशास जागा?
कुस्ती न शोभे वय जाहले त्या?
पाणी नुरे, का तिथं पूल बांधा? ॥ – इंद्रवज्रा
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००४१९
————————–
५८३ 20/04/2020
प्रत्यक्षे गुरवः स्तुत्या परोक्षे मित्रबान्धवाः।
कर्मान्ते दासभृत्याश्च पुत्राः नैव तथा स्त्रियः॥
पाठभेद: पुत्राः नैव च नैव च/ न कदाचन पुत्रकाः

गुरवः प्रत्यक्षे स्तुत्याः, मित्रबान्धवाः परोक्षे (स्तुत्याः), दासभृत्याः कर्मान्ते च (स्तुत्याः), पुत्राः तथा स्त्रियः न एव (स्तुत्याः)।

Gurus (teachers/elders) are to be praised in their presence, friends and relatives at their back and servants and dependants after completion of their task, but children and wives (women) never ever to be praised.

गुरवः, स्तुत्याः, मित्रबान्धवाः, दासभृत्याः & पुत्राः – all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of गुरु- teacher, elder, स्तुत्य-(also स्तोतव्य & स्तवनीय) worth praising, to be praised- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of स्तु-स्तौति-स्तवीति, स्तुते-स्तुवीते २ उ. प. to praise, extol, glorify, मित्रबान्धव- friend and relative -मित्र- friend, बान्धव- relative- मित्रः च बान्धव च- द्वंद्व स., दासभृत्य- servant and dependant – दास- servant, भृत्य- dependant, servant – दासः च भृत्यः च – द्वंद्व स., & पुत्र- son, child, च- and, स्त्रियः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of स्त्री- woman, wife, प्रत्यक्षे- परोक्षे- कर्मान्ते- all in स. वि. ए. व. of प्रत्यक्ष- openly, in person, publicly- प्रति-अव्यय- prefix to noun indicates- in front, towards, in the direction of- अक्ष्णः प्रति-ष. तत्पुरुष स.,परोक्ष- -परस्-(परः)- अव्यय- beyond, further, away from, with exception of, अक्षः – knowledge- परस्+अक्षः=परोक्षः – without knowledge- (also -अक्षम्- an organ of sense- परस्+अक्षम्= परोक्षम्- behind the eye)- उपपद तत्पुरुष स. & कर्मान्त- at the end of the job- कर्मन्-न. लिं.- action, work, deed, अन्त- end, conclusion- कर्मनः अन्तः- कर्मान्तः – ष. तत्पुरुष स., तथा- अव्यय- and, also, न- no, not, एव- अव्यय- just, just so, alone – नैव-never

गुरूची स्तुति त्याच्यासमोर करावी, मित्र आणि बांधवांची स्तुति त्यांच्या परोक्ष (पाठीमागे) करावी, नोकरांनी त्यांचे काम केल्यावर त्यांचे कौतुक करावे, मुलगा आणि पत्नीची स्तुति करूच नये. कदाचित त्यांनी शेफारून जाऊ नये असे वाटत असेल म्हणून असे म्हंटले असेल, पण यामुळे घरात तणाव निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
———————————-
५८४ 21/04/2020
बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्गं जयते ध्रुवम्।
यदा दानरुचिर्भवति तदा धर्मॊ न सीदति॥
– महाभारत, अश्वमेध. अ ९३.६६

यः तु बुभुक्षाम् जयते, सः ध्रुवम् स्वर्गम् जयते। यदा दानरुचिः भवति, तदा धर्मः न सीदति।

One who wins over hunger, he surely wins heaven. When one gets interested in to be of helpful to others, then his accepted codes of conduct/ Dharma do/does not get afflicted.

यः सः & धर्मः पु. लि. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, तद्- he, it & धर्म- codes of conduct or Dharma, दानरुचिः -desire for giving- दानम्- न. लिं- giving, granting, रुचिः-स्त्री. लिं- desire, interest, addiction, pleasure- दाने रुचिः-स. तत्पुरुष स., तु- अव्यय- but, as to, on the contrary, one’s part, बुभुक्षाम्, ध्रुवम् & स्वर्गम्- द्वि. वि. ए. व. of बुभुक्षा- (स्त्री. लिं-भुज्+इष्)- hunger, desire to eat, desire to enjoy anything, ध्रुव-न. लि.-adjctv- firm, sure, inevitable, constant, perpetual & स्वर्ग-न. लिं- heaven, जयते- conquers, suburbs, wins over- here, it is in आ. प. तृ. पु. ए. व.-normally जि- जयति १ ग. प. प. and with conjugational affix (विकरण) as in- परा+जि- पराजयते & वि+जि- विजयते-to conquer, defeat, subdue is आ. प., भवति & सीदति-both वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू-१ ग. प. प. to be, to exist & सद्- १ ग. प. प. to get destroyed, decayed, to sink down, sit-down, यदा- when, in which case or time & तदा – then, in that case or at that time- both अव्यय, न- no, not

जो भुकेला जिंकतो तो निश्चितपणे स्वर्ग जिंकतो, ज्याला दान करण्याची आवड आहे त्याचा धर्म अबाधित राहतो.
—————
५८५ 22/04/2020
यदन्येषां हितं न स्यातात्मनः कर्म पौरुषम्।
अपत्रपेत वा येन न तत्कुर्यात्कथंचन॥
– महाभारत, शान्ति. १२४.६६

यद् आत्मनः पौरुषम् कर्म अन्येषाम् हितम् न स्यात्, वा येन (आत्मा) अपत्रपेत, तद् (कर्म) न कथंचन कुर्यात् ।

One’s courageous action (heroism), which is not beneficial to others ( is of no use to others) or by which (act), one is likely to get ashamed, that (act), should never be done

यद्- which, what, तद्- that, it, कर्म (कर्मन्)- act, work, पौरुषम्-adjctv- courageous act, heroism, -all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., आत्मनः पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one’s own, अन्येषाम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of अन्य- adjctv- other, another, हितम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of हित- beneficial, good, fit- क. भू. धा. वि. of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, please, send forth, न- no, not, स्यात् अपत्रपेत & कुर्यात्- विध्यर्थ -तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be to exist & अप+त्रप्- to be turned away through shame- (त्रप्- त्रपते १ ग. आ. प. to be ashamed, to be embarrassed) & कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, वा- अव्यय-and, or, येन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद्- what which, कथम्- अव्यय- how, in what way- कथम्+ चन- कथंचन – somehow, with great difficulty- न कथंचन- never, in no case

आपल्या ज्या पराक्रमाच्या (पौरुषयुक्त) कामामुळेसुद्धा जर दुसऱ्यांचे हित होत नसेल किंवा ज्यामुळे आपल्यालाच लाजिरवाणे वाटेल असे शौर्याचे कामही माणसाने कधीही करू नये.
————————–
५८६ 23/04/2020
यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा।
इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः किं न पीयते॥

‘यद् अभावि (अस्ति), तद् भावि न (भवति)। (यद्) भावि चेद्, तद् अन्यथा न (भवति)’ इति अयम् चिन्ताविषघ्नः अगदः, किं (लोकेण) न पीयते।

One which is not possible to happen, that will not happen. One that, which is to happen, that will not be otherwise. Why one does not take this medicine, which will end all poisonous worries.

‘यद्-which, what, तद्- that, it, भावि (भाविन्)- adjctv- what will take place, future, अभावि- न भावि – नञ्तत्पुरुष स.- what will not take place, not going to happen – all in न. लिं. प्र, वि. ए. व., न-no not, चेद्- अव्यय if, provided that, although, अन्यथा- अव्यय- otherwise, in a different manner, इति- अव्यय- thus, like this, of this nature, अयम्, चिन्ताविषघ्नः & अगदः all in पु. लिं. प्र, वि. ए. व. of इदम् – this, he, चिन्ताविषघ्न- one which will end poisonous worries -चिन्ता- worry, विष- poison, चिन्ता इव विषम् -चिन्ताविषम्- उपमानपूर्वपदकर्मधारय स. -चिन्ताविषम् हन्ति इति- चिन्ताविषघ्न- उपपद तत्पुरुष स. & अगदः- a medicine, an antidote, remedy- गदः – a kind of poison, sickness – न गदः -अगदः-नञ्तत्पुरुष स., किम्-why, पीयते- gets drunk- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of पा-पिबति १ ग. प. प. to drink

जे न घडणारे आहे ते घडणार नाही आणि जे घडणार आहे त्याशिवाय वेगळे काहीही घडणार नाही. हे विषारी चिंता घालवणारे (विचाराचे) औषध लोक का पीत नाहीत? उगाच कशाला काळजी करत बसतात? हा विचार पूर्णपणे दैववादी आहे, पण मनःशांति देणारा आहे.
—————————-
५८७ 24/04/2020
यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद्वा धनं
तत्प्राप्नोति मरुस्थलेऽपि नितरां मेरौ च नातोऽधिकम्।
तद्धीरो भव वित्तवत्सु कृपणां वृत्तिं वृथा मा कृथाः
कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम् ॥

(मनुष्यः) धात्रा यद् निज-भाल-पट्ट-लिखितम् स्तोकम् वा महत् धनं तद् मरुस्थले अपि नितराम् प्राप्नोति, अतः अधिकम् मेरौ च न (प्राप्नोति) । (हे मनुष्य), तद् धीरः भव, वित्तवत्सु वृथा कृपणाम् वृत्तिम् मा कृथाः। पश्य, घटः कूपे पयोनिधौ अपि तुल्यं जलं गृह्णाति।

A man gets whatever wealth has been written on his own forehead, whether little or large quality, even in a desert and does not get anything more than that, even on top of Meru mountain (which is supposed to be full of treasures). Therefore, (you) be brave and do not unnecessarily hold jealous attitude towards wealthy people. (You) see, a pot takes (holds) the same quantity of water, in a well or in an ocean.

धात्रा- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of धातृ- maker, epithet of Bramha, यद् – which, what, निजभालपट्टलिखितम्- written on his own forehead, निज-adjctv- one’s own, innate, भाल- forehead, पट्ट- strip or tablet (to write upon), लिखित- written, write-up- क. भू. धा. वि. of लिख्- लिखति ६ ग. प. प. to write, inscribe- निजस्य भालम्- निजभालम्- निजभालस्य पट्टम् – निजभालपट्टम्- both ष. तत्पुरुष स.- निजभालपट्टे लिखितम्- निजभालपट्टलिखितम्- स. तत्पुरुष स., तद्-that, स्तोकम्-adjctv- little, small, महत्- adjctv- large, great, big, धनम्- wealth money, अधिकम्- adjctv- more, additional, तुल्यम्- adjctv- of same measure, measurable- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्ययof तुल् तोलति १ ग. प. प. to measure, जल- water- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., वा- अव्यय- or, and, मरुस्थले, मेरौ, कूपे & पयोनिधौ- स. वि. ए. व. of मरुस्थल- desert place- मरुः -( पु. लिं.) desert, स्थलम्-( न. लिं.)- place- मरोः स्थलम्- मरुस्थलम्- ष. तत्पुरुष स., & मेरु- mount by name Meru (which is supposed to be full of treasures), कूप- well, पयोनिधि- ocean- पयस्-न. लिं.-water, निधि- treasure, पयसः निधिः – ष. तत्पुरुष स.,अपि- अव्यय- also, even, and, नितराम्- अव्यय- entirely, fully, certainly, प्राप्नोति-gets, receives & गृह्णाति- holds, catches- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get) & ग्रह्-९ ग. प. प. to hold, catch), अतः (अतस्)- अव्यय- than this, from this, च-and, न- no, not, धीरः घटः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of धीर- brave घट- pot, भव & पश्य- both आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist & दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, observe, वित्तवत्सु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of वित्तवत्- a wealthy person, वृथा- अव्यय- unnecessarily, needlessly, कृपणाम् & वृत्तिम् -स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कृपण- adjctv- mean, wretched, void of judgement & वृत्ति- attitude, behaviour, मा- अव्यय- a particle of prohibition, मा कृथाः do not do

माणसाच्या स्वतःच्या कपाळावरील विधिलिखितात कमी किंवा जास्त जेवढे धन लिहिलेले असेल तेवढे त्याला वाळवंटातसुद्धा मिळेल आणि तो मेरू पर्वतावर गेला तरी त्याला त्याहून अधिक मिळणार नाही. तेंव्हा हे माणसा तू धीरोदात्त हो आणि श्रीमंतांचा विनाकारण मत्सर करू नकोस. हे पहा तू विहिरीतून घेतलेस किंवा समुद्रामधून घेतलेस तरी तुझ्या घड्यामध्ये समानच पाणी येणार आहे.
——————-
५८८ 25/04/2020
यद्ययत्परवशं कर्म तत्तत्यत्नेन वर्जयेत्।
यद्यदात्मवशं तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नतः॥

कर्म यद् यद् परवशम् (अस्ति), तद् तद् (कर्म) यत्नेन वर्जयेत्। (कर्म) यद् यद् आत्मवशम् स्यात्, तद् तद् तु यत्नतः सेवेत।

Whichever work is dependent on others, each of that work, is to be scrupulously avoided. Whichever work happens to be in your control, each of that work is to be, however, undertaken with all efforts.

कर्म (कर्मन्)-work, project, यद्- which, what, तद् -that, it, परवशम्- dependent on others – पर- other, another & वशम्- dependent on, under control- परस्य वशम्- ष. तत्पुरुष स. & आत्मवशम्- under the control of oneself -आत्मन्- one self, soul, आत्मनः वशम्-ष. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., यद् यद् – whichever, whatever & तद् तद् – every one of that, all that, यत्नेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of यत्न- effort, endeavour- (धा. सा. नाम of यत्- यतते १ ग. आ. प. to exert, strive), यत्नतः- with effort, with exertion- (ततस्- अव्यय- from that, thence, out of that- यत्नस्य ततस्- यत्नतः ष. तत्पुरुष स.), वर्जयेत्, स्यात् & सेवेत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वृज्-वर्जति १ ग. प. प. & वर्जयति-ते १० ग. उ. प. to shun, avoid, अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist & सेव्- सेवते १ ग. आ. प. to serve, attend upon, तु- अव्यय- on the other hand, but, instead, however

ज्या कामांसाठी तुम्ही दुसऱ्यांवर अवलंबून आहात अशी सगळी कामे ठरवून टाळा आणि जी कामे स्वतः करण्यासारखी आहेत ती सगळी कामे प्रयत्नपूर्वक करा. आजच्या जगातल्या कामांचे स्वरूप बदलून ती इतकी परस्परावलंबी झाली आहेत की त्यात असे करता येणार नाही, पण निदान स्वतःचा सहभाग मन लावून पूर्ण करावा इतके करता येईल. असे प्रत्येकानेच केले तर ते काम निश्चितपणे तडीला जाईल.
————————
५८९ 26/04/2020
युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि।
अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं पद्मजन्मना॥
–योगवासिष्ठ २. १८. ३

युक्तियुक्तम् वचनम् बालकात् अपि उपादेयम् (अस्ति)। अन्यत् (वचनम्) पद्मजन्मना उक्तम् अपि तृणम् इव त्याज्यम् (अस्ति)।

A sound advice given by even a child is worth accepting. The other one (an improper or incorrect advice), even if it is said by the Creator, is to be discarded like a straw.

युक्तियुक्तम्, वचनम्, अन्यत् & उपादेयम्- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of युक्तियुक्त- a correct scheme or a fit answer- युक्ति- (स्त्री. लिं.)- a fit or correct plan or scheme- युक्तम्- having, possessing- युक्त्या युक्त- युक्तियुक्त- तृ. तत्पुरुष स., वचन- advice, counsel, saying, अन्यत्- other, another & उपादेय- (also उपादातव्य & उपादानीय)- acceptable, receivable- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of उपा+दा-आ. प.- (दा- ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant), बालकात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of बालक- child, boy, अपि- अव्यय- even, also, and, – पद्मजन्मना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of पद्मजन्मन्- one who is born in a lotus- – पद्मे जातः इति- उपपद तत्पुरुष स., उक्तम्, तृणम्, त्याज्यम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of उक्त- said, spoken- क. भू. धा. वि. of वच्-वक्ति २ ग. प. प. to say, speak, तृण- straw, grass, त्याज्य- (also त्यक्तव्य & त्यजनीय) discardable, rejectable- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of त्यज्- त्यजति- १ ग. प. प. to leave, dismiss, let go, इव- अव्यय- like, similar to

एकाद्या बालकानेसुद्धा सांगितलेले योग्य वचन ग्रहण करण्यासारखे असते आणि दुसरे एकादे वचन जरी ब्रह्मदेवाने सांगितले तरी ते अयोग्य असेल तर गवताच्या काडीसारखे टाकून देण्यासारखे असते. बालादपि सुभाषितम् ग्राह्यम् असे एक सुवचन आहे. कोणी सांगितले यापेक्षा काय सांगितले याला अधिक महत्व आहे.
———————
५९० 27/04/2020
वरमहिमुखे क्रोधाविष्टे करौ विनिवेशितौ
विषमपि वरं पीत्वा सुप्तं कृतान्तनिवेशने।
गिरिवरतटान्मुक्तश्चात्मा वरं शतधा कृतो
न तु खलजनावाप्तैरर्थैः कृतं हितमात्मनः॥३०२॥
– सुभाषितावलि श्लोक- ४५६

क्रोधाविष्टे अहिमुखे करौ विनिवेशितौ वरम् (अस्ति), कृतान्तनिवेशने विषम् अपि पीत्वा सुप्तम् वरम् (अस्ति), गिरिवरतटात् मुक्तः आत्मा शतधा कृतः च वरम् (अस्ति), खलजनावाप्तैः अर्थैः आत्मनः हितम् कृतम् न तु वरम् (अस्ति)।

It is better to place both hands in mouth of an angry snake. It is also better to face the God of death, after drinking poison. It is preferable to fall off from the slope of a tallest of mountains and get oneself turned into a hundred pieces. But it is certainly not worth to promote one’s interest by getting wealth from a wicked person.

क्रोधाविष्टे, अहिमुखे & कृतान्तनिवेशने -all in -स. वि. ए. व. of क्रोधाविष्ट- one who is full of anger- क्रोध- anger, आविष्ट- engulfed, covered, possessed- क. भू. धा. वि. of आ+विश् – (विश् -विशति-ते ६ ग. उ. प. to sit, stay, reside- क्रोधेन आविष्टः- तृ. तत्पुरुष स.), अहिमुख- mouth of a snake- अहि-(पु. लि.) snake, serpent, मुख- mouth- अहेः मुखम् – ष. तत्पुरुष स., कृतान्तनिवेशन- house of God of death- कृतान्त- God of death, निवेशन- house, abode- कृतान्तस्य निवेशनम्- ष. तत्पुरुष स., करौ & विनिवेशितौ- प्र. वि. द्वि. व. of कर-(पु/न. लिं.)- hand & विनिवेशित- placed, rested- प्रायोजक क. भू. धा. वि. of विनि+विश्- ६ ग. प. प., वरम्- अव्यय- better than, preferable to, विषम्, सुप्तम् – न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विष- poison, सुप्त- slept- क. भू. धा. वि. of स्वप्-स्वपिति २ ग. प. प. to sleep, अपि- अव्यय- even, also, पीत्वा- after drinking- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of पा-पिबति १ ग. प. प. to drink, गिरिवरतटात्- पं. वि. ए. व. of गिरिवरतट- high mountain ridge- गिरि-पु. लिं.- mountain, hill, वर-adjctv- best, excellent, तट- slope, declivity- गिरीणाम् वरः -गिरिवरः – गिरिवरस्य तटः -गिरिवरतटः -both ष. तत्पुरुष स., मुक्तः आत्मा & कृतः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मुक्त- set free, abandoned, released- क. भू. धा. वि. of मुच्- मुंचति-ते ६ ग. उ. प., आत्मन्- oneself, soul & कृत- done, made- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, शतधा- अव्यय- into a hundred pieces, च-and, खलजनावाप्तैः & अर्थैः – पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of खलजनावाप्त- obtained from wicked person- खल- wicked जन-person, अवाप्त- got, obtained- क. भू. धा. वि. of अव+ आप्- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to obtain, get & अर्थ- wealth, money, आत्मनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, हितम् & कृतम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of हित- well-being, interest, benefit- क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, please, promote cast, & कृत- see above, न- no,not, तु- अव्यय- but, on the other hand

एकवेळ रागावलेल्या सापाच्या तोंडात दोन्ही हात घातलेले बरे किंवा विष पिऊन यमाला सामोरे जाणे बरे किंवा उंच पर्वताच्या कड्यावरून खाली पडून शंभर तुकडे होणे बरे पण दुष्ट माणसाने कमावलेल्या पैशांनी आपले हित करून घेणे चांगले नाही.
————————
५९१ 28/04/2020
वरं वनं वरं भैक्ष्यं वरं भारोपजीवनम्।
पुंसां विवेकहीनानां सेवया न धनार्जनम्॥

वनम् वरम् (अस्ति), भैक्ष्यम् वरम् (अस्ति), भारोपजीवनम् वरम् (अस्ति), न (तु) विवेकहीनानाम् पुंसाम् सेवया धनार्जनम्।

Life in a forest is better, living on charity is preferable or survival by means of carrying head load is acceptable, but not earning livelihood by serving inconsiderate persons (is acceptable)

वनम्, भैक्ष्यम्, भारोपजीवनम् & धनार्जनम्- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of वन-forest, भैक्ष्य- (also भिक्षितव्य & भिक्षणीय)- food obtained by begging, alms, charity- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of भिक्ष्- भिक्षते १ ग. आ. प. to beg, to ask for, भारोपजीवन- living on earnings by carrying head load- भार- head load, weight, उपजीवन- living, subsistence (जीव्- जीवति १ ग. प. प. to be alive)- भारेण (भार वहनेन) उपजीवनम्- तृ. तत्पुरुष स. & धनार्जन- acquisition of wealth- धन-wealth, property, money, अर्जनम्- acquisition, getting (अर्ज- अर्जति १ ग. प. प. to procure, earn), धनस्य अर्जनम्-ष. तत्पुरुष स., वरम्- अव्यय- better than, preferable to, न- no, not, विवेकहीनानाम् & पुंसाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of विवेकहीन- inconsiderate, devoid of judgement- विवेकेन हीनः -तृ. तत्पुरुष स.-विवेक- consideration, judgement, हीन- devoid of, lacking- क. भू. धा. वि. of हा-जहाति २. ग. प. प. to leave, abandon, give up, सेवया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of सेवा – service, dependence- (सेव्-सेवते १ आ. प. to serve, attend to)

एक वेळ रानात राहणे बरे, भिक्षा मागणे बरे, दुसऱ्यावर भारभूत होणे बरे, पण अविवेकी माणसाची चाकरी करून धन मिळवणे नको.

———————-
५९२ 29/04/2020
वृद्धस्य वचनं ग्राह्यमापत्काले ह्युपस्थिते।
सर्वत्रैवं विचारेण नाहारेsपि प्रवर्तनम्॥

वृद्धस्य वचनम् आपत्काले उपस्थिते हि ग्राह्यम् (अस्ति)। एवम् सर्वत्र विचारेण आहारे अपि न प्रवर्तनम् (भवति)

One should look for (accept) the counsel of elders/wise only at time of crisis. If one does it all the time, it may not be possible to take even normal food.

वृद्धस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of वृद्ध- old, aged, wise, learned, great- क. भू. धा. वि. of वृध्- वर्धते- १ ग. आ. प. to grow, increase, वचनम् & ग्राह्यम्- न. लि. द्वि. वि. ए. व. of वचन- advice, saying, counsel & ग्राह्य- (also ग्रहणीय & ग्रहितव्य) -to be accepted, held – कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of ग्रह्- गृह्णाति- गृह्णीते ९ ग. उ. प. to take, hold, accept, आपत्काले, उपस्थिते & आहारे- स. वि. ए. व. of आपत्काल- time of adversity, distress- आपद्- calamity, danger, काल- time- आपदः कालम्- ष. तत्पुरुष स., उपस्थित- arrived, present- क. भू. धा. वि. of उप+स्था- (स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand) & आहार- food, हि- अव्यय- even, indeed, एवम्- in this manner or way, thus, सर्वत्र- अव्यय- everywhere, at all times, विचारेण- by asking तृ. वि. ए. व. of विचार- enquiry, asking, अपि- अव्यय- even, also, न- no, not, प्रवर्तनम्- moving forward, happening, commencement

आणीबाणीची वेळ आली असतांना (अनुभवी) वृद्ध माणसाचा पोक्त सल्ला घ्यावा. त्यांच्या सांगण्याचा सर्व काळात विचार केला तर तुम्हाला रोजचे अन्नही खाता येणार नाही. (गोड लागणार नाही)
———————-
५९३ 30/04/2020
शुकवद्भाषणं कुर्यात्बकवद्ध्यानमाचरेत्।
अजवच्चर्वणं कुर्यात् गजवत्स्नानमाचरेत्॥

शुकवत् भाषणम् कुर्यात्, बकवत् ध्यानम् आचरेत्, अजवत् चर्वणम् कुर्यात् गजवत् स्नानम् आचरेत्।

One should talk like a Parrot, one should meditate like a Indian Crane, one should chew (relish his food) like a Goat and one should enjoy his bath like an Elephant.

शुकवत्- like a parrot- शुक- parrot- वत्- prefix indicates similarity, likeliness, बकवत्- like a crane, अजवत्- like a goat, गजवत्- like an elephant भाषणम्, ध्यानम्, चर्वणम्, स्नानम्- all न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भाषण- talking, speech- (भाष्-भाषयति-ते १० ग. उ. प.), ध्यान- meditation (धै-ध्यायति १ ग. प. प.), चर्वण- chewing, eating, relishing- (चर्व्-चर्वति-१ ग. प. प), स्नान- bathing- (स्ना-स्नाति २ ग. प।प.), कुर्यात् – shall do & आचरेत् -shall observe, -प. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. & आ+चर्- to perform, to conduct- (चर्-चरति १ ग. प. प.)

माणसाने पोपटासारखे (गोड) बोलावे, बगळ्यासारखे (एकाग्र होऊन) ध्यान करावे, बोकडाप्रमाणे चावून चावून खावे आणि हत्तीप्रमाणे (आरामात आनंद घेत) स्नान करावे.

बकापरी धरा ध्यान, बोलावे पोपटापरी ।
हत्तीपरी करा स्नान, चावावे बोकडापरी ॥
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००४३०
—————-
५९४ 01/05/2020
शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्।
अपृष्टस्तस्य तद् ब्रूयाद्‍ यस्य नेच्छेत्पराभवम् ॥
-महाभारत. विदुरनीति ३४-४

यस्य पराभवम् न इच्छेत्, तस्य यदि शुभम् वा पापम् वा, यदि द्वेष्यम् वा प्रियम् वा, तद् अपृष्टः ब्रूयात्।

One should speak out, good or bad, whether agreeable or disagreeable, even without asking, to one, whose downfall he does not wish to see.

यस्य- whose & तस्य- his- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, what, which & तद्- that, it, न- no, not, इच्छेत् & ब्रूयात्- both प. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of इष् -इच्छति ६ ग. प. प. to wish, desire & ब्रू- ब्रवीति-ब्रूते २ ग. उ. प. to tell, speak, शुभम्, पापम्, द्वेष्यम्, प्रियम् तद् & पराभवम्- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शुभ- adjctv- good auspicious, happy, पाप-adjctv- evil, sinful, evil द्वेष्य-(also द्वेषितव्य द्वेषनीय) disagreeable, hostile, hateful- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of द्विष्- द्वेष्टि २ ग. प. प. to hate, dislike, प्रिय- adjctv- agreeable loving, likeable, तद्- that, it & पराभव- adjctv- defeat, downfall, यदि- अव्यय- if, in case, वा-अव्यय- or, and, तद्- that, it, अपृष्टः- पु. लिं. प्र. वि. ए. of अपृष्ट- unasked- न पृष्ट -नञ्तत्पुरुष स.-पृष्ट- क. भू. धा. वि. of प्रच्छ्-पृच्छति ६ ग. प. प. to ask, question, seek,

चांगले असो वा वाईट असो, आवडणारे असो किंवा न आवडणारे असो, ज्याचा पराभव होऊ नये असे वाटते अशा माणसाला ते त्याने विचारलेले नसले तरीही सांगावे. त्याला ते न सांगून अंधारात ठेऊ नये
——————–
५९५ 02/05/2020
आसंयोगात्पापकृतामपापां
स्तुल्यो दण्ड: स्पृशते मिश्रभावात्।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावान्
न मिश्रः स्यात्पापकृद्भि कथंचित्॥
-पाठभेद: – असंत्यागात्पापकृतामपापांस्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावात्तस्मात्पापैः सह सन्धिं न कुर्यात्॥
-महाभारत. विदुरनीति ३४-७

पापकृताम् आसंयोगात् (असंत्यागात्) अपापाम् मिश्रभावात् तुल्यः दण्ड: स्पृशते। मिश्रभावात् शुष्केण आर्द्रम् दह्यते। पापकृद्भिः न कथंचित् मिश्रः स्यात् (तस्मात् पापैः सह सन्धिम् न कुर्यात्)

Because of association with (of not disassociation with) the evil person, even righteous persons are punished with same punishment. Even wet things, in association with dry things, are burnt when they catch fire. So one should never mix with the sinners (So one should avoid the company of bad people.)

पापकृताम् & अपापाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पापकृत्- who has sinned- पाप- sin, crime कृत्- one who has done (कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do)- पापम् कृतः इति- उपपद तत्पुरुष स., & अपापन्- unsinned- न पापन्- नञ्तत्पुरुष स.-पापन्- one who has sinned, आसंयोगात्, असंत्यागात्, तस्मात् & मिश्रभावात्- पं. वि. ए. व. of आसंयोग- by being in contact – आ- a particle prefixed indicates nearness, towards & संयोग- contact, meeting, असंत्याग- by not disassociating- न संत्याग- नञ्तत्पुरुष स.- संत्याग- disassociating, तद्-that & मिश्रभाव- by mistake due to mixing- मिश्र- adjctv- mixed, mingled, भाव- being, existing- मिश्रः भावः -उपपद तत्पुरुष स., तुल्यः दण्ड: मिश्रः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तुल्य- (also तोलितव्य & तोलनीय)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of तुल्- तोलति १ ग. प. प. to weigh, compare, consider, दण्ड- punishment, मिश्र- adjctv- mixed, mingled, , स्पृशते & दह्यते- वर्त. कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of स्पृश्- स्पृशति ६ ग. प. प. to touch adhere, cling & दह्-दहति १ ग. प. प. to burn, शुष्केण- तृ. वि. ए. व. of शुष्क- dry, आर्द्रम्- न. लि. प्र. वि. ए. व. of आर्द्र- wet, moist, पापकृद्भिः- -पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of पापकृत्- who has sinned- न- no, not, कथंचित्- sometimes- न कथंचित् -never, स्यात् & कुर्यात्- विध्यर्थ तृ. वि. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, exist & कृ- -करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, पापैः – तृ. पु. ब. व. of पापन् – one who has sinned, सह- अव्यय-with, सन्धिम्- द्वि. वि. ए. व. of सन्धि- union, connection

पाप करणाऱ्या माणसाच्या संगतीत असलेल्या निष्पाप माणसालाही तेवढीच शिक्षा केली जाते. सुक्याबरोबर ओले (लाकूड)ही जळते. म्हणून पापी लोकांमध्ये मिसळू नये, त्यांची संगत धरू नये
—————————-
५९६ 03/05/2020
श्रोतव्यं खलु वृद्धानामिति शास्त्रनिदर्शनम् ।
न त्वेव ह्यतिवृद्धानां पुनर्बाला हि ते मताः॥
महाभारत. उद्योग १६८

वृद्धानाम् (वचनम्) श्रोतव्यम् इति खलु शास्त्रनिदर्शनम् (अस्ति)। न तु एव हि अतिवृद्धानाम्, ते पुनर्बालाः हि मताः (सन्ति)।

‘One must listen to the elders’. So say the scriptures (Thus is the injunction of scriptures). But that does not apply to very old people. It is believed that they are indeed in their second childhood.

वृद्धानाम् & अतिवृद्धानाम् – पु. लिं. ष. वि. ब. व. of वृद्ध- old, learned, wise- क. भू. धा. वि. of वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase & अतिवृद्ध- very old- अति- अव्यय- a prefix means ‘very’, ‘too’, ‘exceedingly’, श्रोतव्यम्- द्वि. वि. ए. व. of श्रोतव्य- ( also श्रवणीय, श्रव्य & श्राव्य) -to be listened, heard- पू. का. वा. कर्मणि वि. धा. सा. वि. of श्रु- शृणोति ५ ग. प. प. to listen hear, इति- अव्यय- thus, so, खलु- अव्यय- indeed, surely, शास्त्रनिदर्शनम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of शास्त्रनिदर्शन- injunction of scriptures- शास्त्र- scripture, science, sacred precept, निदर्शन- injection, rule, command- शास्त्रस्य निदर्शनम्- ष. तत्पुरुष स., न- no, not, तु- but, on the other hand, एव- अव्यय- just, quite, exactly, हि- अव्यय- surely, indeed, ते- they पुनर्बालाः -persons in second their childhood & मताः (persons) considered- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of -तद्- he, पुनर्बाल- again child- पुनर्- अव्यय- again, once more, बाल- child, young boy- पुनः बालः इति- पुनर्बालः -उपपद तत्पुरुष स. & मत-thinking, considered opinion- क. भू. धा. वि. of मन्-मन्यते ४ ग. आ. प. & मनुते ८ ग. आ. प. to think, believe, suppose

पोक्त माणसांचे सांगणे ऐकावे असे शास्त्राचे निदर्शन आहे, पण ज्यांचे पुन्हा दुसरे बालपण सुरू असते अशा म्हातारचळ लागलेल्या अतिवृद्धांचे ऐकू नये .

——

५९७ 04/05/2020
सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः।
यदि दैवात्फलं नास्ति छाया केन निवार्यते ॥
– हितोपदेश, विग्रह

फलच्छायासमन्वितः महावृक्षः सेवितव्यः (भवति)। यदि दैवात् (तस्मिन्) फलम् न अस्ति, (तस्य) छाया केन निवार्यते?

One should take shelter under a huge tree which has fruits and shade. If by chance one is not able to get the fruits, who can take away the shade ( One should be with great/learned person. Even if you do not get the visible benefit, you will certainly get help during the trouble)

फलच्छायासमन्वितः & महावृक्षः- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of फलच्छायासमन्वित- one which has fruits and shade- फल- fruit, छाया- shade, shadow, फलानि च छाया च -फलच्छाया-द्वंद्व स.- समन्वितः – endowed with, full of, possessing- क. भू. धा. वि. of सं+अनु+इ- (इ-एति २ ग. प. प. to go, to come to,)- फलच्छायया समन्वितः – तृ. तत्पुरुष स., & महावृक्ष- huge tree- महत्- adjctv- great, big, huge, ample- वृक्ष- tree- महान् वृक्षः – उपपद तत्पुरुष स. & सेवितव्य- (also सेवनीय & सेव्य)- to be served, to be taken refuse at -कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of सेव्-सेवते-१ ग. आ. प. to serve, attend to, यदि- अव्यय- if, in case, दैवात्- by chance, prudence, fate- न. लिं. पं. वि. ए. व. दैवम्, फलम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of फल- fruit, न- no, not, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, exist, केन- by whom-पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of किम्- who, निवार्यते- gets averted from, kept away from- प्रायोजक कर्मणि प्रयोग (causal passive usage) तृ. पु. ए. व. of नि+वृ- (वृ-वरति-ते १ ग. उ. प. to choose, select- also ५ ग. उप & ९ ग. उ.प.)

फळांनी लगडलेल्या आणि सावली देणाऱ्या विशाल वृक्षाखाली विसावा घ्यावा. दुर्दैवाने जरी फळ नसले तरी सावली कोण घेऊन जाणार आहे?
——————-
५९८ 05/05/2020
स्थानेष्वेव नियोज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि च।
नहि चूडामणि पादे नूपुरं मूर्ध्नि धार्यते॥
हितोपदेश श्लोक. ७१
पाठभेद: मूर्ध्नि धार्यते- शिरसा कृतम्।

भृत्याः च आभरणानि च स्थानेषु एव नियोज्यन्ते। चूडामणिः पादे,(तथा) नूपुरम् मूर्ध्नि न हि धार्यते। (शिरसा कृतम्।)

Servants as well as ornaments are assigned at their appointed places. A jewel that is worn on the head is not placed on the foot and an anklet is not worn on the head.

भृत्याः & आभरणानि- प्र. वि. ब. व. of भृत्य- (पु. लिं.)- servant, anyone required to be supported- (also भर्तव्य, भरणीय & भार्य)- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of भृ- भरति-ते १ ग. उ. प. & बिभर्ति-बिभृते ३ ग. उ. प. – to support, fill, bear, maintain & आभरण- (न. लिं.)- ornament, च-and, स्थानेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of स्थान- place, seat, position, एव- अव्यय- just, only, नियोज्यन्ते- get placed, appointed -कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ब. व. of नि+युज् -(युज्- युनक्ति-युंक्ते ७ ग. उ. प. to join, connect, furnish), न- no, not, हि- अव्यय- indeed, surely, चूडामणिः पु/स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. – a jewel that is worn on the head & नूपुरम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of नूपुर- anklet, पादे & मूर्ध्नि- पु. लिं. स. वि. ए. व. of पाद-foot & मूर्धन्- forehead, head in general, धार्यते- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of धृ- धरति १ ग. प. प. to bear, hold, carry, शिरसा- न. लि. तृ. वि. ए. व. of शिरस्- head, top, कृतम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of कृत- done, made, placed- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make

नोकर आणि दागीन्यांना त्यांच्या जागेवरच ठेवावे. चूडामणी (डोक्यावर धारण करायचे रत्न) पायावर ठेऊ नये किंवा पायातले पैंजण डोक्यावर घेऊ नयेत.

ठेवावे आपल्या स्थानी, अलंकार व सेवक ।
शिरोमणी न पायी, वा नूपुरे शिरि ठेवती ॥
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००५०५
——————–
५९९ 06/05/2020
हे सुभाषित नाही, आध्यात्म आहे.
अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्‌।
अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्‌ प्रमुच्यते ॥
– कठोपनिषद् १. ३. १५

यद्, अशब्दम्, अस्पर्शम्, अरूपम्, अव्ययम् तथा अरसम्, नित्यम्, अगन्धवत् च अनादि-अनन्तम्, महतः परम्, ध्रुवम् निचाय्य, तद् मृत्युमुखात्‌ (आत्मानम्) प्रमुच्यते।

After realising (getting enlightened of) the one which is silent, not possible to touch, without any form, inexhaustible and also tasteless, ever existing, odourless and having no origin or an end, the supreme among all great beings and steady (firm/ perpetual) that gets (the soul) liberated from the jaws of death.

यद् – which, what & तद्-that – न. लिं. प्र. वि. ए. व. अशब्दम्- silent, soundless -शब्द- sound, word, अस्पर्शम्- not possible to touch, touchless- स्पर्श- touch, अरूपम्- formless- रूप- figure, form, अव्ययम्- inexhaustible- व्यय- spend, diminish, तथा- अव्यय- similarly, likewise, अरसम्- tasteless- रस- taste, flavour, relish, अगन्धवत् – like a odourless- अगन्ध- odourless- वत् suffix connotes ‘like’, ‘similar to’ अनादि- having no origin & अनन्तम्-having no end- अनादि च अनन्तम् च -अनाद्यनन्तम् -द्वंद्व स.-all above नञ्तत्पुरुष स. (न शब्द- अशब्द etc), नित्यम्- ever existing- all above in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., च-and, महतः-पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of महत्- great, big, परम्- beyond, great & ध्रुवम् -steady, firm, perpetual – both न. लिं. प्र. वि. ए. व., निचाय्य- having understood fully, having got the realisation of- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of नि+चाय् १ ग उ. प. -(चाय्- चायति-ते – to observe or discern, to have true insight), मृत्युमुखात्‌- पं. वि. ए. व. of मृत्युमुख- mouth or face of death -मृत्यु- death, मुख- mouth or face- मृत्योः मुखम्- ष. तत्पुरुष स., प्रमुच्यते- gets liberated -कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of प्र+मुच्- (मुच्-मुंचति-ते ६ ग. उ. प. to set free, release, let go)

जे निःशब्द आहे, ज्याला स्पर्श करता येत नाही, ज्याला रूप (आकार) नाही, जे कमी होऊन संपत नाही (अव्यय), ज्याला रस (चव) नाही, ज्याला गंध नाही, ज्याला आदि आणि अंत नाही, जे सर्वात मोठे (परम) आणि शाश्वत आहे अशा त्याचे (परब्रह्माचे) ज्ञान मृत्यूच्या तोंडामधूनही मुक्त करते.
——————
६०० 07/05/2020
उपनिषदांमधील अध्यात्म
एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा।
कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥
– श्वेताश्वतरोपनिषद् ६.११

देवः, एकः, सर्व-भूतेषु गूढः, सर्व-व्यापी, सर्वभूत- अन्तरात्मा, कर्म-अध्यक्षः, सर्वभूत-अधिवासः, साक्षी, चेता, केवलः, निर्गुणः च (अस्ति)।

The God is one, present in a hidden form in all living beings, omnipresent, innermost soul of all living beings, master/ controller of all happenings, abode of all living beings, all witnessing, consciousness within, perfect and beyond any attributable qualities.

सर्वभूतेषु- पु/न. लिं. स. वि. ब. व. of सर्वभूत- all living beings, सर्व- pronominal adjctv- all, entire, भूत- living being- क. भू. धा. वि. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist- सर्वाः (सर्वाणि) भूताः (भूतानि)- सर्वभूत- उपपद तत्पुरुष स., देवः- God, गूढः -one who is in a hidden form -(गूढ- क. भू. धा. वि. of गुह्- गूहति- ते १ ग. उ. प. to hide, cover, keep secret), एकः -one, single, सर्वव्यापी- omnipresent, spread everywhere- (सर्वे व्याप्तः इति – स. तत्पुरुष स.), सर्वभूतान्तरात्मा- innermost soul of all living beings- (अन्तरात्मा- innermost soul- अन्तर्- अव्यय- inner, within, आत्मन्- पु. लिं.- soul, spirit- सर्वभूतानाम् अन्तरात्मा- ष. तत्पुरुष स.), कर्माध्यक्षः- master/ controller of all happenings (कर्म- कर्मन्- deed, action, performance- अध्यक्षः – presider, head- कर्माणाम् अध्यक्षः- ष. तत्पुरुष स.), सर्वभूताधिवासः- abode of all living beings- (अधिवासः- abode, residence- सर्वभूतानाम् अधिवासः -ष. तत्पुरुष स.), साक्षी- (साक्षिन्)- witness, observer, testifier, चेता- (चेतस्- न. लिं.)- consciousness, thinking faculty, केवलः -adjctv- absolute, pure, perfect, निर्गुणः- devoid of any properties, attributes – निर्- अव्यय- without, devoid of, गुण- quality, property, attributes -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., च- and

सर्व सजीवंमध्ये दडलेला, सर्वव्यापी, सर्व सजीवांचा अंतरात्मा, सर्व कामे करवून घेणारा, सर्वसाक्षी, चेतनादायक आणि निर्गुण असा एकच परमेश्वर आहे.
————————-