संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -५

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ५)

Learning Sanskrit through Subhashitani – Part 5
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – (भाग ५)
———

आधीचे भाग :

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग १)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग २)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -2)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग २)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2/
संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ३)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -3)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ३)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-2/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -४
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -4)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ४)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-3/

या भागातील सुभाषिते ४०१ ते ५००

४०१ .. 20/10/2019
यस्य नास्ति निजा प्रज्ञा केवलं तु बहुश्रुतः|
न स जानाति शास्त्रार्थं दर्वी सूपरसानिव॥
महाभा. २.५५.१
यस्य निजा प्रज्ञा न अस्ति, (यः) केवलम् तु बहुश्रुतः (अस्ति), सः, दर्वी सूपरसान् इव, शास्त्रार्थम् न जानाति।
One who is not having self intelligence (wisdom) and is only well-read, like a ladle not knowing taste of the soup, he does not understand true meaning of what he has studied.
यस्य-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्-who, निजा, प्रज्ञा & दर्वी-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of निज-adjctv-innate, indigenous, inborn, प्रज्ञा-intelligence wisdom & दर्वी- ladle, spoon, न- no, not, अस्ति & जानाति वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, exist & ज्ञा-जनाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, केवलम्- only, merely, entirely & तु- indeed, surely-both अव्यय, बहुश्रुतः & सः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of बहुश्रुतः- well read- बहु-अव्यय- much, abundant -श्रुत-read, learnt famous-क. भू. धा. वि. of श्रु-शृणोति-५ ग. प. प. to learn, study, hear, listen, सूपरसान्-पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of सूपरस- taste of the soup- सूप-soup, रस-taste, essence, सूपस्य रसः -ष. तत्पुरुष स., इव- अव्यय- like, similar to शास्त्रार्थम् -न. लिं. प्र. वि. ए. व.- शास्त्र- science, scripture, अर्थम् -meaning, essence
ज्याला स्वतःची बुद्धी नसते पण त्याने खूप ऐकलेले (शिकलेले) असते तो सूपात बुडवलेल्या चमच्यासारखा असतो. त्या चमच्याला जशी त्या सुपाची चंव माहीत नसते त्याप्रमाणे त्या माणसाला त्याने शिकलेल्या शास्त्राचा अअर्थ माहीत नसतो.
—————
४०२ 21/10/2019
यस्य यस्य हि यो भावः तेन तेन हि तं नरम् ।
अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥
यस्य यस्य हि यः भावः (अस्ति) तेन तेन हि तम् नरम् अनुप्रविश्य मेधावी (तम् नरम्) क्षिप्रम् आत्मवशम् नयेत्।
Whosoever is having liking (fascination) for particular things, using that as means, a wise person should get an access to that person (enter into that person) and quickly get a control over him.
यस्य- whose & यः -who -पु. लिं. ष & प्र. वि. ए. व. of यद्, यस्य यस्य- whosoever, हि-अव्यय-indeed, surely, भावः -liking, banner, capacity, disposition, love, affection, attachment, तेन- by that & तम् -पु. लिं. तृ & द्वि. वि. ए. व. of तद्-he, तेन तेन हि -precisely by that- नरम् –पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of नर-man, person, अनुप्रविश्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अनु+प्र+विश्- to enter into, to adopt or accommodate oneself to the will of- (वि-विशति ६ ग. प. प.), मेधावी-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मेधाविन्-adjctv- intelligent, learned man, scholar, क्षिप्रम् -अव्यय- quickly, immediately, आत्मवशम् – under one’s control-आत्मन्- self -वशम्- under control- आत्मनः वशम्-ष. तत्पुरुष स., नयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of नी-नयति-ते १ ग. उ. प. to bring, take, lead, carry
बुद्धीवान व्यक्तीने ज्या माणसाची जी आवड असेल तिचा उपयोग करून त्याला वश करावे (त्याच्यात प्रवेश करावा) आणि त्याला लगेच आपल्या नियंत्रणात आणावे.

नरेंद्र गोळे .
ज्याचा ज्याचा जसा भाव, त्याच भावानं माणसा
वश करून योजावे, बुद्धिवंतानं सत्वर
———–
४०३ 22/10/2019
न देवा: दण्डमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् ।
यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संविभजन्ति तम् ॥
महाभारत ३.२१९.१८, विदुरनीति ३-४०
देवाः दण्डम् आदाय पशुपालवत् न रक्षन्ति। यम् तु (ते) रक्षितुम् इच्छन्ति, तम् बुद्ध्या संविभजन्ति।
Gods do not protect you with a stick, like a herdsman (tending the cattle). But whom they want to protect, they give him intelligence.
देवाः प्र.वि. ब. व. of देव-God, दण्डम् -पु/न. लिं. द्वि .वि. ए. व. of दण्ड-rod, stick, आदाय-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ+दा- to take, to resort to, to take hold of -(दा-यच्छति-१ ग. प. प. & ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant), पशुपालवत्- like a herdsman -पशु- animal, पाल- keeper, protector-पशून् पालयति इति-पशुपाल -उपपद तत्पुरुष स., वत्- अव्यय-an afix to noun means- like, similar to (note: वत् -also an adjctv, an afix to noun means- possession), न-no, not, रक्षन्ति, संविभजन्ति & इच्छन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of रक्ष्- रक्षति १ ग. प. प. to protect, tend to, सं+वि+भज्- to give, bestow- (भज्-भजति-ते १ ग. उ. प. to share, distribute, divide) & इष्-इच्छति ६ ग. प. प. to wish, desire, यम् -whom & तम् -him पु. लिं. द्वि .वि. ए. व. of यद्-who & तद्- he, तु-अव्यय-but, as to, on the contrary, रक्षितुम्- तुमन्त हेत्वार्थक धा. सा. अव्यय of रक्ष्, बुद्ध्या-तृ. वि. ए. व. of बुद्धि- intelligence, understanding

देव एकाद्या गुराख्यासारखे हातात दांडके घेऊन तुमचे संरक्षण करत नाहीत, त्यांना ज्यांचे रक्षण करायची इच्छा असेल त्या लोकांना ते चांगली बुद्धी देतात.

नरेंद्र गोळे .
गुराख्यासारखे देव लोकांना नच राखती
रक्षणार्थ तयांना ते देती सद्बुद्धि सम्यक
—————-
४०४ 23/10/2019
वसनाशनमात्रेण तुष्टाः शास्त्रफलानि ये ।
जानन्ति ज्ञानबन्धूंस्तान्विद्याच्छास्त्रार्थशिल्पिनः॥
ये वसन-अशन-मात्रेण तुष्टाः शास्त्रफलानि जानन्ति, तान् ज्ञान-बन्धून् शास्त्र-अर्थ-शिल्पिनः विद्यात्।
Those who are satisfied with their food and dress only, as the best gain of their learning (education), are only learned ( educated) just for the namesake and should be considered as artisans of education. (Those who use their learning just for the sake of living are like artisans, not getting real benefits/enjoyment out of their skills)
ये-Those who, तुष्टाः -happy, satisfied & शास्त्रार्थशिल्पिनः -all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्-who, तुष्ट-क. भू. धा. वि. of तुष्-तुष्यति ४ ग. प. प. to be pleased, satisfied, happy & शास्त्रार्थशिल्पिन्-शास्त्र- science, scriptures, अर्थ-meaning, essence, शिल्पिन्- artisan- शास्त्राणाम् अर्थः -शास्त्रार्थः & शास्त्रार्थाणाम् शिल्पिन्- शास्त्रार्थशिल्पिन् both ष. तत्पुरुष स., वसनाशनमात्रेण-तृ. वि. ए. व. of वसनाशनमात्र- just by shelter and food- वसनम्-house, dwelling अशनम्- food, eating, मात्र- suffix to noun conveys sense of ‘mere’, ‘only’, ‘even’, शास्त्रफलानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of शास्त्रफल- gains of education-शास्त्र- science, scriptures, फल- gain, benefit -शास्त्रणाम् फलम्-शास्त्रफलम् -ष. तत्पुरुष स., जानन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, consider, तान् – them & ज्ञानबन्धून् – namesake educated -पु. लिं. द्वि.. वि. ब. व. of तद्-he & ज्ञानबन्धु – ज्ञान- knowledge, बन्धु-brother, relative, ज्ञानस्य बन्धुः -ष. तत्पुरुष स., विद्यात्-to be considered- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of विद्-वेत्ति २ ग. प. प. to know, consider
शिक्षणामधून अन्न वस्त्र मिळते एवढ्यावरच जे संतुष्ट होतात ते फक्त नाममात्र शिकले आहेत, त्यांना शास्त्रांचे कारागीर समजावे. शास्त्रे समजून घेण्यात जो मोठा बौद्धिक आनंद आहे तो त्यांना मिळतच नाही.

नरेंद्र गोळे .
अन्न वस्त्र मिळे येता शास्त्र, ह्यावर तोषती
आनंदती न ते शास्त्रे, जीविका साधती जरी
—————————————————-
४०५ 24/10/2019
विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मों ततः सुखम्॥
-हितोपदेश
विद्या विनयम् ददाति। विनयात् पात्रताम् याति। पात्रत्वात् धनम् आप्नोति। धनात् धर्मःं (भवति)।ततः सुखम् (विद्यते)।
Education gives a person politeness, with politeness one gets capability, with capability one acquires wealth, with money one can fullfil his duties ( follow prescribed codes of conduct- Dharma), which results in happiness.
विद्या- education,learning,-स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व., विनयम्, पात्रताम् & धनम् all द्वि. वि. ए. व. of विनय- politeness, humbleness, पात्रता- स्त्री. लिं.-ability, capability & धन- न. लिं. -wealth, money, ददाति याति & आप्नोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of दा-३ ग. उ. प. ददाति-दत्ते to give, grant, या-२ ग. प. प. to go, to come to, to get, reach & आप् ५ ग. प. प. to attain, get, विनयात्, पात्रत्वात्, धनात्, all न. लिं. पं. वि. ए. व. of विनय-politeness, humbleness, पत्रत्व- ability, capability & धन-wealth, money, धर्मः -प्र. वि. ए. व. of धर्म- righteousness, piety, duty, ततः (ततस्)- अव्यय-thence, thereupon, afterwards, then, सुखम्- happiness, satisfaction

विद्या शिकल्यामुळे माणूस विनयी होतो, विनयामुळे त्याला पात्रता मिळते, पात्रतेमुळे धन प्राप्त होते, धन जवळ असल्यावर तो धर्मपालन करतो आणि धर्मामधून त्याला सुख मिळते. म्हणून सुखी होण्यासाठी विद्याध्ययन महत्वाचे आहे.

नरेंद्र गोळे .
विनय देतसे विद्या, योग्यता लाभते तये
योग्यता देतसे पैसा, पैसा देई सुखे सदा
————————-
४०६ 25/10/2019
विद्वत्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन।
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते॥
विद्वत्वं च नृपत्वं च न एव कदाचन तुल्यम् (भवति)। राजा स्वदेशे पूज्यते। (परन्तु) विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।
Intelligence and power to rule can never be compared. A ruler is respected in his own land whereas a wise man is respected everywhere.
विद्वत्वम्, नृपत्वम् & तुल्यम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विद्वत्व- knowledge, intelligence, नृपत्व- kingship, royalty & तुल्य-adjctv- comparable, equal, same- (also तोलनीय, तोलव्य- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of तुल्-तोलति १ ग. प. प. & तोलयति- ते १० ग. उ. प. to weigh, compare, match), च-and, न- no, not, एव- अव्यय-just, just so, even, कदा- अव्यय-when, at what time, कदाचन-sometime, at times, न कदाचन- never, राजा & विद्वान्- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of राजन्-king & विद्वस्- knowledgeable or learned person, स्वदेशे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of स्वदेश- own country-स्व- pronominal adjctv- one’s own, देश- place, country-स्वस्य देशः-ष. तत्पुरुष स., पूज्यते- gets worshipped, respected, honoured-कर्मणि प्रयोग तृ. वि. ए. व. of पूज्-पूजयति-ते १० ग. उ. प., सर्वत्र -अव्यय- everywhere, at all times

विद्वत्ता आणि सत्ता (राजा असणे) यांची कधीच तुलना होऊ शकत नाही. राजाची पूजा त्याच्या देशात केली जाते. तिथे त्याला सगळेजण मान देतात, पण विद्वानाला मात्र सगळीकडे सन्मान मिळतो.

नरेंद्र गोळे .
राजसत्ता व विद्वत्ता, कधीही तुलनीय ना
राजा पूज्य स्वदेशात, सर्वत्र पूज्य विज्ञ तो
———–
४०७ 26/10/2019
विद्वानेव विजानाति विद्वज्जनपरिश्रमम् ।
न ही वन्ध्या विजानाति गुर्वीं प्रसववेदनाम्॥
विद्वत्-जन-परिश्रमम् विद्वान् एव विजानाति। वन्ध्या गुर्वीम् प्रसववेदनाम् न ही विजानाति।
Learned person alone will know about efforts taken by them to acquire knowledge. A woman, who has not given birth to a child will not know the arduous (agony of) labour pains.
विद्वत् – न. लिं. प्र. वि. ए. व. of विद्वस्- knowledgeable, learned, जन- people, person, परिश्रमम्- excessive labour, great effort-परि-अव्यय- excessive, heavy, much, श्रम-labour, effort, विद्वत् जनम्-विद्वज्जनम्- उपपद तत्पुरुष स., विद्वज्जनानाम् परिश्रमम्- विद्वज्जनपरिश्रमम् -efforts taken by learned person -ष. तत्पुरुष स., विद्वान्- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of विद्वस्- knowledgeable- learned person, एव-अव्यय-alone, only, just, विजानाति- knows, understands- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ज्ञा- (ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, वन्ध्या-a barren woman -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., गुर्वीम् & प्रसववेदनाम्-स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गुर्वी -great, excessive & प्रसववेदना-labour pain- प्रसव- delivery, child birth, वेदना- pain, agony, anguish-प्रसवस्य वेदना-उपपद तत्पुरुष स., न- no, not, ही- अव्यय-surely, indeed
विद्वत्ता संपादन करण्यासाठी विद्वानांना किती परिश्रम करावे लागतात ते फक्त विद्वानच जाणतात. भयंकर प्रसूतिवेदना वांझ बाईला माहीत नसतात.

———–
४०८ 27/10/2019
व्याचष्टे यः पठति च शास्त्रं भोगाय शिल्पिवत् ।
यतते न त्वनुष्ठाने ज्ञानबन्धुः स उच्यते ॥
योगवा. ६ उत्तरार्ध-२१-३
यः शास्त्रम् भोगाय शिल्पिवत् पठति च व्याचष्टे, न तु अनुष्ठाने यतते, सः ज्ञानबन्धुः उच्यते।
One who reads scripture/science and teaches/explains it to others, for gains as a paid worker(artisan), without actually practicing/following/ enjoying it, he is knowledgeable/ learned only for a namesake.
यः & सः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who & तद् -he, शास्त्रम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शास्त्र- scripture, science, knowledge, भोगाय-न. लिं. च. वि. ए. व. of भोग-gain, utility, enjoyment, शिल्पिवत्-like an artisan, शिल्पि-an artisan, वत्-अव्यय-an affix added to noun or adjctvs means ‘like’, ‘as’ or denotes ‘likeness’, ‘resemblance’- (वत् is also an adjctv- an affix added to noun to show possession), पठति, व्याचष्टे, यतते & उच्यते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of पठ्-१ ग. प. प. to read, study, read, व्या+चक्ष् -to to explain, comment upon (चक्ष्-चष्टे २ ग. आ. प. – to see, perceive), यत्-१ ग. आ. प. -to attempt, strive, try & gets called, कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वद् -वदति १ ग. प. प. न – no, not, तु- अव्यय- but, even, just, अनुष्ठाने- स. वि. ए. व. of अनुष्ठान-practice, performance, doing, ज्ञानबन्धुः-for a namesake knowledgeable/ learned

जो माणूस फायद्यासाठी (पैशासाठी) शास्त्र वाचतो किंवा सांगतो पण ते स्वतःच्या आचरणात आणत नाही तो फक्त नावापुरताच ज्ञानी असतो असे म्हणावे.

———–
४०९ 28/10/2019
शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।
ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः॥

शुश्रूषा, श्रवणम्, च एव ग्रहणम् तथा धारणम्, ऊहापोहः, अर्थविज्ञानम्, तत्त्वज्ञानम् च (एते) धीगुणाः (भवन्ति)।

Desire to hear and also hearing it, accepting and retaining it in memory, considering of all pros and cons it, having knowledge of its economics and basic philosophy, these are qualites of intelligence.

शुश्रूषा-desire to hear ( also means- service, dutifulness, telling or saying), श्रवणम्- hearing, ग्रहणम्-accepting, catching, taking, धारणम्- retaining, preserving, keeping in memory, ऊहापोहः -full discussion, consideration of all pros and cons-(ऊहः – guess, reasoning, arguing & अपोहः – arguing or reasoning from the other side), अर्थविज्ञानम्- knowledge of economics-(अर्थ- money, wealth, विज्ञान- knowledge-अर्थस्य विज्ञानम् –ष. तत्पुरुष स.), तत्त्वज्ञानम्- basic philosophy-(तत्त्व-basis, first principle, ज्ञान- knowledge- तत्त्वस्य ज्ञानम्-ष. तत्पुरुष स.), all in प्र. वि. ए. व., धीगुणाः -qualites of intelligence, धीः- intellect, understanding, गुणाः -qualites- (धियाः गुणाः -ष. तत्पुरुष स.), तथा-अव्यय-and, also, च- and, एव-अव्यय- just so, even, just

श्रवणाची इच्छा असणे किंवा सेवा करणे, गुरूने किंवा दुसऱ्यांनी सांगितलेले ऐकणे, ते समजून घेणे आणि मनात साठवून घेणे, त्यावर साधक बाधक चर्चा करणे, विषयाची आर्थिक बाजू आणि तत्वज्ञान जाणून घेणे हे बुद्धिमंतांचे गुण आहेत.
—————-
४१० 29/10/2019

श्रद्दधानः शुभां विद्यां हीनादपि समाचरेत् ।
सुवर्णमपि चामेध्यादाददीतेति धारणा ॥
पाठभेद:
श्रद्दधानः शुभां विद्यां हीनादपि समाप्नुयात्।
सुवर्णमपि चामेध्यादाददीताविचारयन्॥
-महाभारत शान्तिपर्व अ.१६५
श्रद्दधानः शुभाम् विद्याम् हीनात् अपि समाचरेत् (समाप्नुयात्) सुवर्णम् अमेध्यात् अपि च आददीत इति धारणा (अस्ति)
पा. भे: अविचारयन् आददीत।
One who has determination to learn, should obtain/acquire good knowledge, even from a person of low origin. There is perception that (Without any thinking) gold can be retrieved even from a filthy/dirty place.
श्रद्दधानः -one who has determination-पु. लिं. प्र. वि. ए. व., शुभाम् & विद्याम् -स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शुभा-good, of eminence, विद्या- knowledge, education, हीनात् & अमेध्यात्- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of हीन- destitute, of low birth or origin- (क. भू. धा. वि. of हा-जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon) & अमेध्य- filthy or dirty, अपि-अव्यय-also, even, and, समाचरेत् & समाप्नुयात्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of सं+आ+चर्- to accept or acquire- (चर्-चरति १ ग. प. प. to walk, move) & सं+आप्- obtain, get –(आप्-आप्नोति ५ ग. प. प. to get, obtain), सुवर्णम्- gold, valuable-न. लिं. द्वि. वि. ए. व., च-and, आददीत-विध्यर्थ आ. प. तृ. पु. ए. व. of आ+दा- to accept, perceive, इति-अव्यय-thus, in this manner, धारणा- conviction, propriety
ज्याने शिकण्याचा निश्चय केला आहे अशा माणसाने लहान (हीन) माणसासोबत राहूनही चांगली विद्या शिकून घ्यावी. सोने हे घाणीमधूनदेखील काढून घ्यावे असा विचार केला जातो.

नरेंद्र गोळे .
श्रद्धावानानं अर्जावी, विद्या हीनाकडूनही
मातीतही जरी सोने, लाभले स्वर्ण स्वर्णची
————-
४११ 30/10/2019
नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य किल शौनक ।
सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कुत्रचित्॥
गरुडपुराण आचारकाण्डः,अध्यायः-११०
पाठभेद:
सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन।
नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित्॥
-महाभारत वनपर्व

शौनक, ज्ञानस्य परिनिष्ठा एकत्र किल न अस्ति। (न क्वचित् पुरुषे ज्ञानस्य परिनिष्ठा एकत्र अस्ति)। सर्वः सर्वम् न जानाति। सर्वज्ञः न कुत्रचित् (कश्चन) अस्ति।

Oh Shaunak, Infinite knowledge is indeed not with one single person.( Never an individual/ person has entire treasure house of knowledge). All do not know everything. There is nobody who knows everything. (All-knowing person never exists)

शौनक-Oh Shaunak-पु. लिं. सं. वि. ए. व., ज्ञानस्य -न. लिं. ष. वि. ए. व. of ज्ञान-knowledge, intelligence, परिनिष्ठा- extreme limit, infinite, एकत्र-अव्यय- at one place, entire, किल-अव्यय-indeed, surely, न- no, not, अस्ति & जानाति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, exist & ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, क्व-अव्यय- where, क्व+चित्-क्वचित्- in some places or case, न क्वचित्- never, पुरुषे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of पुरुष-person, man, individual, सर्वः & सर्वम् -प्र & द्वि. वि. ए. व. of सर्व-all, entire, सर्वज्ञः -all knowing- सर्वम् जानाति इति-उपपद तत्पुरुष स.,कुत्र-अव्यय-where, in which place, कुत्र+चित् – -in one place, न कुत्रचित्- nowhere, at no place, कः-who-कः+चन-कश्चन-some one, न कश्चन- no one.

हे शौनका, कुठल्याही एका माणसाकडे सगळ्या अपरिमित ज्ञानाचे भांडार खरोखर असत नाही. सर्वज्ञ असा माणूस कुठेच नसतो.

———-
४१२ 31/10/2019
हर्तुर्याति न गोचरं किमपि शं पुष्णाति यत्सर्वदा,
ह्यर्थिभ्यः प्रति-पाद्यमानमनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम्।
कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमन्तर्धनं
येषां तान्प्रति मानमुज्झत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धते॥
-भर्तृहरि नीति शतक
विद्याख्यम् अन्तर्धनम् हर्तुः न किम् अपि गोचरम् याति, यत् सर्वदा शं पुष्णाति, अर्थिभ्यः प्रति-पाद्यमानम् अनिशं हि पराम् वृद्धिम् प्राप्नोति, कल्पान्तेषु अपि निधनम् न प्रयाति। येषाम् (तद् धनम् अस्ति) नृपाः तान् प्रति मानम् उज्झत। कः तैः सह स्पर्धते?
Knowledge is such a hidden wealth that it is always invisible to a thief, but still it bestows happiness to the person, who possesses it. If he shares this wealth to its seekers, then the wealth increases ceaselessly and it does not perish even after ages. Those who have this, even Kings give respect to them. Who can compete with them.
विद्या- knowledge, education, आख्यम् -at end of compound means- ‘named’, called-विद्याख्यम् – one which is called knowledge/ education, अन्तर्- used as prefix to compound to mean-internal, hidden, secret, धनम्-wealth, अन्तर्धनम् -hidden wealth, गोचरम्- become visible, under control, influence, प्रतिपाद्यमानम् – when shared- (प्रतिपाद्यमान- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of प्रति+पद्-to share, give, to get-पद्-पद्यते-४ ग. आ. प. to go, move)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., हर्तुः -पु. लिं. ष. वि ए. व. of हर्तृ- thief, snatcher, न- no, not, याति, पुष्णाति, प्राप्नोति, प्रयाति & स्पर्धते-all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of या-२ ग. प. प. to go, to come to, पुष्-९ ग. प. प. to nurture, bring up, magnify, extol, प्र+आप्- to get, obtain-आप्-५ ग. प. प. & प्र+या- to under go, go to, यत्- which, किम्- what, अपि-अव्यय-even, also, and- किमपि-somewhat, a little-न किमपि not at all, not even little, सर्वदा-अव्यय-always, at all times, शम्-happiness, अर्थिभ्यः- पु. लिं. च. वि. ए. व. of अर्थिन्- seeker, one who asks, अनिशम्-अव्यय-ceaselessly, incessantly, हि-अव्यय-surely, indeed पराम् -adjctv- excessive, beyond, वृद्धिम् -increase, growth- वृध्-वर्धते१ आ. प. to increase, grow, कल्पान्तेषु- स. वि. ब. व. of कल्पान्त-till the end of world- कल्प-a day of Bramha or 1000 yugas-कल्पस्य अन्तः -कल्पान्तः -ष. तत्पुरुष स., निधनम् -end, death, येषाम् -पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of यद्-who, नृपाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of नृप- king, तान्-पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of तद् -him, प्रति-अव्यय-towards, for, मानम् -honour, respect, उज्झत- given, bestowed–( क. भू. धा. वि. of उज्झ्-उज्झति ६ ग. प. प. to give ( also abandon, leave)कः तैः-पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of तद् -he, सह-अव्यय- with, together

विद्या हे धन चोराला कधीच दिसतही नाही, पण ते ज्याच्याकडे आहे त्या माणसाला भरपूर आनंद देते. त्याने ते इतरांना वाटले तर ते अमाप वाढत जाते आणि कल्पांतापर्यंत नष्ट होत नाही. राजासुद्धा ते धारण करणाऱ्याचा सन्मान करतो. कोण असा धनाशी स्पर्धा करू शकेल?

नरेंद्र गोळे .
चोराला न दिसे कधी, सतत दे, आनंद ती मालका
देता वाटुन वाढते सरसहा, विद्या अशी संपदा
कल्पांतीहि न ती कधी मरतसे, ना क्षीण होते कधी
राजाही तिज देत मान, नसते स्पर्धा तिला कोणती
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९११०१
——————————————-
४१३ 01/11/2019
नात्युच्चशिखरो मेरुः नातिनीचं रसातलम्।
व्यवसायद्वितीयानां नाप्यापारो महोदधिः ॥

व्यवसायद्वितीयानाम् मेरुः न अति-उच्चशिखरः (अस्ति), न रसातलम् अति-नीचम् (अस्ति), महोदधिः अपि न अपारः (भवति)

For the industrious (enterprising) people, Mount Meru is not the tallest peak, nor the world below the earth (Paatala) is the lowest place and mighty ocean is difficult to be crossed.
व्यवसायद्वितीयानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of व्यवसायद्वितीय-industrious (enterprising) person, one who has industry/business for a company-व्यवसाय- business, industry, द्वितीय-second, a partner, company -व्यवसायः द्वितीयः यस्य सः -बहुव्रीही स., मेरुः- tallest mount Meru, न-no, not, अति-अव्यय- most, maximum, उच्च-adjctv-tall, high, शिखर- peak-अति उच्चः शिखरः-अत्युच्चशिखरः -उपपद तत्पुरुष स., रसातलम्- lower world, Paatala, नीचम्- adjctv-low, down, below, महान्-great, उदधिः- ocean, महान् उदधिः महोदधिः उपपद तत्पुरुष स., अपि-अव्यय-even, also, and, अपारः- insurmountable, difficult to cross.

उद्योगी माणसासाठी मेरूचे शिखर सर्वात उंच नाही, पाताळ सर्वात खोल नाही आणि महासागर तरून जाता न येण्याइतका अपार नाही. त्याला अशक्यप्राय वाटणारेही सगळे काही शक्य असते.

नरेंद्र गोळे
नसे सर्वोच्च मेरूही, नाही नीच रसातळ
नसे अपार सागर, उद्यमा सिद्ध राहता
———————————–
४१४ 02/11/2019
पश्य कर्मवशात् प्राप्तं भोज्यकालेऽपि भोजनम् ।
हस्तोद्यमं विना वक्त्रे प्रविशेन्न कथंचन ॥

पश्य, कर्मवशात् भोज्यकाले अपि प्राप्तम् भोजनम् हस्तोद्यमम् विना वक्त्रे न कथंचन प्रविशेत्।

You see, even a meal, made available at the lunchtime by luck, can not enter the mouth without the effort of a hand.

पश्य-look, see- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of दृश्-पश्यति१ ग. प. प. to see, look at, कर्मवशात्- by fate, as the inevitable, भोज्यकाले- स. वि. ए. व. of भोज्यकाल- lunchtime-भोज्य- food, meal- कर्मणि. वि. धा. सा. वि. of भुज्-भुनक्ति-भुंक्ते -७ ग. उ. प. to eat (also भोजनीय, भोक्तव्य, भोग्य)-भोज्यस्य कालः -भोज्यकाल-ष. तत्पुरुष स., अपि-अव्यय-also, and, even, प्राप्तम्, भोजनम् & हस्तोद्यमम्- द्वि. वि. ए. व. of प्राप्त- obtained, made available- क. भू. धा. वि. of प्र+आप्- to get, obtain-आप्-आप्नोति ५ ग. प. प. to get, भोजन-meal, lunch & हस्तोद्यम- efforts of hands- हस्त-hand, उद्यम- effort, business, हस्तयोः उद्यमम्-हस्तोद्यमम्-ष. तत्पुरुष स., विना-अव्यय-without, वक्त्रे- स. वि. ए. व. of वक्त्र-न. लिं. -mouth, face, कथम्-अव्यय-how, in what manner, कथंचन-some how, in every way- न कथंचन- never, not at all, प्रविशेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of प्र+विश्-to enter- विश्-विशति ६ ग. प. प. to enter, to go or enter into,

हे पहा, नशीबाने जेवायच्या वेळेला जरी भोजन मिळाले तरी ते हातांनी काम केल्याशिवाय तोंडात कधीच जात नाही.

——————-
४१५ 03/11/ 2019
विश्वामित्रेण मुनिना दैवमुत्सृज्य दूरतः ।
पौरुषेणैव संप्राप्तं ब्राह्मण्यं राम नान्यथा॥
-योगवासिष्ठ्य प्र. २ श्लो. २०
राम, विश्वामित्रेण मुनिना दैवम् दूरतः उत्सृज्य, पौरुषेण एव ब्राह्मण्यम् संप्राप्तम् । न अन्यथा (तद् संप्राप्तम्)।
Oh Rama, Muni Vishwamitra threw the fate/destiny far away and achieved Bramhinhood (priesthood) only by his prowess/courage/ manliness. It was not by any other means. (to become ब्रम्हर्षी- Chief Priest from राजर्षी-King, to be on par with Vashishta)
राम- पु. लिं. सं वि. ए. व., विश्वामित्रेण मुनिना & पौरुषेण-all in- तृ. वि. ए. व. of विश्वामित्र & मुनि-(पु. लिं.) & पौरुष-(न. लिं.)-prowess/courage/ manliness, दैवम्-द्वि. वि. ए. व. of fate/destiny, दूरतः -अव्यय-far away, from afar, उत्सृज्य-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of उद्+ सृज्-to abandon, eject, pour out -(सृजति ६ ग. प. प. to create, make), एव-अव्यय- only, just, just by, just so, ब्राह्मण्यम् & संप्राप्तम् – द्वि. वि. ए..व. of ब्राह्मण्य-Bramhinhood, priesthood & संप्राप्त- obtained, achieved- क. भू. धा. वि. of सं+प्र+आप्-( आप्-आप्नोति ५ ग. प. प. to get, obtain, न- no, not, अन्यथा-अव्यय- otherwise, in a different manner

अरे रामा, विश्वामित्राने नशीबाला झुगारून दूर भिरकाऊन दिले आणि स्वतःच्या पौरुषाने ब्रह्मर्षीपद मिळवले, अन्य प्रकाराने नाही.
नरेंद्र गोळे .
विश्वामित्रानि हे रामा
नशीबा दूर सारले
स्वकर्तृत्वानि ब्राम्हण्य
मिळवले न अन्यथा
———————-
४१६ 04/11/2019
अग्नौ दग्धं जले मग्नं हृतं तस्करपार्थिवैः ।
तत्सर्वं दानमित्याहुर्यदि क्लैब्यं न भाषते॥

(यद्) अग्नौ दग्धम्, जले मग्नम्, तस्कर-पार्थिवैः हृतम्, तद् सर्वम् दानम् इति आहुः यदि क्लैब्यम् न भाषते।

That which got burnt in the fire, that which got submerged in water or that which was taken away by thieves and the King could be termed as donation, if only one does not want to term it as helplessness.

अग्नौ & जले -स. वि. ए. व. of अग्नि-fire & जल- water, दग्धम्, मग्नम् & हृतम्- द्वि. वि. ए. व. of दग्ध- burnt, मग्न- submerged & हृत- taken away-all क. भू. धा. वि. of दह्-दहति १ ग. प. प. to burn, मस्ज्-मज्जति-to sink, plunge, to be drowned & हृ-हरति १ ग. प. प., तस्करपार्थिवैः -पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of तस्करपार्थिव-तस्करः च पार्थिवः च- द्वंद्व स., तस्कर- thief & पार्थिव- King, तद्- that, सर्वम्- pronominal adjctv-all, entire, whole दानम् – donation, grant, इति- अव्यय- this, in this manner, आहुः -वर्त. तृ. पु. ब. व. of ब्रू-ब्रविति (आह) २ ग. उ. प. to say, talk, यदि-अव्यय-if, in case, क्लैब्यम् -helplessness, impotence, unmanliness, powerlessness, न- no, not, भाषते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of भाष् १ ग. आ. प. to call, speak, talk

जर असहाय्य वाटून घ्यायचे नसेल तर आगीत जळलेले, पाण्यात बुडलेले, चोराने चोरलेले आणि राजाने नेलेले (धन) दान केले आहे असे समजावे.

नरेंद्र गोळे .
जळले, बुडले, नेले राजाने, चोरट्यानंही
दान दिले असे माना असहाय्य न वाटते
————–
४१७ 05/11/ 2019
कस्मादिन्दुः असौ धिनोति जगतीं पीयूषगर्भैः करैः,
कस्माद्वा जलधारया एष धरणीं धराधरः सिञ्चति।
भ्रामं भ्रामं अयं च नन्दयति वा कस्मात् त्रिलोकीं रविः,
साधूनां हि परोपकारकरणे नुपाध्यपेक्षं मनः॥
असौ इन्दुः जगतीं पीयूषगर्भैः करैः कस्मात् धिनोति, एषः धराधरः धरणीम् जलधारया कस्मात् वा सिञ्चति, अयम् रविः भ्रामम् भ्रामम् च कस्मात् वा त्रिलोकिम् नन्दयति, साधूनाम्, न उपाधि-अपेक्षम् मनः, परोपकारकरणे हि (वर्तते)
Why does this Moon delight world with his nectar-filled rays or why does the Cloud sprinkle this earth with showers and why does this Sun going round and round delighting the three worlds. Noble persons involved in doing charitable work do not do it expecting returns (on a purpose)
असौ-this (अदस्), इन्दुः – Moon, एषः- this (एतद्), धराधरः- cloud-(धरा-earth, धर-holder, धराम् धरति इति -उपपद तत्पुरुष स.), अयम्- this (इदम्), रविः -Sun- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., जगतीम्, धरणीम् & त्रिलोकिम्- all in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of जगती- world, earth, धरणी-earth & त्रिलोकि- all three worlds taken together, पीयूषगर्भैः & करैः -पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of पीयूषगर्भ- nectar filled (पीयूष-nectar, गर्भ- inside or interior of anything, womb -पीयूषस्य गर्भः -ष. तत्पुरुष स.) & कर- (पु. लिं.) ray of light, beam, hand, जलधारया-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of जलधारा-stream of water-जल- water, धारा stream, जलस्य धारा-ष. तत्पुरुष स., कस्मात् -पं. वि. ए. व. of किम्- why, वा-or, and, धिनोति & सिञ्चति -वर्त. तृ. पु. व. of धि-५ ग. प. प. to please, delight & सिच् -सिञ्चति-ते ६ ग. उ. प. to sprinkle, water, soak, भ्रामम् -roaming about, भ्रामम् भ्रामम् – going round and round, च-and, नन्दयति-delights, gives joy-प्रायोजक वर्त. तृ. पु. व. of नन्द् – नन्दति १ ग. प. प. to be happy, glad, साधूनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of साधु- noble or virtuous person, न-no, not, उपाधि- purpose, object (also means-fraud, trick, deceit), अपेक्षम् – expecting, wanting, मनः (मनस्)- mind- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. , परोपकारकरणे- स. वि. ए. व. of परोपकारकरण-doing benevolence-परोपकार- benevolence, करण- doing-परोपकारस्य करणम्- ष. तत्पुरुष स., हि-अव्यय-indeed, surely

चंद्र सगळ्या जगाला अमृताने भरलेल्या किरणांमधून आनंद का देतो? ढग जमीनीवर पाण्याचा वर्षाव का करतो? आणि सूर्य गोल भ्रमण करून तीन्ही लोकांना आनंद (प्रकाश) का देतो? सज्जन लोक निरपेक्षपणे परोपकार करत असतात.
————-
४१८ 06/11/2019
किं खलु रत्नैरेतैः किं पुनरभ्रायितेन वपुषा ते l
सलिलमपि यन्न तावकमर्णव वदनं प्रयाति तृषितानाम्॥

अर्णव, किम् खलु एतैः रत्नैः? किम् पुनः ते अभ्रायितेन वपुषा? तावकम् सलिलम् अपि यद्न तृषितानाम् वदनम् प्रयाति।

Oh Ocean, what is the use of these jewels of yours and again what is the use of your beautiful body (of sky-blue appearance) due to cloud cover, as even your water does enter month of the thirsty (is not fit for drinking)

अर्णव- Ocean-सं. वि. ए. व., किम् -what, खलु- अव्यय-indeed, surely, एतैः & रत्नैः – न. लिं. तृ. वि. ब. व. of एतद्-this & रत्न- jewel, पुनः (पुनर्)-अव्यय- again, ते- yours- ष. वि. ए. व. of युष्मद्-you, अभ्रायितेन & वपुषा- तृ. वि. ए. व. of अभ्रायित- acquiring appearance of cloud-(क. भू. धा. वि. of अभ्रायति-ते- ना. सा. धा. of अभ्रम्-cloud) & वपुस्- (न. लिं.)- body, form, appearance, तावकम् & सलिलम् -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of तावक-adjctv-thy, thine & सलिल- water, अपि-अव्यय- even, also, and, यद्-अव्यय-as, since, न- no, not, तृषितानाम्-पु. लिं. ष. वि. ब. व. of तृषित- thirsty-क. भू. धा. वि. of तृष्- तृष्यति ४ ग. प. प. to be thirsty, वदनम्-न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वदन- mouth, face, प्रयाति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+या- to go, entire-या-याति २ ग. प. प. to go, to come to

अरे सागरा, तहानलेल्या माणसाला तुझे (खारट) पाणी तोंडात घालतासुद्धा येत नाही. मग तुझ्याकडे असलेल्या विविध रत्नांचा आणि मेघांनी आच्छादलेल्या आकाशासारख्या तुझ्या सुंदर रूपाचा कुणाला काय उपयोग आहे?
—————————
४१९ 07/11/2019
ग्रासादर्धमपि ग्रासमर्थिभ्यः किं न यच्छसि।
इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति॥

ग्रासात् अर्धम् अपि ग्रासम् अर्थिभ्यः किम् न यच्छसि।इच्छानुरूपः विभवः कदा कस्य भविष्यति।

Why don’t you give even a part of your food to a person asking it. When at all and whoever has got riches as per his desire. ( It is always good to share what you have with those who need it)

ग्रासात् & ग्रासम्-पु. लिं. पं & द्वि. वि ए. व. of ग्रासः- mouthful, food, अर्धम्-adjctv-half, अपि-अव्यय-also, even, and, अर्थिभ्यः- पु. लिं. च. वि. ब. व. of अर्थिन्-one who asks, seeker, किम् -why, न- no, not, यच्छसि-वर्त. तृ. पु. पु. ए. व. of दा-यच्छति – to give, donate, इच्छानुरूपः- as desired -इच्छा-desire, अनुरूपः- suitable, matching- इच्छायाः अनुरूपः-ष. तत्पुरुष स., विभवः -wealth, riches, कदा-अव्यय-when, at what time, कस्य-to whom -ष. वि. ए. व. of किम्-who, भविष्यति- सा./द्वि. भविष्य. तृ. पु. ए. व. of भू-भवति-१ ग. प. प. to be, exist

अन्न मागणाऱ्याला (भुकेल्या माणसाला) आपल्या घासातला अर्धा घास द्यावा असे तुला का वाटत नाही? आपल्या इच्छेइतके वैभव कुणाला आणि कधी मिळाले आहे? आपल्याला जे मिळाले आहे ते गरजूंसोबत वाटून घ्यावे.

नरेंद्र गोळे .
घास अर्धा भुकेल्याला का न देशी स्वतःहुनी
इच्छेनुरूप श्रीमंती लाभते का कुणा कधी

————————–
४२० 08/11/2019
त्यागः एको गुणः श्लाघ्यः किमन्यैर्गुणराशिभिः।
त्यागाद्जगति पूज्यन्ते पशुपाषाणपादपाः॥

त्यागः एकः गुणः श्लाघ्यः(भवति)।अन्यैः गुणराशिभिः किम् (प्रयोजनम् अस्ति)। त्यागाद् पशुपाषाणपादपाः जगति पूज्यन्ते।

Forsaking or giving up is a lone virtue, which is praiseworthy. What is the use of heaps of other virtues. In this world, due to their giving up (benevolent nature), animals, stones and trees are getting worshipped.

त्यागः- Forsaking/ giving up, benevolent nature, एकः- one, single, गुणः- virtue, श्लाघ्यः -praiseworthy- (also श्लाघव्य, श्लाघितव्य & श्लाघनीय -कर्मणि. वि. धा. सा. वि. of श्लाध्- श्लाधते १ आ. प. to praise, extol, commend, applaud- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अन्यैः & गुणराशिभिः -तृ. वि. ब. व. of अन्य- adjctv- other, another & गुणराशि- heap of virtues- गुण-virtue, राशि-heap, collection-गुणनाम् राशिः-ष. तत्पुरुष स., किम्- what, which, त्यागात्-पं. वि. ए. व. of त्याग, पशुपाषाणपादपाः -animals, stones and trees- पशुः च पाषाणः च पादपः च -द्वंद्व स., जगति-स.वि. ए. व. of जगत्-world, पूज्यन्ते-get worshipped, honoured- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of पूज्-पूजयति-ते १० ग. उ. प.

त्याग हा एकच गुण प्रशंसनीय आहे. इतर ढीगभर गुणांचे काय ? पशु, पाषाण आणि झाडे त्यागामुळेच जगात पूजले जातात.

नरेंद्र गोळे .
प्रशंसनीय दातृत्व असूनी अन्य सद्गुण
होती त्यागामुळे पूज्य पशू, पाषाण, वृक्षही
————–
४२१ 09/11/2019
छायासुप्तमृगः शकुन्तनिवहैर्विष्वग्विलुप्तच्छदः
कीटैरावृतकोटरः कपिकुलैः स्कन्धे कृतप्रश्रयः ।
विश्रब्धं मधुपैर्निपीतकुसुमः श्लाघ्यः स एव द्रुमः
सर्वाङ्गैर्बहुसत्त्वसङ्गसुखदो भूभारभूतोऽपरः॥
-पंचतंत्र
द्रुमः, सः एव श्लाघ्यः, (यः) छाया-सुप्तमृगः, शकुन्त-निवहैः विष्वग्विलुप्तच्छदः, कीटैः आवृतकोटरः, कपि-कुलैः स्कन्धे कृत-प्रश्रयः, विश्रब्धम् मधुपैः निपीतकुसुमः, सर्वाङ्गैः बह-ुसत्त्व-सङ्ग-सुखदः।अपरः भू-भार-भूतः।
Praiseworthy tree is one, under which animals rest, the one on which birds, in such a multitude, rest that its leaves are not seen at all, its hollows are full with insects, its branches are occupied by hoards of monkeys, nectar from its flowers is being enjoyed by bees fearlessly and thus providing happiness to various beings with all its body parts sheltering them. The rest (of the trees) are just burden on the earth. (A tree is being used as a example of selfless service)
द्रुमः-tree, सः (तद्)-he, श्लाघ्यः -praiseworthy-क. भू. धा. वि. of श्लाघ्- श्लाघते १ ग. आ. प. to praise, extol, छायासुप्तमृगः- the one under whose shade animals rest, छाया-shade, सुप्तमृगः -one, under which animals rest-सुप्त- slept- क. भू. धा. वि. of स्वप्-स्वपिति २ ग. प. प. to sleep, rest, मृगः-animal- यत्र मृगाः स्वपन्ति सः- बहुव्रीही स., विष्वग्विलुप्तच्छदः- whose entire foliage is hidden-विष्वक्- entirely, wholly, विलुप्त-lost, hidden- क. भू. धा. वि. of वि+लुप्- (लुप् -लुंपति-ते ६ ग. उ. प. to cut off, seize), छदः – a leaf, cover, आवृतकोटरः -whose hollows occupied-आवृत-blocked up, solicited, chosen- क. भू. धा. वि. of आ +वृ- (वृ-वरति-ते १, ५ & ९ ग. उ. प. to choose, select), कोटरः- hollow, cavity, कृतप्रश्रयः -who has been loved/ respected-कृत-made -क. भू. धा. वि. of कृ-८ ग. उ. प. to do, प्रश्रयः -respect, love, regard, निपीतकुसुमः – whose flowers are sucked- निपीत- feasted, drunk -क. भू. धा. वि. of नि+पा- (पा- पिबति १ ग. प. प. to drink), कुसुमः -flower, बहुसत्त्वसङ्गसुखदः- who gives happiness to various beings with company/ contact, बहु- many, सत्त्व-being, सङ्ग- company, contact, सुखदः -giver of happiness- सुखम् ददाति इति – उपपद तत्पुरुष स. -बहवः सत्वाः बहुसत्वाः -उपपद तत्पुरुष स., बहुसत्वानाम् सङ्गः -बहुसत्त्वसङ्गः- ष. तत्पुरुष स., बहुसत्त्वसङ्गेभ्यः सुखदः -बहुसत्त्वसङ्गसुखदः- च. तत्पुरुष स., भूभारभूतः- one who is burden on the earth-भूः-the earth, भार- burden, weight, भूतः – happened-क. भू. धा. वि. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, भुवः भारः -भूभारः ष. तत्पुरुष स, भूभारः भवति इति भूभारभूतः उपपद तत्पुरुष स., अपरः -the other- all above in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., एव-अव्यय-only, just, just so शकुन्तनिवहैः, कीटैः, कपिकुलैः, मधुपैः & सर्वाङ्गैः- तृ. वि. ब. व. of शकुन्तनिवह- multitude of birds- शकुन्त-bird in general, निवह-multitude-शकुन्तानाम् निवहः-ष. तत्पुरुष स, कीट-insect, कपिकुल- group of monkeys-कपि- monkey-कुल- family, group-कपीनाम् कुलः-ष. तत्पुरुष स., मधुप- honeybee- मधुम् पिबति इति -मधुपः उपपद तत्पुरुष स. & सर्वाङ्ग- entire body, every body part-सर्वः आङ्गः -उपपद तत्पुरुष स., स्कन्धे -स. वि. ए. व. of स्कन्ध-sholder, branch, विश्रब्धम् -fearlessly, confidently-विश्रब्ध-क. भू. धा. वि. of वि+श्रंभ्-to be carefree, fearless-(श्रंभ्-श्रंभते १ ग. आ. प -to be careless, inattentive)
ज्या झाडाखाली जनावरे विश्राम करतात, ज्यावर बसणारे पक्षी पानांना झाकून टाकतात, ज्याच्या पोकळ्या कीटकांनी भरलेल्या असतात, ज्याच्या फांद्यांवर माकडांचे कळप रहातात, मधमाशा ज्याच्या फुलांमधला मध निर्धास्तपणे घेतात, अशा प्रकारे ज्या झाडाच्या सर्व अंगांचा उपयोग त्यांचा आश्रय घेणाऱ्यांना होतो ते झाड गौरवास्पद असते, इतर (झाडे) धरणीला भार असतात.

ज्या झाडातळि नांदती मृग सदा, ज्याचेवरी पक्षिही ।
वा फांद्यांवरि वानरे सततची, जी कीटकांची घरे ॥
माशा चाखत त्या फुलांतिल मधू, ज्यांचे असे वैभव ।
झाडे गौरवपात्र तीच असती, भूभार बाकी किती ॥ – शार्दूलविक्रीडित
.
– मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९११०९
——————————-
४२२ 10/11/2019
न हि जीवितदानाद्हि दानमन्यद्विशिष्यते।
तस्मादुपाचरेत्स्वेन स्वेन निःस्वतपस्विनः॥

जीवितदानात् हि अन्यत् दानम् न हि विशिष्यते। तस्मात् स्वेन स्वेन निःस्वतपस्विनः उपाचरेत्।

There is no generosity greater than giving gift of a life. That is why with one’s own money one should treat others who are poor and downtrodden. (Here word ‘स्वेन’ has double meaning. See below)

जीवितदानात् तस्मात् both न. लिं. पं. वि. ए. व. of जीवितदान-gift of a life -जीवितम्-life, existence, दानम्-gift, donation- जीवितस्य दानम्- ष. तत्पुरुष स., हि -अव्यय-surely, indeed, न-no, not, अन्यत् -न. लिं. of अन्य-adjctv- other, another, विशिष्यते-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वि+शिष्-to be better, higher-(शिष्-शेषति १. ग. प. प. & शेषयति-ते १० ग. उ. प. to leave as remainder, leave, distinguish, स्वेन- with one’s own -तृ. वि. ए. व. of स्व-pronoun, adjctv- one’s own, belonging to self, Also -स्वेन- with the wealth, property – पु/न. तृ. वि. ए. व. of स्वः or स्वम्-wealth, property, निःस्वतपस्विनः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of निःस्वतपस्विन्-poor and miserable/helpless-निःस्वः- one who is poor, without wealth & तपस्विन् -miserable/helpless- (also means devout, one who practices penance -निःस्वः तपस्विन्- उपपद तत्पुरुष स., उपाचरेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of उप+आ+चर्- to serve, treat, attend to -(चर्-चरति १ ग. प. प. to walk, move)

दुसरे कोणतेही दान जीवनदानापेक्षा जास्त चांगले नाही. म्हणून स्वतःच्या खर्चाने दीनदुबळ्यांचे उपचार करावेत.

नरेंद्र गोळे .
न जीविताहुनी अन्य
थोर दान असे दुजे
म्हणूनी वाचवा जीव
दुःखितांचा स्वये सदा
———————
४२३ 11/11/2019
परोपकारशून्यस्य धिक् मनुष्यस्य जीवितम् ।
जीवन्तु पशवो येषां चर्माप्युपकरिष्यति ॥

परोपकारशून्यस्य मनुष्यस्य जीवितम् धिक् (अस्तु)। पशवः येषाम् चर्म अपि उपकरिष्यति जीवन्तु।

Life of a person who is not of any help to others is condemnable. Long live those animals, whose skin also is of use to others (Not only while they are alive, after death also their skin is of use to others).

परोपकारशून्यस्य & मनुष्यस्य-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of परोपकारशून्य- one who is not of help to others-परोपकार- benevolence, शून्य- zero, void, empty-परोपकारकरणे शून्यः इति-परोपकारशून्य- उपपद तत्पुरुष स. & मनुष्य-person, man, जीवितम् & चर्म -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of जीवित-life, existence & चर्मन्- skin, leather, hide, धिक्- अव्यय- an interjection of censure, menace, displeasure, पशवः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पशु-animal, येषाम् -whose, पु. लिं. ष. वि. ब. व. of यद्-who, which, अपि-अव्यय- also, and, even, उपकरिष्यति- सामन्य (द्वि.)भविष्य तृ. पु. ए. व. of उप+कृ- to do benevolence, to be of help-(कृ-करोति-कुरुते- ८ ग. उ. प. to do) जीवन्तु- आज्ञार्थ तृ. पु. ब. व. of जीव् – जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive,

अजीबात परोपकार न करणाऱ्या (स्वार्थी) माणसाच्या जीवनाचा धिःकार असो. ज्यांच्या चामड्याचासुद्धा (मृत्यूनंतर) उपयोग होतो त्या पशूंना दीर्घायुष्य जगू देत.
———————
४२४ 12/11/2019
पुत्रादपि प्रियतरं खलु तेन दानं
मन्ये पशोरपि विवेकविवर्जितस्य।
दत्ते खले नु निखिलं खलु येन दुग्धं
नित्यं ददाति महिषी ससुताsपि पश्य॥

तेन विवेकविवर्जितस्य पशोः अपि पुत्रात् अपि दानम् प्रियतरम् खलु मन्ये। पश्य, महिषी ससुता अपि, दत्ते खले नु खलु येन निखिलम् दुग्धम् नित्यं ददाति।

I believe, for those animals, who are considered to be having no rational thinking, doing benevolence is indeed dearer than their young ones. Look, a buffallo, even having her calf, in return of oilcake fed to it, daily gives out its entire milk

तेन & येन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्-he, it & यद्- who, which, विवेकविवर्जितस्य & पशोः पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of विवेकविवर्जित- one who has no rational thinking-विवेक-discretion, consideration, विवर्जित-void of, deprived of -क. भू. धा. वि. of वि+वृज्-(वृज्-वर्जति १ ग. प. प. & वर्जयति-ते १० ग. उ. प. to exclude, avoid)- विवेकेन विवर्जितः – तृ. तत्पुरुष स., अपि-अव्यय-also, even, and, पुत्रात् -पु. लिं. पं. वि. ए. व. of पुत्र- son, दानम् & प्रियतरम्-.न. लिं. प्र. वि. ए. व. of दान- benevolence, giving, प्रियतर- more beloved, liked, खलु- अव्यय- indeed, really, मन्ये- वर्त. प्र. पु. ए. व. of मन्-मन्यते, मनुते ४ & ८ ग. आ. प. to think, believe, पश्य- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of दृ-पश्यति १ ग. प. प. to see, महिषी- she- buffallo, ससुता-with the child- सुतः-child, son -सुतेन सहता -उपपद तत्पुरुष स.-both-स्त्री. लिं. प्र, वि. ए. व., दत्ते & खले -स. वि. ए. व. of दत्त-given-क. भू. धा. वि. of दा-यच्छति & ददाति-दत्ते १ ग. प. प. & ३ ग. उ. प. to give, grant, & खल- oilcake, sediment-(also means earth, soil, place, bad person), नु-अव्यय- possibly, indeed, निखिलम्-adjctv- entire, whole, दुग्धम्-milk-both न. लिं. प्र. वि. ए. व., नित्यम् -अव्यय-daily, always, ददाति-see above.

निर्बुद्ध समजल्या जाणाऱ्या जनावरांना आपल्या मुलांपेक्षाही दान करणे अधिक चांगले वाटते असे मी मानतो. म्हशीला तिचे रेडकू असूनसुद्धा ती रोज तिला चारा (पेंड) खायला घालणाऱ्याला सगळे दूध देते, हे पहा.
—————————
४२५ 13/11/2019
सुलभाः युधि विप्रर्षे हि अनिवृत्ताः तनुत्यजः।
न तथा तीर्थे आयाते श्रद्धया ये धनत्यजः ॥
भागवत स्कं- ८, अ २०.९ (बलिराज्ञा शुक्राचार्याय कथितम्)

विप्रर्षे, युधि अनिवृत्ताः हि तनुत्यजः सुलभाः (सन्ति)। तीर्थे आयाते श्रद्धया ये धनत्यजः न तथा (सन्ति)।

Oh Sage (Bramharshi), persons not running away from the battle field and sacrificing their life are easily available, but persons ready to give away their wealth, with reverence to a worthy holy person, when he arrives, are not so (easily available)

विप्रर्षे- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of विप्रर्षि-great brahmin sage- विप्र-brahmin, a theologian, priest, ऋषिः- a sage, an ascetic- ( विप्रः यः ऋषिः अपि सः -विप्रर्षि- बहुव्रीही स.), युधि- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of युध्-war, battle, अनिवृत्ताः, तनुत्यजः, धनत्यजः, सुलभाः & ये -all – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अनिवृत्त- not returned- न निवृत्त- नञ्तत्पुरुष स.- निवृत्त- turned back, returned-क. भू. धा. वि. of नि+वृत् -(वृत् -वर्तते १ ग. आ. प. to be, exist), तनुत्यज्-one who sacrifices his body-तनुम् त्यजति इति-उपपद तत्पुरुष स., धनत्यज् -one who gives away his wealth -धनम् त्यजति इति-उपपद तत्पुरुष स., सुलभ – easy, available freely- सुखेन लभते इति -उपपद तत्पुरुष स. & यद्-who, which, तीर्थे & आयाते – both पु. लिं. स. वि. ए. व. of तीर्थ- sacred, holy & आयात-arrived, come to-क. भू. धा. वि. of आ+या-(या-याति २ ग. प. प. to come), श्रद्धया-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of श्रद्धा -reverence, faith, belief, न-no, not, तथा-अव्यय- like, like that

अहो ब्रह्मर्षी, युद्धामधून माघार न घेता वीरमरण पत्करणारे वीरपुरुष मिळणे सोपे आहे, पण पवित्र व्यक्ती आलेला असतांना त्याला आपली सगळी संपत्ती श्रद्धापूर्वक दान करणारा दानी कुठेच नसतो. असे बळीराजा गुरु शुक्राचार्यांना सांगतो.
——————-
४२६ 14/11/2019
अहिंस्रस्य तपोऽक्षय्यम् अहिंस्रो यजते सदा ।
अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता॥१३७॥
– महाभारत १३.१७८.४३ पाठभेद: यजते-जयते

अहिंस्रस्य तपः अक्षय्यम् (भवति)। अहिंस्रः सदा यजते (जयते)। अहिंस्रः सर्वभूतानाम् यथा माता (तथा भवति), यथा पिता (तथा भवति)।

Penance of a harmless (innocent) person is imperishable (ever growing). The harmless person ( is like the one who) always worships (with sacrifices)/ always wins. He is like a mother and father to all living beings.

अहिंस्रस्य & अहिंस्रः -पु. लिं. ष & प्र. वि. ए. व. of अहिंस्र -harmless/innocent person-न हिंस्र- नञ्तत्पुरुष स.-हिंस्र- wild, hurtful, तपः-penance, austerity- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अक्षय्यम्- adjctv-imperishable, inexhaustible, सदा-अव्यय-always, यजते & जयते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of यज्-यजति-ते १ ग. उ. प. to worship by offering sacrifices & जि-जयते १ ग. आ. प. to win, to be successful, सर्वभूतानाम्- पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्वभूत- all beings, सर्व-all, entire, भूत- being, यथा-अव्यय-like, similar to, माता & पिता प्र. वि. ए. व. of मातृ- mother & पितृ-father

अहिंसक माणसाची तपश्चर्या कधीही न संपता (अक्षय) चालत असते, तो सतत त्याग करत असतो (किंवा जिंकत असतो) तो सर्व प्राणीमात्रांना (भूतांना) आई आणि वडिलांसारखा असतो.

नरेंद्र गोळे .
तप हिंसा न कर्त्याचे अक्षय्य चालते सदा
अहिंसक सजीवांना मातापित्या परी असे
——————–
४२७ 15/11/2019
एकतः क्रतवः सर्वे सहस्रवरदक्षिणाः।
अन्यतो रोगभीतानां प्राणिनां प्राणरक्षणम्‌॥-महाभारत

सर्वे सहस्रवरदक्षिणाः क्रतवः एकतः, अन्यतः रोगभीतानाम् प्राणिनाम् प्राणरक्षणम्‌ (भवति, द्वौ एते तुल्यः स्तः)

On one side is merit earned by conducting thousand Yagas, with offering of generous fees (dakshina to the priest), on the other side is saving of life of those suffering from disease.

सर्वे, सहस्रवरदक्षिणाः & क्रतवः all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्व-pronominal adjctv- all, entire, सहस्रवरदक्षिणाः- thousand with offering of generous fees-सहस्रम्-thousand, वर- adjctv-best, excellent, precious, दक्षिणा- fees paid for conducting religious rite-वरा दक्षिणा -वरदक्षिणा, सहस्रम् वरदक्षिणा -सहस्रवरदक्षिणा -both उपपद तत्पुरुष स. & क्रतु – a sacrificial rite, Yaga, एकतः (एकतस्)- अव्यय-on one side, singly , अन्यतः(अन्यतस्)- on the other side, रोगभीतानाम् & प्राणिनाम्-both पु. लिं. ष. वि. ब. व. of रोगभीत-effected by disease, sick & प्राणिन्- living being, प्राणरक्षणम्‌-द्वि. वि. ए. व. of प्राणरक्षण- saving of a life-प्राणस्य रक्षण-ष. तत्पुरुष स.

एका बाजूला हजार यज्ञांमध्ये चांगल्या दक्षिणा देणे आणि दुसऱ्या बाजूला रोगाने पछाडलेल्या प्राण्यांचे प्राण वाचवणे (ही दोन्ही कृत्ये समान पुण्य देणारी आहेत).

नरेंद्र गोळे .
देऊन दक्षिणा यज्ञी पुण्य जे लाभते तसे
व्याधीने त्रस्त प्राण्यांचे जीव रक्षून लाभते
———————————-
४२८ 16/11/2019
कर्णिनालीकनाराचान् निर्हरन्ति शरीरतः।
वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः॥
-महाभारत-५.३४.७९

(शल्यविशारदाः) कर्णि-नालीक-नाराचान् शरीरतः निर्हरन्ति। वाक्शल्यः तु निर्हर्तुं (केभ्यः अपि) न शक्यः (अस्ति)। सः हृदिशयः हि (भवति)

Weapons like Karni (barbed arrow), Naalika (dart or javelin) and Naraacha (iron arrow) could be extracted from the body. But the damage caused by a sharp tongue is not possible to be undone. It stays in the heart (of the afflicted) forever.

कर्णिनालीकनाराचान् -पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of कर्णिनालीकनाराच -कर्णि- barbed arrow, नालीक- dart or javelin, नाराच-iron arrow-कर्णिः च नालीकः च नाराचः च -द्वंद्व स., शरीर- body, ततस् or ततः-अव्यय-from that (person or place etc), शरीरतः- from the body, निर्हरन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of निस्+हृ to extract, draw out from- (हृ -हरति-ते १ ग. उ. प. to take, carry, convey etc.), वाक्शल्यः, सः & हृदिशयः-all -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वाक्शल्य-weapon of words, वाक् or वाच् -word, talk, language, शल्यः-weapon, शल्यः इव वाक्- उपमानोत्तरपदकर्मधारय स., तद् – he & हृदिशय-staying in heart, हृद्-न. लिं.-heart, mind, शय-adjctv-lying, sleeping, हृदि शेते इति-हृदिशय- उपपद तत्पुरुष स., तु- अव्यय-indeed, surely, निर्हर्तुं – तुमन्त हेत्वार्थक धा. सा. अव्यय of निस्+हृ to extract, draw out from, न-no, not, शक्य- (also शक्तव्य, शकनीय)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of शक्-शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, competent, possible, हि-अव्यय-indeed, surely,

शरीरात घुसलेले बाण, भाले वगैरे बाहेर काढता येतात, पण वाग्बाण काढता येणे शक्य नाही, ते हृदयात रुतून बसतात.

नरेंद्र गोळे .
काढणे शल्य शूळाचे, शक्य हे शरिरातुनी
काढणे शल्य बोलांचे, शक्य ना हृदयातुनी
——————–
४२९ 17/11/2019
जयेत् कदर्थं दानेन जयेत् सत्येनानृतवादिनम्।
क्षमया क्रूरकर्माणमसाधुं साधुना जयेत् ॥
महाभारत वन. अ. १९७- पाठभेद:
अक्रोधेन जयेत् क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् |
जयेत् कदर्थं दानेन जयेत् सत्येन चानृतम् ॥

कदर्थं दानेन जयेत्, अनृतवादिनम् सत्येन (जयेत्), क्षमया क्रूरकर्माणम् (जयेत्), असाधुम् साधुना जयेत्। (क्रोधम् अक्रोधेन जयेत्)

One can winover a poor or mean person by giving gift, a liar be wonover by truth, a person involved in cruel deeds by forgiveness and bad person can be tamed by gentleness /anger can be controlled by patience

(Once Shibi and Suhotra, both Kings of equal might and status, faced each other in their chariot and had delima who would give way to the other. Narada tell them in this sholka that, one who gives in is indeed superior one)

कदर्थम्, अनृतवादिनम्, क्रूरकर्माणम्, असाधुम् & क्रोधम् all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कदर्थ-adjctv- bad or useless, poor- कद्- अव्यय- used as substitute for कु- bad, little, defective, अर्थ-object, purpose, means, money etc., अनृतवादिन्-a liar, अनृत- a lie-ऋत- truth, अन् ऋत-नञ्तत्पुरुष स.,अनृतम् वदति इति- अनृतवादिन्-उपपद तत्पुरुष स., क्रूरकर्माण-wicked or cruel person- क्रूर-wicked, cruel -क्रूर कर्माणि करोति इति- क्रूरकर्माणः -उपपद तत्पुरुष स., असाधु- bad or wicked person- साधु-noble good person-न साधुः -नञ्तत्पुरुष स., & क्रोध-anger, दानेन, सत्येन, क्षमया, साधुना & अक्रोधेन- all in तृ. वि. ए. व. of दान- gift, grant, सत्य- truth, fact, क्षमा- pardon, forgiveness, साधु- nobleness, goodness & अक्रोध- without anger, patience, न क्रोधः -नञ्तत्पुरुष स., जयेत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of जि-जयति १ ग. प. प. to win, overcome,

क्षुल्लक माणसाला दान देऊन जिंकावे, असत्य बोलणाऱ्याला (किंवा असत्याला) सत्याने जिंकावे, क्रूरकर्म्याला क्षमेने जिंकावे, क्रोधाला न रागावून जिंकावे आणि वाईट लोकांना चांगुलपणाने जिंकावे.
असा उपदेश महाभारतात नारद मुनींनी शिबी आणि सुहोत्र या राजांना केला होता, पण ते दोघेही सज्जन होते. प्रत्यक्ष व्यवहारात काही वेळा या उपायांचा उपयोग होत नाही, जशास तसे वागावे लागते.

नरेंद्र गोळे
क्रोधावर अक्रोधाने साधूवर सदाचारे
असत्यावर सत्याने वागुनी जय लाभतो
——————–
४३० 18/11/2019
शरण्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु ।
अनुद्वेगकरो लोके न चाप्युद्विजते सदा ॥
महाभारत १३. १७७.२९ (भीष्माचार्येण युधिष्ठिराय कथितम्)

(यः) लोके, सर्वभूतानाम् शरण्यः, सर्वजन्तुषु विश्वास्यः, अनुद्वेगकरः (सः) सदा न च अपि उद्विजते।

In this world, one who provides refuge to all beings, on whom everyone is having confidence, one who is not terrorising (frightening), he in turn is also not afraid of anyone.

लोके-पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, सर्वभूतानाम्- -पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्वभूत-all living beings-सर्व- all, entire, भूत- living being, शरण्यः-adjctv- a protector, refuge, सर्वजन्तुषु- of all living beings -पु/न. लिं. स. वि. ब. व. of सर्वजन्तु, विश्वास्यः- adjctv- dependable, believable, अनुद्वेगकरः -not terrorising, frightening, उद्वेग -fear, terror-अन् उद्वेगः -अनुद्वेगः -नञ्तत्पुरुष स.,अनुद्वेगम् करोति इति -अनुद्वेगकरः- उपपद तत्पुरुष स., सदा-अव्यय-always, न-no, not, च- and, अपि-अव्यय-even, also, and, उद्विजते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उद् +विज्- to fear, get agitated- विज्-विजते ६ ग. आ. प. to fear, agitate (also-विज्-वेवेक्ति-वेविक्ते ३ ग. उ। प. to separate, distinguish & ७ ग. प. प. to fear, agitate)

या जगात जे लोक सर्व प्राणीमात्रांना आश्रय देतात, सर्व प्राणीमात्रांचा विश्वास संपादन करतात आणि जे इतरांना उद्वेग देत नाहीत ते स्वतः उद्निग्न होत नाहीत. असा उपदेश महाभारतामध्ये भीष्माचार्यांनी युधिष्ठिराला दिला.

नरेंद्र गोळे .
प्राणिमात्रांस आधार , विश्वासू त्यांस सर्वदा
ना देई क्षोभ जो लोका, शांत जीवन तो जगे
——————
४३१ 19/11/2019
सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित्।
पक्ष्मणोपि निपातेन येषां स्यात् स्कन्धपर्ययः॥
– महाभारत. शान्ति १५.२६

(लोके) कानिचित् तर्कगम्यानि सूक्ष्मयोनीनि भूतानि (सन्ति), येषाम् स्कन्धपर्ययः, (अस्माकं) पक्ष्मणः अपि निपातेन स्यात्।

There are certain micro-living beings, whose existence can only be felt (and not seen), who may suffer damage or loss of limbs just by (our) dropping of eyelash.(So said Arjuna to justify that loss of life is inevitable in certain cases)

कानिचित् -certain, some -ब. व. of किंचित्- किम्-which, why, what-किम्+ चित्-certain, some, तर्कगम्यानि सूक्ष्मयोनीनि & भूतानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of तर्कगम्य- felt by logic, not visible to an eye, तर्क-logic, judgement, गम्य- (also गमनीय, गन्तव्य)-approachable-कर्मणि वि. धा. सा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, तर्केण गम्यः इति-उपपद तत्पुरुष स., सूक्ष्मयोनि-micro-being, सूक्ष्म- adjctv-minute, atomic, fine, योनि-origin, generating cause, सूक्ष्मः योनि- उपपद तत्पुरुष स. & भूत- being-क. भू. धा. वि. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, येषाम् – whose-पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of यद्- who, which, what, स्कन्धपर्ययः -damage or loss of limb-स्कन्ध- limb, shoulder, पर्ययः-damage, loss, lapse, change-स्कन्धस्य पर्ययः-ष. तत्पुरुष स., पक्ष्मणः-न. लिं. ष. वि. ए. व. of पक्ष्मन्-an eyelash अपि- अव्यय-also, निपातेन-तृ. वि. ए. व. of निपात-fall, come down, descent, स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, exist.

जे डोळ्यांना दिसत नाहीत, पण त्यांचे अस्तित्व तर्काने जाणवते असे काही सूक्ष्म जीव या जगात आहेत. आपण नुसती पापणी हलवण्यानेसुद्धा त्यांच्या अवयवांना इजा होऊ शकते. काही प्रकारची हिंसा आपल्या नकळत आपल्याकडून होत असते असे यावरून सूचित करायचे आहे.
सूक्ष्मदर्शक यंत्रांचा शोध लागायच्या हजारो वर्षे आधी व्यासांनी हे सत्य सांगितले आहे.

नरेंद्र गोळे
सूक्ष्म अदृश्यही जीव तर्काने येत जाणता
भुवई ढळताही जे हातपाय गमावती
————–
४३२ २०-११-२०१९
अपि संपूर्णतायुक्तैः कर्तव्या सुहृदो बुधैः |
नदीशः परिपूर्णोऽपि चन्द्रोदयमपेक्षते॥

संपूर्णतायुक्तैः बुधैः अपि सुहृदः कर्तव्याः (भवति)। नदीशः परिपूर्णः अपि चन्द्रोदयम् अपेक्षते।

Wise persons endowed in all respect should also make friends. Ocean, full in all respect, awaits /needs moonrise (for its tides)

संपूर्णतायुक्तैः & बुधैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of संपूर्णतायुक्त- endowed in all respect-संपूर्ण- full, complete, संपूर्णता-completeness, युक्त- having, possessing, endowed with-क. भू. धा वि. of युज्-युनक्ति-युंक्ते ७ ग. उ. प to endow, join-संपूर्णतया युक्तः -तृ. तत्पुरुष स. & बुध-adjctv- wise, clever, learned, अपि-अव्यय-even, also, and, सुहृदः & कर्तव्याः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सुहृद्- friend, well-wisher & कर्तव्य-(also करणीय, कार्य-कृत्य) ought to do, duty- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, नदीशः – Ocean, Sea-नदी -river, ईश-lord- नदीनाम् ईशः -ष. तत्पुरुष स. & परिपूर्णः – adjctv- full or complete in all respect-परि-अव्यय- prefix means excessive, much, round, lot of, in consequence of, चन्द्रोदयम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of चन्द्रोदय- moonrise- चन्द्रस्य उदयः -ष. तत्पुरुष स., अपेक्षते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अप+ईक्ष् -to await, wait for, need, require, want,

सर्वगुणसंपन्न शहाण्या माणसानेही मित्र जमवणे चांगले असते. परिपूर्ण असा समुद्रसुद्धा (भरती ओहोटीसाठी) चंद्राच्या उगवण्याची वाट पहात असतो.

नरेंद्र गोळे
परिपूर्ण असूनीही जमवावेच मित्र ते
समुद्र असुनी पूर्ण उधाणे चंद्रदर्शने
——————
४३३ 21/11/2019
आदौ न वा प्रणयिनां प्रणयो विधेयो
दत्तोऽथवा प्रतिदिनं परिपोषणीयः ।
उत्क्षिप्य यत्क्षिपति तत्प्रकरोति लज्जां
भूमौ स्थितस्य पतनाद्भयमेव नास्ति ॥
आदौ प्रणयिनाम् प्रणयः न दत्तः वा विधेयः अथवा प्रतिदिनं परिपोषणीयः। उत्क्षिप्य यत् क्षिपति तद् लज्जाम् प्रकरोति। भूमौ स्थितस्य पतनात् भयम् एव न अस्ति।
In the beginning itself it is better to reject the request or solicitous/intimate approach of a solicitor, otherwise it should be nurtured for on a continuous basis. One which is supported or uplifted and then thrown out or let go, causes humiliation/shame. One who is firmly standing on the ground has no fear of falling (One who is devoid of anything, has no fear of loosing anything)
आदौ -In the beginning- स. वि. ए. व. of आदि-adjctv-beginning, first time, प्रणयिनाम्-पु. लिं. ष. वि. ब. व. of प्रणयिन्- fondly solicitous of, intimate, प्रणयः, दत्तः, विधेयः & परिपोषणीयः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of प्रणय- love, affection, wish, desire, longing, दत्त-granted, given- क. भू. धा. वि. of दा- यच्छति १ ग. प. प. & ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, विधेय-(also विधितव्य, विधनीय)- to be honoured, to administer- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of विध्-विधति ६ ग. प. प. & परिपोषणीय-(also पोषितव्य, पोष्य)- nurtured for- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of प्रति+पुष्- (पुष्- पोषति, पुष्यति & पुष्णाति १, ४ & ९ ग. प. प. to nourish, nurture, foster), न-no, not, वा & अथवा -अव्यय- and, or, instead, प्रतिदिनम्-अव्यय- all round, everyday, everywhere, उत्क्षिप्य-having raised, supported, thrown upwards-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of उद्+क्षिप्- क्षिप्-क्षिपति-ते १ ग. उ. प. & क्षिप्यति ४ ग. प. प. to throw, discharge, let go, यत्-यद्- which, who, तद्- that, लज्जाम् -स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of लज्जा- shame, humiliation, प्रकरोति & अस्ति -वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+कृ-to commence, cause- (कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do) & अस्-२ ग. प. प. to be, exist, भूमौ-स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of भूमि-earth, स्थितस्य-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of स्थित-standing, staying-क. भू. धा. वि. of of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. -to stand, stay, पतनात् -by falling, due to fall -पं. वि. ए. व. of पतन- fall, भयम् – fear, एव-अव्यय- only, just, just so,
अतीशय प्रेमळ माणसाच्या फार जवळीक करण्याच्या प्रयत्नांना आधीच प्रतिसाद देऊ नये (दोन हात अंतर ठेवावे) आणि दिली तर तिला रोजच पोषण देत जावे (आपल्यातले प्रेम घट्ट करत जावे). कुणालाही वर उचलून धरल्यावर सोडून दिल्याने जास्त अपमान होतो (लाज वाटते), जमीनीवरच असलेल्याला पडण्याची भीती नसते.
—————-
४३४ 22/11/2019
आज्ञामात्रफलं राज्यं ब्रह्मचर्य्यफलं तपः।
ज्ञानमात्रफला विद्या दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ – पाठभेद- ज्ञानमात्रफला-परिज्ञानफलं

राज्यम् आज्ञामात्रफलम् (भवति), तपः ब्रह्मचर्य्यफलम् (भवति), विद्या ज्ञानमात्रफला/ परिज्ञानफलम् (भवति), धनम् दत्तभुक्तफलम् (भवति)

Gains of acquiring a kingdom (position of authority) is everyone obeys the command, gains of penance (austerity) is celibacy (for study of Vedas), gains of education is knowledge/wisdom, use of wealth is for enjoyment and charity.

राज्यम्-न. लिं.- kingdom, leadership, आज्ञामात्रफलम्- for obeying commands, आज्ञा- command, order, मात्र- adjctv- a suffix to nouns means- measuring as much as, requirement of, फलम् -न. लिं.- gain, fruit, तपः -पु. लिं -penance,austerity, ब्रह्मचर्य्यफलम्-ability to practice celibacy (for study of Vedas), विद्या – स्त्री. लिं- education, learning, ज्ञान-न. लिं.- knowledge, wisdom, फला- स्त्री. लिं- gain, ability, परिज्ञान-न. लिं.- good knowledge/wisdom, धनम् -न. लिं.-wealth, money, दत्त-granted, donated, given-क. भू. धा. वि. of दा-यच्छति १ ग. प. प. & ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, भुक्त – enjoyed, eaten, consumed- क. भू. धा. वि. of भज्-भुनक्ति-भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy, consume- दत्तम् च भुक्तम् च- दत्तभुक्त- द्वंद्व स.- all in प्र. वि. ए. व.
आज्ञा (करता येणे) एवढेच राज्याचे (राज्य मिळाल्याचे) फळ आहे, ब्रह्मचर्य हे तपाचे फळ आहे, ज्ञान हे विद्येचे फळ आहे आणि उपभोग (घेता येणे) व दान (करता येणे) हे धनाचे फळ आहे

नरेंद्र गोळे
देणे हुकूम हे राज्य ब्रम्हचर्य तपो फळ
विद्येचे फळ हे ज्ञान धनाचे भोग, दान वा
———————-
४३५ 23/11/2019
श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुंडलेन, दानेन पाणिर्न तु कंकणेन।
विभाति कायः करुणापराणाम् , परोपकारैर्न तु चन्दनेन॥
-भतृहरि नीती शतक
पाभे: विभाति कायः करुणाकुलानां परोपकारेण, न तु चन्दनेन।
श्रोत्रम् श्रुतेन एव विभाति न कुंडलेन (विभाति)। पाणिः दानेन (विभाति), न तु कंकणेन (विभाति)। करुणापराणाम् (करुणाकुलानाम्) कायः, परोपकारैः (परोपकारेण) (विभाति), न तु चन्दनेन (विभाति),
The ears get splendid on hearing sacred knowledge and not by earrings. The hands get their shine by acts of giving and not by bracelet. The body of those full of compassion (overcome or filled with compassion), gets its shine by acts of benevolence and not by smearing of sandalwood paste.
श्रोत्रम्, पाणिः, कायः all प्र. वि. ए. व. of श्रोत्र-ear (न. लिं.), पाणि (पु. लिं.)-hand, काय-body (पु. लिं.), श्रुतेन, दानेन, परोपकारेण, कुंडलेन, कंकणेन, चन्दनेन all तृ. वि. ए. व. of श्रुत-heard (that is worthy of hearing Veda, sacred knowledge)- क. भू. धा. वि. of श्रु-शृणोति ५ ग. प. प. to hear, listen, the दान- giving, granting, परोपकार-benevolence, helping others, कुंडल-(पु/न. लिं.) ear-ring, कंकण-(पु/न. लिं.) bracelet, चन्दन- sandalwood (paste), परोपकारैः- तृ. वि. ब. व. of परोपकार, एव-अव्यय-just, just so, only, विभाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+भा-to shine, to be bright or splendid -(भा-भाति २ ग. प. प.), करुणापराणाम् & करुणाकुलानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of करुणापर-full of compassion, pity -करुणा-compassion, pity, पर-adjctv-having a surplus, exceeding-करुणया परः-तृ. तत्पुरुष स. & करुणाकुल-overcome or filled with compassion- आकुल-adjctv- full of, overcome, filled with, करुणया आकुलः-तृ. तत्पुरुष स., न-no, not, तु-अव्यय-really, surely

श्रुतींमुळे (चांगल्या गोष्टी ऐकण्यामुळे) कानांना शोभा येते, कुंडलांमुळे (दागीन्यांमुळे) येत नाही. दान केल्याने हातांना शोभा येते, कंकणांमुळे (दागीन्यांमुळे) येत नाही, करुणावान लोकांच्या शरीरांना परोपकारामुळे शोभा येते, चंदनामुळे येत नाही.
—————-
४३६ 24/11/2019
आत्मापराधवृक्षस्य फलान्येतानि देहिनाम् ।
दारिद्रयरोगदुःखानि बन्धनव्यसनानि च॥
-चाणाक्य नीतिदर्पण १४.२

दारिद्र्य-रोग-दुःखानि बन्धन-व्यसनानि च एतानि देहिनाम् आत्मापराधवृक्षस्य फलानि (भवन्ति)

Poverty, diseases, difficulties/ordeals, bondages, destructions/losses are results of man’s own tree of misdeeds

दारिद्रयरोगदुःखानि, बन्धनव्यसनानि, एतानि & फलानि -न. लिं. प्र. वि. ब. व. of-दारिद्रयरोगदुःख- दारिद्र्य-poverty, रोग-disease, दुःख-difficulties/ordeals, दारिद्र्यम् च रोगम् च दुःखम् च-द्वंद्व स., बन्धनव्यसन- बन्धन-bondage, व्यसन- destruction/ loss, बन्धनम् च व्यसनम् च -द्वंद्व स., च-and, एतद्-this & फलम्- fruit, result, consequence, देहिनाम्-पु. लिं. ष. वि. ब. व. of देहिन्- living being, a man, human, आत्मापराधवृक्षस्य -न. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मापराधवृक्ष- own tree of misdeeds- आत्मन्-self, own, soul, अपराध-misdeed, sin, वृक्ष-tree आत्मनः अपराधः आत्मापराधः -ष. तत्पुरुष स., वृक्षम् इव आत्मापराधम्- आत्मापराधवृक्षम्-उपमानोत्तरपदकर्मधारय स.

दारिद्र्य, रोग, दुःखे, बंधने आणि संकटे (व्यसने) ही सगळी माणसाच्या स्वतःच्या अपराधांची फळे आहेत. करावे तसे भरावे लागते.

नरेंद्र गोळे .
गरीबी रोग दुःखे व बंधने आणि संकटे
स्वगुन्ह्यांच्या वृक्षाची ही असती फळं माणसा
———–
४३७ 25/11/2019
आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासैर
व्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् ।
अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान्वहन्त
धन्यास्तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति ॥
– शाकुंतलम्
धन्याः (ते ये) अनिमित्तहासैः अव्यक्तवर्ण दन्तमुकुलान्, रमणीयवचःप्रवृत्तीन् तनयान् आलक्ष्य, अङ्काश्रयप्रणयिनः (तान्) वहन्तः, तद् अङ्गरजसा मलिनीभवन्ति।
Fortunate are those who are able see little exposed, blossoming bud like teeth of their children while they smile without any reason, listen to their lovely attempt at speaking, carry them, who are keen to sit in their laps and get dirty due to dust from their body. (This is one of the four beautiful shlokas from great Kavi-Kalidasa’s ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ ७.१७
My apologies for my poor English translation of this masterpiece)

Translation By M.R. Kale :
The blessed (alone), who, bearing (on their person) their little sons fondly wishing to sit on their lap, with their bud like (slender) teeth slightly visible by their causeless (innocent) smiles, and their charming, prattle uttered in indistinct accents, are soiled by the dust of their (sons’) limbs.
….
धन्याः-पु. लि. प्र. वि. ब. व. of धन्य-Fortunate, अनिमित्तहासैः -तृ. वि. ब. व. of अनिमित्तहास-smiling without any reason-अनिमित्त-न निमित्त-नञ्तत्पुरुष स.-निमित्त- reason, cause, हास-smile, laughter-अनिमित्तः हासः – उपपद तत्पुरुष स., अव्यक्तवर्ण-hidden beauty-व्यक्त- displayed, visible-न व्यक्त-अव्यक्त-नञ्तत्पुरुष स, वर्ण-colour, beauty- अव्यक्तः वर्णः -उपपद तत्पुरुष स., दन्तमुकुलान्, प्रवृत्तीन्, तनयान्- पु. लि. द्वि. वि. ब. व. of दन्तमुकुल-bud like teath-दन्त-(पु. लिं.)- tooth, मुकुल-(पु/न. लिं.)- bud- विशेषणोत्तरपदकर्मधारय स., प्रवृत्ति-(स्त्री. लिं.) behaviour, tendency, तनय- son, child, रमणीयवचःप्रवृत्तीन्-lovely attempt at speaking -रमणीय-(also रम्य, रमितव्य) कर्मणि वि. धा. सा. वि. of रम्-रमते १ ग. आ. प. to get delighted, वचः -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of वचस्- speech, talk-रमणीयः वचः -उपपद तत्पुरुष स.-रमणीयवचसः प्रवृत्तिः -रमणीयवचःप्रवृत्तिः-ष. तत्पुरुष स., आलक्ष्य-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ+लक्ष्- to see, observe-(लक्ष्-लक्षते-१ ग. आ. प. to perceive, see) अङ्काश्रयप्रणयिनः & वहन्तः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अङ्काश्रयप्रणयिन् -keen to sit in the laps- अङ्क -(पु/न. लि.) lap-आश्रय-place of refuge, resting place, seat- अङ्कयोः आश्रयः -अङ्काश्रयः- स. तत्पुरुष स.-प्रणयिन्-loving, desirous, beloved- अङ्काश्रयस्य प्रणयिन् -ष. तत्पुरुष स. & वहन्- carrying- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वह्-वहति-ते १ ग. उ. प. to carry, bear, तद्- that, अङ्गरजसा- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of अङ्गरजस् -dust of the body-अङ्ग-(पु/न. लिं.) -body, रजस् -(पु. लिं.)- dust, dirt -अङ्गस्य रजस्- ष. तत्पुरुष स., मलिनीभवन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of मलिनीभू- to get dirty, soiled- (भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist), मलिन-adjctv- dirty, unclean, soiled.
कारणाशिवाय हसणाऱ्या निरागस बालकाचे अजून फुटण्याच्या तयारीत असलेले कळ्यांसारखे कोमल दात ज्या लोकांना पहायला मिळतात, त्यांचे गोड बोबडे बोलण्याचे प्रयत्न ज्यांना ऐकायला मिळतात, ज्यांच्या मांडीवर बसण्यासाठी उत्सुक असलेल्या प्रेमळ बाळांना उचलून घेऊन नेत असतांना त्यांच्या अंगाची धूळ ज्यांना लागते असे भाग्यवान लोक धन्य आहेत. …. अभिज्ञान शाकुंतलामधील एक सुंदर श्लोक

————
४३८ 26/11/2019
कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात्।
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः॥
-महाभारत शान्ति पर्व १३८.१५२
(‘आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति’ -इत्युपनिषद्)

प्रियताम् कारणात् एति। द्वेष्यः कारणात् भवति। अयम् जीवलोकः अर्थार्थी (अस्ति)। कश्चित् कस्यचित् प्रियः न (भवति)।

Person become desirable (beloved) due to reason, he is disliked due to reason. Everyone in this world is selfish by nature. No one genuinely loves anybody (selflessly).
( For self-interest everything is desired/loved- Says Upanishad)

प्रियताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रियता- love, desirability, liking, कारणात् – पं. वि. ए. व. of कारण- reason, purpose, एति & भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of इ-एति २ ग. प. प. to go, to come to, attain, reach & भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, द्वेष्यः -प्र. वि. ए. व. of द्वेष्य- (also द्विषनीय द्विषितव्य) -to be hated, an enemy- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of द्विष्-द्वेष्टि २ ग. प. प. to hate, dislike, अयम् -(इदम्)- this, जीवलोकः- living world- जीवितानाम् लोकः-ष. तत्पुरुष स., अर्थार्थी-(अर्थार्थिन्)- selfish, possessed of desires – अर्थम् अर्थयते इति-अर्थार्थिन्- उपपद तत्पुरुष स. & प्रियः – beloved – all four in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कश्चित्-(कः चित्)- anyone, न कश्चित्- none, no one, कस्यचित्- of anyone else,

काही कारणामळे कोणी प्रिय होतो आणि कारणामुळेच कुणी द्वेषाला पात्र होतो. या जगात सगळे लोक स्वार्थ पहातात, त्याशिवाय कुणालाच कुणाचेही प्रेम नसते. (सगळे प्रेम स्वतःसाठीच असते – इति उपनिषद् )
————–
४३९ 27/11/2019
क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणाः दत्ताः पुरा तेऽखिलाः,
क्षीरोत्तापमवेक्ष्य तेन पयसा स्वात्मा कृशानौ हुतः ।
गन्तुं पावकमुन्मनस्तदभवद्दृष्ट्वा तु मित्रापदं,
युक्तं तेन जलेन शाम्यति, सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ॥
-भर्तृहरि नीतिशतकम्

पुरा क्षीरेण आत्म-गत-उदकाय हि अखिलाः ते गुणाः दत्ताः (भवति), तेन पयसा क्षीरोत्तापम् अवेक्ष्य स्वात्मा कृशानौ हुतः (भवति)। तद् मित्र-आपदम् दृष्ट्वा, (क्षीरः) पावकम् गन्तुम् उन्मनः अभवत्, तेन तु जलेन युक्तम् (क्षीरम्) शाम्यति। सतां मैत्री पुनः तु ईदृशी (भवति)

In the beginning, the Milk gives all its inherent qualities to its constituent water. When it is being heated (boiled), the water, on having seen the milk in distress, immediately sacrifices itself to the fire (by way of evaporating). Seeing the plight of its friend (the water), the milk in turn becomes eager to throw itself into the fire (by boiling over). But, it settles down when some water is poured over it. Such is the nature of friendship of the virtuous people.

पुरा-अव्यय-at first, before, on the olden times, क्षीरेण-पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of क्षीर- milk, आत्मगतोदकाय-to its constituent water-आत्म-self, own, गत- gone, entered- क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, उदकाय-न. लिं. च. वि. ए. व. of उदक- water-आत्मनि गतः -आत्मगतः -स. तत्पुरुष स., आत्मगतः उदकम्- आत्मगतोदकम्, हि-अव्यय-surely, indeed, अखिलाः, ते, गुणाः & दत्ताः all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अखिल-adjctv- entire, all, तद् -it, that, गुण-quality, virtue & दत्त- given, granted-क. भू. धा. वि. of दा-यच्छति १ ग. प. प. & ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प – to give, grant, तेन & पयसा -तृ. वि. ए. व. of तद्-(पु/न. लिं.) it, that & पयस्-(न. लिं.)- water, क्षीरोत्तापम्- torment or inflammation of milk- उत्ताप- great heat, torment-क्षीरस्य उत्तापम्- ष. तत्पुरुष स., अवेक्ष्य-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अव+ईक्ष्- to perceive, observe -(ईक्ष्-ईक्षते-१ ग. आ. प. to see, behold, स्वात्मा-one’s own life-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of स्वात्मन्- स्व-pronominal adjctv-one’s own- आत्मा (आत्मन्)- self, soul, oneself- स्वस्य आत्मा-ष. तत्पुरुष स., कृशानौ-पु. लिं. स. वि. ए. व. of कृशानु-fire, हुतः –पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of हुत-sacrificed- क. भू. धा. वि. of -हु-जुहोति ३ ग. प. प. to offer as sacrifice, तद्- that मित्रापदम् – agony of a friend, मित्र-friend, आपदम्- distress, torment- मित्रस्य आपदम् -ष. तत्पुरुष स., दृष्ट्वा- पू. का. वा. त्वांत धा सा. अव्यय of दृष्-पश्यति १ ग. प. प. to see, observe, पावकम् – पु. लिं. द्वि. वि. ए. of पावक- fire, गन्तुम् -to go- पू. का. वा. तुमन्त धा सा. अव्यय of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, उन्मनः- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of उन्मनस्-adjctv- agitated, excited, अभवत् -अनद्यतनभूत. तृ. पु. ए. व. of भू-भवति, तु-अव्यय-now, as to, as for, तेन & जलेन-पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्-he, it & जलम्-water, युक्तम्- united, accompanied- क. भू. धा. वि. of युज्-युनक्ति-युंक्ति ७ ग. उ. प. to join, unite, शाम्यति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of शम्-४ ग. प. प. to calm down, pacified, सताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सत्- virtuous, मैत्री-friendship, पुनः (पुनर्)-अव्यय-again, once more, ईदृशी-स्त्री. लिं.-adjctv-of this kind, like this

आधी दूध आपले सगळे गुण त्यातल्या पाण्याला देते. दुधाला तापवत असतांना दुधाला होत असलेले क्लेश पाहून ते पाणी (स्वतःचे बलिदान करते आणि) कृश होत जाते (वाफ होऊन बाहेर पडते.) पाण्याचे हे कृत्य पाहून दूध स्वतः त्याग करण्यासाठी अधीर होऊन (पातेल्यात) वर वर चढत जाते, पण त्यावर पाण्याचे थेंब शिपडल्यानंतर ते शांत होऊन पुन्हा खाली जाते. (दूध आणि पाणी या) सज्जनांची (दृढ) मैत्री अशा प्रकारे दिसून येते. दूध तापवणे या साध्या क्रियेमधून सुभाषितकारांनी केवढा गहन अर्थ शोधला आहे ना?
——————————
४४० 28/11/2019
तावत्प्रीतिर्भवेल्लोके यावद् दानं प्रदीयते।
वत्सः क्षीरक्षयं दृष्ट्वा परित्यजति मातरम्॥
-पञ्चतंत्र २.५२

लोके तावत् प्रीतिः भवेत् यावत् दानम् प्रदीयते। वत्सः (मातरि) क्षीरक्षयम् दृष्ट्वा मातरम् परित्यजति।

In this world till such time one is in position to give something, he is loved (wanted). A calf leaves the mother-cow, the moment it notices loss of milk in her.

लोके-पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक-world, तावत्- till such time, to that extent, यावत्-till which time, so long as, both-अव्यय, प्रीतिः- love, affection, liking, fondness, भवेत्-exists, happens-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, दानम्- giving, granting, gift, present, प्रदीयते-gets given- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of प्र+दा to give, grant, offer-(दा-यच्छति १ ग. प. प. & ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant), वत्सः – calf, the young of an animal, a boy, son, दृष्ट्वा-on seeing, noticing-पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, observe, क्षीरक्षयम् & मातरम्- द्वि. वि. ए. व. of क्षीरक्षय-loss of milk, drying of milk-क्षीरस्य क्षयः -ष. तत्पुरुष स. & मातृ- स्त्री. लिं.-mother, परित्यजति-leave, abandon, quit-वर्त. तृ. पु. ए. व. of परि+त्यज्- (त्यज्-त्यजति१ ग. प. प. to leave, abandon)

जोपर्यंत एकादा माणूस काही देऊ शकतो तोपर्यंतच तो आवडतो, गायीचे दूध कमी व्हायला लागल्यानंतर तिचे वासरूसुद्धा तिची साथ सोडून जाते.

नरेंद्र गोळे
आहे जोवर दातृत्व संसारी प्रीत लाभते
दूध ना येतसे तेव्हा वासरू गाय सोडते
—————-
४४१ 29/11/2019
द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः।
प्रिये शुभानि कार्याणि द्वेष्ये पापानि चैव ह ॥
महाभारत पर्व ५, अ. ३९ (विदुरेण धृतराष्ट्राय कथितम्)

द्वेष्यः (कस्यचित्) साधुः न भवति, मेधावी न (भवति), पण्डितः न (भवति), प्रिये (सर्वम्) शुभानि कार्याणि (भवति), द्वेष्ये (सर्वम्) पापानि च एव ह (भवति)।

(Said by Vidura to Dhrutarashtra)
A disliked person is not considered to be virtuous, nor an intelligent, nor a scholar (learned). In a loved one everything appears to be good and auspicious. In a disliked person everything looks just sinful (evil).

द्वेष्यः-प्र. वि. ए. व. of द्वेष्य-(also द्विषनीय, द्विषितव्य)-to be hated, an enemy, disliked, साधुः – virtuous, noble, मेधावी- intelligent, expert, पण्डितः – scholar, learned -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not, भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू-१ ग. प. प. to be, exist, न (भवति), प्रिये & द्वेष्ये -पु. लिं. स. वि. ए. व. of प्रिय- beloved, liked & द्वेष्य, शुभानि, पापानि & कार्याणि-न. लिं. प्र. वि. ब. व. of शुभ-adjctv-good, auspicious, lucky, पाप-sin, bad, wrong & कार्य-work, doing (also करणीय, कर्तव्य, कृत्य)- कर्मणि वि. धा.सा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ९ ग. उ. प. to do, make, च -and, एव- अव्यय-just so, only, ह-अव्यय-an emphatic particle used to lay stress- indeed, certainly.

द्वेषाला पात्र असलेला माणूस साधू (सज्जन) नसतो, हुषार नसतो आणि पंडित नसतो. त्याच्याकडे पापे असतात, प्रिय माणसात चांगली कामे असतात असे विदुराने धृतराष्ट्राला सांगितले.

——————-
४४२ 30/11/2019
दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते |
भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥
-महाभारत शान्तिपर्व अ. १११.८१

भिन्नम् दुःखेन श्लेष्यते, श्लिष्टम् दुःखेन भिद्यते, या प्रीतिः भिन्नश्लिष्टा सा तु न स्नेहेन वर्तते।

One, that is broken, gets joined (united) with difficulty. One, which has been united, gets separated (broken) with difficulty. The love or friendship that has been broken and united again does no longer remains truly cordial (affectionate) any more.

भिन्नम् & श्लिष्टम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of भिन्न-broken, separated- क. भू. धा. वि. of भिद्-भिनत्ति-भिंत्ते ७ ग. उ. प. to brake, separate, split & श्लिष्ट-united, joined, stuck- क. भू. धा. वि. of श्लिष्-श्लिष्यति ४ ग. प. प. to embrace, stick, unite, grasp, श्लेष्यते-gets united, joined & भिद्यते- gets broken, separated- both कर्मणि प्रयोग वर्त तृ. पु. ए. व. of श्लिष् -to join & भिद् – to brake, दुःखेन -with sorrow & स्नेहेन- with affection -both न. लिं. तृ. वि. ए. व. of दुःख- sorrow, difficulty & स्नेह- affection, friendship, या, सा, प्रीतिः & भिन्नश्लिष्टा- all स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- which, तद्- she, प्रीति-love, friendship, affection, भिन्नश्लिष्टा- broken but joined again-पुरा भिन्नम् अपरम् श्लिष्टम् इति- भिन्नश्लिष्टम्- उपपद तत्पुरुष स., तु-अव्यय-indeed, surely, न-no, not, वर्तते-वर्त तृ. पु. ए. व. of वृत्-१ ग. आ. प. to be, to exist, remain

छिन्नभिन्न झालेल्या गोष्टी जोडायला कष्ट पडतात, जोडलेल्या गोष्टी तोडतांनाही दुःख होते. तोडून जोडलेली प्रीती (मैत्री) स्नेहपूर्वक रहात नाही.

नरेंद्र गोळे .
कठीण सांधणे जोड सांधलेले दुखे दुःखे
सांधली प्रीत ती राहे राहे स्नेह न त्यामधे
——————
४४३ 01/12/2019
यद्यपि भ्रातरः क्रुध्दाः भार्या वा कारणान्तरे।
स्वभावतः ते प्रीयन्ते नेतरः प्रीयते जनः॥
-महाभारत शान्तिपर्व अ. १३८

यद् अपि कारणान्तरे भ्रातरः क्रुध्दाः वा भार्या (क्रुध्दा), ते स्वभावतः प्रीयन्ते। न इतरः जनः (तथा) प्रीयते।

Although, for any reason, brothers get angry or wife gets angry, they will reconcile and will become amicable soon due to their nature. But it is not applicable to the other person. (Blood is thicker than water)

यद्- अव्यय-used in the sense of ‘because’, ‘since’, अपि-अव्यय- even, also- यद् +अपि-अव्यय- although, though, कारणान्तरे- for any particular reason- स. वि. ए. व. of कारणान्तर- कारण-reason, अन्तरम्- related, proximate- कारणस्य अन्तरम्- ष. तत्पुरुष स.,भ्रातरः, ते & क्रुध्दाः-पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of भ्रातृ-brother, तद् – he, she, it & that & क्रुध्द- angry – क. भू. धा. वि. of क्रुध् -क्रुध्यति ४ ग. प. प. to be angry, भार्या-wife-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., स्वभावतः- by own nature- ष. वि. ए. व. of स्वभावत्- प्रीयन्ते & प्रीयते – वर्त. तृ. पु. ब. & ए. व. of प्री-प्रीयते ४ ग. आ. प. to love, to be pleased, to feel affection for, न – no, not, इतरः & जनः-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of इतर-the other & जन-person

जरी काही कारणांमुळे भाऊ किंवा पत्नी रागावली तरी ते स्वाभाविकतःच पुन्हा प्रेमळ होतात, पण तसे इतर लोक प्रेमळ होत नाहीत.

————
४४४ 02/12/2019
यं मातापितरौ क्लेशं सहेते सम्भवे नृणाम् ।
न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि ॥

नृणाम् सम्भवे क्लेशम् यम् मातापितरौ सहेते, तस्य निष्कृतिः कर्तुम् वर्षशतैः अपि न शक्या (भवति)

The trouble that parents undergo (bear, endure) on birth of men (in bringing up their children) can not be repaid even in hundred years.

नृणाम्- ष. वि. ब. व. of नृृ -(पु. लिं.)- a man, a person whether a male of female, सम्भवे-स. वि. ए. व. of सम्भव- birth, springing up, arising, क्लेशम् & यम्- द्वि. वि. ए. व. of क्लेश- trouble, sorrow, hardship & यद्-which, what, मातापितरौ- parents- in प्र. वि. द्वि. व.- माता च पिता च -द्वंद्व स., सहेते-वर्त. तृ. पु. द्वि. व. of सह्-सहते १ ग. आ. प. & ४ ग. प. प. to endure, bear, tolerate, undergo, तस्य – of that- ष. वि. ए. व. of तद्-that, it, निष्कृतिः & शक्या -both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of निष्कृति- expiatition, atonement, requital, discharge of debt of obligation & शक्य-(also- शकनीय, शक्तव्य) -possible, capable being done-कर्मणि वि. धा. सा. वि. of शक्-शक्नोति- ५ ग. प. प. to be able, be competent for, कर्तुम्-to do- पू. का. वा. तुमन्त धा सा. अव्यय of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, वर्षशतैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of वर्षशत-वर्षाणि शतानि-द्वंद्व स., अपि-अव्यय-even, also, and, न-no, not

मुलाला घडवण्यासाठी आईवडील जेवढे क्लेश सहन करतात त्यांची परतफेड शंभर वर्षांमध्येसुद्धा करता येणार नाही.

नरेंद्र गोळे
मुलाच्या पालनासाठी कष्टती मायबाप जे
ऋण न फिटते त्याचे झटता साल शंभर
—————-
४४५ 03/12/2019
यां चिन्तयामि सततं मयि सा विरक्ता,
साsप्यन्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः।
अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या,
धिक् तां च तं च मदनं च इमां च मां च ॥
भर्तृहरि नीतिशतक प्रक्षिप्त श्लोकम्

(अहम्) याम् सततम् चिन्तयामि, सा मयि विरक्ता (अस्ति), सा अपि अन्यम् जनम् इच्छति। सः जनः अन्यसक्तः (अस्ति)। काचित् अन्या, अस्मत् कृते च परितुष्यति। धिक् ताम् च तम् च मदनम् च इमाम् च माम् च।

One whom I am ardently longing, is disenchanted with me. She also is longing for someone else. That person however is interested in someone else. Someone else is badly longing for me. Let the shame be on her, on him, on God of Love (Madan), to this woman and on me too.
(This is supposed to be the incident which lead Bhartrihari (then king of Ujjain) to Vairagya. Legend says that he received a celetial fruit which he gave to his beloved wife and after passing hands, he got it back.)

याम्, ताम्, तम् मदनम् इमाम्, माम् – द्वि. वि. ए. व. of यद्-(स्त्री. लिं.) who & तद् -(स्त्री. लिं)- she, तद्-he (पु. लिं.), मदन-(पु. लिं.) God of Love (Madan), इदम्-this woman & अस्मद्- I, सततम्- अव्यय-constantly, eternally, always, चिन्तयामि-वर्त. प्र. पु. ए. व. of चिन्त्-चिन्तयति-ते १० ग. उ. प. to think, ponder over, remember, सा-she-(स्त्री. लिं) & सः -he-(पु. लिं) of तद्, मयि- in me-स. वि. ए. व. & अस्मत्- ours पं. वि. ब. व. of अस्मद्- I, we, विरक्ता-स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व. of विरक्त-disenchanted, disaffected- क. भू. धा. वि. of वि+रंज्- (रंज्-रजति-ते १ ग. उ. प. & रज्यति-ते ४ ग. उ. प. to call in love, enamoured of, to be coloured), अपि-अव्यय-also, even, and, अन्यम् & जनम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अन्य-the other & जन-person, इच्छति & परितुष्यति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of इष्- ६ ग. प. प. to desire, want & परि+तुष्- to be very delighted, pleased- (तुष्-तुष्यति४ ग. प. प.), अन्यसक्तः-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अन्यसक्त-interested in someone else.-अन्य-the other, someone else, सक्त- attached, interested-क. भू. धा. वि. of संज्-सजति १ ग. प. प. to stick, attach- अन्ये सक्तः -स. तत्पुरुष स., का-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्-who, का+चित्- someone (woman), अन्या-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of अन्य-other, कृते-स. वि. ए. व. of कृत-infavour, done- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते८ ग. उ. प. to do, च-and, धिक्-अव्यय-an interjection of censure

मी जिचे सतत चिंतन करत असतो ती माझ्याविषयी विरक्त आहे, तिला ज्याची इच्छा आहे तो आणखी कोणावर आसक्त आहे आणि त्या व्यक्तीला माझ्याबद्दल प्रेम वाटते. तिचा, त्याचा, मदनाचा, माझा आणि हिचा या सर्वांचा धिःकार असो.
राजा भर्तृहरीने आपल्या प्रियतमेला एक स्वर्गीय फळ भेट दिले, ते तिने आणखी कोणाला दिले, त्याने चौथ्या कोणा बाईला दिले आणि तिच्याकडून ते भर्तृहरीकडे परत आले. या सगळ्यामुळे विरक्त होऊन तो राजा वैराग्याच्या मार्गाला लागला आणि त्याने सुभाषितांची शतके लिहिली असे सांगतात.

मी जीस चिंतीत असे, न रुचे तिला मी
जो आवडे तीस, तयास रुचे परस्त्री
तो आवडे ना परस्त्रीस, मला वरे ती
धिक्‌ तीस, त्यास, मदनास, हिला, मलाही
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९१२०४
—————-
४४६ 04/12/2019
कवयति पण्डितराजे कवयन्त्यन्येऽपि विद्वांसः।
नृत्यति पिनाकपाणौ नृत्यन्त्यन्येऽपि वेतालाः॥

पण्डितराजे कवयति अन्ये विद्वांसः अपि कवयन्ति। पिनाकपाणौ नृत्यति, नृत्यन्ति अन्ये अपि वेतालाः।

While Panditraj is writing poetical composition, other scholars also write poetical compositions. While Nataraja Shivji dances, his followers, Vetalas, also dance (But there is no comparison to Panditraj’s poetry and Nataraja’s dance).

पण्डितराजे, कवयति, पिनाकपाणौ & नृत्यति -पु. लिं. स. वि. ए. व. of पण्डितराज the title of a great poet named जगन्नाथ, कवयत्- वर्त. प्रायोजक धा. सा. वि. of कव् -कवयति- to compose poems, to write poetical compositions- (कव् -कवते १ आ. प. to praise, to compose, to picture) पिनाकपाणि- Lord Shiva-पिनाकः पाणौ यस्य सः -बहुव्रीही स. & नृत्यत्- वर्त. धा. सा. वि. of नृत् -नृत्यति ४ ग. प. प. to dance,कवयन्ति-वर्त. प्रायोजक तृ. पु. ब. व. of कव् -कवयति, अन्ये, विद्वांसः & वेतालाः – all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अन्यत्-adjctv-other, another, विद्वस् -learned, scholar & वेताल-member of Shiva’s Gana, a goblin, अपि- अव्यय-also, even, and, नृत्यन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of नृत् -नृत्यति ४ ग. प. प. to dance

जेंव्हा पंडितराज काव्यरचना करतात त्या वेळी इतर विद्वानही कविता करतात, जेंव्हा नटराज शिव तांडवनृत्य करतात तेंव्हा त्यांचे गण वेताळही नाचतात, (पण त्यांची तुलना करू नये)
——————-
४४७ 05/12/2019
काव्यं यशसे अर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये।
सद्यः परिनिर्वृतये कान्तासम्मितयोपदेशयुजे॥
-(एतानि काव्यप्रयोजनानि)

काव्यम् यशसे, अर्थकृते, व्यवहारविदे, शिवेतरक्षतये, सद्यः परिनिर्वृतये, कान्तासम्मितयोपदेशयुजे (भवति)

Author here defines qualities of a good poetical composition;
A poetical composition is for success, earning of wealth, for gaining practical knowledge, for destruction of evil, for attaining eternal peace quickly and for dispensing advice pleasing and acceptable too.

काव्यम् -न. लि. प्र. वि. ए. व. of काव्य- poetical composition, यशसे, अर्थकृते, व्यवहारविदे, शिवेतरक्षतये, परिनिर्वृतये & कान्तासम्मितयोपदेशयुजे- all in -न. लि. तृ. वि. ए. व. of यशस्-success, fame, glory, अर्थकृत्- earning of wealth (money)-अर्थम् कारयति इति अर्थकृत् -उपपद तत्पुरुष स., व्यवहारविद्- gaining practical knowledge-व्यवहारम् वेदयति इति-व्यवहारविद्-उपपद तत्पुरुष स., शिवेतरक्षत्- destruction of evil- शिवम्-adjctv- auspicious, holy, इतर-pronominal adjctv- other, different, another, क्षत- destruction, loss, शिवात् इतरम् -शिवेतरम्-उपपद तत्पुरुष स.,शिवेतरम् क्षीणोति इति-शिवेतरक्षत्-उपपद तत्पुरुष स., परिनिर्वृति- eternal peace, final liberation-(मोक्ष) & कान्तासम्मितयोपदेशयुज् -dispensing advice pleasing and acceptable-कान्ता- wife, beloved, mistress, सम्मित- resembling, measuring-क. भू. धा .वि. of सं+मा-(माति- २ ग. प। प. to measure), उपदेश – advice, guidance, कान्ता सम्मिता-कान्तासम्मिता-wifely, beloved like-उपपद तत्पुरुष स., कान्तासम्मितयाः उपदेशः – कान्तासम्मितयोपदेशः कान्तासम्मितयोपदेशये योजयति इति -कान्तासम्मितयोपदेशयुज्-उपपद तत्पुरुष स., सद्यः (सद्यस्)-अव्यय- instantly, forthwith, immediately

चांगल्या काव्यांची प्रयोजने
यश, अर्थप्राप्ती, व्यवहारज्ञान, दुष्टांचा नाश, शांतीचा लाभ, प्रिय व्यक्तींना रुचकर आणि आनंददायी उपदेश इत्यादि उद्देशाने चांगल्या काव्यरचना केल्या जातात.
———–
४४८ 06/12/2019
काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र शाकुन्तलं मतम्।
शाकुन्तले चतुर्थोsङ्कः तत्र श्लोकचतुष्टयम्॥
पाठभेद:
काव्येषु नाटकं रम्यं तत्रापि च शाकुन्तला।
तत्रापि च चतुर्थोsङ्कः तत्र श्लोक चतुष्टयम्॥

काव्येषु नाटकम् रम्यम् (अस्ति)। तत्र शाकुन्तलम् मतम् (भवति)। शाकुन्तले चतुर्थः अङ्कः रम्यः (भवति)। तत्र श्लोक चतुष्टयम् (रम्यः भवति)।

In literature, play or drama is enchanting, among the plays, (Kalidasa’s) Shaakuntala is the best (has a honoured place). In that play, fourth Act is outstanding. Even in that Act, a set of four Shlokas is a masterpiece. (One among them is the shloka- १४८, we saw earlier. Other three being, one pertaining to Kanva’s message at the time of send-off to Shakuntala, second one is his message to Dushanta and the third is describing Kanva’s agony after Shakuntala leaves his Hermitage)

काव्येषु- स. वि. ब. व. of काव्यम्- poetical composition- नाटकम् , रम्यम्, शाकुन्तलम्, मतम्, श्लोकचतुष्टयम्, चतुर्थः & अङ्कः all in -प्र. वि. ए. व. of नाटक- play or drama & रम्य-(also रमणीय, रमितव्य)- enchanting, delighting- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of रम्-रमते १ ग. आ. प. to be pleased, to rejoice, शाकुन्तल- name of the play मत- valued, esteemed, honoured-क. भू. धा वि. of मन्-मनति १ ग. प. प. & मानयते १० ग. आ. प. to be proud, to worship-(also मन्-मन्यते ४ ग. आ. प. & मनुते- ८ ग. आ. प. to think, believe), श्लोकचतुष्टय–a set or group of four Shlokas- श्लोक- a verse, चतुष्टय- a set or group of four-श्लोकानाम् चतुष्टयम्- ष. तत्पुरुष स., all न. लिं., चतुर्थ-fourth & अङ्क- Act (of a Play)-both पु. लिं. तत्र-अव्यय-there, among that, in that place, शाकुन्तले-स. वि. ए. व. of शाकुन्तल- name of a play

काव्यमय साहित्यात नाटक रमणीय असते, त्यात शाकुंतल, शाकुंतलामधला चौथा अंक आणि त्यातले चार श्लोक सर्वात उत्कृष्ट आहेत असे मानले जाते.
————–
४४९ 07/12/2019
किं कवेस्तस्य काव्येन किं काण्डेन धनुष्मतः ।
परस्य हृदये लग्नं न घूर्णयति यच्छिरः ॥

कवेः तस्य काव्येन किम् (प्रयोजनम्), (तथा) धनुष्मतः काण्डेन किम् (प्रयोजनम्), यद्, परस्य हृदये लग्नम्, शिरः न घूर्णयति।

What is the use of Poet’s creation and the arrow of an Archer, which, when hits the heart, does not sway head of others (first one in appreciation and the later by knocking down)

किम्- pronominal adjctv- what, which, कवेः, धनुष्मतः तस्य & परस्य- all पु. लिं. ष. वि. ए. व. of कवि- poet, a wise man, धनुष्मन्-an Archer, तद्-he & पर-other, काव्येन & काण्डेन -तृ. वि. ए. व. of काव्य-poetical composition & काण्ड- arrow (also a stem, , branch, a chapter of a book), यद् -pronominal adjctv- which, what, हृदये-स. वि. ए. व. of हृदय-heart, लग्नम्- adhered, clung to, held fast- क. भू. धा. वि. of लग्-लगति १ ग. प. प. to adhere, cling to, न-no, not, शिरः -head, घूर्णयति-makes to roll about or shake- प्रायोजक वर्त. तृ. पु. ए. व- of घूर्ण्-घूर्णते १ आ. प. & घूर्णति ६ ग. प. प. to roll about, shake

जर हृदयाचा वेध घेऊन मस्तक फिरवत नसेल तर त्या कवीच्या काव्याचा आणि धनुर्धाऱ्याच्या बाणाचा उपयोग काय? कुठल्याही क्रियेचा उद्देश साध्य करणे महत्वाचे असते.

नरेंद्र गोळे .
युक्त ना काव्य वा तीर हृदये रुतुनी जरी
शिर न फिरवे लक्ष्यी काय त्याचे प्रयोजन
————–
४५० 08/12/2019
देवानामिदमामनन्ति मुनयः कान्तं क्रतुं चाक्षुषम्।
रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे स्वाङ्गे विभक्तं द्विधा।
त्रैगुण्योद्भवमत्र लोकचरितं नानारसं दृश्यते।
नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनम्॥
-कालिदास-मालविकाग्निमित्र १.४

नाट्यम् मुनयः देवानाम् चाक्षुषम् कान्तम् क्रतुम् आमनन्ति। इदम् रुद्रेण उमा-कृत-व्यतिकरे स्व-अङ्गे द्विधा विभक्तम् (अस्ति)। अत्र त्रैगुण्य-उद्भवम् लोक-चरितं नाना-रसम् दृश्यते। इदम् भिन्न-रुचेः जनस्य बहुधा अपि एकम् समाराधानम् (अस्ति)।

Sages (Bharatamuni and others) say drama is Yaga which is shoothing the eyes of the Gods. Shiva (Rudra) himself in the form of Ardhanarinateshwar kept it in his body in two parts together with Uma (by marrying). In drama, one can see all types of emotions (नानारसम्) behaviour of the worldly life resulting from three inherent natural traits-( three Gunas-सत्व, रज. तम). Therefore for people with different tastes, dramatic art is the only one which delights fully.

नाट्यम्- dramatics, इदम्- this, it, विभक्तम्- devided, separated-क. भू. धा वि. of वि+भज्-to devided- भज्-भजति-ते १ ग. उ. प. to share, devide, त्रैगुण्योद्भवम्- consequence of three Gunas-त्रैगुण्य-three Gunas, उद्भवम् -arising, resulting, त्रैगुण्येन उद्भवति इति-उपपद तत्पुरुष स.,लोकचरितम्- behaviour of the worldly lifeall- लोक-people, world, चरितम्-behaviour- लोकानाम् चरितम्- ष. तत्पुरुष स., नानारसम्- various emotions (feeling)-नाना-अव्यय-various, रसम्- emotions (feeling) & समाराधानम्-means of satisfying, delight, gratification-above in न. लिं. प्र. वि. ए. व., क्रतुम् – (क्रतुः) a sacrifice, Yaga, कान्तम् -(कान्तः)-beloved, desired-क. भू. धा वि. of कम्-कामयते १० ग. आ. प. to love, enamoured of & चाक्षुषम् -(चाक्षुषः)-adjctv-visual, sight, of the eyes -all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व., मुनयः-पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मुनि-sage, Rishi, देवानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of देव-God, आमनन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of आ+मन्-आमनति- to consider, to worship- मन्-मनति १ ग. प. प. to worship, to be proud of (also मन्यते ४ ग. आ. प. & मनुते ८ ग. आ.प. to believe, think), रुद्रेण- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of रुद्र-Lord Shiva, उमाकृतव्यतिकरे -by marrying Uma-उमा -Parvati, consort of Shiva, कृत- done-क. भू. धा वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, व्यतिकरे- स. वि. ए. व. of व्यतिकर-blending together, mixing- कृतः व्यतिकरः- कृतव्यतिकरः -उपपद तत्पुरुष स.- उमायाः कृतव्यतिकरः – ष. तत्पुरुष स., स्वाङ्गे-स. वि. ए. व. of स्वाङ्ग- in one’s own body, स्व-one’s own-अङ्ग-body-स्वस्य अङ्गः- ष. तत्पुरुष स., द्विधा-अव्यय-in two parts, splitting, अत्र-अव्यय-here, in this place, दृश्यते- gets seen- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see भिन्नरुचेः- ष. वि. ब. व. of भिन्नरुचि- different tastes-भिन्नः रुचिः- भिन्नरुचिः – उपपद तत्पुरुष स., जनस्य-पु/न. लिं. ष. वि. ए. of जन-people, बहुधा-अव्यय-mostly, largely, अपि-अव्यय- even, also, एकम्-अव्यय-only

भरत आदि मुनी असे सांगतात की नाट्य हा देवांच्या डोळ्यांना प्रिय असा यज्ञ आहे. शिव आणि उमा यांनी (अर्धनारीनटेश्वराच्या रूपात ) एकरूप होऊन ते आपल्यात सामावून घेतले आहे. त्यात लोकांना सत्वरजतम या त्रिगुणांमधून उत्पन्न झालेले नाना रस दिसतात. नाटकच निरनिराळ्या आवडी असलेल्या सगळ्या लोकांना आनंद देणारे असते.

नरेंद्र गोळे .
दृष्टीला प्रिय नाट्य तो, भरत सांगे देवतांच्या, रस ।
देती त्यास उमामहेश प्रकटी नारीनटेशातुन ॥
सारा सात्विक, राजसी व तमसा अंगीकृता तो रस ।
भारी तो सगळ्या जनास रुचतो, आनंद दे, दे सुख ॥
——-
४५१ 09/12/2019
यस्याः चोरः चिकुरनिकुरः कर्णपूरो मयूरः
भासो हासः कविकुलगुरुर्कालिदासो विलासः।
हर्षो हर्षो हृदयवसतिः पञ्चबाणस्तु बाणः
केषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय ॥
– जयदेवस्य प्रसन्नराघव नाटकम्
यस्याः चिकुरनिकुरः चोरः, कर्णपूरः मयूरः, हासः भासः, विलासः कविकुलगुरुः-कालिदासः, हर्षः हर्षः, हृदयवसतिः-पञ्चबाणः तु बाणः, कथय केषाम् न एषा कविताकामिनी कौतुकाय (भवति)
Whose unsteady (moving) flock (of hair) is poet named Chora, whose ear ornament (of flowers etc) is poet named Mayura, whose smile is poet named Bhaasa, whose pleasure (amorous pastime) is Master Poet Kaalidaasa, whose joy is poet named Harsha, nestling God of Love in whose heart is poet named Baana, tell me, who will not be desirous of this beautiful lady in the form of (named) poetical compositions.
यस्याः -whose-स्त्री. लिं. ष. वि., ए. व. of यद्-who, चिकुरनिकुरः- unsteady (moving) flock (of hair)-चिकुर-adjctv-unsteady moving, निकुर (निकुरु)- a flock, collection-चिकुरः निकुरः – उपपद तत्पुरुष स., चोरः- poet named Chor, कर्णपूरः- an ear ornament (of flowers etc), मयूरः-poet named Mayura, हासः- laughter, भासः- poet named Bhaasa, विलासः- pleasure,amorous pastime, कविकुलगुरुः – Master Poet- कवि- poet, कुलगुरुः-family priest, teacher, कालिदासः- poet named Kaalidaasa,, हर्षः- joy, happiness, हर्षः -poet named Harshal, हृदयवसतिः – dwelling in the heart -हृदय-heart, वसतिः- dwelling, residing-हृदये वसतिः -हृदयवसतिः -स. तत्पुरुष स., पञ्चबाणः – epithet of God of Love- Madan, बाणः – poet named Baana-all above in पु. लिं. प्र. वि., ए. व., तु-अव्यय-as to, and now, on one’s part, कथय- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of कथ्-कथयति-ते १० ग. उ. प. to tell, speak, केषाम्-whose- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of किम्-who, न-no, not, एषा -एतद्-she, this woman & कविताकामिनी-beautiful lady in the form of poetical compositions- कविता- poem, कामिनी- beautiful lady, desirous lady, कौतुकाय- for appreciation-पु/न. लिं. च. वि. ए. व. of कौतुक- appreciation, desire, longing

कवि चोर जिचे भुरभुरणार केस आहेत, मयूर कवि जिच्या कानातले भूषण आहे, भास कवि जिचे हास्य आहे, कविकुलगुरु कालीदास जिचा विलास आहे, कवि हर्ष जिचा आनंद आहे, कवि बाण हा जिच्या हृदटातला मदनबाण आहे अशा कविताकामिनीचे कौतुक करायला कुणाला आवडणार नाही ते सांग.

नरेंद्र गोळे .
हारी चित्ता भुरभुरत ते केश, डूले मयूर ।
शोभे जीला कविकुलगुरू, भास हास्या, विलास ॥
आहे जीच्या शर हृदयिचा बाण, आनंद हर्ष ।
का ना भावे स्तवन कविताकामिनीचे कुणास ॥ – शिखरिणी
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९१२०९
—————
४५२ 10/12/1209
सुभाषितेन गीतेन युवतीनां च लीलया।
मनो न भिद्यते यस्य स योगी ह्यथवा पशुः॥

सुभाषितेन गीतेन युवतीनाम् च लीलया यस्य मनः न भिद्यते सः योगी हि अथवा पशुः (अस्ति)।

(This indeed is in praise of Subhashits- which we have been dealing with for last 18 months)
With Subhashit Verses or with amorous pastime with young ladies, whose heart does not break ( surrender), he is either a saint (ascetic) or an animal.

सुभाषितेन, गीतेन & लीलया- all -न. लिं. तृ. वि. ए. व. of सुभाषित- well-said – सु- अव्यय-well, good, beautiful, भाषित- said, spoken-प्रायोजक क. भू. धि. वि. of भाष्-भाषयति-ते- (भाष्-भाषते १ ग. आ. प. to speak, tell), गीत-verse, poem & लीला- amorous pastime, युवतीनाम्- स्त्री. लि. ष. वि. ब. व. of युवति-ती- young lady, च- and, यस्य-whose पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्-who, मनः – न. लिं. प्र. वि. ए. व. of मनस्-mind, heart, न -no, not, भिद्यते-gets broken-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of भिद्-भिनत्ति-भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break, devide, सः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्-he, योगी- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of योगिन्- a saint, ascetic, हि-अव्यय-surely, indeed, अथवा पशुः -an animal.

सुभाषित गीते आणि युवतींच्या लीला यांनी ज्याचे हृदय द्रवत नाही तो योगी असेल किंवा पशु असेल. सामान्य माणसाचे हृदय नक्की त्याने पाघळेल.

नरेंद्र गोळे .
सुभाषिते श्रवूनी वा विभ्रमांनी तरुणिंच्या
विचलित न होती ते योगी असत वा पशू
—————-
४५३ 11/12/2019
अखिलेषु विहङ्गेषु हन्त स्वच्छन्दचारिषु |
शुकपञ्जरबन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम्॥

(हे) शुक, अखिलेषु स्वच्छन्दचारिषु विहङ्गेषु, हन्त ते मधुराणाम् गिराम् फलम् पञ्जरबन्धः (भवति)।

(Oh) Parrot, among all freely moving birds, alas, due to your sweet talking ability, you get confined in a cage.

शुक-Parrot-पु. लिं. सं. वि. ए. व., अखिलेषु, स्वच्छन्दचारिषु, विहङ्गेषु- all in पु/न. लिं. स. वि. ब. व. of अखिल-adjctv-whole, entire, all स्वच्छन्दचारिन्- freely moving- स्वच्छन्द- adjctv-self-willed, uncontrolled, wild- स्वच्छन्दम् चरति इति- स्वच्छन्दचारिन्-उपपद तत्पुरुष स., विहङ्ग-bird, हन्त-अव्यय- particle implying compassion, pity, joy, surprise, grief, ते-your -ष. वि. ए. व. of युष्मद्-you, मधुराणाम् & गिराम् -स्त्री. लि. ष. वि. ब. व. of मधुरा- sweet, pleasant, melodious & गिरा-speech, speaking, voice, फलम् – adjctv- fruit, result, consequence, पञ्जरबन्धः- confinement in cage- पञ्जर-cage, बन्धः-confinement, पञ्जरे बन्धः-स. तत्पुरुष स.

अरे पोपटा, सर्व पक्षी स्वच्छंदपणे विहार करत असतांना तुझ्या मिठू मिठू गोड बोलण्यामुळे त्यांच्यातल्याच तुला मात्र पिंजऱ्यात कोंडून ठेवलेले आहे.
————-
४५४ 12/12/2019
इन्द्रेण भ्रंशिताsहल्या कन्यां ब्रम्हाsप्यकाङ्क्षत।
चन्द्रोsहरद्गुरोर्भार्यां न देवचरितं चरेत्॥

अहल्या इन्द्रेण भ्रंशिता, ब्रम्हा कन्याम् अपि अकाङ्क्षत, चन्द्रः गुरोः भार्याम् अहरत्। (कः अपि) देवचरितम् न चरेत्।

Indra violated Ahalya, Bramha desired his own daughter, Chandra abducted wife of his Guru. (One) should not follow path of Gods.

अहल्या & भ्रंशिता both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.-भ्रंशित-प्रायोजक क. भू. धा. वि. of भ्रंश्-भ्रंशयति- made to deviate, fall, go astray -(भ्रंश्-भ्रंशते १ ग आ. प & भ्रश्यति- ४ ग. प. प.), इन्द्रेण-by Indra- पु. लिं. तृ. वि. ए. व., ब्रम्हा (ब्रम्हन्) & चन्द्रः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कन्याम् & भार्याम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कन्या- daughter & भार्या-wife, अपि- अव्यय- even, also, and अकाङ्क्षत & अहरत् both अनद्यतनभूत तृ. पु. ए. व. of काङ्क्ष्-काङ्क्षति १ ग. प. प. to desire, long for & हृ-हरति १ ग. प. प. to take, carry, steal, take away, गुरोः-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of गुरु- teacher, mentor, elder, देवचरितम् – न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of देवचरित- path of Gods- देवानाम् चरितम् – ष तत्पुरुष स., न -no, not, चरेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of चर्-चरति १ ग. प. प.

इंद्राने अहल्येला भ्रष्ट केले, ब्रह्म्याने आपल्या मुलीचीच आकांक्षा केली, चंद्राने त्याच्या गुरूच्या बायकोचे अपहरण केले (अशा गोष्टी पुराणांमध्ये सांगितल्या आहेत.) म्हणून माणसाने देवांच्या चरित्राचे अनुकरण करू नये. काही देवांनीही काही अनुचित कृत्ये केली असतील तर तशी आपण करू नयेत.

————–
४५५ 13/12/2019
उच्चैः एष तरुः फलं सुविपुलं दृष्ट्वैव हृष्टः शुकः
पक्वं शाल्विनं विहाय जडधीः तं नारिकेरं गतः।
तत्रारुह्य बुभुक्षितेन मनसा यत्नः कृतो भेदने
आशा तस्य न केवलं विगलिता चञ्चूः गता चूर्णताम् ॥

शुकः, एषः तरुः उच्चैः सुविपुलम् फलम् (इति) दृष्ट्वा एव हृष्टः, जडधीः, पक्वम् शाल्विनम् विहाय तम् नारिकेरम् गतः। तत्र आरुह्य, बुभुक्षितेन मनसा (तेन) भेदने यत्नः कृतः। न केवलम् तस्य आशा विगलिता, (तस्य) चञ्चूः चूर्णताम् गता ।

A parrot was just pleased to see this tall tree with lots of fruits, leaving a ripe rice field, that stupid one, went to that coconut tree. After climbing up there, efforts to break it were made by that starving parrot. Not only its hopes were ruined, its beak got shattered to pieces.

शुकः, एषः तरुः हृष्टः, जडधीः, गतः यत्नः कृतः all in-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of शुक- parrot, एतद्- this, he, तरु-tree, हृष्ट-happy, pleased-क. भू. धा. वि. of हृष्- हर्षति १ ग. प. प. & हृष्यति ४ ग. प. प. to be delighted, happy, जडधीः- stupid, जड- adjctv-stupid, dull, धीः-स्त्री. लिं-mind, conception- जडा धीः यस्य सः – जडधीः- बहुव्रीही स., गत- gone, reached- क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, यत्न- effort, exertion, endeavour, कृत- done, made – क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, उच्चैः -अव्यय-tall, high, सुविपुलम् -very abundant, फलम् -fruit, दृष्ट्वा- on seeing- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of दृश्-पश्यति- to see, observe, एव- अव्यय-just, only, पक्वम्- adjctv- tope, full developed, perfect & शाल्विनम्-द्वि. वि. ए. व. of शाल्विन्-of rice, made of rice- शालिः-rice, विहाय- leaving, abandoning & आरुह्य-climbing, mounting-both पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि+हा-(हा-जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon & आ+रुह्-(रुह्-रोहति १ ग. प. प. to grow, rise, mount), तम् & नारिकेरम् -द्वि. वि. ए. व. of तद्- that, it & नारिकेर (नारिकेल) -coconut, तत्र- अव्यय- there, in that place, बुभुक्षितेन & मनसा- both तृ. वि. ए. व. of बुभुक्षित-adjctv- hungry, starving- (भुज्- भुनक्ति-भुंक्ते ग. उ. प.)-क. भू धा. वि. of प्रायोजक- भोजयति- desiderative-बुभुक्षति- to wish to eat & मनस्- mind, heart, भेदने- स. वि. ए. of भेदन- breaking, splitting, न- no, not, केवलम्-अव्यय- only, merely, entirely, तस्य-his, its- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्-he, it, आशा- desire, wish & विगलिता- destroyed, melted of-both-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- (विगलित-क. भू. धा. वि. of वि+गल्-१ ग. प. प. to dip, drop), चञ्चूः -beak, चूर्णताम्-द्वि. वि. ए. व. of चूर्णता-powdering, breaking

खूप फळांनी लगडलेले एक उंच झाड पाहून एका पोपटाला आनंद झाला, तो मूर्ख पोपट परिपक्व झालेले भाताचे पीक सोडून त्या नारळाच्या झाडावर गेला. इतक्या उंच चढून गेल्यावर भुकेने व्याकूळ झालेल्या त्या पोपटाने ते फळ (नारळ) फोडण्याचा प्रयत्न केला, त्याच्या आशा तर फलद्रूप झाल्या नाहीतच, त्याची चोचही तुटून गेली.
————–
४५६ 14/12/2019
तृषां धरायाः शमयत्यशेषां यः सोऽम्बुदो गर्जति गर्जतूच्चैः ।
यस्त्वेष कस्यापि न हन्ति तृष्णां स किं वृथा गर्जति निस्त्रपोऽब्धिः॥

धरायाः तृषाम् अशेषाम् यः शमयति सः अम्बुदः गर्जति, (सः) गर्जतु उच्चैः। एषः निस्त्रपः अब्धिः तु, यः कस्य अपि तृष्णाम् न हन्ति, सः किम् वृथा गर्जति?

This cloud, which fully quenches the thirst of entire earth, thunders. Let him thunder loudly. But this shameless ocean, which does not quench the thirst of anyone, why he is foolishly (with no reason) roaring.
धरायाः- of the earth -स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of धरा-earth, तृषाम् , तृष्णाम् & अशेषाम् – स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तृषा & तृष्णा -meaning of both is the same- thirst, desire & अशेषा-fully, without remainder- न शेष -नञ्तत्पुरुष स., यः, सः, अम्बुदः, अब्धिः, निस्त्रपः & एषः -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्-he, यद्-who, which, अम्बुद-cloud, अब्धि- ocean, निस्त्रप- shameless, impudent, एतद्-this, शमयति- प्रायोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of शम्- cause to quench, calm, quell- (शम्-शाम्यति ४ ग. प. प.), गर्जति – वर्त. तृ. पु. ए. व. of गर्ज्-१ ग. प. प. (also गर्जयति-ते १० ग. उ. प.)- roar, growl, thunder, गर्जतु – आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of गर्ज्-गर्जति, उच्चैः-अव्यय- loudly, powerfully, तु- अव्यय- surely, indeed, but, on the contrary, कस्य-whose- ष. वि. ए. व. of who, अपि- अव्यय- even, also, and, न – no , not, न कस्य-no one’s, nobody’s, हन्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्- २ ग. प. प. to kill, put down, conquer,, किम् – why, वृथा-अव्यय- without reason, uselessly, foolishly

जमीनीची तहान पूर्णपणे भागवणारा हा मेघ उच्च स्वरात गर्जना करतो (गडगडतो) ते ठीक आहे, त्याला पाहिजे तेवढे गडगडू द्या, पण कुणा एकाचीही तहान भागवू न शकणारा हा निर्लज्ज समुद्र कशाला उगाच एवढा गरजत असतो?
———————————
४५७ 15/12/2019
तोयैरल्पैरपि करुणया भीमभानौ निदाघे
मालाकार, व्यरचि भवता या तरोरस्य पुष्टिः।
सा किं शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्यॆन वारां
धारासारानपि विकिरता विश्वतो वारिदेन ॥
मालाकार! भीमभानौ निदाघे अल्पैः अपि तोयैः भवता करुणया अस्य तरोः या पुष्टिः व्यरचि, सा (तस्याः पुष्टिः) किम् धारासारान् वाराम् अपि विकिरता प्रावृषेण्येन वारिदेन जनयितुम् इह शक्या?
(Oh) Gardener! in summer when the sun was fierce, only a small part of nurture you provided by little amounts of watering to this tree with compassion, can that (nurture) be provided by the clouds during the rainy season, pouring water in torrents? (A small amount of help when needed is more meaningful than a lot of it in times of abundance)
मालाकार-Gardener -पु. लिं. सं. वि. ए. व., भीमभानौ & निदाघे-पु. लिं. स. वि. ए. व. of -भीमभानु- blazing sun-भीम-fearful, formidable, भानु- sun-भीमः भानुः -उपपद तत्पुरुष स. & निदाघ-summer, hot season, अल्पैः & तोयैः – तृ. वि. ब. व. of अल्प-adjctv- small, very little & तोयम्-न. लिं. -water, अपि-अव्यय-even, also, भवता & करुणया-तृ. वि. ए. व. of भवत्-पु. लिं.- honorific pronoun-you, your honour & करुणा-स्त्री. लिं-compassion, अस्य-of this, his, its & तरोः- of the tree -ष. वि. ए. व. of इदम् -he, she, it & तरु- tree, या, सा, पुष्टिः & शक्या- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-what, which, तद्-she, पुष्टि-nurture, nourishment, growth & शक्य-possoble, feasible-(also शकनीय & शक्तव्य)- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of शक्-शक्नोति ५ ग प. प. to be able, व्यरचि – अनद्यतनभूत द्वि. पु. ए. व. of वि+रच्-to provide, arrange- रच्-रचयति-ते to arrange, provide- रच्-१० ग. उ. प. to arrange, plan, contrive, किम् -what, which, whether, वाराम् & धारासारान्- द्वि. वि. ब. व. of वार्-न. लिं.- water & धारासार-water in torrents-धारा- stream or current of water- सार-adjctv- excellent, strong- धारासु सरः -धारासारः, विकिरता, प्रावृषेण्येन & वारिदेन –पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of विकिरत्-वर्त. धा. सा. वि. of वि+कृ (दीर्घ)- to throw about, spread out-कृ (दीर्घ)-किरति ६ ग. प. प. to scatter, प्रावृषेण्य-adjctv- produced in or related to rainy season & वारिद- cloud- (वारि ददाति इति- उपपद तत्पुरुष स.), जनयितुम्-प्रायोजक पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of जन्-जनयति-to produce, to arise- जन्-जायते४ ग. आ. प. to be born, इह-अव्यय-here, at this place
अरे माळी दादा, उन्हाळ्यामध्ये सूर्याचे प्रखर ऊन पडले असतांना तू या झाडांना करुणेने थोडेसे पाणी देऊन तगवले होतेस त्या पुष्टीची सर पावसाळ्यातल्या मेघांनी पाडलेल्या मुसळधार पावसाला येणार आहे का? बिकट परिस्थितीत केलेल्या थोड्याशा मदतीचे मोल सुबत्तेच्या काळात दिलेल्या ढीगभर दानाहून जास्त असते.

ग्रीष्माच्या त्या प्रखर समयी तू दिला प्रेमपान्हा ।
माळीदादा, उगच तुलना का तयाची पुकारा ॥
वर्षाकाळी, जरि नभ वरी खूप वर्षे जलेही ।
देती का ती, सुखकरच आधार ह्या जीवनाला? ॥ – शिखरिणी
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९१२१६
——————
४५८ 16/12/2019
मा कुरु गुरुतागर्वं लघुरन्यो नास्ति सागर त्वत्तः।
जलसंग्रहमन्यस्मात्त्वयि सति कुर्वन्ति पोतस्थाः॥

सागर, गुरुतागर्वम् मा कुरु। त्वत्तः लघुः अन्यः न अस्ति । पोतस्थाः, त्वयि सति, जलसंग्रहम् अन्यस्मात् कुर्वन्ति।

(Oh) Ocean, do not be proud of your greatness. No one is meaner than you. While you are there, people in boats, do their water storage from other sources.

सागर-ocean-सं. वि. ए. व., गुरुतागर्वम् & जलसंग्रहम्- द्वि. वि. ए. व. of गुरुतागर्व – arrogance of greatness-गुरु- great, large गुरुता- greatness, large size, गर्व-arrogance, pride, गुरुतायाः गर्वम्- तृ. तत्पुरुष स. & जलसंग्रह-water storage -जल- water, संग्रह-storage- जलस्य संग्रहम्- ष. तत्पुरुष स., मा-अव्यय-particle of prohibition- lest, that not, कुरु-प. प. आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते – ८ ग. उ. प. -to do, त्वत्तः -from you-त्वम्+ ततस्, त्वम्-you-प्र. वि. ए. व. of युष्मद्-ततस् (ततः)-अव्यय- from that (person or place), लघुः & अन्यः प्र. वि. ए. व. of लघु-adjctv-small, mean & अन्य-the other, another, न-no, not, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, exist, पोतस्थाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पोतस्थ-one in the boat- पोतः-boat, ship, पोते तिष्ठति इति- उपपद तत्पुरुष स., त्वयि -in you & सति-existing, being- स. वि. ए. व. of युष्मद्-you & सत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of अस्-to be, अन्यस्मात् -from different place-अन्य- different, other- अस्मात्-पं वि. ए. व. of इदम्-this, कुर्वन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of कृ-करोति-कुरुते – ८ ग. उ. प. -to do, make

अरे सागरा, तुझ्या श्रेष्ठपणाचा गर्व धरू नकोस. तुझ्याइतका क्षुद्र आणखी कोणी नाही. तू जवळ असतांनासुद्धा नौकामधून जाणारे प्रवासी (पिण्यासाठी) दुसरीकडून आणलेल्या पाण्याचा साठा करून ठेवतात.
—————
४५९ 17/12/2019
रक्ष पात्रगतं स्नेहं प्रदीप श्रीविवर्धनम्।
प्रयास्यन्ति विना तेन भस्मत्वं हि भवद्गुणाः॥

प्रदीप, पात्रगतम् श्रीविवर्धनम् स्नेहम् रक्ष। तेन विना भवद्गुणाः भस्मत्वम् हि प्रयास्यन्ति।

(This shloka is a pun having double meanings for words स्नेह & गुण)
(Oh) Lamp, save the oil that enhances your beauty without which your wicks will go to ashes (flame cannot keep burning)- (here स्नेहम्-oil, fat & गुण-wick)
Oh Enlightened one, cherish the love (friendship) that increases your richness (glory), without which, all your good qualities will vanish-(here स्नेहम्-love, affection, kindness, friendship & गुण- quality, virtue)

प्रदीप-पु. लिं. सं. वि. ए. व.- bright lamp, enlightened one, पात्रगतम्, श्रीविवर्धनम्, स्नेहम् & भस्मत्वम्-द्वि. वि. ए. व. of पात्रगत-existing in the holder/body-पात्र- vessel, holder, container, गत- gone, contained- क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go- पात्रे गतम्- उपपद तत्पुरुष स., श्रीविवर्धन- one which increases richness, glory- श्री- wealth, richness -विवर्धन- increase- श्रियम् विवर्धयति इति -उपपद तत्पुरुष स.(वि+वृध्-वर्धते १ ग. आ. प. to increase), स्नेह-oil/ kindness & भस्मत्व- state of ashes-भस्म-ash, रक्ष- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of रक्ष्-रक्षति-१ ग. प. प. to protect, save, तेन- its- तृ. वि. ए. व. of तद्- it, that, विना-अव्यय-without, except, भवद्गुणाः- your wicks/your qualities -भवत्- honorific you, गुण-wick/quality- भवतः गुणः- उपपद तत्पुरुष स., हि-अव्यय-surely, indeed, प्रयास्यन्ति-will become- सामान्य /द्वि. भविष्य. तृ. पु. ब. व. of प्र+या- to undergo, become-या-याति २ ग. प. प. to go, to go to.

या श्लोकात श्लेष अलंकार आहे. स्नेह आणि गुण या शब्दांचा दोन अर्थांनी उपयोग करून घेतला आहे..
१. अरे दिव्या, तुझ्याकडे असलेल्या ज्या तेलामुळे तुझे तेज वाढते त्याचे रक्षण कर. ते नसेल तर तुझ्या वातीची जळून राख होऊन जाईल.
२. अरे शहाण्या माणसा, तुझ्यातल्या ज्या प्रेमळपणामुळे तुझा गौरव वाढतो त्याला जप, तो नसेल तर तुझे चांगले गुण वाया जातील.
—————

४६० 18/12/2019
व्यसने वार्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तरे।
विमृशंश्च स्वया बुद्ध्या धृतिमान्नावसीदति॥
रामायण-४.७.९
पाठभेद:
व्यसने वार्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितावधौ।
विमृशंश्च स्वयं बुद्ध्या कृतान्तं प्रहसिष्यति॥
धृतिमान्, (यः) व्यसने वा अर्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तरे (जीवितावधौ), स्वया बुद्ध्या विमृशन् च, (सः) न अवसीदति (सः कृतान्तम् प्रहसिष्यति)
A resolute person, who acts himself after intelligently contemplating, when confronted with difficult situations or at loss of wealth or at terror or life threatening incidents, never fails (laughs at lord of death)
धृतिमान्- A resolute/ steadfast person- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of धृतिमत्, व्यसने, अर्थकृच्छ्रे, भये, जीवितान्तरे & जीवितावधौ- all स. वि. ए. व. of व्यसन-difficult situation, hard time, अर्थकृच्छ्र- loss of wealth-अर्थ -wealth, money, कृच्छ्र- loss, shortage, अर्थस्य कृच्छ्र -ष. तत्पुरुष स.,भय-terror, fear, जीवितान्तर- life threatening incident-जीवित- life, living, अन्तर-adjctv-failing, weakness, period, time, remainder-जीवितस्य अन्तर & जीवितावधि- death- अवधि-limit, end, termination- जीवितस्य अवधिः -both ष. तत्पुरुष स., वा-अव्यय- or, and, like, as, विमृशन् -contemplating- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वि+मृश्- to think, contemplate- मृश्- मृशति- ६ ग. प. प. to reflect, deliberate ( also to rub, touch, stroke), च-and, स्वया & बुद्ध्या – स्त्री. लिं. तृ.वि. ए. व. of स्व- pronominal adjctv- one’s pan & बुद्धि- mind, thinking, intellect, understanding, न- no, not, अवसीदति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अव+सद्- to fail, perish- सद्-सीदति- १ (६) ग. प. प. to sit, sink down, live, to be dejected, कृतान्तम्-पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कृतान्त- lord of death -अन्तम् करोति इति-उपपद तत्पुरुष स., प्रहसिष्यति-will laugh at- सामान्य (द्वि) भविष्य. तृ. पु. ए. व. of प्र+हस्- हस्-हसति- १ ग. प. प. to laugh, smile

संकटे आली, संपत्ती नष्ट झाली किंवा जिवावर बेतायचा प्रसंग आला अशा वेळी जो खंबीर माणूस स्वतःच्या बुद्धीने आणि न डगमगता त्यांना सामोरा जातो तो कधी अपयशी होत नाही. तो त्या कृतान्त काळाला हसतो.
————–
४६१ 19/12/2019
एकोदरसमुद्भूता एक नक्षत्र जातकाः।
न भवन्ति समाः शीले यथा बदरिकण्टकाः॥

एकोदर-समुद्भूताः एक नक्षत्र जातकाः, शीले समाः न भवन्ति, यथा बदरिकण्टकाः (भवन्ति)

(Persons) Born out of same womb and born at same star constellation (with same horoscope) are not alike in qualities and nature, e.g. fruit and thorns of Jujube tree (बेर in Hindi/ बोर in Marathi)

एकोदरसमुद्भूताः, जातकाः, समाः & बदरिकण्टकाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of एकोदरसमुद्भूत- born out of same womb, एक-one, single, उदर- stomach, womb, एकः एव उदरः-एकोदरः – उपपद तत्पुरुष स., समुद्भूत-born, spring up -क. भू. धा. वि. of सं+उद्+ भू- (भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist), एकोदरे समुद्भूतः- एकोदरसमुद्भूतः -स. तत्पुरुष स., जातक-adjctv-born, produced, horoscope, सम-adjctv-equal, similar & बदरिकण्टक-jujube fruit and thorn-बदरिः च कण्टकः च -द्वंद्व स., एक नक्षत्र- (under) one star constellation, शीले- स. वि. ए. व. of शीलम्-न. लिं- character, nature, quality, न- no, not, भवन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू-भवति, यथा-अव्यय- like, similar to,

जसे बोरीचे काटे एकासारखे नसतात त्याप्रमाणे एकाच आईच्या पोटातून आणि एकाच नक्षत्रावर जन्माला आलेली दोन मुले एकसारख्या शीलाची (स्वभावाची ) नसतात.

नरेंद्र गोळे

आईच्या उदरी एका एकाच नक्षत्रावरी
जन्मुनी सारखे ते ना काट्यांपरीच बोरिच्या
——————–
४६२ 20/12/2019
रे रे रासभ वस्त्रभारवहनात् कुग्रासमश्नासि किं
राजाश्वावसथं प्रयाह्ज्चिणकभ्यूषान् सुखं भक्षय।
सर्वान् पुच्छवतो हयानभिवदन्त्यत्राधिकारे स्थिताः
राजा तैरुपदिष्टमेव मनुते सत्यं तटस्थाः परे॥
रे रे रासभ, वस्त्रभारवहनात् कुग्रासम् अश्नासि किम् ? राजाश्वावसथम् प्रयाहि, चणकभ्यूषान् सुखम् भक्षय। अत्र अधिकारे स्थिताः सर्वान् पुच्छवतः हयान् (इति) अभिवदन्ति। राजा तैः उपदिष्टम् एव सत्यम् मनुते, परे तटस्थाः (तिष्ठन्ति)।
Oh, oh, donkey, why do you carry this load of clothes (of a washerman) and eat poor quality food. Go to King’s horse-stable and happily eat cakes made of chick-pea. The officials posted there, think all animals with tail are horses and the King believes what is advised by them is the truth. Others keep aloof (neutral/ indifferent)
रे -अव्यय- a vocative particle-Oh, रासभ- donkey, ass-पु. लिं. सं. वि. ए. व. , वस्त्रभारवहनात् – पं. वि. ए. व. of वस्त्रभारवहन- carrying load of clothes- वस्त्र-cloth भार-load, वहन-carrying-वस्त्रस्य भारः- वस्त्रभारः -वस्त्रभारस्य वहनम् – वस्त्रभारवहनम्- both ष. तत्पुरुष स., कुग्रासम् -bad or poor quality food, कु- अव्यय- prefix implies, ‘bad’, ‘poor quality’, ‘little:, ग्रासम् – food, mouthful, अश्नासि- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of अश्-अश्नाति ९ ग. प. प. to eat consume (also अश्नुते- ५ ग. आ. प. to pervade, to reach, go), प्रयाहि & भक्षय-आज्ञार्थ-द्वि. पु. ए. व. of- प्र+या- to walk, go to- या-याति-२ ग. प. प. to go, to go to & भक्ष्-भक्षयति-ते १० ग. उ. प. – to eat, consume, किम्-अव्यय-a particle of interrogation-why, wherefore, राजाश्वावसथम् -पु. लिं. द्वि.. वि. ए. व. of राजाश्वावसथ- King’s horse-stable – राजा-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of राजन्-king, अश्व- horse, अवसथः- a dwelling place, habitation, अश्वानाम् अवसथः- अश्वावसथः, राज्ञः अश्वावसथः – राजाश्वावसथः – both ष. तत्पुरुष स., चणकभ्यूषान् -न. लिं. ष. वि. ब. व. of चणकभ्यूष -cake made of chick-peas, -चणक- chick-pea, अभ्यूष-a sort of cake or bread, सुखम्- अव्यय- happily, well, joyfully, अत्र – अव्यय-here, at this place, अधिकारे- in authority- स. वि. ए. व. of अधिकार-authority, स्थिताः, परे, तटस्थाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of स्थित- stood, standing- क. भू. धा. वि. of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay, पर-other & तटस्थ-neuteral, indifferent, aloof, सर्वान्, पुच्छवतः हयान् -पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of सर्व-all, entire, पुच्छवत्- one with a tail, हय- horse, अभिवदन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of अभि+वद्-to consider, express -वद्-वदति १ ग. प. प. to speak, say, तैः – by them-पु. लिं. तृ. वि. ब. of तद्- he, उपदिष्टम् & सत्यम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of उपदिष्ट- advised, opined- क. भू. धा. वि. of उप+दिश्- दिश्- दिशति-ते ६ ग. उ. प. to show, point out, assign & सत्य- truth, मनुते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of मन्-८ ग. आ. प. to believe, think, fancy (also मन्यते-४ ग. आ. प.),

अरे गाढवा, तू (धोब्याच्या) कपड्याचे ओझे वहात असले दळभद्री खाणे का खातो आहेस? राजाच्या घोड्यांच्या तबेल्यात जा आणि मजेत चण्याच्या भाकऱ्या खा. शेपटीवाले सगळे प्राणी घोडेच आहेत असे तिथल्या अधिकाऱ्यांना वाटते आणि ते जे काही सांगतात तेच खरे आहे असे राजा मानतो. इतर लोक तटस्थ असतात. कोणी काही बोलत नाही. अंधेरनगरी चौपट राजासारखा प्रकार दिसतो.

नरेंद्र गोळे .
ओझे वाहसि तू मुकाट, गवते खासी उगा गाढवा ।
पागेतील अश्वांस ज्या मिळत त्या, खा भाकरी राजसा ॥
पागाधीश खुशाल अश्व म्हणती, जो हालवे पुच्छ त्या ।
राजा, ते वदती तसेच उमजे, होती दुजे स्तब्ध बा ॥ – शार्दूलविक्रीडित
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९१२२१
——————
४६३ 21/12/2019
मन्दं निक्षिपते पदानि परितः शब्दं समुद्वीक्षते,
नानाSर्थाहरणं च काङ्क्षति मुदाSलंकारमाकर्षति |
आदत्ते सकलं सुवर्णनिचयं, धत्ते रसान्तर्गतं,
दोषान्वेषणतत्परो विजयते चोरोपमः सत्कविः ||

सत्कविः, चोरोपमः, पदानि मन्दम् निक्षिपते, परितः शब्दम् समुद्वीक्षते, नाना अर्थाहरणम् च काङ्क्षति, मुदा अलंकारम् आकर्षति, सकलम् सुवर्णनिचयम् आदत्ते, रसान्तर्गतम् धत्ते, दोषान्वेषणतत्परः विजयते।

Here a good poet is compared with an expert thief by having double meaning to every object and verb of each sentence)
A good poet like a thief, avoids the company of dull persons (puts his steps slowly), has the ability to critically evaluate the words (listens to sound all around), is always eager to bringing out new or hidden meanings of words (desirous of stealing wealth), is delighted and attracted by the use of various embellishments used in a poetry (happily attracts jewelry), appreciates the various sentiments embodied in the poetry (takes away gold collection), is good at bringing out emotional feelings/ sentiments in poetry (seizes, those things, hidden underground) and by his alertness in detecting the shortcomings of others (ease in moving around at night) acheives success.

सत्कविः-a good poet- सत्-adjctv- good, noble-उपपद तत्पुरुष स., चोरोपमः- comparable to a thief-चोर -thief, उपमा- resemblance, comparison, similarity- चोरस्य इव उपमा यस्य सः – बहुव्रीही स., पदानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. of पद-a company, a place (step, foot,)मन्दम् शब्दम्, अर्थाहरणम्, अलंकारम्, सकलम्, सुवर्णनिचयम्- & रसान्तर्गतम् all न. लिं. द्वि. वि. ए. of मन्द-dull person (slowly), शब्द- word (sound), अर्थाहरण -bringing out new or hidden meanings (stealing of wealth), अलंकार – embellishments used in a poetry (jewelry/ ornaments) -सकल-adjctv- entire, all, whole सुवर्णनिचय-sentiments embodied in the poetry (gold collection) -सुवर्ण-sentiments embodied in the poetry (gold )-निचयम्- collection-सुवर्णस्य निचयम्- ष. तत्पुरुष स.,& रसान्तर्गत-emotional feelings/ sentiments in poetry (things hidden underground)-रस-emotional feelings/ sentiments in poetry- अन्तर्गत- hidden- रसेण अन्तर्गतम्-full with emotional feelings/ sentiments- तृ. तत्पुरुष स. (रसा-earth-रसायाम् अन्तर्गतम्-hidden underground- स. तत्पुरुष स.), निक्षिपते, समुद्वीक्षते, काङ्क्षति, आकर्षति, आदत्ते, धत्ते & विजयते- all वर्त. तृ. पु. ए. व. of नि+क्षिप् -to put, place, (cast off)-क्षिप् ६ ग. उ. प. & ४ ग. प.प. to throw, cast, सम्+उ+ईक्ष्-to evaluate, (listen)- ईक्ष् -ईक्षते १ ग. आ. प. to see, काङ्क्ष्-१ ग. प. प. to wish, desire, आ+कृष्- to attract,, (extract)-कृष् -कर्षति-१ ग. प. प. to draw, drag, आ+दा- to take hold of, bear (take away) -दा- ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, धा-दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प. bring out, (seize, capture) & वि+जी-आ. प.- to win, be successful-जी-जयति- १ ग. प. प. to win, परितः (परितस्)-अव्यय-all around, in all direction, नाना-अव्यय- various, variety of, च-and, मुदा-स्त्री. लिं.- with joy, happily दोषान्वेषणतत्परः- good at finding shortcomings-दोष-shortcomings अन्वेषणम्-searching, funding out, तत्परः -expert, keen,- दोषाणाम् अन्वेषणम् – -ष. तत्पुरुष स. & दोषान्वेषणे तत्परः -स. तत्पुरुष स. (दोषा- स्त्री. लिं.-night, darkness-दोषायाम् अन्वेषणम् -दोषान्वेषणम्- स. तत्पुरुष स., दोषान्वेषणतत्परः- good at moving around at night)

या श्लोकात चांगला कवि आणि चोर यांच्यातले साम्य दाखवले आहे. दोघेही हळूहळू पद (पावले) टाकतात, शब्द (आवाज) लक्षपूर्वक योजतात (ऐकतात), नाना अर्थांची (संपत्तीची) आकांक्षा धरतात, अलंकारांनी (दागिन्यांनी) आनंदित आणि आकर्षित होतात, सोन्याचा (सोन्यासारख्या विचारांचा) संचय करतात, दडलेला अर्थ (गाडून ठेवलेले धन) बाहेर काढतात, दुसऱ्यांचे दोष (उणीवा) दाखवण्यात तत्पर असतात आणि या सगळ्या गुणांनी ते विजयी होतात.

नरेंद्र गोळे .
चाहूली परिसून चोर जगती पायी हळू चालती ।
आकांक्षा धरती, प्रमोदत मनी ते दागिने पाहुनी ॥
देती स्वर्ण खुशाल दावित जना ते साठली श्री सुखे ।
दोषा शोधुन दावती, विजयती; त्यांच्यापरी ते कवी ॥
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९१२२२
———————–

४६४ 22/12/2019
अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते ।
यत्र दुर्जनमित्याह दुर्जनः सज्जनं स्वयम् ॥
महाभारत आदिपर्व ७४.९५

लोके अतः हास्यतरम् किंचित् अन्यत् न विद्यते यत्र ‘दुर्जनम्’ इति स्वयम् दुर्जनः सज्जनम् आह।

In this world, there is nothing else is more laughable than when a wicked person himself calls a noble person as wicked.

लोके-पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक-world, earth, अतः -(अतस्)-अव्यय-from this, than this, हास्यतरम्- more laughable, हास्य- smile, laugh, तर, तम- suffix used for comparative and superlative degrees, किंचित् – little, small thing, न किंचित्- nothing, none, अन्यत्-अव्यय-else, different, विद्यते & आह- वर्त. तृ. पु. ए. व. of विद् ४ ग. आ. प. to be, exist & ब्रू-ब्रवीति-ब्रूते २ ग. उ. प. to say, speak, यत्र -अव्यय-where, in which place, दुर्जनम्- न. लिं. & दुर्जनः-पु. लिं.- प्र. वि. ए. व. of दुर्जन-wicked person- दुर्-अव्यय-a prefix indicating bad, difficult, hard, जन-person-उपपद तत्पुरुष स., इति-अव्यय- likewise, so, स्वयम्-अव्यय-oneself, in one’s own person, सज्जनम् -पु/न. लिं.- द्वि.. वि. ए. व. of सज्जन- good or noble person, सत्- noble, good, जन-person-उपपद तत्पुरुष स.

जिथे दुष्ट लोक सज्जनांना दुर्जन म्हणतात, यापेक्षा कोणतीच गोष्ट जास्त हास्यास्पद असू शकत नाही.
दुर्दैवाने आजकाल हेच सगळीकडे चाललेले दिसते, पण महाभारतकाळातसुद्धा असे होत असावे.
———————-
४६५ 23/12/2019
अन्यान् परिवदन् साधुः यथा हि परितप्यते।
तथा हि परिवदनन्यान् तुष्टो भवति दुर्जनः॥
महाभारत आदिपर्व ७४.९२

साधुः अन्यान् परिवदन् यथा हि परितप्यते, तथा हि दुर्जनः अन्यान् परिवदन् तुष्टः भवति।

The way noble person feels bad to censure or revile others, the same way, a wicked man feels happy or takes delight to censure or revile others.

साधुः, दुर्जनः & तुष्टः-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of साधु-noble person, दुर्जन- wicked man & तुष्ट-happy, satisfied- क. भू. धा. वि. of तुष्-तुष्यति ४ ग. प. प., अन्यान् पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of अन्य-the other, परिवदन् -to censure or revile- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of परि+वद्-(वद्-वदति १ ग. प. प. to say, speak), यथा- in the manner, as, like & तथा-in the same way, likewise- both अव्यय & हि-अव्यय- indeed, surely, परितप्यते -gets pained, feels bad- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of परि+तप्- (तप्-तपति १ ग. प. प. to suffer pain, to be hot, shine, भवति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू-१ ग. प. प. to be, exist

ज्याप्रमाणे दुसऱ्याची निंदानालस्ती, धिःकार करतांना सज्जनांना त्याचा त्रास होतो त्याचप्रमाणे दुर्जनांना मात्र दुसऱ्याची निंदानालस्ती, धिःकार करण्यात मोठा आनंद मिळतो.

नरेंद्र गोळे .
नाखूष करण्या साधू निर्भत्सना कुणाचिही
मात्र दुष्ट तयानेची संतोषती मनोमन
———————————-
४६६ 24/12/2019
अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् ।
येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति॥
महाभारत ३.२.६४

‘येन साधुः अपत्रपते, तेन असाधुः तुष्यति’ – अहो बत इदम् महत् कष्टम्। (इदम्) जगत् (खलु) विपरीतम् (वर्तते)।

By which a noble person gets ashamed/ turned away, a wicked man gets delighted from that. Oh, what a pity, things are just contrary to each other in this world.

येन & तेन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद्-which, what & तद्-that, it, अपत्रपते -gets ashamed/ turned away & तुष्यति-gets delighted, feels happy -वर्त. तृ. पु. ए. व. of अप+त्रप्- (त्रप्-त्रपते १ ग. आ. प. to be ashamed, abashed) & तुष्-४ ग प. प. to be pleased, satisfied, happy, साधुः -noble or good person & असाधुः – bad or wicked person-पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- न साधुः -नञ्तत्पुरुष स.,अहो-अव्यय-a particle showing surprise/wonder-Oh, बत-अव्यय-a particle showing regret, sorrow, इदम् – this, महत्-adjctv- great, big, कष्टम्- जगत्-the world, विपरीतम्-adjctv- contrary, opposite, reverse

ज्या गोष्टीचा सज्जनाला तिरस्कार वाटतो तीच दुष्टाला आवडते. या जगात किती विपरीतपणा भरला आहे याची कींव येते. (कष्ट होतात.).
—————-
४६७ 25/12/2019
काकः पक्षिषु चाण्डालः स्मृतः, पशुषु गर्दभः ।
नराणां कोऽपि चाण्डालः स्मृतः, सर्वेषु निन्दकः॥

काकः पक्षिषु चाण्डालः स्मृतः, गर्दभः पशुषु (चाण्डालः स्मृतः), नराणाम् कः अपि चाण्डालः स्मृतः, (परन्तु) सर्वेषु, निन्दकः (चाण्डालः स्मृतः)।

Among birds a crow is said to be most despised. Among animals a donkey is said to be most despised. Among men (humans) someone may be considered of the lowest caste. But among all (living being) abusing/reviling one is the most despised.

काकः -a crow, चाण्डालः (चण्डालः)-adjctv- of wicked or cruel in deeds, of a lowest or most despised caste, स्मृतः -laid down, considered, declared, regarded- (क. भू. धा. वि. of स्मृ- स्मरति १ ग. प. प.), गर्दभः- a donkey, निन्दकः- abuser, reviler, defamer & कः (किम्)-who, what, which- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अपि-अव्यय- also, even, and- कः अपि- may be someone, someone, पक्षिषु, पशुषु & सर्वेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of पक्षिन्-a bird, पशु-an animal & सर्व-pronominal adjctv- all, entire, whole, नराणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of नर-a man, human

सर्व पक्ष्यांमध्ये कावळा नीच (चांडाळ) समजला जातो, सर्व प्राण्यांमध्ये गाढव, माणसांमध्ये कुणाला चांडाळ समजत असतील, पण दुसऱ्यांची निंदा करणारा माणूस हाच या सगळ्यांमध्ये जास्त नीच असतो.

नरेंद्र गोळे .
पक्ष्यांत कावळा नीच पशूंत नीच गाढव
कोण नीच मनुष्यांत? सारेच जर निंदक
—————————-
४६८ 26/12 / 2019
अद्यप्रभृतिः अहं कविकुलगुरुर्कालिदासस्य श्लोकचतुष्टयं निरूपयामि। अभिज्ञानशाकुन्तले चतुर्थाङ्के श्लोकचतुष्टये प्रथम श्लोकम् (४.६): कण्वमुनिः वदति:
यास्यत्यद्य शकुन्तलेति ह्रदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया,
कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडंदर्शनम्।
वैक्लव्यं मम तावदीदृशमिदं स्नेहादरण्योकसः,
पीड्यन्ते गृहिण: कथं नु तनयाविश्लेषदु:खैर्नवैः ॥
अद्य शकुन्तला यास्यति इति ह्रदयम् संस्पृष्टम्, उत्कण्ठया कण्ठः स्तम्भितबाष्पवृत्तिकलुषः, दर्शनम् चिन्ताजडम् (अस्ति।स्नेहात्, अरण्योकसः मम इदम् वैक्लव्यम् तावद् ईदृशम्, गृहिणः नवैः तनयाविश्लेषदु:खैः कथम् नु पीड्यन्ते।
As today Shakuntala is leaving (to her husband’s place) my heart sinking, due to holding back of tears, my throat is choked (not able speak), with worry my eyes have become bleared. If due to affection, my forest dweller’s agony (grief) is so great, how much grief may befall on poor householders, who send their daughter to her matrimonial home for the first time.
अद्य-अव्यय-today, this day, यास्यति- सामान्य (द्वि) भविष्य तृ. पु. ए. व. of या-याति २ ग. प. प. to go, इति-अव्यय-as, this, because, ह्रदयम् -heart, mind & संस्पृष्टम् -touched thoroughly (न. लिं.)-संस्पृष्ट-क. भू. धा. वि. of सं+स्पृश्-(स्पृश्- स्पृशति ६ ग. प. प. to touch, to influence), कण्ठः- throat, स्तम्भितबाष्पवृत्तिकलुषः -choked due to holding back of tears- स्तम्भित-held back, suppressed -क. भू. धा. वि. of स्तंभ्-स्तंभते १ आ.प.-स्तभ्नोति ५ प. प. & स्तभ्नाति ९ प. प. to stop, बाष्प- tears, vapour, वृत्ति-flow, movement, कलुष-choked-बाष्पाणाम् वृत्तिः-बाष्पवृत्तिः-ष. तत्पुरुष स., स्तम्भितः बाष्पवृत्तिः -स्तम्भितबाष्पवृत्तिः – उपपद तत्पुरुष स., स्तम्भितबाष्पवृत्त्या कलुषः- स्तम्भितबाष्पवृत्तिकलुषः- तृ. तत्पुरुष स., दर्शनम्-sight, vision & चिन्ताजडम्- bleared due to worry-चिन्ता- worry, जड-adjctv- dull, paralysed- चिन्तया जडम् -तृ. तत्पुरुष स., इदम् – this, it, ईदृशम्-adjctv-(ईदृक्ष, ईदृश, ईदृशी)- such, of this kind & वैक्लव्यम्- agony, grief- (all न. लिं.)- all above in प्र. वि. ए. व., उत्कण्ठया-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of उत्कण्ठा- anxiety, sorrow, स्नेहात्-पं. वि. ए. व. of स्नेह-love, affection, अरण्योकसः, मम & गृहिणः- ष. वि. ए. व. of अरण्योकस्-forest dweller-अरण्य-forest, ओकस्- house, dwelling-अरण्यम् ओकः यस्य सः- बहुव्रीही स., अस्मद्-I, we, गृहिन्-householder, तावत्-adjct-so great, so much, नवैः & तनयाविश्लेषदु:खैः -तृ. वि. ब. व. of नव-adjctv-fresh, new & तनयाविश्लेषदु:ख-sorrow of parting a daughter- तनया-a daughter, विश्लेष- separation, parting, दु:ख- sorrow-तनयायाः विश्लेषम्- तनयाविश्लेषम्- तनयाविश्लेषस्य दुःखम्- both ष. तत्पुरुष स., कथम् – अव्यय- how, in what way, नु-अव्यय- particle having interrogative force- possibly, indeed, पीड्यन्ते- get tormented, pained, grieved-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of पीड्-पीडयति-ते १० ग. उ. प.

आज शकुंतला (आपला आश्रम) सोडून (पतीकडे) जात आहे तेंव्हा माझे हृदय विरघळते आहे, अश्रूंना आवरून धरल्यामुळे माझा कंठ दाटून आला आहे, काळजीने माझे डोळे डबडबले आहेत, माझ्यासारख्या वनवासी माणसाचे दुःख जर इतके तीव्र असेल तर गृहस्थांना आपल्या मुलीला पहिल्यांदा सासरी पाठवतांना किती वाईट वाटत असेल?
नरेंद्र गोळे .
जाई आज शकुंतला निजगृहे, येई भरूनी मला ।
दाटे कंठ, मनात साखळतसे चिंता सुखाची तिच्या ॥
माझी ही स्थिती होतसे, मग दशा होई पित्याची कशी ।
जाई सोडुन ती घरास मुलगी, पीडा तयाची किती ॥
———————————
४६९ 27/12 / 2019
कविकुलगुरुर्कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलस्य चतुर्थाङ्कस्य श्लोकचतुष्टये द्वितीय श्लोकम्- ४.१८
कण्वमुनिः वदति:
शुश्रूषस्व गुरुन् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने,
भर्तुर्विप्रकृताsपि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः।
भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी,
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः॥
-पाठभेद भर्तुः -पत्युः
गुरुन् शुश्रूषस्व, सपत्नीजने प्रियसखीवृत्तिम् कुरु,भर्तुः(पत्युः) विप्रकृता अपि प्रतीपम् मा स्म गमः, परिजने भूयिष्ठम् दक्षिणा भव, भाग्येषु अनुत्सेकिनी (भव)। युवतयः गृहिणीपदम् एवम् यान्ति। वामाः कुलस्य अधयः (भवति)
(At your matrimonial home) Be obedient to all elders, behave friendly with other wives (of the King), in case the husband insults/teases you, do not quarrel with him, be kind to all your attending maids, do not be proud of your fortunes. Ladies occupying position of the mistress of the house behave in this manner. Those who behave contrary to this bring disrepute to the family
गुरुन्-पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गुरु- elders, seniors, शुश्रूषस्व, कुरु, भव – आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of desiderative of श्रु-शुश्रूयते- to be attentive or obedient, serve (also hear, listen), कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, भू-भवति-१ ग. प. प. to be, exist, सपत्नीजने-स. वि. ए. व. of सपत्नीजन-other wives, fellow wives, प्रियसखीवृत्तिम्- द्वि. वि. ए. व. of प्रियसखीवृत्ति- friendly behaviour- प्रिय- loving, सखी- friend, वृत्ति- behaviour-प्रिया सखी & प्रियसखी इव वृत्ति both उपपद तत्पुरुष स., भर्तुः & पत्युः –पु. लिं. ष. वि. ए. व. of भर्तृ & पति- husband, विप्रकृता-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of विप्रकृत-क. भू. धा. वि. of विप्र+कृ- insulted, teased, harassed- (कृ- to do -see above), अपि- अव्यय-even, also, प्रतीपम्- द्वि. वि. ए. व. of प्रतीप- opposition, disobedience मा-अव्यय-particle of prohibition- lest, that not, स्म- a pleonastic particle generally added to ‘मा’, गमः- going, moving, परिजने-स. वि. ए. व. of परिजन- attendants, maids- परि- अव्यय- around, in addition, outside, जन- folk, people- उपपद तत्पुरुष स., भूयिष्ठम्- adjctv- mostly, exceedingly, दक्षिणा & अनुत्सेकिनी- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of दक्षिण- courteous, pleasing & अनुत्सेकिन्- one who has absence of haughtiness or pride- नञ्तत्पुरुष स., भाग्येषु-in prosperity, fortunes-स. वि. ब. व. of भाग्य, युवतयः, वामाः & अधयः – स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of युवती- young lady, woman, वाम-adjctv- acting contrary, ेvile & अधस्- degradation, disease, गृहिणीपदम्-द्वि. वि. ए. व. of गृहिणीपद-dignity of the mistress of the house-गृहिणी- lady of the house, पद- position- गृहिण्याः पदम्-ष. तत्पुरुष स., एवम्- अव्यय-thus, in this manner, यान्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of या-याति २ ग. प. प. to go, to go to, to become, कुलस्य- ष. वि. ए. व. of कुल-family, race.

कण्वमुनींनी शकंतलेला केलेला उपदेश : “सासरच्या मोठ्या लोकांचे ऐक (त्यांचा मान ठेव), इतर राण्यांशी मैत्री ठेव, पतीने डिवचले तरी त्याच्याशी भांडण करू नकोस, सेवकांशी चांगली वर्तणूक ठेव, आपल्या भाग्याचा (संपत्तीचा) गर्व करू नकोस. चांगल्या युवती गृहिणीपद मिळाल्यावर असे वागतात. ज्या असे वागत नाहीत त्या कुळाला बट्टा लावतात.”

नरेंद्र गोळे .
मैत्रीणींपरि वागवी सवतिंना, थोरांस तू तोषवी ।
झालेला अवमान जा विसरुनी, भांडू पतीशी नको ॥
वागे तू परिचारकांसव ऋजू, तोरा नको बाळगू ।
सांभाळी गृहिणीपदा, न स्मरता, येई कुळा दोष तो ॥ – शार्दूलविक्रीडित
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९१२३०
————
४७० 28/12 / 2019
कविकुलगुरुर्कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तले चतुर्थाङ्के श्लोकचतुष्टये तृतीय श्लोकः ४.९-कण्वमुनिः वदति-
पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या,
नादत्ते प्रियमण्डनापि भवतां स्नेहेन या पल्लवम्।
आद्ये वः कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः,
सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम्॥
या युष्मासु प्रथमम् अपीतेषु जलम् पातुम् न व्यवस्यति, या प्रियमण्डना अपि स्नेहेन भवताम् पल्लवम् न आदत्ते, वः आद्ये कुसुम-प्रसूति-समये यस्याः भवति उत्सवः, इयम् शकुन्तला पति-गृहम् याति। सा सर्वैः अनुज्ञायताम्।
One, who without watering you first, does not drink water herself, who though loved to decorate herself, due to the affection for you, does not pluck your tender leaves (blossom), who gets mad with joy at the time of your first blossom, she, that Shakuntala, is leaving for her matrimonial home. You all take leave of her. (May she get consent to leave from all of you)
या, सा, इयम्, शकुन्तला & प्रियमण्डना-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, which, तद्- she, that, इदम्- this (she) शकुन्तला- name & प्रियमण्डना- one who is fond of decorating self- मण्डने प्रीणाति इति- प्रियमण्डना- उपपद तत्पुरुष स. or मण्डनम् प्रियम् यस्याः सा- बहुव्रीही स., युष्मासु & अपीतेषु- स. वि. ब. व. of युष्मद्- you & अपीत- not taken a drink- न पीत -नञ्तत्पुरुष स.- पीत-taken a drink, quenched the thirst – क. भू. धा. वि. of पा- पिबति-१ ग. प. प. to drink, प्रथमम्, जलम्, पल्लवम् & पतिगृहम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रथम-adjctv- at first, earlier, prior, जल- water, पल्लव- blossom, twig, sprout & पतिगृह- matrimonial home- पति-husband, master, गृहम्- home, residence- पत्युः गृहम्- ष. तत्पुरुष स., पातुम् -for drinking- हेत्वर्थक तुमन्त धा. सा. अव्यय of पा-पिबति, न-no, not, व्यवस्यति, आदत्ते, भवति & याति -all वर्त. तृ. पु. पु. ए. व. of वि+अव+अस्- to attempt, undertake- अस्-अस्यति-४ ग. प. प. to throw, cast, आ+दा- to accept, receive, seize-दा-ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, भू-१ ग. प. प. to be, exist & या- २ ग. प. प. -to go, to leave , अपि-अव्यय-also, even, स्नेहेन- with love, affection- तृ. वि. ए. व. of स्नेह, भवताम् & वः- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of भवत्-respectful pronoun- ‘you’ & युष्मद्-you, आद्ये & कुसुमप्रसूतिसमये both स. वि. ए. व. of आद्य-adjctv-first, pre-eminent, यस्याः -स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्-who, which, उत्सवः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of उत्सव-celebration, सर्वैः – पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of-सर्व-all, entire, whole- pronominal adjctv- अनुज्ञायताम्- प्रायोजक आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अनु+ज्ञा-to get permission, consent to leave-(ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, learn)

कण्वमुनि आश्रमातल्या वृक्षवेलींना सांगतत, ” जी तुम्हाला पाणी घातल्याशिवाय स्वतः पाण्याचा घोट घेत नाही, जिला स्वतःचा श्रृंगार करणे आवडत असले तरी जिने तुमच्या कोवळ्या पानांना धक्का लावला नाही, तुम्हाला आलेला पहिला बहर पाहून जी आनंदाने वेडी होते अशी शकुंतला आज सासरी जायला निघत आहे. तुम्ही सगळे तिला प्रेमाने निरोप द्या.”

तुम्हाला जल घातल्याविण न जी पाणी स्वतः पीतसे ।
पानेही नच घेतसे सहज जी, देहा अलंकारण्या ॥
आनंदे भरते जिला, बहरता पाहून वनी ह्या तुम्हा ।
जाते आज शकुंतला पतिगृहे, प्रेमे अनुज्ञेस द्या ॥ – शार्दूलविक्रीडित

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९१२३
——————————
४७१ 29/12 / 2019
अग्निः शेषं ऋणः शेषं शत्रुः शेषं तथैव च |
पुनः पुनः प्रवर्धेत तस्मात् शेषं न कारयेत्॥

(यदि) अग्निः शेषम् (अवतिष्ठति) (सः) पुनः पुनः प्रवर्धेत, तथा एव ऋणः शेषम् शत्रुः शेषम् च (भवति)। तस्मात् शेषम् न कारयेत्।

If a fire is not put off completely it may flame up again and again. The same is the case of a debt incurred and an enemy. Therefore, it advisable not to keep any remnants (of all these three)

अग्निः- fire, ऋणः -debt, शत्रुः -enemy- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., शेषम्- remnant, remainder, rest, पुनर् (पुनः)-अव्यय- again, once more- पुनः पुनः – repeatedly, frequently, प्रवर्धेत-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वृध्-वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase, तथा-अव्यय- like wise, in the same manner, एव- अव्यय-only, just so, च-and, तस्मात्- therefore, from that- पं. वि. ए. व. of तद्- that, it, न -no, not, कारयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of प्रायोजक कृ- कारयति-ते- (कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make)

जर आग पूर्णपणे न विझवता शिल्लक राहिली, तर ती पुन्हा पुन्हा भडकते त्याचप्रमाणे कर्ज आणि शत्रू यांचे होते, म्हणून त्यांना पूर्णपणे संपवावे, थोडेसुद्धा शिल्लक ठेवू नयेत.
————————
४७२ 31/12/2019
नागो भाति मदेन स्वं जलधरैः पूर्णेन्दुना शर्वरी
शीलेन प्रमदा जवेन तुरगो नित्योत्सवैर्मन्दिरम्।
वाणी व्याकरणेन हंसमिथुनैर्नद्य: सभा पण्डितै:
सत्पुत्रेण कुलं नृपेण वसुधा लोकत्रयं भानुना॥
पाठभेद: स्वं जलधरैः- कं जलरूहै:, भानुना -विष्णुना

नागः मदेन, स्वम् जलधरैः (कम्- जलरुहै:), शर्वरी पूर्णेन्दुना, प्रमदा शीलेन, तुरगः जवेन, मन्दिरम् नित्योत्सवैः, वाणी व्याकरणेन, नद्य: हंसमिथुनैः, सभा पण्डितै:, कुलम् सत्पुत्रेण, वसुधा नृपेण (तथा) लोकत्रयम् भानुना (विष्णुना) भाति

A tusker with intoxication, a sky with rain-clouds (a water pond with lotuses), a night with fullmoon, a woman with good character, a horse with speed, a temple with regular festivals, a speech with good grammar, rivers with pairs of swans, an assembly with scholars, a family with noble son, kingdom with a good King and the Universe (all the three worlds) with the Sun (Lord Vishnu) appear splendid (shine)

नागः -(पु. लिं.)- elephant, स्वम् -sky, कम्- water, शर्वरी-(स्त्री. लिं.) night, प्रमदा-(स्त्री. लिं.)-a lady, woman, मन्दिरम्- (न. लिं.) a temple, वाणी-(स्त्री. लिं.)-speech, talk, सभा (स्त्री. लिं.)- assembly, meeting, कुलम्-(न. लिं.) -a family, race, तुरगः -(पु. लिं.)- a horse, वसुधा (स्त्री. लिं.)- earth, world, लोकत्रयम् -Universe, three worlds collectively-all in प्र. वि. ए. व., नद्य:- rivers, स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व., मदेन, पूर्णेन्दुना, शीलेन, जवेन, व्याकरणेन, सत्पुत्रेण, नृपेण, भानुना (विष्णुना) -all in-तृ. वि. ए. व. of मद- ichor that exudes from temples of an elephant in rut, intoxication, पूर्णेन्दु- full moon -पूर्णः इन्दुः – उपपद तत्पुरुष स., शील- character, behaviour, जव- speed, swiftness, व्याकरण-grammar, सत्पुत्र- good son-सत्-good, noble, पुत्र-son -उपपद तत्पुरुष स., नृप- king, भानु- Sun (Lord Vishnu), नित्योत्सवैः, जलधरैः, जलरुहै:, हंसमिथुनैः, पण्डितै:-तृ. वि. ब. व. of नित्योत्सव- festival every day-नित्य-every day, उत्सव-festival- नित्यम् उत्सवम्-उपपद तत्पुरुष स., जलधर- cloud- जलम् धरति इति- उपपद तत्पुरुष स., जलरुह-lotus जले रोहति इति- उपपद तत्पुरुष स., हंसमिथुन-a pair of swans- हंसयोः मिथुनम् – ष. तत्पुरुष स., पण्डित-scholar, learned man, भाति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of भा- २ ग. प. प. to shine look splendid

मदमस्त झाल्यामुळे हत्ती, काळ्या ढगांनी भरून आल्यामुळे आभाळ, उमललेल्या कमळांमुळे तळे, पौर्णिमेच्या पूर्णचंद्रामुळे रात्र, शीलामुळे स्त्री, वेगाने दौडण्यामुळे घोडा, रोज चालत असलेल्या उत्सवांमुळे देऊळ, व्याकरणामुळे (शुद्ध) बोलणे, हंसांच्या जोडीमुळे नदी, विद्वानांमुळे सभा, चांगल्या मुलामुळे वंश, चांगल्या राजामुळे राज्य आणि सूर्यामुळे (किंवा विष्णूमुळे) तीन्ही लोक (जग) यांना शोभा येते.
—————-
४७३ 01/01/2020
कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम्।
अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः॥
-महाभारत. शान्ति.१७३/२०

कृतघ्नस्य कुतः यशः, कुतः स्थानम्, कुतः सुखम् (लभते)। कृतघ्नः अश्रद्धेयः हि (भवति)। कृतघ्ने निष्कृतिः न अस्ति।

How can an ungrateful person get success, where is dignity or position for him and how can he be happy. A ungrateful person is not trustworthy at all. There is no atonement for an ungrateful person.

कृतघ्नस्य, कृतघ्नः & कृतघ्ने- पु. लिं. ष., प्र. & तृ. वि. ए. व. of कृतघ्न- ungrateful, कुतः (कुतस्)-अव्यय- from where, how, in what manner, यशः (पु. लिं.) – success, स्थानम्-(न. लिं.)- position, dignity, सुखम्-(न. लिं.)- happiness, अश्रद्धेयः & निष्कृतिः – प्र. वि. ए. व. of अश्रद्धेय-(पु. लिं.) untrustworthy – न श्रद्धेय – नञ्तत्पुरुष स.-श्रद्धेय (also श्रद्धितव्य & श्रद्धनीय)-कर्मणि वि. धा. सा. वि. of श्रद्+धा- to believe, confide, put faith in-(श्रत्-अव्यय-prefixed to धा-दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प – to hold, put, place) & निष्कृति- निस्+कृति- (स्त्री. लिं.)-undoing, atonement, acquittance, discharge of debt or obligation-निस् -अव्यय-prefix to nouns derived from verbs implies- ‘crossing over’ ‘transgressing’ कृति-doing, action, हि- अव्यय-surely, indeed, न-no, not, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, exist

कृतघ्न माणसाला कुठले यश? (समाजात) कुठले स्थान? आणि कुठले सुख (मिळणार)? कृतघ्न माणसाचा भरंवसा नसतो, त्याला (त्याच्या पापाला) निष्कृती नसते.

——————————-
४७४ 02/01/2020
जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्यु: प्राणान् धर्मचर्यामसूया।
क्रोध: श्रियं शीलमनार्यसेवा ह्रियं काम: सर्वमेवाभिमान:॥
महाभारत उ. पर्व अ.३५

जरा रूपम्, आशा धैर्यम्, मृत्यु: प्राणान्, असूया धर्मचर्याम्, क्रोध: श्रियम्, अनार्यसेवा शीलम्, काम: ह्रियम् , अभिमान: सर्वम् एव हि हरति।

Old age takes away figure (beauty of the body), greed destroys confidence, death takes away life, jealousy spoils good conduct, anger destroys the wealth, by serving a uncultured person one looses the character, lust makes a person shameless but falsepride or arrogance will destroy everything.

जरा (जरस्)-oldage, infirmity, आशा- greed, desire, असूया – jealousy, अनार्यसेवा- service to uncultured person-(अनार्य-uncultured person & सेवा- service – अनार्यस्य सेवा-ष. तत्पुरुष स.)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., मृत्यु: – death, क्रोध: – anger, काम: -lust, desire for sensual pleasure, अभिमान: -false pride, arrogance- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., रूपम्, धैर्यम्, शीलम् & सर्वम्- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of रूप -figure, beauty, धैर्य- confidence, शील- character, nature, सर्व-entire, all, धर्मचर्याम्, श्रियम्, ह्रियम् – all in- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धर्मचर्या- good conduct, श्री- wealth, prosperity, ह्री – modesty, प्राणान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of प्राण- life, life, एव- just, just so & हि – indeed, surely, even – both अव्यय, हरति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of हृ- १ ग. प. प. to take away, steal

म्हातारपणामुळे रूप, आशाळभूतपणामुळे धैर्य, मृत्यूमुळे प्राण, असूयेमुळे धर्माचरण, क्रोधामुळे संपत्ती, अनार्यांची सेवा करण्यामुळे शील, वासनेमुळे नम्रता यांचा आणि गर्वामुळे सर्वांचा नाश होतो.
———————
४७५ 03/01/2020
दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालंकृतोअपि सन्।
मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयंकरः॥
भर्तृहरी नीतिशतक

दुर्जनः, विद्ययाअलंकृतः अपि सन्, परिहर्तव्यः (भवति)। मणिना भूषितः असौ सर्पः किम् न भयंकरः (भवति)?

A wicked person, even if he is well educated, is to be shunned. Surely a snake, well adorned with a jewel, is also a frightening one.

दुर्जनः, परिहर्तव्यः, भूषितः, अलंकृतः, सर्पः, सन्, भयंकरः & असौ -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of दुर्जन- bad or wicked person-दुर्-अव्यय- prefix used to imply ‘bad’, ‘hard’, ‘difficult’, जन-person, -उपपद तत्पुरुष स., परिहर्तव्य – to be shunned, avoided – कर्मणि वि. धा. सा. वि. of परि+हृ – (हृ-हरति १ ग. प. प. to take away, steal), भूषित- adorned, qualified- क. भू. धा वि. of भूष्- भूषति १ ग. प. प. & भूषयति-ते १० ग. उ. प. to adorn, decorate, अलंकृत-adorned, decorayed – क. भू. धा वि. of अलं+कृ -(कृ -करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to to, male, सर्प-snake, सन् -being वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, exist, भयंकर- terrifying, terrible- भयम् करोति इति-उपपद तत्पुरुष स. & अदस् -that, he, विद्यया-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of विद्या – knowledge, education, मणिना-पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of मणि-jewel, gem, किम् -अव्यय-used as a particle of interrogation- ‘isn’t it’, न-not, no

वाईट माणूस (दुर्जन) जरी विद्याविभूषित (सुशिक्षित) असला तरीही त्याला टाळावे. शिरावरल्या मण्याने शोभिवंत दिसणारा साप भयंकर नसतो का?

नरेंद्र गोळे
जरी विद्याविभूषीत टाळावा दुष्ट दुर्जन
मण्याने शोभता साप भयंकर असेच ना
————————————-
४७६ 04/01/2020
दुर्जनः सुजनीकर्तुं यत्नेनापि न शक्यते।
संस्कारेणापि लशुनं कः सुगन्धीकरिष्यति॥

(कोsपि) दुर्जनः सुजनी-कर्तुं यत्नेन अपि न शक्यते। कः लशुनम् संस्कारेण अपि सुगन्धी-करिष्यति?

Even with a determined attempt, it is not possible to turn a wicked man into a good man. Who will, even with refining, make garlic fragrant?

दुर्जनः & कः -both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of दुर्जन- bad or wicked person & किम्- who, सुजनीकर्तुं -हेत्वर्थक तुमन्त धा. सा. अव्यय – of सुजनीकृ- to turn into a good man (कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to make, do & सुजन- noble or good person), यत्नेन & संस्कारेण- तृ. वि. ए. व. of यत्न- attempt, effort & संस्कार- processing, refining, अपि- अव्यय-even, also, and, न-no, not, शक्यतेे-makes it happen/possible कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of शक्-शक्यति-ते ४ ग उ. प. to be able, to have power, लशुनम्-पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of लशु(शू)न- garlic, सुगन्धीकरिष्यति- सामान्य (द्वि.) भविष्य तृ. पु. ए. व. of सुगन्धीकृ- to make fragrant-(कृ- see above & सुगन्ध- fragrance)

कितीही प्रयत्न करून दुष्ट माणसाला सज्जन बनवणे शक्य नसते. कोणी तरी लसणीवर संस्कार करून तिला सुगंधी करू शकेल का ?
कडू कारले, तुपात तळले, साखरेत घोळले तरी कडू ते कडूच अशी म्हण आहे.

नरेंद्र गोळे
सुजन करणे दुष्टा प्रयत्नेही न संभवे
लसूण कोण संस्कारे सुगंधीत करू शके
——————————–
४७७ 05/01/2020
निन्दां यः कुरुते साधोः तथा स्वं दूषयत्यसौ।
खे भूतिं यः क्षिपेदुच्चैः मूर्ध्नि तस्यैव सा पतेत्॥१

यः साधोः निन्दाम् कुरुते तथा असौ स्वम् दूषयति। यः खे उच्चैः भूतिम् क्षिपेत् सा (भूतिः) तस्य एव मूर्ध्नि पतेत्।

One who insults a noble or good person, that person insults himself (That insult returns to him). One who throws ash towards the sky, that ash will fall on his head only.

यः & असौ-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who & अदस्- that, he, साधोः & तस्य -पु. लिं. ष. वि. ए. व. of साधु – a noble or good person & तद्- he, निन्दाम्, स्वम् & भूतिम् – द्वि. वि. ए. व. of निन्दा -स्त्री. लिं.- insult, blame, स्व-पु. लिं.- one’s own, भूतिः-स्त्री. लिं.-ashes (also means: existence, well-being, wealth, dignity, epithet of Shiva, Vishnu etc), कुरुते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, तथा- अव्यय- this way, in that manner, by that, दूषयति- प्रायोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of दुष्- to blame, insult, sully – दुष्-दुष्यति ४ ग. प. प. to be bad or corrupted, be spoiled, खे- स. वि. ए. व. of खम्- sky, उच्चैः – अव्यय- high, above, upwards, क्षिपेत् & पतेत् – विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of क्षिप्-क्षिपति-ते ६ ग. उ. प. & क्षिप्यति ४ ग. प. प. to throw, cast, send & पत्-पतति १ ग. प. प. to fall, come down, सा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्-she, एव-अव्यय- just, just so, only, मूर्ध्नि- पु. लिं. स. वि. ए. व. of मूर्धन्- head, top

जो साधूची (सज्जनाची) निंदा करतो तो स्वतःलाच दूषणे देतो. आकाशात राख उडवली तर ती उडवणाऱ्याच्याच डोक्यावर पडते.
म्हणूनच सूर्यावर थुंकू नये असे म्हणतात.
————————
४७८ 06/01/2020
निर्माय खलजिह्वाग्रं सर्वप्राणहरं नृणाम्।
चकार किं वृथा शस्त्रविषवह्नीन् प्रजापतिः॥

प्रजापतिः नृणाम् सर्वप्राणहरम् खलजिह्वाग्रम् निर्माय, वृथा किम् शस्त्रविषवह्नीन् चकार?

After creating deadly (weapon like) wicked person’s tongue, which is capable of killing a person in all respect, why did the creator made other weapons, poison and fire?

प्रजापतिः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व.-the God presiding over creations, epithet of Lord Bramha- प्रजा-people, generation, propagation, birth- पति-lord, master, husband-प्रजानाम् पतिः -ष. तत्पुरुष स., नृणाम् – पु. लिं. ष. वि. ब. व. of नृ- a man, person, a person, सर्वप्राणहरम् -capable of killing in all respect-सर्व-all, entire, full, प्राण- life, breath of life, हर-adjctv- taking away, removing (हृ-हरति १ ग. प. प.)- सर्वाः प्राणाः -सर्वप्राणाः – entire life- उपपद तत्पुरुष स., सर्वप्राणान् हरति इति -सर्वप्राणहर- द्वि. तत्पुरुष स., खलजिह्वाग्रम् -tip of a wicked man’s tongue-खल- wicked man, जिह्वा- tongue, अग्र- adjctv- tip, foremost, chief- खलस्य जिह्वा- खलजिह्वा & खलजिह्वायाः अग्रम्- खलजिह्वाग्रम् both ष. तत्पुरुष स., निर्माय- after creating- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of निस् (निर्) +मा-to create, bring into existence- (मा-माति २ ग. प. प. to measure, to limit, mark off), वृथा-अव्यय-in vain, to no purpose, unnecessarily, किम्- why, शस्त्रविषवह्नीन् -द्वि. वि. ब. व. of शस्त्र -weapon, arms, विष- poison, वह्नि- fire, शस्त्रम् च विषम् च वह्निः च- द्वंद्व समास, चकार- परोक्षभूत तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make

माणसाच्या सर्व प्राणांचे हरण करणाऱ्या दुष्टबुध्दीची तिखट जीभ निर्माण केल्यानंतर त्या ब्रह्मदेवाने शस्त्र, विष, अग्नी यांची उत्पत्ती तरी कशाला केली? (त्यांची काही गरजच नव्हती.)

नरेंद्र गोळे .
दुष्टबुध्दी सर्वहारी जीभ निर्मून नंतर
शस्त्र, विष किंवा अग्नी निर्मिणे व्यर्थ नाहि का
————————————-
४७९ 07/01/2020
मृदुना सलिलेन हन्यमानान्यवघृष्यन्ति गिरेरपि स्थलानि।
उपजापविदां च कर्णजापैः किमु चेतांसि मृदूनि मानवानाम्॥

मृदुना सलिलेन हन्यमानानि गिरेः स्थलानि अपि अवघृष्यन्ति। किमु उपजापविदाम् च कर्णजापैः मानवानाम् मृदूनि चेतांसि।

Hit constantly by soft water mountain portions also get eroded. Then what will be the condition of tender minds of people getting corrupted by instigations of slandering men

मृदुना & सलिलेन -तृ. वि. ए. व. of मृदु-adjctv-soft, tender & सलिल- water, हन्यमानानि, स्थलानि, चेतांसि & मृदूनि – न. लिं. प्र. वि. ब. व. of हन्यमान – getting hit – वर्त. का. वा. धा. सा. वि of हन्-हन्ति २ ग. प. प. to strike, hit, kill, स्थल-place, portion, part, चेतस्- consciousness, mind, heart & मृदु- soft, गिरेः- ष. वि. ए. व. of गिरि- mountain, hill, अपि-अव्यय-also, even, and, अवघृष्यन्ति – कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ब. व. of अव+घृष् -to get eroded -(घृष्-घर्षति १ ग. प. प. to rub, strike against), किमु-(किम्+उ)- why, how much more उपजापविदाम् & मानवानाम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of उपजापविद्- expert in secretly whispering into ears, instigator -उपजापम् वेत्ति इति- उपजापविद् उपपद तत्पुरुष स. & मानव- man, person, च- and, also, कर्णजापैः – तृ. वि. ब. व. of कर्णजाप- slandering, tale-bearing,

मऊ पाण्याच्या सतत होत असलेल्या प्रहाराने कठीण पहाडाचीसुद्धा झीज होते, मग कोमल मनाच्या माणसावर कुजबुज आणि कागाळी करणाऱ्यांच्या आक्रमक चिखलफेकीचा काय परिणाम होत असेल?
———————-

४८० 08/01/2020
रविरपि न दहति तादृग् यावत् संदहति वालुकानिकरः ।
अन्यस्माल्लब्धपदः नीचः प्रायेण दुःसहो भवति॥
पाठभेद यावत्- यादृग्

यावत् (यादृग्) वालुकानिकरः संदहति, तादृग् रविः अपि न दहति। (यथा), नीचः अन्यस्मात् लब्धपदः प्रायेण दुःसहः भवति।

The Sun does not burn as much as an unbearable sand-dune ( on a hot summer day). (Likewise) Mostly, wicked person having got his position from someone else becomes very unbearable (torturous).

यावत् , यादृग् – what like, which sort or nature & तादृग्- that way, similar to that, like that- both adjctv, वालुकानिकरः, नीचः, रविः & लब्धपदः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वालुका-स्त्री. लिं.- sand, gravel, निकर- heap, collection, वालुकायाः निकरः – ष. तत्पुरुष स., नीच- wicked or unworthy person, रवि-Sun & लब्धपद-one who has acquired the position- लब्धः पदः – उपपद तत्पुरुष स.-लब्ध- acquired, obtained- क. भू. धा. वि. of ल-लभते-१ ग. आ. प. to get, पद- position, seat, संदहति, दहति & भवति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of सं+दह्- burn/scorch extensively & दह्- burn, scorch- १ ग. प. प. & भू-१ ग. प. प. to be, exist, अपि-अव्यय-even, also, and, न-no, not, अन्यस्मात्- अन्+ अस्मात् – from someone else, not from his own- न अस्मात् -नञ्तत्पुरुष स.-अस्मात्-पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of इदम्- he, it, this, प्रायेण-अव्यय-mostly, possibly, दुःसहः- unbearable, difficult to tolerate-दुस्-अव्यय-prefix to nouns derived from a verb implies- away from, difficult, सह -धा. सा. नाम of सह्-सहते-१ ग. आ. प. to bear, tolerate

तापलेल्या वाळूचे जसे असह्य चटके बसतात तसे उन्हाचे बसत नाहीत. दुसऱ्याच्या आधारावर पद मिळालेला दुष्ट माणूस असाच असह्य (क्रूर) होतो.
———————

४८१ 09/01/2020
षड्दोषा पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोधं आलस्यं दीर्घसूत्रता॥
महाभारत उद्योग. अ ३३.८३

इह पुरुषेण भूतिम् इच्छता, निद्रा, तन्द्रा, भयं, क्रोधं, आलस्यं, दीर्घसूत्रता (एते) षड् दोषाः हातव्याः।

In this world, if a person wants to achieve success, he should forgo following six weaknesses:
(excessive) sleep, sluggishness, fear, anger, laziness and dilatory or procrastinating practice.

इह-अव्यय-here, in this world, पुरुषेण- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of पुरुष- man, a person, भूतिम् -स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भूति- well-being, prosperity, wealth, success, इच्छता-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of इच्छन्- wanting to have, desiring- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of इष् -इच्छति ६ ग. प. प. to desire, wish, निद्रा- sleep & तन्द्रा-sluggishness-both -स्त्री. लिं., भयम् -fear, क्रोधम्-anger, आलस्यम् – laziness- all -न. लिं., दीर्घसूत्रता-स्त्री. लिं.-dilatory or procrastinating practice (दीर्घ-long, सूत्र- thread, rope, सूत्रता-threading, roping, षड् – six, दोषाः & हातव्याः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of दोष- fault, shortcoming, weakness & हातव्य-to be avoided, to be left out- (also हातनीय, हात्य) -कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of हा-हाति २ ग. प. प. to abandon, avoid

माणसाला जर या जगात यश, समृद्धी हवी असेल तर त्याने (अती)झोप, सुस्तपणा, भीती, राग, आळस आणि चेंगटपणा (दीर्घसूत्र) या सहा दोषांचा त्याग करावा.

नरेंद्र गोळे
कल्याण इच्छिणार्‍याने टाळावे दोष हे सहा
झोप, तंद्री, भिती, राग, आळस, मंद वागणे
————————
४८२ 10/01/2020
स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजंगमः।
हसन्नपि नृपो हन्ति मानयनपि दुर्जनः॥

गजः स्पृशन् अपि हन्ति, भुजंगमः जिघ्रन् अपि (हन्ति), नृपः हसन् अपि हन्ति, दुर्जनः मानयन् अपि (हन्ति)।

An elephant kills just by touching, a snake kills even by smelling, a King kills just with a smile and a wicked person can kill even by honouring.

गजः -an elephant, भुजंगमः -a snake, नृपः – a King & दुर्जनः -a bad or wicked person – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., स्पृशन्, जिघ्रन्, हसन् & मानयन् -all in वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of स्पृश्-स्पृशति ६ ग. प. प. to touch, stroke gently, घ्रा-जिघ्राति- १ ग. प. प. to smell, kiss, हस्-हसति १ ग. प. प. to smile, laugh & मन्-प्रायोजक -मानयति-ते -to cause to honour or praise – मन्-मनुते ८ ग. आ. प. to honour, think highly of, अपि -अव्यय-even, also, and, हन्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्-२ ग. प. प. to kill, strike

हत्ती नुसत्या स्पर्शानेच चिरडून टाकतो, साप श्वासाने (फूत्काराने) मारतो, राजा हंसत हंसत मारतो आणि दुर्जन मान देऊनसुद्धा मारतो. त्यांच्यापासून जरा दूरच रहावे.

नरेंद्र गोळे .
स्पर्शूनही वधे हत्ती फुत्कारे साप मारतो
हसत वधतो राजा मान देऊन दुष्ट तो
———————
४८३ 11/01/2020
आम्रं छित्वा कुठारेण निंबं परिचरेत्तु यः ।
यश्चैवं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्॥
– रामायण, अयोध्य. ३५. १६

यः कुठारेण आम्रम् छित्वा, निंबम् तु परिचरेत्? यः च एवम् पयसा सिञ्चेत् न एव अस्य मधुरः भवेत्।

Cutting down a mango tree with an axe, whoever will nurse a neem tree? It is not always that if one waters a tree (& nurses it), it will be sweet to him (give him sweet fruits)-One cannot change the innate nature of any being.

यः & मधुरः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who & मधुर- adjctv-sweet, honied, pleasant, कुठारेण & पयसा- both तृ. वि. ए. व. of कुठार- पु. लिं.-axe, hatchet-(कुठारी-स्त्री. लिं.) & पयस्-water (also milk), आम्रम् & निंबम् -both -पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आम्रः -a mango tree & निम्बः -a tree with bitter fruits, Neem, छित्वा- after cutting- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of छिद्-छिनत्ति-छिंत्ते ७ ग. उ. प. to cut, mow, tear, तु- अव्यय- surely, indeed, परिचरेत्, सिञ्चेत् & भवेत् all विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of परि+चर्- to nurture, nurse, attend upon- चर्-चरति १ ग. प. प. to walk, move, go, सिच्-सिञ्चति ६ ग. प. प. to sprinkle, to water & भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, एवम्- अव्यय- in this manner, this way, this, न- not, no, एव- अव्यय-just, just so, merely, अस्य-his/its- पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of इदम्-he, it

आंब्याच्या झाडाला कुऱ्हाडीने तोडून कडुनिंबाच्या झाडाची निगा कोण राखेल? ज्या झाडाला पाणी घालाल ते झाड गोड फळे देईल असे नेहमी होत नाही.
———————
४८४ 12/01/2020
गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यमादौ
परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन।
अतिरभसकृतानां कर्मणामाविपत्ते:
भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः॥
-भर्तृहरि नीतिशतक

गुणवत् वा अगुणवत् कार्यम् कुर्वता पण्डितेन यत्नतः परिणतिः आदौ अवधार्या। अतिरभस-कृतानाम् कर्मणाम् हृदयदाही शल्यतुल्यः विपाकः आविपत्तेः भवति।

Before talking up a good or a bad work, a wise-man should think about its consequences in all respect carefully. The results of acts done in a great haste keep piercing the heart like an arrow till the death.

गुणः/गुणम् -quality, virtue, excellence, वत् -adjctv-an affix added to nouns to show ‘possession’ -गुणवत् -adjctv- endowed with virtue, good, of a quality-अगुणवत् -bad, useless- न गुणवत् -नञ्तत्पुरुष स., कार्यम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कार्य-work, act, business-(also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, कुर्वता- while doing & पण्डितेन- by a wise- man-both in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of कुर्वत् -doing-वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of कृ-करोति & पण्डित-learned or wise person, यत्न-effort, exertion, attempt-यत्नतः- with effort, with pains, carefully, परिणतिः & अवधार्या-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of -परिणति- consequence, result, transformation & अवधार्य- (अवधारणीय & अवधृत्य)- considered, examined, ascertained, understood -कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of अव+धृ-(धृ-धरति-ते & धारयति-ते १ & १० ग. उ. प. to hold, bear, carry, आदौ-in the beginning, before- स. वि. ए. व. of- आदि-adjctv- first, beginning, अतिरभसकृतानाम् & कर्मणाम् – both पु. लिं. ष. वि. ब. व. of अतिरभसकृत- done in great haste-अति-अव्यय- exceedingly, very, too, excessively, रभस-adjctv- haste, rashness, strong, impetuous, कृत- done-क. भू. धा. वि. of कृ-करोति- अतिरभस-उपपद तत्पुरुष स. & अतिरभसेण कृतम्-तृ. तत्पुरुष स., हृदय-heart, दाहः -burning, morbid heat- दाही-adjctv- causing burning, हृदयम् दहति इति- हृदयदाही- उपपद तत्पुरुष स.-causing heart burns, शल्य- weapon, spear, dart, तुल्य-adjctv-like, similar to-(also तोलनीय & तोलितव्य)-कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of तुल्-तोलति & तोलयति-ते -to weigh, measure-शल्येण तुल्यः- शल्यतुल्यः तृ. तत्पुरुष स., विपाकः-consequence, result, आविपत्तेः -even after death- ष. वि. ए. व. of आविपत्तिः – आ-prefix indicates-’till’, ‘until’ -विपत्तिः-स्त्री. लिं- calamity, death, भवति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू. १ ग. प. प. to be, exist

शहाण्या माणसाने (पंडिताने) कुठलेही चांगले किंवा वाईट काम करायला घ्यायच्या आधीच त्याच्या सगळ्या बऱ्यावाईट परिणामांचा विचार करायला हवा. घाईघाईत केलेल्या चुकीच्या कृत्यांची जखम हृदयात घुसलेल्या बाणासारखी जन्मभर टोचत राहते.

नरेंद्र गोळे .
करत असत कार्ये चांगली वा बुरीही ।
परिणति समजूनी जाणत्यानेहि घ्यावी ॥
तसं न करत केले कार्य घाईगुतीचे ।
सतत हृदयि बोचे शल्य केल्या चुकांचे ॥ – मालिनी
.
– मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२००११३
————————-
४८५ 13/01/2020
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोsपि न विद्यते।
अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम्॥
-पंचतंत्र

यस्य धर्मार्थकाममोक्षाणाम् एकः अपि न विद्यते, तस्य जन्म अजागलस्तनस्य इव निरर्थकम् (भवति)।

One who is devoid of even one of four, namely adherence to good code of conduct, wealth, desire for sensual enjoyment and final deliverance of the soul, his life is useless like a nipple hanging down from the neck of a goat.

यस्य-whose, तस्य- his & अजागलस्तनस्य- of a nipple hanging down from the neck of a goat -पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्-who, तद्-he, it & अजा- a she-goat, गल– neck, throat, स्तन- breast, udder or dig of female animal- अजायाः गलः -अजागलः & अजागलस्य स्तनः -अजागलस्तनः – both ष. तत्पुरुष स., धर्मार्थकाममोक्षाणाम् -न. लिं. ष. वि. ब. व. of धर्मार्थकाममोक्ष- धर्म- adherence to good code of conduct, अर्थ- wealth, worldly possession, काम-desire for sensual enjoyment मोक्ष-final deliverance of the soul- धर्मः च अर्थः च कामः च मोक्षः च-द्वंद्व स., एकः & जन्म- प्र. वि. ए. व. of एक (पु. लिं.) -one, single & जन्मन्-(न. लिं.)- birth, life, living, अपि-अव्यय-even, also, and, न -no, not, विद्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of विद्- ४ ग. आ. प. to be, exist, इव-अव्यय-like, similar to, निरर्थकम्- useless- निर्+अर्थकम् -निर्- अव्यय- conveys sense of without, away from, free from, अर्थकम्- of value, of use.

ज्याने धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यातले काहीच मिळवले नाही त्याचा जन्म बोकडाच्या गळ्यांना लोंबणाऱ्या स्तनांसारखा निरर्थक असतो.

नरेंद्र गोळे

धर्म, अर्थ, सुखे, मोक्ष ज्याने काही न अर्जले
अजागळा प्रमाणेची त्याचा जन्म निरर्थक
——————————————
४८६ 14/01/2020
न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्षं
स तं सदा निन्दति नात्र चित्रम् |
यथा किराती करिकुम्भलब्धां
मुक्तां परित्यज्य बिभर्ति गुञ्जाम् ॥
– चाणक्य नीति (११/८ )
पाठभेद: लब्धाम्- जाताम्

यथा किराती करि-कुम्भ-लब्धाम् (जाताम्) मुक्ताम् परित्यज्य गुञ्जाम् बिभर्ति, यः यस्य गुणप्रकर्षम् न वेत्ति, सः तम् सदा निन्दति, अत्र न चित्रम् (अस्ति)।

Like a tribal woman, leaving (rejecting) precious pearl obtained from the temple of an elephant, prefers to adorne with cheap seeds of red-black berry, one who does not know excellence or eminence of a person, keep always criticising him. It is not surprising.

यथा-अव्यय-which manner, which way, किराती-स्त्री. लिं-tribal woman, करिकुम्भलब्धाम् (जाताम्), मुक्ताम् & गुञ्जाम् स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of करिकुम्भलब्ध-जात-obtained (produced) in a elephant’s temple- करिन्- elephant, कुम्भ- temple or frontal, globe on the forehead of an elephant, लब्ध-obtained-जात-produced- both क. भू. धा. वि. of लभ्-लभते १ ग. आ. प. to obtain, get & जन्-जायते ४ ग. आ. प. to produce, to be born, मुक्ता- pearl & गुञ्जा- seed of red-black berry, परित्यज्य-totally abandoning or leaving- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of परि+त्यज्- (त्यज्- त्यजति-१ ग. प. प. to abandon, leave, discard) बिभर्ति, वेत्ति & निन्दति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भृ ३ ग. प. प. to uphold, retain, bear -(भृ- भरति-ते १ ग. उ. प. & बिभर्ति- बिभृते -३ ग. उ. प to fill, , bear, support, maintain), विद्-२ ग. प. प. to know, recognise & निन्द्- १ ग. प. प. to blame, abuse, यः & सः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who & तद्-he, यस्य-whose- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्-who गुणप्रकर्षम् -पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गुणप्रकर्ष -value, importance-गुण- quality, virtue, प्रकर्ष- eminence, excellence, न – no, not, तम्- him- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तद्- he, सदा-अव्यय- always, daily, regularly, अत्र-अव्यय- here, in this place, चित्रम् -अव्यय- strange, surprising

ज्याप्रमाणे एकादी भिल्लिण मंदिरामधील हत्तीच्या गंडस्थळावरून निघालेला अनमोल मोती सोडून देऊन साध्या गुंजांनी सजते, त्याप्रमाणे लोकांना ज्याचे गुण माहीत नाहीत अशा गुणवंताची इतर लोक निंदाच करत असतात यात काहीच आश्चर्य नाही.
गाढवाला गुळाची चंव काय किंवा बंदर क्या जाने अदरकका स्वाद ? या म्हणींमध्ये अशाच प्रकारचा अर्थ ध्वनित होतो.

न जाणतो जो गुणधर्म ज्याचा
सदा करे तो अवमान त्याचा
न घालता मंदिर-हत्ति-मोती
भिल्लीण घाले बरं गुंजमाळा

—————–
४८७ 15/01/2020
अन्तःसारविहीनानां सहायः किं करिष्यति ।
मलयेऽपि स्थितो वेणुर् वेणुरेव न चन्दनः ॥

अन्तःसारविहीनानाम् सहायः किं करिष्यति? मलये अपि स्थितः वेणुः वेणुः एव न चन्दनः (अस्ति)

For the people who are devoid of any inner capability (for doing any work), external help is of what use? Bamboo existing on mount Malay, is Bamboo only and not a Sandalwood (which grows in abundance there)

अन्तःसारविहीनानाम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of अन्तःसारविहीन- person devoid of inborn capability-अन्तर्-अव्यय-prefix implying ‘inner’, ‘within’ ‘inside’, सार-strong, vigorous, essential-अन्तःसार- उपपद तत्पुरुष स., विहीन- devoid of क. भू. धा. वि. of वि+हा- to to forsake, to be absent-हा-जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon, अन्तःसारेण विहीनः -तृ. तत्पुरुष स., सहायः-help, assistance, किम्- what, करिष्यति- सामान्य (द्वि.) भविष्य तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, मलये- स. वि. ए. व. of मलय- a mountain range south of India, known for sandalwood, अपि-अव्यय-even, also, and, स्थितः वेणुः & चन्दनः – all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of स्थित-standing, staying, existing- क. भू. धा. वि. of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay, वेणु-bamboo, reed & चन्दन-sandalwood एव- अव्यय- just, just so, only, न -no, not

ज्याच्याकडे मुळातच काही कर्तृत्व नाही त्यांना सहाय्याचा काय उपयोग आहे? चंदनाच्या झाडांनी भरलेल्या मलयपर्वतावरील बांबू हा बांबूच रहातो, तो काही चंदन होत नाही.

नरेंद्र गोळे .
कर्तबगारी नसे त्यांची सोय कोण करू शके
मलयपर्वती बांबू होऊ चंदन ना शके
————————————
४८८ 16/01/2020
यदा किंचित्ज्ञोsहं गजरिव मदान्धः समभवं
तदा सर्वज्ञोsस्मेत्यभवदवलिप्तं मम मनः।
यदा किंचित्किंचिद्बुधजनसकाशादवगतं
तदा मूर्खोsस्मेति ज्वररिव मदो मे व्यपगतः॥२००॥
-भर्तृहरि नीतिशतक

अहम् यदा किंचित्ज्ञः, तदा मम अवलिप्तम् मनः, (अहम्) सर्वज्ञः अस्मि इति, समभवम् (तथा) गजः इव मदान्धः अभवत्। यदा (तद् मनः) किंचित् किंचित् बुध-जन-सकाशाद् अवगतम् तदा (अहम्) मूर्खः अस्मि इति, मे मदः ज्वरः इव व्यपगतः।

When I had very little knowledgeable, then my arrogant mind felt like I knew everything and became blind with intoxication, like an elephant in rut. When that mind came in contact, little by little, with learned people, then I realised that I am a fool and my pride (intoxication) vanished like a fever.

अहम् – I & मम/मे -my/mine प्र. & ष. वि. ए. व. of अस्मद्, यदा- when & तदा- then, at that time-both -अव्यय, किंचित्-किम्+चत्- a little bit, very little,- किंचित् जानाति इति-किंचित्ज्ञः -उपपद तत्पुरुष स., समभवम्- became-अनद्यतनभूत प्र. पु. ए. व. of सं+भू- to become, happen- भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, अवलिप्तम्, अवगतम् & मनः -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of अवलिप्त- arrogant, proud- क. भू. धा. वि. of अव+लिप्- (लिप्-लिंपति-ते ६ ग. उ. प.), मनस्- mind, heart, understanding, perception & अवगत-understood, known, realised- क. भू. धा. वि. of अव+गम् -(गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go), सर्वज्ञः -all knowing- सर्वम् जानाति इति -उपपद तत्पुरुष स., गजः -elephant, मदान्धः -blind with intoxication- मदेन अन्धः -तृ. तत्पुरुष स., मूर्खः -a fool, ignorant person, मदः – intoxication, pride, ज्वरः- fever, व्यपगतः -disappeared, gone away-क. भू. धा. वि. of वि+अप+गम्- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्मि- I am -वर्त. प्र. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, exist, इति- अव्यय-like this, of this type, इव-अव्यय- like, as, अभवत्-became – अनद्यतनभूत तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, बुध-wise, learned, जन-people, सकाशात्- पं. वि. ए. व. of -सकाश-adjctv- presence, proximity, nearness, -बुधः जनः -बुधजनः -उपपद तत्पुरुष स., बुधजनानाम् सकाशः -बुधजनसकाशः -ष. तत्पुरुष स.

जेंव्हा मला किंचितच ज्ञान होते त्या वेळी माझे उद्धट मन मदांध हत्तीप्रमाणे उन्मत्त झाले होते आणि मला सगळे काही समजते अशा धुंदीत होते, पण जेंव्हा ते हळूहळू ज्ञानी लोकांच्या सपर्कात आले तेंव्हा मला माझ्या अज्ञानाची जाणीव झाली आणि माझा उद्दामपणा तापासारखा उतरत गेला.
———–
४८९ 17/01/2020
निःसारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान्‌ ।
न सुवर्णे ध्वनिस्तादृग्यादृक्कांस्ये प्रजायते ॥

निःसारस्य पदार्थस्य प्रायेण आडम्बरः महान्‌ (भवति), सुवर्णे ध्वनिः न तादृक्, यादृक् (ध्वनिः) कांस्ये प्रजायते।

In the inferior quality material generally a tendency to show off is great. The gold does not produce that type of sound which is produced in bronze .

निःसारस्य & पदार्थस्य -पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of निःसार -of inferior quality -(निस्+सार)- निस्- अव्यय- prefix implying sense of under, below, inferior, low, without, away from, सार- essence, substance, strength, value & पदार्थ-a substance, material, प्रायेण- अव्यय- mostly, generally, आडम्बरः -arrogance, show off, pride, महान्‌- adjectv- great, maximum, सुवर्णे & कांस्ये- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of सुवर्ण- gold & कांस्य- bronze, ध्वनिः – sound, echo, mere empty sound, न-no, not, तादृक् -like that, that way & यादृक्- which way, like what- both अव्यय, प्रजायते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+जन्-to get produced, born- जन्-जायते- ४ ग. आ. प. to born, produced

हलक्या दर्जाच्या पदार्थाला आपले अवडंबर माजवण्याची मोठी हौस असते. कांशामधून (ब्राँझच्या वस्तूमधून) जेवढा मोठा आवाज निघतो तसा सोन्यातून निघत नाही.
अर्धवट ज्ञान असलेला माणूस ज्ञानी असल्याचा आव आणतो. “उथळ पाण्याला खळखळाट फार” अशी म्हण आहे. हिंदीमध्ये “थोथा चना बाजे घना” अशी कहावत आहे.
————-

४९०
लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्
पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दित:।
कदाचिदपि पर्यटच्छशविषाणमासादयेन्न
तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत्॥
-भर्तृहरि नीति शतक

यत्नतः पीडयन् सिकतासु तैलम् अपि लभेत, पिपासार्दित: मृगतृष्णिकासु सलिलम् च पिबेत्, कदाचित् अपि पर्यटन् शशविषाणम् आसादयेत्, न तु प्रतिनिविष्ट-मूर्ख-जन-चित्तम् आराधयेत्।

With great effort it may be possible to obtain oil from sands and a thirst afflicted may be able to drink water from mirages. Perhaps by wandering around one may even find a horn of a rabbit, but it may not be possible to please or convince a mind of an obstinate fool.

यत्नतः-with effort, पीडयन् – squeezing, tormenting & पर्यटन् -wandering around, touring around-both वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of पीड्-पीडयति-ते १० ग. उ. प. to squeeze, to torment, pain & परि+अट्-अटति-१ग. प. प. to wander, travel, सिकतासु & मृगतृष्णिकासु- स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of सिकता- sand, gravel & मृगतृष्णिका- (also मृग-तृष्, तृषा, तृष्णा)- mirage, तैलम्, सलिलम्, शशविषाणम् & चित्तम् – न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तैल-oil, सलिल- water, शशविषाण- horn of a rabbit-शश-rabbit, hare, विषाण- horn-शशस्य विषाणम्-ष. तत्पुरुष स., & चित्त- mind, heart, consciousness, अपि-अव्यय-even, also, and, लभेत, पिबेत्, आसादयेत् & आराधयेत् -विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of लभ्-लभते-१ ग. आ. प. -to obtain, gain, पा-पिबति १ ग. प. प. to drink, आ+सद्-प्रायोजक -आसादयति-ते- able to find, approach, meet with- (सद्-सीदति १ (६) ग. प. प. to sit, lie, recline) & आ+राध् -प्रायोजक- cause to please, propitiate, conciliate-(राध्-राध्नोति ५ ग. प. प. to please, propitiate) पिपासार्दित: afflicted with thirst- पिपासा-thirst, अर्दित-क. भू. धा. वि. of -अर्द्-अर्दति १ ग. प. प. to afflict, strike- पिपासया अर्दितः- तृ. तत्पुरुष स., कदाचित् -sometimes, perhaps, न-no, not, तु- अव्यय-but, as for, nevertheless, प्रतिनिविष्ट- obstinate, perverse, hardened- क. भू. धा. वि. of – प्रति+नि+विश्-(विश्- विशति ६ ग. प. प. to enter, go into) , मूर्ख- fool, ignorant, जन-person, man-मूर्खः जनः- मूर्खजनः & प्रतिनिविष्टः मूर्खजनः -प्रतिनिविष्टमूर्खजनः -both उपपद तत्पुरुष स. & प्रतिनिविष्टमूर्खजनानाम् चित्तम् -प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तम् -ष. तत्पुरुष स.

एकवेळ प्रयत्न केला तर वाळूमधून तेल मिळेल, मृगजळाचे पाणी पिऊन तहान भागेल आणि रानावनात शोधले तर सशाचे शिंगही मिळेल, पण कधीही मूर्खाचे समाधान करता येणार नाही.
प्रयत्ने वाळूचे कण रगडिता तेलहि गळे।
तृषार्ताची तृष्णा मृगजळ पिऊनही वितळे।।
सशाचेही लाभे विपिनि फिरतां शृंगहि जरी।
परंतु मूर्खाचे हृदय धरवेना क्षणभरी।।

————–
४९१ 19/01/2020
वरं शरावहस्तस्य चाण्डालागारवीथिषु।
भिक्षार्थमटनं राम न मौर्ख्यहतजीवितम्॥
योगवाशिष्ठ २.१३. १७

राम, शराव-हस्तस्य, चाण्डाल -आगार-वीथिषु भिक्षार्थम् अटनम् वरम्, न मौर्ख्यहत-जीवितम्।

Oh, Rama, wandering in the streets inhabited by the out-casts with a bowl in hand for begging is better than to live a life ridden with stupidity.
(Said by Vashishta Muni to Shri Rama)

राम- पु. लिं. सं. वि, ए. व., शरावहस्तस्य- पु. लिं. ष. वि, ए. व. of शरावहस्त, शराव-plate- (पु/न.लिं.), an earthen bowl, tray, हस्त- hand- शरावः हस्ते यस्य सः- बहुव्रीही स., चाण्डालागारवीथिषु – स्त्री. लिं. स. वि, ब. व. of चाण्डालागारवीथि-street inhabited by the out-casts-चाण्डाल -(पु. लिं.)- out-cast, आगार-(न. लिं.)- house, dwelling, वीथि (थी)-स्त्री. लिं-street, road, चाण्डालस्य आगारम्- चाण्डालागारम् & चाण्डालागाराणाम् वीथिः -both ष. तत्पुरुष स. भिक्षार्थम्- for begging- भिक्षा- begging, asking, अर्थम् – purpose-भिक्षया अर्थम् -ष. तत्पुरुष स., अटनम् – wandering, roaming- (अट्-अटति १ ग. प. प.), वरम् -adjctv- better than, preferable & मौर्ख्यहतजीवितम्- a life ridden with stupidity-मौर्ख्य-stupidity, हत- struck ridden- क. भू. धा. वि. of हन्-हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike जीवितम् – life, living-मौर्ख्येण हतम् -मौर्ख्यहतम् -तृ. तत्पुरुष स. & मौर्ख्यहतम् जीवितम् -मौर्ख्यहतजीवितम्- उपपद तत्पुरुष स.-all in न. लिं. प्र. वि. ए. व.

वशिष्ठ ऋषी श्रीरामाला उपदेश देतात, “अरे रामा, हातात कटोरा घेऊन रस्त्यावर भीक मागत फिरणाऱ्या चांडाळांचे जीवनसुद्धा मूर्खपणाने जगण्यापेक्षा अधिक चांगले असते.
—————————-
४९२ 20/01/2020
व्‍यालं बालमृणालतन्‍तुभिरसौ रोद्धुं समज्‍जृम्‍भते
भेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमप्रान्‍तेन सन्‍नह्यते।
माधुर्यं मधुबिन्‍दुना रचयितुं क्षाराम्‍बुधेरीहते
मूर्खान् यः प्रतिनेतुमिच्छति बलात् सूक्‍तै: सुधास्‍यन्दिभि:॥
– भर्तृहरि नीतिशतक
पाठभेद:
व्‍यालं बालमृणालतन्‍तुभिरसौ रोद्धुं समज्‍जृम्‍भते
छेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमप्रान्‍तेन सन्‍नह्यति।
माधुर्यं मधुबिन्‍दुना रचयितुं क्षाराम्‍बुधेरीहते
नेतुं वांछति य: खलान्‍पथि सतां सूक्‍तै: सुधास्‍यन्दिभि:॥

यः सुधास्‍यन्दिभि: सूक्‍तै: मूर्खान् बलात् प्रतिनेतुम् इच्छति,असौ व्‍यालम् बाल-मृणाल-तन्‍तुभिः रोद्धुं समज्‍जृम्‍भते, वज्रमणिम् शिरीष-कुसुम-प्रान्‍तेन भेत्तुम् सन्‍नह्यते, क्षाराम्‍बुधेः मधुबिन्‍दुना
माधुर्यम् रचयितुं ईहते।
One, who, with nectar flowing good words (सुभाषितम्), tries to forcibly convince a stupid person is like that man who attempts to control a wild elephant with tender threads of lotus fiber or like one who wants to cut a Diamond with edge of a petal of a Shireesh flower or like one who wants convert a salty ocean with a drop of a honey.

यः & असौ- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, which person & अदस्-that person, he, सुधास्‍यन्दिभि:, सूक्‍तै: & बालमृणालतन्‍तुभिः -न. लिं. तृ. वि. ब. व. of सुधास्‍यन्दि- nectar flowing- सुधा-nectar-सुधया आस्यन्दते इति-उपपद तत्पुरुष स., सूक्‍तम्- (सु +उक्तम्)-well-said words (सुभाषितम्)- उक्त-क. भू. धा. वि. of वच्-२ ग. प. प. वक्ति & बालमृणालतन्‍तु -tender lotus thread- बाल- young, tender, मृणाल-lotus fibre, तन्‍तु- thread, cord – बालः मृणालः -बालमृणालः -उपपद तत्पुरुष स.-बालमृणालस्य तन्‍तुः – ष. तत्पुरुष स., मूर्खान् -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मूर्ख-stupid person, बलात् – forcibly- पं. वि. ए. व. of बल -force, प्रतिनेतुम् – to take towards, रोद्धुं- to tie down, control, भेत्तुम्- to cut, asunder, split & रचयितुं- to create, make, form -all पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of प्रति+नी- (नी-नयति-ते १ ग. उ. प. to lead, carry, take, रुध्-रुणद्धि-रुंद्धे ७ ग. उ. प. to stop, check, भिद्-भिनत्ति-भिंत्ते ७ ग. उ. प. & रच्-रचयति-ते-१० ग. उ. प., इच्छति, समज्‍जृम्‍भते, सन्‍नह्यते & ईहते – all वर्त. तृ. पु. ए. व. of इष्-६ ग. प. प. to wish, desire, सं+उद्+जृभ्- जृम्‍भ्- to attempt, strive, endeavour -(जृभ्- जृम्‍भ्- जृम्‍भते -१ ग. आ. प. to yawn, gape), सं+नि+ईह्-attempt, strive, endeavour & ईह्-१ आ. प. to wish, think of, desire, व्‍यालम् & वज्रमणिम् – पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of व्‍यालः- a vicious elephant, a beast of prey, वज्रमणिः – diamond jewel, शिरीषकुसुमप्रान्‍तेन-न. लिं. तृ. वि. ए. व. of शिरीषकुसुमप्रान्‍त- edge of a Shireesh-flower petal- प्रान्‍त-edge, border-शिरीषकुसुमस्य प्रान्‍तः- ष. तत्पुरुष स., मधुबिन्‍दुना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of मधुबिन्‍दु- a drop of honey-मधु -honey, nectar, बिन्‍दु- point, drop, मधोः बिन्दुः -ष. तत्पुरुष स., क्षाराम्‍बुधेः — पु. लिं. ष. वि. ए. व. of क्षाराम्‍बुधिः salty ocean -क्षार- salty, saline- अम्‍बुधिः -sea, ocean- क्षारः अम्‍बुधिः -उपपद तत्पुरुष स., माधुर्यम् – sweetness, pleasantness

जो माणूस मधुर सुभाषितांमधून मूर्खाला समजावण्याचा प्रयत्न करतो (किंवा जो माणूस दुष्टाला सज्जन करण्याचा प्रयत्न करतो), तो माणूस मदमस्त हत्तीला कमळाच्या तंतूनी नमवण्याचा प्रत्न करणारा किंवा शिरीषफुलाच्या कोमल पाकळ्याने हिरा कापण्याचा प्रयत्न करणारा किंवा मधाचा थेंब टाकून खारट समुद्राला गोड बनवायची इच्छा करणारा यांच्यासारखा असतो. या सगळ्याच गोष्टी अशक्य आहेत.
——————
४९३ 21/01/2010
शृगालोsपि वने कर्ण शशैः परिवृतो वसन्।
मन्यते सिंहमात्मानं यावत् सिंहं न पश्यति॥
महाभारत. कर्णपर्व अ-३३.३६

कर्ण, शृगालः शशैः परिवृतः वने वसन्,आत्मानम् अपि सिंहम् मन्यते, यावत् (सः) सिंहम् न पश्यति।

Oh Karna, a Jackal living in a forest, surrounded by the rabbits, thinks himself also to be a lion, till the moment he does not see a lion. (Said by King Shalya, who was his charioteer, during Mahabharat war)

कर्ण-पु. लिं. सं. वि. ए. व. of कर्ण- a name, शृगालः, वसन् & परिवृतः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of शृगाल-a jackal, वसत्- living, staying- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वस्-वसति १ ग. प. प. to live, dwell, inhabit & परिवृत- surrounded- क. भू. धा. वि. of परि+वृत् -(वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be exist), शशैः -पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of शशः – a rabbit, वने- स. वि. ए. व. of वन- forest, , आत्मानम् & सिंहम् -पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आत्मान् – oneself & सिंह-lion, अपि-अव्यय-even, also, and, यावत् -अव्यय-till, upto, as long as, मन्यते & पश्यति -वर्त. तृ. पु. ए. व. of मन्-४ ग. आ. प. to believe, think & दृश्-१ ग. प. प. to see, look at

अरे कर्णा, रानातल्या सशांच्या सान्निध्यात राहणारा कोल्हा जोपर्यंत खऱ्या सिंहाला पहात नाही तोपर्यंत तो स्वतःला सिंह समजतो.

नरेंद्र गोळे .
वनात राहता कोल्हा कर्णा, सशांत राहतो
जोवरी सिंह ना पाहे स्वतःला सिंह मानतो
—————————————————-
४९४ २२-०१-२०२०
स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति।
मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते॥
-महाभारत. उद्योगपर्व अ. ३३.३६

यः, स्वम् अर्थम् परित्यज्य, परार्थम् अनुतिष्ठति, यः मित्रार्थे मिथ्या चरति च, सः मूढः उच्यते।

One who, neglecting his own interest, attends to the interest of others and one who does wrong things for the sake of attending to the interest of a friend, is called a stupid person.

यः सः मूढः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, तद्-he & मूढ-a fool or a stupid person- (क. भू. धा. वि. of मुह्-मुह्यति ४ ग. प. प. to loose consciousness, become senseless), स्वम् अर्थम् परार्थम् -पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्व- pronominal adjctv- one’s own, self, अर्थ- interest or work & परार्थ- other’s interest or work- पर- other, another-परस्य अर्थः -ष. तत्पुरुष स., परित्यज्य- totally neglecting/leaving- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय-of परि+त्यज्- (त्यज्-त्यजति १ ग. प. प. to abandon, leave), अनुतिष्ठति- stands by, attends to & चरति-acts, behaves – both वर्त. तृ. पु. ए. व. of अनु+स्था -(स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay) & चर्-१ ग. प. प. to walk, move, मित्रार्थे-पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of मित्रार्थ-interest or work of a friend- मित्रस्य अर्थः – ष. तत्पुरुष स., मिथ्या-अव्यय- wrongly, falsely, deceitfully, च -and, उच्यते- is called -कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वच्-वक्ति २ ग. प. प. to say, talk

जो माणूस स्वार्थ सोडून दुसऱ्यांचे भले पाहतो आणि जो मित्राच्या कामासाठी अयोग्य वर्तन करतो त्याला मूर्ख म्हणतात.

नरेंद्र गोळे .
स्वार्थ सोडून जो व्यक्ती परार्थ साधतो तथा
मित्रार्थ वागतो खोटे त्याला मूर्खच मानती
———————————
४९५ 23/01/2020
उपभोक्तुं न जानाति श्रियं प्राप्यापि मानव:।
आकण्ठं जलमग्नोपि श्वा हि लेढ्येव जिह्वया॥

मानव: श्रियम् प्राप्य अपि उपभोक्तुं न जानाति। श्वा आकण्ठम् जलमग्नः अपि जिह्वया हि लेढि एव।

A man having acquired wealth does not know how to enjoy it. A dog licks the water with its tongue, even after it is submerged in water till its neck.

मानव:, श्वा & जलमग्नः -all पु. लि. प्र. वि. ए. व. of मानव- a man, human, श्वन्-a dog – (श्वा श्वानौ श्वानः) & जलमग्न- submerged in water-जल- water, मग्न- submerged-क. भू. धा. वि. of मस्ज्-मज्जति ६ ग. प. प. to dip, plunge, sink- जले मग्नः – स. तत्पुरुष स.- श्रियम् -स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of श्री- wealth, riches, prosperity, प्राप्य- having obtained, got- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of प्र+आप्- (आप्-आप्नोति ५ ग. प. प. to get, obtain, अपि-अव्यय- even, also, and, उपभोक्तुम्- to enjoy, use – पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of उप+भुज् (भुज्-भुनक्ति-भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, consume), न- no, not, जानाति & लेढि- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, learn, understand & लिह्- लेढि-लीढे २ ग. उ. प. to lick, आकण्ठम्- till the neck, up to the neck- कण्ठ- neck, throat- आ- prefix to verb or noun, it expresses sense of near, towards, up to, जिह्वया-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of जिह्वा- tongue, हि -अव्यय- indeed, surely, एव-अव्यय- just, just so, only

माणसाला संपत्ती मिळाली तरी तिचा उपभोग घेता येत नाही. कुत्रा गळ्यापर्यंत पाण्यात बुडलेला असतांनासुद्धा जिभेने चाटत असतो.

—-
४९६ 24/01/2020
न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणं
न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः।
स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते
यथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः॥

दुरात्मनः धर्मशास्त्रम् पठति इति न कारणम्, तथा वेदाध्ययनम् च अपि (करोति इति) न (कारणम्), अत्र स्वभावः एव अतिरिच्यते, यथा गवाम् पयः प्रकृत्या मधुरम् (भवति)।

Wicked man remains wicked even if he studies moral codes of conduct (religious texts) or reads Vedas. Here, inborn (innate) nature alone dominates, like cows milk is sweet by nature.

दुरात्मनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of दुरात्मन्-wicked man, cruel man (दुर्- अव्यय- bad, difficult, आत्मन्- soul, self, nature), धर्मशास्त्रम् & वेदाध्ययनम् – न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धर्मशास्त्र- moral codes of conduct, religious texts – धर्म- moral codes of conduct, religion, शास्त्र – science, knowledge, scriptural injunction – धर्मस्य शास्त्रम् & वेदाध्ययन- study of Veda- वेद-sacred knowledge, holy text, अध्ययन-study- वेदानाम् अध्ययनम्-both ष. तत्पुरुष स., पठति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of पठ्- १ ग. प. प. to read, study, इति-अव्यय-so, for that reason, न- no, not, कारणम्- reason, cause, तथा-अव्यय- like that, thus, that way, च-and, अपि-अव्यय- even, also, and, अत्र-अव्यय- here, in this place, स्वभावः – inborn/ innate nature, एव-अव्यय- just so, only, अतिरिच्यते-gets dominated- कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of अति+रिच् -to surpass, exceed, dominate – (रिच्-रिणक्ति-रिंक्ते – ७ ग. उ. प. to empty, clear, purge, evacuate), यथा-अव्यय- like what, like, गवाम्- स्त्री/पु. लिं. ष. वि. ब. व. of गो – cow, पयः- न. लिं. प. वि. ए. व. of पयस्- milk, (also means ‘water’) प्रकृत्या-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of प्रकृति- nature, मधुरम्-adjctv- sweet, pleasant

धर्मशास्त्र न वाचणे किंवा वेदांचा अभ्यास न करणे हे दुष्ट माणसाच्या दुष्टपणाचे कारण नसते, ज्याप्रमाणे गायीच्या दुधातच गोडवा असतो तसा तो वाईटपणा त्याच्या स्वभावातच असतो.
————-

४९७ २५-०१-२०२०
अष्टमे द्वादशे वापि शाकं यः पचते गृहे।
कुमित्राण्यनपाश्रित्य किं वै सुखतरं ततः॥
महाभारत ३. १९६. २६

कुमित्राणि अनपाश्रित्य, यः अष्टमे वा द्वादशे (दिने) अपि (स्व-) गृहे शाकम् पचते, किम् वै ततः सुखतरम् (भवेत्)।
(This is said by Baka Muni to Indra while answering his question regarding happiness)

(Starving) for 8-8 days or even 12-12 days (for want of food), still without taking help from bad (mean) friends, one who cooks his food (vegetables) at home, who could be happier than that.

कुमित्राणि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of कुमित्र- a bad friend-कु-अव्यय- prefix implying ‘bad’, ‘poor’, ‘reproachable’ अनपाश्रित्य- न अपाश्रित्य- not wrongly talking a shelter–पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अप+आ+श्रि- (आ+श्रि- to take shelter, resort to & श्रि- श्रयति-ते- १ ग. उ. प. to go to, resort to), यः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, अष्टमे, द्वादशे & गृहे -स. वि. ए. व. of अष्टम-eighth (अष्ठन्-eight), द्वादश- twelfth (द्वादशन्- twelve) & गृह- home, abode, वा- and, or & अपि- even, also- both-अव्यय, पचते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of पच्-पचति-ते १ ग., उ. प. to cook, digest, किम् – a particle of interrogation- is it not & वै- a particle of affirmation- surely, generally, ततः (ततस्)-अव्यय- thence, from that, सुखतरम्- happier- सुख-happiness- तर and तम suffixes are indicative of comparative and superlative degrees.

वाईट मित्रांचा आश्रय न घेता उपाशी राहून आठ किंवा बारा दिवसानंतर घरात स्वयंपाक करून खाल्याने जे सुख मिळते त्याहून अधिक सुख कशात तरी असते का?

——————————-
४९८ 26/01/2020
जले जलचरव्यूहान् सूक्ष्मान् स्थूलो निकृन्तति।
ग्रासार्थं निर्दयो मत्स्यः कैवात्र परिदेवना॥
योगवाशिष्ठ- ५.१४.२०

जले सूक्ष्मान् जलचरव्यूहान् स्थूलः निर्दयः मत्स्यः ग्रासार्थम् निकृन्तति। अत्र का एव परिदेवना (कर्तव्या भवति)

I n water, large size, merciless fish devour array of small aquatic life for the sake of its food. So why is there this excessive sorrow/ miserableness ?

जले -स. वि. ए. व. of जलम्-water, सूक्ष्मान् & जलचरव्यूहान् -पु. लिं. द्वि.वि. ए. व. of सूक्ष्म-adjctv- minute, small & जलचर- aquatic life-जल- water, चर- move-जले चरति इति -जलचरः – उपपद तत्पुरुष स. & व्यूह- array, a large quality-जलचराणाम् व्यूहः -जलचरव्यूहः -ष. तत्पुरुष स.- large quantities of aquatic lives- स्थूलः – fatty, of huge size, निर्दयः- merciless, cruel- निर्-अव्यय-prefix indicates- without, absent -दया- mercy, compassion, मत्स्यः- fish- all in-पु. लिं. प्र. वि. ए. व., ग्रासार्थम्-न. लिं. प्र.वि. ए. व. of ग्रासार्थ- for the sake of food, ग्रास- a mouthful, food, अर्थ- purpose, reason- ग्रासस्य अर्थम्-ष. तत्पुरुष स., निकृन्तति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of नी+कृत्- to to tear off, to hack- कृत्- कृंतति -६ ग. प. प. -to tear, cut off, asunder, अत्र- अव्यय- here, in this case, का & परिदेवना-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of किम्-why & परिदेवन- sorrow, miserableness (परि-अव्यय- implying further, very, very much- देव्-देवते १ ग. आ. प. to lament, feel sorry)

पाण्यातले निर्दय मोठे मासे लहानसहान जीवांना खाऊन टाकतात, हे इतके मोठे दुःख कशासाठी?

नरेंद्र गोळे .
मोठे पाण्यातले मासे अन्नार्थ होत निर्दय
खाती ते सूक्ष्म जीवांना इथे हे दुःख का बरे
——————–
४९९ 27/01/2020
सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः।
दुःखादुद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखमीप्सितम्॥
महाभारत शान्ति १३९.६१

प्राणाः सर्वस्य दयिताः (भवन्ति)। सुताः सर्वस्य दयिताः (भवन्ति)। दुःखात् सर्वः उद्विजते। सर्वस्य सुखम् ईप्सितम् (भवति)।

The life is dear to everyone, sons (children) are dear to everyone. Everyone get very much troubled by sorrow. Everyone desires to be happy. (Said by Bhishma to Pandavas, at the end of the war)

प्राणाः दयिताः सुताः पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of प्राण- breath, life- as referred earlier usually used in plural – पंच प्राणाः- दयित- beloved, desired- क. भू. धा. वि. of दय्-दयते १ ग. आ. प. to feel pity, compassion सुत- son, child, सर्वः -all, entire & सर्वस्य- of all- पु. लिं. प्र & ष. वि. ए. व. of सर्व-all, entire, दुःखात् -न. लिं. पं. वि. ए. व. of दुःखम् -sorrow, उद्विजते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of उद्+ विज्- to be afraid of, to fear -विज्-विजते-६ ग. आ. प. to shake, trumble, सुखम् & ईप्सितम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सुख-happiness, joy & ईप्सित-adjctv-desired, wished

सर्वांनाच त्यांचे प्राण प्रिय असतात, त्यांची मुले आवडती असतात, दुःखांचा उद्वेग येतो आणि सर्वांनाच सुख हवे असते. असे भीष्माचार्यांनी पांडवांना सांगितले.

——————
५००                                       28/01/2020
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति।
अशोचन् प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम्।।
-महाभारत -शांति.- २०५ & ३.३०

जानपदिकम् दुःखम् एकः न शोचितुम् अर्हति। यदि उपक्रमम् पश्येत्, अशोचन् प्रतिकुर्वीत।

On sorrow concerning the every body (public), it is not proper to keep grieving one-self. Without grieving, if he is able to find a solution, he must do that.

जानपदिकम्, दुःखम् & उपक्रमम् – न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of जानपदिक-concerning the every body- जानपदः inhabitant of a country, village, public दुःखम्- sorrow, grief & उपक्रम- remedy, solution, एकः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of एक- one, single person, न- no, not, शोचितुम् -तुमन्त हेत्वर्थक धा. सा. अव्यय of शुच्-शोचति १ ग. प. प. to be sorry, grieve, अर्हति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अर्ह्- १ ग. प. प. to deserve, merit, यदि-अव्यय-if, in case, पश्येत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of दृश्-पश्यति- १ ग. प. प. to see, अशोचन् – न शोचन्-without sorrowing, grieving- शोचन् पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of शोचत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of शुच्-शोचति -to grieve, feel sorry, प्रतिकुर्वीत-विध्यर्थ आ. प. तृ. पु. ए. व. of प्रति+कृ- to remedy, to retaliate-(कृ-करोति-कुरुते-८ ग. उ. प.)

सर्व लोकांच्या दुःखाच्या प्रसंगी एकट्याने स्वतःचे रडगाणे (शोक) गात राहणे योग्य नाही. अशा वेळी शोक करत न बसता त्यावर उपाय पाहून तो करणे हे योग्य आहे.

नरेंद्र गोळे
सर्वांच्या दुःख प्रसंगी करणे शोक व्यर्थची
तसे न करता, योग्य उद्यमेच निवारण
————————————————
*****************************