संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -४

पहिले तीन भाग या दुव्यांवर उपलब्ध आहेत.

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग १)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF/

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग २)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -2)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग २)
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2/
संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -३
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -3)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग ३)
https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-2/

माझे मित्र श्री नरेन्द्र गोळे यांनी  केलेले अनेक  संस्कृत श्लोकांचे मराठी रूपांतरही खाली दिले आहे. या कार्यासाठी त्यांचे आभार.

या भागातील सुभाषिते ३०१ ते ४००

१२-०७-२०१९ – ३०१
पुनर्वित्तं पुनर्मित्रं पुनर्दाराः पुनर्मही।
एतद् सर्वं पुनर्लभ्यं न शरीरं पुनः पुनः।।

वित्तम् पुनः (लभ्यम् भवति), मित्रम् पुनः (लभ्यम् भवति), दाराः पुनः (लभ्याः भवन्ति)। मही पुनः (लभ्या भवति)। एतद् सर्वं पुनः लभ्यम् (अस्ति)। शरीरम् न पुनः पुनः (लभ्यम् भवति)।

Wealth can be earned again. A friend can be got again. One can remarry and have a wife again. Lost land can be acquired again. All these can be obtained again. But this body cannot be acquired again and again.

वित्तम्, मित्रम्, एतद्, सर्वम्, शरीरम् & लभ्यम्- all न. लिं. प्र. वि. ए. व. of वित्त -wealth, riches, मित्र -friend एतद्-this, सर्व- pronominal adjctv-all, every, शरीर-body (of animate or inanimate objects) & लभ्य- acquirable, obtainable- (also लभितव्य, लभनीय) कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of लभ्-लभते १ ग. आ. प. to get, gain, acquire, पुनः (पुनर्)- अव्यय-again, a new, once more, दाराः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. -(always plural)-a wife, मही-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. – earth, land, estate, न-no, not

द्रव्य, मित्र, पत्नी आणि जमीन या गोष्टी पुनः मिळू शकतात, पण शरीर मात्र पुनः पुनः मिळत नाही.
म्हणून त्याची काळजी घेणे आणि चांगला उपयोग करून घेणे आवश्यक आहे.
————-
13/07/2019 –३०२
अश्वप्लुतं वासवगर्जितं च स्त्रीणां च चित्तं पुरुषस्य भाग्यम् ।
अवर्षणं चाप्यतिवर्षणं च देवो न जानाति कुतो मनुष्यः ।।
-भोजप्रबंध-१४३’,

देवः अपि अश्वप्लुतम्, वासवगर्जितम्, च स्त्रीणाम् चित्तम्, पुरुषस्य भाग्यम् च, अवर्षणम् अतिवर्षणम् च, न जानाति। कुतः मनुष्यः? (एतानि ज्ञातुं शक्तः)

Even God does not know for sure, leap of a horse, thunder of clouds, mind of women and the man’s destiny, famine due to total failure of rains or devastation due to floods. How then, a man can predict them?

देवः & मनुष्यः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of देव-God & मनुष्य-man, human, अपि-अव्यय-also, even, and, अश्वप्लुतम्, वासवगर्जितम्, चित्तम्, भाग्यम्, अवर्षणम्, अतिवर्षणम्- all न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अश्वप्लुत-अश्व-horse- प्लुत-leap, jump- क. भू. धा. वि. of प्लु-प्लवते १ ग. आ. प. to leap, swing, swim, float, jump, वासवगर्जित- thunder of clouds- वासवः Indra-God of rain-वासव-adjctv- belonging to Indra -गर्जित-roar-क. भू. धा. वि. of गर्ज्-गर्जति-गर्जयति-गर्जयते -१ ग. प. प. & १० ग. उ. प- to roar, thunder, चित्त-thought, thinking, desire, भाग्य्-fortune, destiny अवर्षण- absence of rain, famine (वर्षण-rain- न वर्षण-नञ्तत्पुरुष स.), अतिवर्षण- excessive rain, flood-अति-अव्यय-excessive, स्त्रीणाम् -स्त्री. लिं. ष. ब. व. of स्त्री-woman, पुरुषस्य-पु. लिं. ष. ए. व. of पुरुष-man, person, च-and, also, न-no, not, जानाति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा-९ ग. उ. प. जानाति-जानीते -to know, कुतः (कुतस्)-अव्यय- how, in what manner, from where, where else

घोड्याची उडी, ढगांचा गडगडाट, स्त्रीचे मन आणि पुरुषाचे भाग्य, अवर्षण आणि महापूर या गोष्टी देवालाही माहीत नसतात तर त्या माणसाला कशा कळणार?

अशाच प्रकारचे जास्त प्रसिद्ध सुभाषित असे आहे.
राष्ट्रस्य चित्तं कृपणस्य वित्तं,
मनोरथं दुष्ट हृदन्तरेण।
स्त्रियाश्चरित्रं पुरुषस्य भाग्यं,
देवो न जानाति कुतो मनुष्याः॥

पाठभेद :
राष्ट्रस्य चित्तं कृपणस्य वित्तं मनोरथं दुर्जन मानुषाणाम् l स्त्रियश्र्चरित्रं पुरुषस्य भाग्यं देवो न जानाति कुतो मनुष्यः ll
—————-
14/07/2019 –३०३
अभ्यासेन कटुद्रव्यं भवत्यभिमतं मुने।
अन्यस्मै रोचते निम्बः तु अन्यस्मै मधु रोचते।।
-योगवासिष्ठ. उत्त. ६.६७.२८

मुने, अभ्यासेन कटु-द्रव्यम् अभिमतम् भवति। निम्बः अन्यस्मै रोचते, तु अन्यस्मै मधु रोचते।
(एतद् विद्याधर्याः वसिष्ठमुनौ उक्तम्)

Oh Sage, with constant use, bitter thing also becomes agreeable (is liked). If for someone ( bitter) neem is agreeable for someone else, honey (sweet) is desirable.

मुने-पु. लिं. सं. वि. ए. व. of मुनि- sage, holyman, अभ्यासेन- तृ. वि. ए. व. of अभ्यास- constant practice, repetition, कटु-adjctv-bitter, द्रव्यम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of द्रव्य-object, substance, अभिमतम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of अभिमत- desired, agreeable-क. भू. धा. वि. of अभि+मन् (मन्- मन्यते- मनुते-४ & ८ ग आ. प.-to think, believe, fancy, consider), भवति-तृ. पु. ए. व. of भू-१ ग. प. प. to be, exist, निम्बः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of निम्ब- Neem, अन्यस्मै- (अन्य+अस्मै) for someone-अन्य- adjctv- other, any one, unusual, अस्मै-पु/न. लिं. च. वि. ए. of इदम्-he, it, this, रोचते -तृ. पु. ए. व. of रुच्- १ ग. आ. प. to like, be pleased, agreeable, तु-अव्यय-as to, as regards, ‘on the other hand’, मधु- honey, sweet

हे मुनींनो, (पुनःपुनः खाऊन) सवय केल्याने कडू पदार्थसुद्धा आवडायला लागतो. काही लोकांना कडूलिंब आवडतो तर इतरांना मध आवडतो. हा वसिष्ठऋषींनी शिष्यांना केलेला उपदेश आहे.
आपल्यालाही आधी कारल्याची भाजी कडू लागते, पण सवय झाल्यावर छान लागायला लागते. काही गोष्टी पुन्हापुन्हा केल्यानंतर आवडायला लागतात, त्यालाच अभ्यास म्हणतात.

नरेंद्र गोळे .
विद्यार्थ्यांनो अभ्यासाने, आवडे कडू द्रव्यही
एरव्ही आवडे मध,  कुणाला कडुलिंबही
————————————————
१५-०७-२०१९ – ३०४
जनिता चोपनेता च यश्च विद्यां प्रयच्छति ।
अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥
-वृद्धचाणाक्य-४.९

जनिता, च उपनेता च यः च विद्याम् प्रयच्छति, अन्नदाता, भयत्राता एते पञ्च पितरः स्मृताः।

One who has given birth to you, one who conducted your thread-ceremony, one who gave you education, one who provided food to you and one who protected you from fear, these five are equal to your father (to be treated as Godfathers)

जनिता, उपनेता, यः, अन्नदाता & भयत्राता – all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of जनितृ -a father ( जनयितृ -a mother), उपनेतृ – conductor of thread-ceremony, अन्नदातृ- provider of food & भयत्रातृ- protector, पितरः, एते, पञ्च & स्मृताः all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पितृ-father, एतद्- this & पञ्चन्-five & स्मृत-said, laid down, declared-क. भू. धा. वि. of स्मृ-स्मरति १ ग. प. प. to remember, to lay , declare, च-and विद्याम्-स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विद्या- eduction, knowledge, प्रयच्छति-तृ. पु. ए. व. of प्र+दा- to give, offer ( दा-यच्छति १ ग. प. प. to give, grant)

ज्याने जन्म दिला, ज्याने मुंज लावली (गुरुमंत्र दिला), ज्याने विद्या दिली, ज्याने अन्न दिले आणि ज्याने भयातून मुक्त केले (रक्षण केले) या पाचजणांना पित्यासारखे लक्षात ठेवावे (मानावे).
————–
16/07/2019 – ३०५
जन्मना जायते शूद्रः संस्कारात् भवेत् द्विजः |
वेद-पाठात् भवेत् विप्रः ब्रह्म जानातीति ब्राह्मणः।।

पा.भे.-भवेत् द्विजः =द्विजः उच्यते & वेद-पाठात् = वेदपाठी

(मनुजः) जन्मना शूद्रः जायते, (सः), संस्कारात् द्विजः भवेत्, वेद-पाठात् विप्रः भवेत् (तथा) ब्रह्म जानाति इति ब्राह्मणः (भवेत्)

Man by birth belongs to last category of Varna- ‘Shudra’. After investiture with the thread ceremony he becomes ‘द्विज’, after studying Veda he becomes ‘विप्र’ and after acquiring knowledge about the Supreme (ब्रह्मन्) he becomes ‘ब्राह्मण’, जन्मना- तृ. वि. ए. व. of जन्मन् -न. लिं. – birth, शूद्रः, द्विजः, विप्रः, ब्राह्मणः & ब्रह्म-all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of शूद्र- last of the four varnas, द्विज -twice born- one over whom purificatory rites are performed, विप्र & ब्राह्मण-a brahmin & ब्रह्मन्- the Supreme, Lord Bramha, जायते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of जन्-४ ग. आ. प. to be born, संस्कारात्, पाठात् both-पं. वि. ए. व. of संस्कार -purificatory rites, upbringing & पाठ-reading, study, भवेत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, वेद-holy scriptures, sacred knowledge, जानाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, इति-अव्यय- so, for that reason.

प्रत्येक मनुष्य जन्मतः शूद्र असतो, संस्काराने द्विज होतो, वेदांचे पठण करून विप्र होतो आणि ब्रह्मज्ञान प्राप्त झाल्यानंतर तो ब्राह्मण होतो.
————–
17/07/2019 – ३०६
व्यसने मित्रपरीक्षा शूरपरीक्षा रणांगणे ।
विनये भृत्यपरीक्षा दानपरीक्षा च दुर्भिक्षे।।
-विदुर नीति

व्यसने मित्रपरीक्षा (भवति), रणांगणे शूरपरीक्षा (भवति), विनये भृत्यपरीक्षा (भवति), दुर्भिक्षे च दानपरीक्षा (भवति)

Proof of friendship is in the time of need, test of a brave is in the battlefield, test for the servant is in his conduct and test of philanthropy is in the time of famine.

व्यसने, रणांगणे, विनये, दुर्भिक्षे-all स. वि. ए. व. of व्यसन- distress, need, रणांगण- battlefield, विनय-polite conduct, good manners, दुर्भिक्ष-famine, scarcity of provisions, मित्रपरीक्षा शूरपरीक्षा, भृत्यपरीक्षा & दानपरीक्षा- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. -मित्र- friend, परीक्षा-test, examination-मित्रस्य परीक्षा-ष. तत्पुरुष स.-same applies to the rest three-शूर- the barve, भृत्य- servant, दान- charity, philanthropy च-and

संकटकाळी मित्राची परीक्षा होते, शूरवीराची रणांगणामध्ये, सेवकाची विनयशील वागण्यात आणि दानाची परीक्षा दुष्काळात होते.
ज्या वेळी किंवा ज्या ठिकाणी ज्याची गरज असते तेंव्हाच त्याची खरी किंमत समजते.
———–
18/07/2019 – ३०७
मात्रा समं नास्ति शरीरपोषणं
चिन्ता समं नास्ति शरीरशोषणम् |
मित्रं विना नास्ति शरीरतोषणं
विद्या विना नास्ति शरीरभूषणम् ||

मात्रा समम् शरीर-पोषणम् न अस्ति। चिन्ता समम् शरीर-शोषणम् न अस्ति। मित्रम् विना शरीरतोषणम् न अस्ति। विद्या विना शरीरभूषणम् न अस्ति।

There is no fostering better than mother’s. There is no exhaustion like anxiety. There is no delight/satisfaction without a friend. There is no ornament/decoration better than education.

मात्रा-तृ. वि. ए. व. of मातृ-mother, शरीर-body, पोषणम्- fostering, शोषणम्-sucking up, exhaustion, drying up, तोषणम्- satisfaction, contentment, pleasure, delight,भूषणम्-decoration, शरीरपोषणम्, शरीरशोषणम्, शरीरतोषणम्, शरीरभूषणम् -शरीरस्य पोषणम्, शोषणम्, तोषणम्, भूषणम्-all ष. तत्पुरुष स., समम् – equal to, comparable to, चिन्ता-anxiety, worry, न- no, not, अस्ति-तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, मित्रम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- friend, विना-अव्यय- without, except, विद्या- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- education, knowledge

मातेसारखे शरीराचे पोषण नाही, चिंतेसारखे शरीराचे शोषण नाही, मित्रासारखे आनंददायक नाही आणि विद्येसारखे आभूषण नाही.
आई मुलाच्या शरीराची सर्वात जास्त काळजी घेते, काळजीमुळे ते सर्वात जास्त खंगते, मित्रांच्या सहवासामुळे सुखावते आणि विद्येच्या प्रभावाने उजळते.

नरेंद्र गोळे .
आईविना नाही दुसरे शरीरपोषण, चिंतेपरी नाही दुसरे शरीरशोषण
मित्राविना नाही दुसरे शरीरतोषण, विद्येविना नाही दुसरे शरीरभूषण
———–
19/07/2019 – ३०८
द्वौ इमौ पुरुषौ लोके न भूतौ न भविष्यतः।
प्रार्थितं यश्च कुरुते यश्च नार्थयते परम् ।।

इमौ द्वौ पुरुषौ लोके न भूतौ (स्तः) न भविष्यतः। यः प्रार्थितम् च कुरुते। यः च परम् न अर्थयते।

These two persons, one who does things as asked for and the one who does not asks anything from others, have not been born in this world nor they will be born in the future.

इमौ, द्वौ, पुरुषौ & भूतौ- पु. लि. प्र. वि. द्वि. व. of इदम्-he, द्वि- two, पुरुष- person & भूत-born-क. भू. धा. वि. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, भविष्यतः will be born-द्वि. भविष्य. तृ. पु. द्वि. व. of भू-भवति, लोके-पु/न. लि. स. वि. ए. व. of लोकः/लोकम् -world, न-no, not, यः -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, what, प्रार्थितम्-न. लि. द्वि. वि. ए. व. of प्रार्थित- begged, requested -क. भू. धा. वि. of प्र+अर्थ् -to pray, ask ( अर्थ् -अर्थयति-ते १० ग. उ. प. to request, ask, च- and, also, कुरुते-वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते- ८ ग. उ. प., परम्- पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of पर- the other, अर्थयते-वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of अर्थ्-१० ग. उ. प.

जो माणूस विनंति (प्रार्थना) मान्य करून त्याप्रमाणे (मागितल्याप्रमाणे) काम करतो आणि जो माणूस दुसऱ्याला विनंति करतच नाही (कुणाकडे काहीही मागतच नाही) अशी दोन प्रकारची माणसे भूतकाळात कधी होऊन गेली नाहीत किंवा भविष्यातही कधी होणार नाहीत.
कुणा ना कुणाकडे कधीतरी काहीतरी मागायची गरज प्रत्येकाला पडतेच आणि जे मागितले तेच सहसा कुणी देत नाही अशी या जगाची रीत आहे.

नरेंद्र गोळे .
दोन प्रकारचे लोक , कधी झाले न होतिल ।
ते जे मागितले देती, ते जे न मागती कधी
—————————————-
20/07/2019 – ३०९
पञ्चभिर्याति दासत्वं पुराणैः कोऽपि मानवः।
कोऽपि लक्षैः कृती कोऽपि लक्षैरपि न लभ्यते॥

कः अपि मानवः पञ्चभिः पुराणैः दासत्वं याति। कः अपि लक्षैः कृती (भवति), कः अपि लक्षैः अपि न लभ्यते।

Some person may get into bondage of slavery just for five ‘Purana’ (small amount). Someone else could be bought for a lakh of ‘Purana’. (But) someone may not be available even for any number of lakhs.

कः & मानवः both प्र. वि. ए. व. of किम्-what, which, who & मानव- human, person, अपि-अव्यय- also, and, too, besides, कः+अपि = someone may, somebody possibly, पञ्चभिः,पुराणैः & लक्षैः -तृ. वि. ब. व. of पञ्चन्-five & पुराण (पु. लिं.)- ancient coin equal to 80 cowries ( shells) & लक्षम्- १,००,०००, दासत्वम्-( दास्यम्)-द्वि. वि. ए. व. of दासत्व- slavery, servitude, याति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of या- २ ग. प. प. – to go, become, कृती-प्र. वि. ए. व. of कृतिन्-adjctv-one who has done, fortunate, blessed, लक्षैः कृती भवति इति- लक्षैःकृतिन्-उपपद तत्पुरुष स. -sold out for a lakh, could be bought for a lakh, न-no, not, लभ्यते-made available- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of लभ्-लभते १ ग. आ. प. to get, be available

एकादा माणूस पाच रुपड्यांसाठी पण गुलाम होईल, कुणी लाख रुपयांत पदरात पडेल तर कुणी लाखो रुपयांनासुद्धा मिळणार नाही.

नरेंद्र गोळे .
दास्यत्व पत्करे कोणी, रुपये पाच घेउनी
कुणी लक्षहि घेईल, कोणी त्यासहि ना बधे
—————-
21/07/2019 – ३१०
अशनं मे वसनं मे जाया मे बन्धुवर्गो मे।
इति मे मे कुर्वाणं कालवृको हन्ति पुरुषाजम् ||

अशनम् मे, वसनम् मे, जाया मे, बन्धुवर्गो मे, इति मे मे कुर्वाणम् पुरुष-अजम्, काल-वृकः हन्ति।

The person engrossed in worldly life and one who keeps saying, food for me, dress for me, wife for me, relatives for me, the Time in the form of a Wolf kills this me-me-ing ‘Goat’.

अशनम् & वसनम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of अशन- food & वसन- dress, clothes, जाया-wife-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., बन्धुवर्गः -relatives- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मे- च. वि. ए. व. of अस्मद्-I, we, इति-अव्यय-like this, in this way, कुर्वाणम्-द्वि. वि. ए. व. of कुर्वाण-doing- वर्त. का. धा. सा. वि. of कृ-कुरुते ८ ग. आ. प. (note: कृ-करोति ८ ग. प. प. वर्त. का. धा. सा. वि. is कुर्वत् ), पुरुष-man, person, अज- goat-पुरुषः अजः इव-पुरुषाजः- Man in the form of a goat & काल-Time, वृक-wolf- कालः वृकः इव -कालवृकः-Time in the form of a wolf- both -उपमानोत्तरपदकर्मधारय स., हन्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन् -२ ग. प. प. to kill, destroy.

माझं जेवण, माझे कपडे, माझी बायको, माझे नातेवाईक असे सारखे माझे माझे (मेमे) करणाऱ्या बोकडाचा बळी कालरूपी लांडगा घेत असतो.
माणसाने सतत “मी मी, माझं माझं” करत राहू नये.

नरेंद्र गोळे .
अन्न वस्त्र पत्नी माझी बंधू मित्र माझे तसे
माझे माझे करे त्याला काळ मेंढ्यापरी गिळे
————————————-
22/07/2019 – ३११
अहं हि संमतो राज्ञो य एवं मन्यते कुधीः ।
बलीवर्दः स विज्ञेयो विषाणपरिवर्जितः।।

यः, कुधीः, ‘राज्ञः अहं हि संमतः’ एवम् मन्यते, सःविषाणपरिवर्जितः बलीवर्दः विज्ञेयः।

That foolish person, who thinks that ‘The King likes me alone’ is to be considered as a bull without horns.

Such a bull is not only a foolish, but also a defenceless animal.
यः, कुधीः, अहम्, संमतः विषाणपरिवर्जितः, बलीवर्दः, विज्ञेयः & सः all प्र. वि. ए. व. of यद्-who, what, कुधी-a fool-कुत्सिता धीः -कुधीः-स्त्री. लिं.- समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स., अस्मद्- I, we, संमत-liked, agreeable, favourite-क. भू. धा. वि. of सं+मन्-to agree, concur, like (मन्- मन्यते-मनुते ४ & ८ ग. आ. प. to think, believe), विषाण-horn, परिवर्जित-deprived of, without-क. भू. धा. वि. of परि+वृज्-avoid, abandon, deprive, विषाणाभ्याम् परिवर्जितः- विषाणपरिवर्जित-hornless, बलीवर्द-bull, ox, विज्ञेय-to be considered, assumed -कर्मणि वि. धा. सा. वि. of वि+ज्ञा-to understand, comprehend (ज्ञा-जनाति-जानीते -९ ग. उ. प. to know), राज्ञः -by the king- ष. वि. ए. व. of राजन्-king, हि – surely, indeed & एवम्-like this, thus-both अव्यय, मन्यते- see above

राजाला फक्त मीच एकटा आवडतो असे मानणारा मूर्ख माणूस बिनशिंगांचा बैल असतो असे समजावे. बैल हा प्राणी निर्बुद्ध असतोच, बिनशिंगाचा असेल तर तो निःशस्त्र ही असतो.
चांगल्या राजाकडे अनेक लोक असतात आणि तो त्यांचा सल्ला घेत असतो.

नरेंद्र गोळे .
दुर्बुद्धी जो असे मानी, राजाला मीच आवडे
बैल तो बिनशिंगांचा, जाणावा लोकहो जनी
———————————-
23/07/2019 – ३१२
आर्ता देवान् नमस्यन्ति, तप: कुर्वन्ति रोगिण:।
निर्धना: दानम् इच्छन्ति, वॄद्धा नारी पतिव्रता॥

आर्ताः (जनाः) देवान् नमस्यन्ति। रोगिण: तप: कुर्वन्ति। निर्धना: दानम् (कर्तुम्) इच्छन्ति। वॄद्धा नारी पतिव्रता (भवति)।

(Persons) when in trouble, pray to God, when sick, follow austerities, when do not have any money, want to make donations, when old, become devoted to the spouse.

आर्ताः, रोगिण:, निर्धना: all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of आर्त-adjctv- distressed, struck by calamity, रोगिन्-sick, person in illness, निर्धन-poor, without money (निर्गतम् धनम् यस्य सः – बहुव्रीही स.), देवान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of देव-God, नमस्यन्ति- सामान्य (द्वि) भविष्य तृ. पु. ब. व. of नम्-नमति-ते १ ग. उ. प. to salute, pray, तप:- penance, austerity, कुर्वन्ति & इच्छन्ति- both वर्त. तृ. पु. ब. व. of कृ-करोति-कुरुते ९ घ. उ. प. to do, make & इष्-इष्यति-६ ग. प. प. to wish, desire, दानम् – charity, donation, न. लिं. द्वि. वि. ए. व., वॄद्धा -old, aged, नारी- woman & पतिव्रता- devoted (faithful) to spouse all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.(Here women include men☺)

आर्त लोक देवाला नमस्कार करतात, रोगी लोक तपश्चर्या (उपास तापास) करतात, गरीबांना दानाची इच्छा होते आणि म्हातारी पतिव्रता होते.
———————–
24/07/2019 – ३१३
आसन्नान् पुरतो भावान् दर्शयित्वा पुरः पुरः l
छागो हरितमुष्ट्यैव नीतोSस्मि तृष्णया ll

हरितमुष्ट्या छागः (नीतः) इव, तृष्णया (अहम्) पुरतः आसन्नान् भावान् पुरः पुरः दर्शयित्वा नीतः अस्मि।

Just like a goat is made to go, by holding handful of green fodder in front, I am led by my desires (greed) by showing things placed before me again and again.

हरितमुष्ट्या & तृष्णया-both स्त्री. लि. तृ. वि. ए. व. of हरितमुष्टि- हरित्-adjctv-green, greenish, मुष्टिः (पु. लिं) clenched hand, handful, हरित् मुष्टिः -हरितमुष्टिः -उपपद तत्पुरुष स. & तृष्णा- thirst, desire, greed, छागः -goat & नीतः-taken, carried away (नीत-क. भू. धा. वि. of नी -नयति-ते १ ग. उ. प. – to carry, lead, take)- both in पु. लि. प्र. वि. ए. व., इव-अव्यय-like, similar to, पुरतः (पुरतस्)-अव्यय-before, in front, आसन्नान् & भावान् – पु. लि. द्वि. वि. ब. व. of आसन्न-approached, placed before-क. भू. धा. वि.-of आ+सद् (सद्-सीदति १ ग. प. प.- to sit, lie, lie down), पुरः-अव्यय-before, in front, दर्शयित्वा- showing, exhibiting- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of दृश्-प्रायोजक- दर्शयति-ते (दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see) अस्मि-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be

मूठभर हिरवा चारा दाखवून जसा बोकडाला त्याच्या मागे नेतात त्याप्रमाणे माझा आशाळभूतपणा मला पुन्हापुन्हा कसलीशी आमिषे दाखवून ओढून नेतो आहे.

नरेंद्र गोळे
गवताच्या जसा मागे, जाई चालत बोकड
हव्यास हा मला नेतो, दाखवितच आमिषे
—————–
25/07/2019 – ३१४
उत्तिष्ठ क्षणमेकमुद्वह गुरुं दारिद्र्यभारं सखे
श्रान्तस्तावदहं चिरं मरणजं सेवे त्वदीयं सुखम् ।
इत्युक्तो धनवर्जितेन सहसा गत्वा स्मशाने शवो
दारिद्र्यान्मरणं वरं वरमिति ज्ञात्वैव तूष्णीं स्थितः ॥
-भतृहरिकृत विज्ञानशतक

‘सखे उत्तिष्ठ, एकम् क्षणम् (मम) गुरुम् दारिद्र्यभारम् उद्वह। अहम् तावद् श्रान्तः, त्वदीयम् मरणजम् सुखम् चिरम् सेवे’ इति धनवर्जितेन स्मशाने गत्वा सहसा उक्तः। (तदा) शवः ‘दारिद्र्यात् मरणम् वरम्’ इति ज्ञात्वा एव तूष्णीम् स्थितः।

When a person tired of poverty, suddenly went to crematorium and said ( to a corpse) ‘Oh friend, get up, carry this unbearable load of (my) poverty for a moment. So that, I can, in peace, enjoy for a long time this happiness of yours caused by death’. The corpse remained silent, knowing that ‘the death is better than the poverty’.

सखे -friend- पु. लि. सं. वि. ए. व. of सखि -(सखा सखायौ संखयः), उत्तिष्ठ & उद्वह- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of उद्+स्था- to get up (स्था -तिष्ठति १ ग. प. प. प. to stand) & उद+वह्-to bear, hold, sustain, support- (वह्-वहति-ते १ ग. उ. प. to carry, bear), एकम्, क्षणम्, गुरुम्, दारिद्र्यभारम्, त्वदीयम्, मरणजम्, सुखम् & चिरम् all न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of एक-one, single, क्षण- moment, instant, गुरु- heavy, huge, दारिद्र्यभार- weight of poverty- दारिद्र्स्य भारः-ष. तत्पुरुष स., त्वदीय-adjctv-yours, your, मरणज-caused by death- मरण-death, ज-adjctv-at the end of comp. means- ‘bornfrom’, ’caused or produced by’ etc., सुख- happiness, joy, चिर-adjctv-long, lasting, अहम्, शवः & श्रान्तः- प्र. वि. ए. व. of अस्मद्-I, we, शव- deadbody, corpse & श्रान्त-calmed, tranquillised, exhausted, tired- क. भू. धा. वि. of श्रम्-श्राम्यति- ४ ग. प. प. to exert, be exhausted, तावद्-adjctv- till that time, that much, सेवे- आ. प. प्र. पु. ए. व. of सेव्-सेवते to serve, attend upon, enjoy, use, इति-अव्यय- thus, in this manner, धनवर्जितेन- तृ. वि. ए. व. of धनवर्जित- devoid of money- धन- money, wealth, वर्जित- deprived of, without- क. भू. धा. वि. of वृज्-वर्जति-१ ग प. प. & वर्जयति-ते १० ग. उ. प. to exclude, avoid (धनेन वर्जितः तृ. तत्पुरुष स.), स्मशाने -स. वि. ए. व. of स्मशान- crematorium, गत्वा & ज्ञात्वा- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of गम्-गच्छति-१ ग. प. प. to go & ज्ञा-जनाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, सहसा-अव्यय- suddenly, rashly, inconsiderately, उक्तः- said- क. भू. धा. वि. of वच्-वक्ति २ ग. प. प. to say, ‘दारिद्र्यात्- पं. वि. ए. व. of दारिद्र्य-poverty, मरणम्, वरम्, -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of मरण- death, वर-adjctv-good, fine, beautiful, तूष्णीम् -अव्यय- silence, without speaking, एव-अव्यय-just, just so, स्थितः-stood, remained-क. भू. धा. वि. of स्था-तिष्ठति-१ ग. प. प.

दारिद्र्याने गांजलेला एक माणूस स्मशानात गेला आणि तिथल्या प्रेताला म्हणाला, “मित्रा, एका क्षणासाठी माझा दारिद्र्याचा असह्य भार वहा म्हणजे मी काही काळ तरी तुझ्याप्रमाणे सुखात राहीन.” त्यावर प्रेत काही न बोलता मूक राहिले कारण गरीबीपेक्षा मरण बरे हे त्याला ठाऊक होते.
——–
26/07/2019 – ३१५
एकेन तिष्ठता अधस्ताद् अन्येन उपरि तिष्ठता l
याचकस्य च दातुः च कराभ्यां सूच्यते भिदा ll

एकेन अधस्ताद् तिष्ठता, अन्येन उपरि तिष्ठता, याचकस्य च दातुः च कराभ्याम् भिदा सूच्यते।

One remaining below and the other remaining above it, this is how you can distinguish the hands of the receiver (beggar) and the giver (donor).

एकेन, अन्येन & तिष्ठता-तृ. वि. ए. व. of एक-one, अन्य-the other & तिष्ठत्- वर्त. का. धा. सा. वि. of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, remain, अधस्तात्-(adverb) अधस् (अधः)-indeclinable(अव्यय)- down, below, under & उपरि-अव्यय-above, over, upon, याचकस्य & दातुः both ष. वि. ए. व. of याचक- beggar, receiver & दातृ-doner, giver, च-and, also कराभ्याम् -ष. वि. द्वि. व. of कर-hand, भिदा- difference, separation, सूच्यते-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of सूच्-सूचयति-ते १० ग. उ. प. to point out, indicate, prove

एकाचा (घेणाऱ्याचा) हात खाली असतो आणि दुसऱ्याचा (देणाऱ्याचा) हात वर असतो. दान करणारा (दाता) कोण आणि ते मागणारा (याचक) कोण हे त्याच्या हातांच्या फरकावरून लक्षात येते.
याला काही अपवाद आहेत, देणारा दान पुढे धरतो आणि घेणारा त्याला हवे असेल तेवढे त्यातून उचलून घेतो असेही काही बाबतीत घडते.
———-
२७-०७-२०१९ – ३१६
एकं वस्तु द्विधा कर्तुं बहवः सन्ति धन्विनः ।
धन्वी स मार एवैको द्वयोरैक्यं करोति यः ॥

एकम् वस्तु द्विधा कर्तुम् बहवः धन्विनः सन्ति। सः मारः एव एकः धन्वी, यः द्वयोः ऐक्यम् करोति।

To break a thing into two, there are numerous archers. But Madan (the God of Love) is the only one archer, who unites two.

एकम्, वस्तु, ऐक्यम् -द्वि. वि. ए. व. of एक-(पु/न.लिं.)- one, single, वस्तु-(न.लिं.)-a thing, article, ऐक्य-(पु/न.लिं.)- union, oneness, unity, द्विधा-अव्यय-in two parts or ways, कर्तुम्- to do- तुमन्त हेत्वर्थक धा. सा. अव्यय- of कृ -करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, बहवः & धन्विनः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of बहु – many, lot of & धन्विन्-Archer, सन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. -to be, exist, सः, मारः, एकः, धन्वी, यः – all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्-he, it, she, that, मार-God of Love (also means: love, passion, killing, obstacle), एक-one, धन्विन्- archer, यद्-who, what, द्वयोः-पु/स्त्री/न. लिं. ष. वि. द्वि. व. of द्वि -two, करोति–वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ -to do

एका वस्तूचे दोन तुकडे करणारे खूप धनुर्धर आहेत, पण दोघांना एक करण्याचे काम मात्र फक्त तो कामदेव नावाचा धनुष्यधारीच करतो.

नरेंद्र गोळे
एकाचे तुकडे दोन, करती तिरंदाज ते
परी भेटवतो दोघा, कामदेवच केवळ
———————
28/07/2019 –३१७
काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे
मुग्धाः निबध्नन्ति किमत्र चित्रम् |
विचारवान् पाणिनिरेकसूत्रे
श्वानं युवानं मघवानमाह ||

मुग्धाः काचम्, मणिम्, काञ्चनम् एकसूत्रे निबध्नन्ति अत्र किम् चित्रम्? विचारवान् पाणिनिः एकसूत्रे श्वानम्, युवानम्, मघवानम् आह। (अत्र ‘सूत्रं’ शब्दस्य श्लेषं पश्यत)

Stupid people string beads of glass, gem and gold in a same string. It is no wonder as Panini (famous writer of principles of Sanskrit grammar) laid down an aphorism, binding together a dog, an youth and Maghavan (Indra)
सूत्रम्= ‘string’ also means an ‘aphorism’
मुग्धाः-प्र. वि. ब. व. of मुग्ध-foolish, ignorant -क. भू. धा. वि. of मुह्-मुह्यति ४ ग. प. प. to be perplexed, stupid, काचम्, मणिम्, काञ्चनम्, श्वानम्, युवानम्, मघवानम् – all द्वि. वि. ए. व. of काच -glass, मणि-gem, jewel, काञ्चन-gold, श्वन्-dog, युवन्-young, adult, youthful, मघवन्-God Indra, एकसूत्रे- स. वि. ए. व. of एकसूत्र- one string-एकम् सूत्रम् – उपपद तत्पुरुष स.-सूत्रम्- also means ‘a short rule or percept, an aphorism, निबध्नन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of नि+बंध्- to tie, arrange (बंध्-बध्नाति-९ ग. प. प. प to bind, tie, अत्र-अव्यय- in that, here, किम् – what, चित्रम्- strange, wonder, विचारवान्, पाणिनिः both प्र. वि. ए. व. of विचारवत्- & पाणिनि- famous writer who laid down basic rules of Sanskrit Grammar, आह-अव्यय-an interjection showing command, ruling- also तृ. पु. ए. व. of वच्- २ ग. प. प. to speak.

मूढ लोकांनी काच, रत्न आणि सोने यांच्या मण्यांना एकाच दोऱ्यात गुंतवले तर त्यात काय आश्चर्य आहे? पाणिनीसारख्या (व्याकरणशास्त्र लिहिणाऱ्या) विद्वानाने सुद्धा कुत्रा, युवक आणि इंद्र (श्वानम्, युवानम्, मघवानम्) यांना एकाच सूत्रामध्ये घातले आहे.

नरेंद्र गोळे .
काचा, मणी, स्वर्ण एका सरात, जैसे जगी बांधत ते अजाण
ओवीतसे पाणिनिही सरात, कुत्रा, युवा, इंद्र करून एक
———–
29/07/2019 – ३१८
कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति।
अस्पृशन्नेव वित्तानि यः परेभ्यः प्रयच्छति।।

दाता कृपणेन समः न भूतः न भविष्यति। यः अस्पृशन् एव वित्तानि परेभ्यः प्रयच्छति।

A Doner like that of a Miser is not ever born or will be born in future, who without even touching the wealth, gives it away to others.

दाता, समः भूतः यः all प्र. वि. ए. व. of दातृ (पु. लिं.)-adjctv- doner, giver, philanthropist, सम-adjctv-same, similar, comparable, भूत-born, happened-क. भू. धा. वि. भू-भवति १ ग. प. प., यद्-who, which, कृपणेन-तृ. वि. ए. व. of कृपण-adjctv- miser, न -no, not, भविष्यति-सामान्य (द्वि) भविष्य तृ. पु. ए. व. of भू-भवति, स्पृशन् -touching- वर्त. का. धा. सा. वि. of स्पृश्-स्पृशति ६ ग. प. प. to touch, lay hands on, न स्पृशन्-अस्पृशन्- नञ्तत्पुरुष स., एव-अव्यय-even, just so, वित्तानि-न. लिं प्र. वि. ब. व. of वित्त-wealth, परेभ्यः-च. वि. ब. व. of पर (पु. लिं.)- other person, प्रयच्छति- वर्त. तृ. पु. ए. व.of प्र+दा- to give, handover-(दा-यच्छति १ ग. प. प. to give)

जो मिळवलेल्या संपत्तीला स्पर्शसुद्धा न करता (अखेर) ती दुसऱ्याच्या स्वाधीन करतो अशा चिक्कू माणसासारखा दाता कधी झाला नाही आणि होणार नाही.

नरेंद्र गोळे .
कंजुषासारखा दाता, झाला नाही न होइल
न करता स्पर्शही तो, देतसे संपदा पुरी
—————-
30/07/2019 –३१९
क्षुद् तृट् आशाः कुटुम्बिन्यः मयि जीवति नान्यगाः।
तासामाशा महासाध्वी कदाचित् मां न मुञ्चति ।।

क्षुद्-तृट्-आशाः (मम) कुटुम्बिन्यः, मयि जीवति न अन्यगाः (सन्ति)।तासाम् आशा महासाध्वी (अस्ति, सा) माम् कदाचित् न मुञ्चति।

Hunger, Thirst and Desire are my family members who do not leave me and go to others. Among them Desire is the most chaste and never loses her grip on me.

क्षुद्-तृट्-आशाः, कुटुम्बिन्यः & अन्यगाः all स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of क्षुद्-तृट्-आशा (क्षुधा च तृष्णा च आशा च -द्वंद्व स. -क्षुधा-hunger, तृष्णा-thirst & आशा- greed, desire), कुटुम्बिन्-family member, house-holder & अन्यगा- going to others- अन्यम् गच्छति इति -उपपद तत्पुरुष स. , मयि & जीवति-स. वि. ए. व. of अस्मद् – I & जीवत्-वर्त. का. धा. सा. वि. of जीव् -जीवति १ ग. प. प. to live, to be alive, न-no, no, तासाम्- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of तद्- she, साध्वी-virtuos or chaste woman-महती साध्वी -महासाध्वी & आशा both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., माम्-द्वि. वि. ए. व. of अस्मद् – I, न कदाचित् -never, मुञ्चति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of मुच्-६ ग. उ. प. to set free, loosen, liberate

भूक, तहान आणि आशा या मी जीवंत असेपर्यंत आणखी कोणाकडे जात नाहीत अशा माझ्या सहचारिणी आहेत. त्यातली आशा ही मला केंव्हाही न सोडणारी (सदैव धरून ठेवणारी) सर्वात मोठी साध्वी आहे.
———
३१-०७-२०१९ – ३२०
गुणैरुत्तुंगतां याति नोत्तुंगेनासनेन वै |
प्रासादशिखरस्थोऽपि काको न गरुडायते ||
पाठभेद- गुणैर्गौरवमायाति नुच्चैरासनमास्थितः।

(मनुजः) गुणैः उत्तुंगताम् याति न उत्तुंगेन आसनेन वै (उत्तुंगताम् याति) | काकः प्रासाद शिखर स्थः अपि न गरुडायते।

A person achieves greatness by his virtuous qualities and not by occupying a seat of/at a high position. A crow sitting on a high peak does not get addressed as an Eagle.

गुणैः &उच्चैः -तृ. वि. ब. व. of गुण-पु/न. लिं. -qualty, virtue & उच्च-adjctv-high,tall, उत्तुंगताम् & गौरवम् – द्वि. वि. ए. व. of उत्तुंगता-(स्त्री. लि.) elevated or high position & गौरव-respect, value, weight, याति आयाति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of या & आ+या- २ ग. प. प. to go, move, set out for, come to, न-no, not, उत्तुंगेन & आसनेन- both -तृ. वि. ए. व. of उत्तुंग-adjctv-high, tall & आसन- seat, position, वै-अव्यय-indeed, truly, काकः- crow- प्र. वि. ए. व., प्रासाद- mansion, palace, शिखर-top, sumit, स्थ-adjctv- at the end of comp, means- standing, staying, being, अपि-अव्यय- even, also, and गरुड-eagle-गरुडायते-वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of गरुड्-नाम सा. धा.

माणसाला गुणामुळे श्रेष्ठपणा प्राप्त होतो, उच्च स्थानामुळे नाही. कावळा राजवाड्याच्या शिखरावर बसला म्हणून काही तो गरुड होत नाही.

नरेंद्र गोळे
गुणांनी कळे श्रेष्ठत्व, स्थानानी न कळे कधी
बसून शिखरी काक, गरूड नच होतसे
—————————–
०१-०८-२०१९ – ३२१
चिता चिन्तासमा ह्युक्ता बिन्दुमात्रविशेषतः।
सजीवं दहते चिन्ता निर्जीवं दहते चिता ।।

चिन्ता चिता समा हि उक्ता।(एतौ मध्ये) बिन्दुमात्रविशेषतः ( भवति)। चिन्ता सजीवम् दहते चिता निर्जीवम् दहते।

An anxiety (चिंता) and funeral pyre (चिता) are said to be the same, distinguished by just a dot. An anxiety scorches a person alive, (while) funeral pyre scorches the dead.

चिन्ता-worry, anxiety, चिता-funeral pyre समा-same, equal- (adjctv- सम), उक्ता-said, told- क. भू. धा. वि. of वच्-वक्ति २ ग. प. प. to say, tell, speak- all in – स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., हि -अव्यय- indeed, truly, just so, बिन्दु -point, dot, मात्र-an affix added to nouns in the sense of ‘measuring as much as’, ‘just by’, बिन्दुमात्र- just by a dot, विशेषतः or विशेषतस् -अव्यय- especially, particularly-also- क. भू. धा. वि. of वि+शिष्- distinguished, superior, particularised- (शिष्-शेषति -१ ग. प. प. & शेषयति-ते १० ग. उ. प. to leave as remainder, spare, to distinguish)-बिन्दुमात्रेण विशेषतः – बिन्दुमात्रविशेषतः -तृ. तत्पुरुष स.- distinguished by a dot alone, सजीवम् & निर्जीवम् both द्वि. वि. ए. व. of सजीव-alive, with life & निर्जीव- without life, dead, जीव-existing, living, स- अव्यय-a prefix substituted for सह, सम्, सम तुल्य सदृश & निर्-अव्यय-a prefix substituted for connecting senses of without, less, ‘un’ etc. दहते-वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of दह्-to burn or scorch,(normally- दह्-दहति is १ ग. प. प.)

चिता आणि चिंता दोन्ही सारख्याच आहेत, त्यांच्यात फक्त एका बिंदूचा फरक आहे. चिंता जीवंतपणेच जाळते आणि चिता जीव गेल्यानंतर.

नरेंद्र गोळे
सारख्याच चिता चिंता, अनुस्वारच वेगळा
सजीवा जाळते चिंता, निर्जीवा जाळते चिता
——————————-
02/08/2019 -३२२
जगति विदितमेतद् काष्ठमेवासि नूनं
तदपि च किल सत्यं कानने वर्धितोsसि।
नवकुवलयनेत्रपाणिसंगोत्सवेsस्मिन्
मुसल, किसलयन्ते तत्क्षणाद्यद्न जातम्।।

मुसल,(त्वम्) नूनम् काष्ठम् एव असि, तद् अपि च किल सत्यम् (त्वम्) कानने वर्धितः असि। जगति तत्क्षणात् विदितम् एतद्, यद् अस्मिन् नव-कुवलय-नेत्र-पाणि-संगोत्सवे ते किसलयम् न जातम्।

Oh Pestle, you are just a piece of wood and the truth is you have grown in the wild (forest), this is known to the world, the moment when, in this romantic time in the hands of (with the touch of) a damsel, with eyes resembling a just blossomed blue water lily, a sprout did not appear (on you)
.
The ‘Musal’ remained just a wild dead wood. It did not come to life with sprout, even in the company of a lovely damsel. The moral of the subhashit is, some do not ever change, due to the influence of good surroundings
मुसल-पु/न. लिं. सं वि. ए. व. -wooden pestle, नूनम्- अव्यय-certainly, surely, indeed, काष्ठम्- wood, एव-अव्यय-just, mere, असि-वर्त. द्वि. पु. ए, व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, तद्-that, अपि-अव्यय-also, and, च-and किल-अव्यय-just, indeed, सत्यम्-true, fact, कानने-स.वि. ए. व. of कानन-forest, वर्धितः -प्र. वि. ए. व. of वर्धित-grown-क. भू. धा. वि. of वृध्-वर्धते १ ग. आ. प. to grow, thrive, एतद् -this, जगति- स. वि. ए. व. of जगत्-world, तत्क्षणात् -at that moment-तत्-that, क्षणात् -पं. वि. ए. व. of क्षण-moment, विदितम्-known-प्र. वि. ए. व. of -विदित-क. भू. धा. वि. of विद्-वेत्ति २ ग. प. प., यद्-when, अस्मिन् -पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of इदम् नव-new, just blossomed, कुवलय-blue water lily, नेत्र-eye, पाणि-hand, संगोत्सवे-स. वि. ए. व. of संगोत्सव-celebration of union, romantic time, किसलयम् & जातम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व of-किसलय-sprout & जात- happened-क. भू. धा. वि. of- जन्-जायते ४ ग. आ. प. to happen, to be born, ते-(तुभ्यम्)- to you -च. वि. ए. व. of युष्मद्-you, न-no, not

हे मुसळा, जेंव्हा कमळासारखे नेत्र असलेल्या सुंदरीच्या हाताचा स्पर्श होऊनसुद्धा तुला अंकुर फुटला नाही तेंव्हा तू एक निव्वळ रानात वाढलेले किंवा वठलेले शुष्क लाकूड (मठ्ठ किंवा निर्विकार) आहेस हे सत्य जगाला तत्क्षणी समजले.
दगडाला कधी पाझर फुटत नाही असे म्हणतात. ही तशातली पण काव्यमय गत आहे.

नरेंद्र गोळे .
नविनकमलनेत्रा घे करी, मार्गी लावी
तरिहि मुसळ राहे, अंकुरे ना मुळीही
बघुन कळुन आले सर्व काही जगाला
उपवनि सुकलेले काष्ठ ते फक्त आहे
——————–
०३-०८-२०१९ – ३२३
तैलाद्रक्षेत् जलाद्रक्षेत् रक्षेत् शिथिल बंधनात् ।
मूर्खहस्ते न दातव्यमेवं वदति पुस्तकम् ।।

पुस्तकम् एवम् वदति ‘(माम्) तैलाद् रक्षेत्। जलाद् रक्षेत्। शिथिल बंधनात् रक्षेत्। (माम्) मूर्खहस्ते न दातव्यम्।’

The Book says, ‘Protect (me) from oil. Protect (me) from water. Protect (me) from loose binding. Do not put (me) in the hands of a fool (stupid)’.

पुस्तकम् -book -न. लिं. प्र. वि. ए. व., एवम् -अव्यय-thus, so, in this manner, वदति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of वद् १ ग. प. प. to say, tell, तैलाद्, जलाद्, बंधनात्- all पं. वि. ए. व. of -तैल-oil, जल-water, बन्धन-binding, bond, रक्षेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of रक्ष्-रक्षति १ ग. प. प. to protect, save, guard, शिथिल-adjctv-loose, slackened, मूर्खहस्ते- in the hands of a stupid-स. वि. ए. व. of मूर्खहस्त-मूर्खस्य हस्तः -ष. तत्पुरुष स. -मूर्ख-stupid, fool, हस्त-hand, न-no, not, दातव्यम्- द्वि. वि. ए. व. of दातव्य (also दानीय, देय) कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of दा- यच्छति१ ग. प. प.

“मला तेलापासून वाचवा, पाण्यापासून वाचवा, ढिल्या बांधणीपासून वाचवा आणि मूर्खाच्या हाती देऊ नका.” असे पुस्तकाचे सांगणे आहे.

नरेंद्र गोळे .
तेल, पाणी, तसे सैल शिलाईतून वाचवा
मूर्खाहाती नका देऊ, हेच पुस्तक सांगते
—————–
04/08/2019 – ३२४
धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च।
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥
– महाभारत शान्ति. १६८
-भीष्माचार्य

(किम्) धेनुः वत्सस्य (भवति), गोपस्य (भवति), स्वामिनः (भवति),(वा) तस्करस्य (भवति), च। यः तस्याः पयः पिबति धेनुः तस्य इति निश्चयः।

Does a cow belong to the calf, does it belong to one who guards it, does it belong to its owner or does it belong to the thief. It is certain that the cow belongs to the one who drinks her milk.

धेनुः, यः & पयः all- प्र. वि. ए. व. of -धेनु-(स्त्री. लिं)-cow, यद् (पु. लिं)-who & पयस्-(न. लिं.)-milk -also means water, वत्सस्य, गोपस्य, स्वामिनः, तस्करस्य & तस्य -all-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of वत्स-calf, child, गोप-one who guards, protects, स्वामिन्-owner, तस्कर-thief, robber & तद् पु/न. लिं.-he, it, च-and, also, तस्याः-ष. वि. ए. व. of तद् -(स्त्री. लिं)-she, पिबति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of पा-१ ग. प. प. पिबति- to drink, इति-अव्यय- thus, in this way, निश्चयः- certainty, sure thing.

भीष्माचार्य म्हणतात, “गाय ही कुणाची असते? ती वासराची असते की गुराख्याची की गवळ्याची की चोराची? जो कोणी तिचे दूध पीत असेल त्याची ती निश्चितपणे असते.”

नरेंद्र गोळे .
वासराची असे गाय, गोपाची, स्वामिचीच वा
ती चोराची असे काय? पितो दूध त्याची असे
———————————
०५-०८-२०१९ – ३२५
द्वौ अम्भसि निवेष्टव्यौ गले बद्ध्वा दृढां शिलाम्।
धनवन्तमदातारम् दरिद्रं च अतपस्विनम् ॥

अदातारम् धनवन्तम् (तथा) अतपस्विनम् दरिद्रम् (एतौ) द्वौ, अम्भसि गले दृढाम् शिलाम् बद्ध्वा, निवेष्टव्यौ च।

An unphilanthropist (unbenevolent) wealthy man and the poor who does not want to work, these two should be put into water after tieing a solid stone around their neck.

अदातारम्, धनवन्तम्, अतपस्विनम्, दरिद्रम्-all पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of -अदातार -non-giver- -दातारः -doner, giver- न दातारः नञ्तत्पुरुष स. धनवत्-wealthy man- धन-wealth, वत्-adjctv-a affix added to nouns to show ‘possession’, अतपस्विन्-non-efforting, non-exerting- न तपस्विन्-नञ्तत्पुरुष स., दरिद्र-poor, द्वौ & निवेष्टव्यौ- प्र. वि. द्वि. व. of द्वि -two & निवेष्टव्य (निवेष्टनीय, निवेष्ट्य) – to be placed, commit to, -कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of नि+विश्- (विश्-विशति ६ ग. प. प. to enter, go or come to, settle down, अम्भसि & गले-स. वि. ए. व. of अम्भस्- (न. लिं.) water & गल (पु. लिं.)-neck, दृढाम् & शिलाम् स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दृढा -strong, big & शिला- stone, बद्ध्वा-पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of बंध्-बध्नाति ९ ग. प. प. to tie, fasten, च-and

जो धनवान असूनही दान करत नाही आणि जो निर्धन माणूस प्रयत्न (कष्ट) करत नाही अशा दोन (प्रकारच्या) लोकांच्या गळ्यात जड धोंडा बांधून त्यांना पाण्यात ढकलून द्यायला हवे. त्यांचा कुणालाच काही उपयोग नसतो.

नरेंद्र गोळे .
दानशील न श्रीमंत, यत्नशील न निर्धन
दगड बांधुनी कंठी, दोघांही बुडवा जळी
—————————
०६-०८-२०१९ – ३२६
नैर्घृण्यमस्थैर्यमथाशुचित्वम्
रथ्याचरत्वं परिकुत्सितत्वम् l
श्वभ्यो गृहीतं किमु नाम मूर्खैः
मूर्खेभ्यैवाथ शुना न जाने ll
-योगवासिष्ठ. उत्तरार्ध ६. ११६.५४

नैर्घृण्यम् अस्थैर्यम् अथ अशुचित्वम् रथ्याचरत्वम् परिकुत्सितत्वम् श्वभ्यः मूर्खैः गृहीतम् किमु नाम मुर्खेभ्यः एव अथ शुना (गृहीतम्) न जाने।

I do not know whether, (the bad habits like), cruelty, restlessness, uncleanliness, roaming in roads and despisable behaviour are taken by the stupid persons from dogs or whether by the dog from a stupid persons.

नैर्घृण्यम्, अस्थैर्यम्, अशुचित्वम्, रथ्याचरत्वम्, परिकुत्सितत्वम्, all in द्वि. वि. ए. व.- नैर्घृण्य-cruelty, अस्थैर्य-restlessness (न स्थैर्य नञ्तत्पुरुष स. स्थैर्य- steadiness), अशुचित्व-uncleanliness (न शुचित्व-नञ्तत्पुरुष स. शुचित्व- cleanliness), रथ्याचरत्व-roaming in roads (रथ्या-road, रथ्यायाम् चरति इति रथ्याचरिन्-walker on the street, त्व-sufix indicates quality as in sufix- ‘ness’, परिकुत्सितत्व- very despisable behaviour श्वभ्यः & मूर्खेभ्यः-पु. लिं. पं. वि. ब. व. of -श्वन्- dog & मूर्ख-stupid, fool, मूर्खैः-पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of मूर्ख, शुना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of श्वन्- dog, किमु -किम्+उ -wheather or, why indeed, how much more, नाम- indeed, truly, एव- just, quite, exactly, same & अथ-then, now, but if, if, supposing- all three-अव्यय, गृहीतम् -taken, adopted – क. भू. धा. वि. of ग्रह्-गृह्णाति-गृह्णीते ९ ग. उ. प. to hold, catch, न-no, not, जाने-वर्त. आ. प. प्र. पु. ए. व. of ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, be aware, learn

निर्घृणता (क्रूरता), अस्थैर्य (चंचलता), अशुचिता (अस्वच्छपणा), रस्त्यात भटकणे आणि कुजकटपणाने वागणे हे दुर्गुण मूर्खांनी कुत्र्यांकडून घेतले की कुत्र्यांनी मूर्खांकडून घेतले हे मला समजत नाही.

नरेंद्र गोळे .
क्रौर्य अस्थैर्य व अस्वच्छताही, कौच्काट्य तैसा भटकेपणाही
कुत्र्यांकडूनी शिकले अजाण, की जाहले त्याउलटे न ज्ञात
– इंद्रवज्रा
—————–
07/08/2019 – ३२७
मतिरेव बलाद् गरीयसी यदभावे करिणामियं दशा ।
इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन्॥

‘मतिः एव बलाद् गरीयसी यद् अभावे करिणाम् इयम् दशा’ इति क्वणन् इव करिणः हस्तिपकाहतः डिण्डिमः घोषयति।

The beat of the hand-drum of the elephant’s rider (mahut) sounds as if to announce that ‘Intelligence is superior to the strength, due to lack of which elephants are in this state (condition)’

मतिः, गरीयसी, यद्, इयम्, दशा & डिण्डिमः -प्र. वि. ए. व. of मति-स्त्री. लिं.- intelligence, knowledge, गरीयस्-adjctv-important, heavier, यद् -which, what, इदम्-स्त्री. लिं.-she, दशा-स्त्री. लिं.-condition, state & डिण्डिम- hand-drum, एव-अव्यय-alone, only, just, बलात्-पं. वि. ए. व. of बलम्- strength, – यद् अभावे- lack of which-अभावे-स. वि. ए. व. of अभाव- want, absence, lack करिणाम्- ष. वि. ब. व. & करिणः-ष. वि. ए. व. of करिन्-elephant, इति-अव्यय-so, this, in this manner, क्वणन्- वर्त. धा. सा. वि. of क्वण्-क्वणति १ ग. प. प. to sound, jingle, tinkle, इव-अव्यय-like, perhaps, somewhat, हस्तिन्- elephant, हस्तिपकः -elephant rider (mahut) आहत- beaten, struck-क. भू. धा. वि. of आ+हन् -to beat, hit, हस्तिपकेण आहतः -हस्तिपकाहतः , घोषयति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of घुष्-घोषति १ ग. & घोषयति-ते १० ग. उ. प. to sound, proclaim

शक्तीपेक्षा बुद्धीच श्रेष्ठ आहे आणि ती नसल्यामुळेच हत्तीची ही अवस्था झाली आहे हे माहुताच्या हातातल्या डिंडिमाच्या आवाजामधून घोषित होते.
लहानसा माहूत त्याच्या बुद्धीच्या बळावर आकाराने अवाढव्य असलेल्या हत्तीवर नियंत्रण ठेवू शकतो.
—————–
०८-०८-२०१९ – ३२८
यद्यपि बहुनाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्।
स्वजनः श्वजनः मा भूत् सकलः शकलः सकृत्छकृत् ।।

पुत्र, यदि अपि बहु न अधीषे, तथा अपि व्याकरणम् पठ। स्वजनः श्वजनः, सकलः शकलः, सकृत् शकृत् मा भूत् (इति)।

Son, even if you do not study much, please study the grammar. Lest you make mistake in ‘Our people’ for ‘Group of Dogs’, ‘All’ for ‘Piece’ and ‘Once’ to ‘excrement’

पुत्र- पु. लिं. सं वि. ए. व. of पुत्र- son, child, न – no, not, अधीषे-सामान्य (द्वि.) भविष्य. द्वि. पु. ए. व. of अधि+इ – to study, read – (इ-एति २ ग. प. प. to go, come to), व्याकरणम् -द्वि. वि. ए. व. of व्याकरण- grammar, पठ- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of पठ्-पठति १ ग. प. प. to study, read, स्वजनः -Our people’ श्वजनः-‘Group of Dogs ‘, सकलः- All, शकलः-Piece , सकृत्- Once, single time, शकृत्-excrement, मा-particle of prohibition-lest, that not, भूत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति-१ ग. प. प. to be, exist, यदि- if, in case, अपि-also, and, बहु -much, plenty, तथा अपि- even then -all are अव्यय

हे बालका, तू फार काही शिकला नाहीस तरी व्याकरण नक्की शिकून घे. (‘स’चा ‘श’ करून) ‘स्वजन’चे ‘श्वजन’, ‘सकल’चे ‘शकल’ किंवा ‘सकृत’चे ‘शकृत’ होऊ देऊ नकोस. आपले लोक (स्वजन) आणि कुत्र्यांची टोळी (श्वजन), सर्व (सकल) आणि तुकडा (शकल), एका वेळी (सकृत) आणि उत्सर्जन (शकृत) यात गोंधळ करू नकोस.
शब्दाच्या उच्चारामधल्या किंचित फरकाने अर्थाचा अनर्थ होतो यामुळे भाषा शुद्ध असणे आवश्यक आहे असा याचा अर्थ आहे.
——–
09/08/2019 – ३२९
यदि संन्यासतः सिद्धिं राजा कश्चिदवाप्नुयात् l
पर्वताश्च द्रुमाश्चेव क्षिप्रं सिद्धिं अवाप्नुयुः ll
– महाभारत शान्ति पर्व.अ-१०
(Said by Bhima to Yudhishthira, when he is saddened by the destruction caused by the Mahabharata war and desires to leave everything and retire to forest, to lead a life of an ascetic.)

यदि कश्चित्, राजा संन्यासतः सिद्धिं अवाप्नुयात्, (तदा) पर्वताः च द्रुमाः च एव क्षिप्रम् सिद्धिम् अवाप्नुयुः।

If any King could get fulfilment (emancipation) by renunciation of the world (by detachments), then the mountains and trees also could quickly get liberated.

यदि- अव्यय-if, in case, कश्चित्- (कः चित्) -any, who ever, राजा- प्र. वि. ए. व. of राजन्- king, संन्यासतः-पं. वि. ए. व. of संन्यासत्- renunciation, detachment, सिद्धिम्-fulfilment, emancipation, अवाप्नुयात् & अवाप्नुयुः -विध्यर्थ तृ. पु. ए. & ब. व. of अव+आप्-to obtain, attain- (आप्-आप्नोति ५ ग. प. प. to get, obtain), पर्वताः & द्रुमाः -प्र. वि. ब. व. of पर्वत- mountain & द्रुम- tree, च-and, also, एव-अव्यय-just, just so, क्षिप्रम्-अव्यय-quickly, soon

जर संन्यास घेण्यामुळे राजाला सिद्धी प्राप्त होत असेल तर पर्वत आणि झाडे यांना ती कधीच मिळाली असती. (ते तर आधीपासून रानात रहात आहेत.)
महाभारत युद्धानंतर विरक्त झाल्यामुळे सर्वसंगपरित्याग करून वनात जायचा विचार युधिष्ठिराच्या मनात येतो तेंव्हा भीमाने असे म्हंटले आहे. राजा आपली जबाबदारी अशी सोडून देऊ शकत नाही, त्याने आधी प्राप्त परिस्थितीमधली आपली कर्तव्ये पार पाडणे आवश्यक आहे असा त्याचा अर्थ होतो.
—————–
१०-०८-२०१९ – ३३०
यावज्जीवेत्सुखं जीवेत् ऋणं कृत्वा घृतं पिबेत् ।
भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ।।
– सर्वदर्शनसंग्रह –
(एतद् न सुभाषितम् । एतद् चार्वाकनीत्याः एकं उदाहरणम्।)
यावत् जीवेत् सुखम् जीवेत् ऋणम् कृत्वा घृतम् पिबेत्। देहस्य भस्मीभूतस्य कुतः पुनरागमनम् (शक्यम् भवति)।

As long as one lives, he should live happily. Drink ghee (live lavishly) by borrowing money. What guarantee is there, of reappearance of this body (of rebirth), after it is burnt to ashes. This is not a Subhashit, It is the philosophy of modern society.

यावत्-adjctv-(as a correlative of तावत्)- as much as, till, as long as, while, जीवेत् &पिबेत् -विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of जीव्- जीवति-१ ग. प. प. to live, to be alive & पा-पिबति १ ग. प. प. to drink, सुखम्, ऋणम् & घृतम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सुख-adjctv- happiness, delight, joy, ऋण-debt, an obligation & घृत-Ghee, clarified butter, कृत्वा-पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, देहस्य & भस्मीभूतस्य-ष. वि. ए. व. of देह- body & भस्मीभूत- भस्मन्- (न. लिं.) -ashes- भूत-happened -क. भू. धा. वि. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist- (न भस्म-अभस्म। अभस्म भस्म संपद्यमानम् भूतम् -भस्मीभूतम् -च्विसमास), कुतः ( कुतस्)-अव्यय- from where, how, in what manner, पुनर्-अव्यय-again, once more, आगमनम्- coming, arrival, return

जोपर्यंत जीवंत आहात तोपर्यंत मजेत रहा, कर्ज काढून तूप प्या. या देहाचे भस्म झाल्यावर तो पुनः कुठे परत येणार आहे का?
हे सुभाषित नाही, हा चार्वाकाच्या चंगळवादी प्रवृत्तीचा युक्तीवाद आहे.

नरेंद्र गोळे .
जगी व्हावे सुखी, प्यावे कर्ज काढून तूपही
भस्म होता तनू, पुन्हा येणे होईल वा न वा
—————————————-
११-०८-२०१९ –३३१
रात्रौ जानु दिवा भानुः कृशानुः संधययोः द्वयोः।
पश्य शीतं मया नीतं जनु-भानु-कृशानुभिः।।

मया रात्रौ जानु, दिवा भानुः, संधययोः द्वयोः कृशानुः (एतद् रीत्या) जनु-भानु-कृशानुभिः, पश्य, शीतम् नीतम्।

(Between) Knees at night, in the Sun at day and by the side of fire during dawn and dusk, see, how I have withstood cold with
जनु-भानु-कृशानु.

रात्रौ- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of रात्रि- night, जानु-knee, दिवा-अव्यय- by day, in the day time, भानुः- the Sun & कृशानुः-fire- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., संधययोः & द्वयोः-both in-स्त्री. लिं. स. वि. द्वि. व. of-संध्या-twilight, dawn or dusk, पश्य-आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of दृश्-पश्यति-१ ग. प. प., शीतम् & नीतम् -न. लिं. द्वि.. वि. ए. व. of-शीत-cold, chillness & नीत-manner of conducting oneself, taken, conducted-क. भू. धा. वि. of नी-नयति-ते १ ग उ. प. to carry, bring, lead way to, मया-तृ. वि. ए. व. of-अस्मद्- I, we, जनुभानुकृशानुभिः-पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of -जनुभानुकृशानु- जनुः च भानुः च कृशानुः च- द्वंद्व स.

रात्री गुढग्यांमध्ये डोके घालून, दिवसा उन्हात राहून आणि सकाळ संध्याकाळी आगीचा उपयोग करून (शेकोटी पेटवून) अशा प्रकारे गुडघे, सूर्य आणि अग्नि यांच्या सहाय्याने मी थंडीपासून बचाव करून घेतो.
——————
12/08/2019 – ३३२
लाङ्गूलचालनमधश्चरणावपातं
भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च।
श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु
धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्ते ।।
-भतृहरि-नीतिशतक

श्वा पिण्डदस्य लाङ्गूल-चालनम्, अधः चरणावपातम्, भूमौ निपत्य वदन-उदरदर्शनम् च कुरुते। गजपुङ्गवः तु (पिण्डग्रहण समये पिण्डदम्) धीरम् विलोकयति चाटुशतैः च भुङ्ते।

(At feeding time) A dog wags its tail, fall below at the feet, fall to the ground and shows its face and stomach to its feeder, while head of elephants, boldly looks at (its feeder) and eats only after coaxing hundreds of times.

श्वा & गजपुङ्गवः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of श्वन्-dog & गजपुङ्गव head of elephants-(गजानाम् पुङ्गवः -उपपद तत्पुरुष स.), पिण्डदस्य- -पु. लिं. ष. वि. ए. व. of- पिण्डद- feeder-पिण्डः or पिण्डम्- morsel, mouthful, लाङ्गूलचालनम्, चरणावपातम् & वदनोदरदर्शनम् -all द्वि. वि. ए. व. of लाङ्गूलचालन- wagging of tail-(लाङ्गूल-tail, चालन- movement-लाङ्गूलस्य चालनम्-ष. तत्पुरुष स.), चरणावपात-falling to feet -(चरण-foot, अवपात-falling down-चरणयोः अवपातम् -स. तत्पुरुष स.) & वदनोदरदर्शन- showing face and stomach- (वदन-face, mouth, उदर-stomach, दर्शन-showing-वदनम् च उदरम् च- वदनोदर -द्वंद्व स.- वदनोदरस्य दर्शनम्-ष. तत्पुरुष स.), धीरम्-अव्यय-boldly, steadily, firmly, courageously, च-and, भूमौ-स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of भूमिः -earth, ground, निपत्य-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of नि+पत्- to fall below (पत्-पतति १ ग. प. प. to fall), कुरुते & भुङ्ते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do & भुज्-भनक्ति-भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, devour, विलोकयति-प्रायोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+लोक्-to behold, see (लोक्-लोकते-१ ग. आ. प. to see), तु-अव्यय- instead, on the contrary, चाटुशतैः-न. लिं. तृ. वि. ब. व. of चाटुशत- coaxing hundreds of times-(चाटु-coaxing, sweet talk, शतम्-hundred, चटुनाम् शतानि- ष. तत्पुरुष स.)

कुत्रा त्याला खायला घालणाऱ्याच्या समोर शेपूट हलवतो, त्याच्या पायाशी जमीनीवर लोळण घेतो, आपले तोंड आणि पोट दाखवतो पण हत्ती खाऊ घालणाऱ्याकडे ताठपणे पाहतो आणि शंभर वेळा विनवणी केल्यानंतर दिलेले खातो.

नरेंद्र गोळे .
पायावरी पडुन शेपुट हालवीतो, भूमीवरी उदर दावित लोळतो तो
दात्यापुढे करत श्वान; हत्ती परी तो, पाहे सुधीर, शत आर्जवि अन्न खातो
——————-
13/08/2019 -३३३
वाङ्माधुर्याद् नान्यदस्ति प्रियत्वं वाक्पारुष्यात् चोपकारोsपि नेष्टः।
किं तद् द्रव्यं कोकिलेनोपनीतं को वा लोके गर्दभस्यापराधः।।

वाङ्माधुर्याद् अन्यत् प्रियत्वम् न अस्ति। वाक्पारुष्यात् च उपकारः अपि न इष्टः (भवति)। कोकिलेन किम् तद् द्रव्यम् उपनीतम् (अस्ति) वा कः लोके गर्दभस्य अपराधः (अस्ति)

To be anyone’s beloved there is nothing other than sweet talking. By harsh words even benevolence is disliked. What is that great wealth brought in by a cuckoo (Kokil) (to be desired by others) and what is the crime of a donkey (to be disliked).

वाङ्माधुर्याद् & वाक्पारुष्यात्-पं वि. ए. व. of वाङ्माधुर्य-sweetness in talk, sweet voice & वाक्पारुष्य -harsh talk, rudeness-(वाचः माधुर्यम् & वाचः पारुष्यम् -both ष. तत्पुरुष स.), न- no, not, अन्यत्, किम्, तद्, कः (पु. लिं), प्रियत्वम्, उपनीतम् & द्रव्यम्- all न. लि. प्र. वि. ए. व. of अन्य-adjctv- another, different, तद्- that, किम् -what, which, प्रियत्व- desire, longing, उपनीत -brought, fetched- क. भू. धा. वि. of उप+नी- (नी-नयति-ते १ ग. उ. प. to carry, bring), & द्रव्य-wealth, treasure, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस् २ ग. प. प. to be, च-and, अपि-अव्यय-also, and, इष्टः, उपकारः & अपराधः- प्र. वि. ए. व. of इष्ट -desired, wanted-(क. भू. धा. वि. of इष्-इच्छति ६ ग. प. प. to want, desire), उपकार-benevolence, obligation, service & अपराध- crime, fault, कोकिलेन-तृ. वि. ए. व. of कोकिल- cuckoo bird, वा-अव्यय-or, instead,
लोके-स. वि. ए. व. of लोकम्-world, गर्दभस्य- ष. वि. ए. व. of गर्दभ- donkey

कुणालाही गोड बोलांइतके दुसरे काहीही प्रिय नसते आणि कठोर बोलणाऱ्याचे उपकार सुद्धा इष्ट वाटत नाहीत. (नकोसे वाटतात.) कोकिळ पक्षी कुठले द्रव्य आणतो? आणि गाढवाचा काय अपराध आहे? कोकिळाच्या गोड आवाजाचा कुणाला काय फायदा होतो म्हणून तो लोकांना आवडतो आणि गाढव आवडत नाही?
————————-
14/08/2019 – ३३४
शरीरे जर्जरीभूते व्याधिग्रस्ते कलेवरे ।
औषधं जाह्नवीतोयं वैद्यो नारायणो हरिः ॥
-धन्वन्तरिस्तोत्रम्

जर्जरी-भूते शरीरे व्याधिग्रस्ते कलेवरे, जाह्नवी-तोयम् औषधम् (तथा) नारायणः हरिः वैद्यः (अस्ति)

When the body is worn-out and it is seized with diseases, water of Ganges (Ganga Jal) is the medicine and God Almighty is the physician.(Some may find this philosophy unacceptable, but I chose this after seeing the way super seniors are being treated by today’s super speciality hospitals)

We have taken the meaning other way. Medicine is as pure as Gangajal and the doctor is as good as the God.
जर्जरीभूते, शरीरे, व्याधिग्रस्ते & कलेवरे-all स. वि. ए. व. of जर्जरीभूत- worn out, aged-जर्जर-adjctv-old, infirm, भूत-happened-(जर्जरम् भवति इति -जर्जरीभूत- उपपद तत्पुरुष स. ), शरीर-body , व्याधिग्रस्त-seized with diseases-(व्याधि-disease-ग्रस्त-seized with- क. भू. धा. वि. of ग्रस्-ग्रसते १ ग. आ. प. to devour, eat up, seize-व्याधिभिः ग्रस्तम्- तृ. तत्पुरुष स.) & कलेवर-body, जाह्नवीतोयम्-Ganges water-(जाह्नवी- epithet of Ganges, तोयम्- water- जाह्नव्याः तोयम्-ष. तत्पुरुष स.), औषधम्- medicine, नारायणः-हरिः-God Almighty, वैद्यः- physician.

जेंव्हा शरीर जराजर्जर आणि अनेक व्याधींनी ग्रस्त झालेले असते त्या वेळी गंगाजल हेच औषध आणि देव हाच वैद्य असतो. अशा वेळी इतर वैद्य किंवा औषधे यांचा उपयोग नसतो.

मी लहानपणापासून या श्लोकाची फक्त दुसरी ओळ ऐकली आहे आणि त्याचा अर्थ “औषध हे गंगाजलाप्रमाणे पवित्र आणि डॉक्टर किंवा वैद्य हा देव आहे” असे समजावे असा घेत आलो आहे. अशा वेळी त्या औषधात काय आहे याची चिकित्सा करू नये आणि डॉक्टरवर विश्वास ठेवावा असे करत आलो आहे.

नरेंद्र गोळे .
होता शरीर जर्जर, व्याधीने ग्रासता तनू
औषध गंगाजळच जाणा, वैद्य तो केशव स्मरा
———————–
15/08/2019 – ३३५
शोकं मा कुरु कुक्कुर सत्त्वेष्वहमधम इति मुधा, साधो।
कष्टादपि कष्टतरं दृष्ट्वा श्वानं कृतघ्ननामानम् ।।

साधो कुक्कुर, कष्टात् अपि कष्टतरम् कृतघ्ननामानम् श्वानम् दृष्ट्वा, ‘सत्त्वेषु अहम् अधमः इति’ मुधा शोकम् मा कुरु।

Oh well-behaved, Dog, ‘After seeing the worse among even the bad, a dog called ‘ungrateful’ do not unnecessarily regret, saying, ‘Among beings, I am the lowest’

साधो & कुक्कुर -सं. वि. ए. व. of साधु- well – behaved, noble & कुक्कुर- dog, कष्टात्- पं. वि. ए. व. of कष्ट-bad, evil, wrong, अपि-अव्यय-even, also, कष्टतरम् -worse-(suffixing of तर & तम indicate comparative and superlative degrees), कृतघ्ननामानम्, श्वानम्, शोकम्- all पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कृतघ्ननामन्-person called ungrateful-(कृतघ्नः इति नमाभिधानम् यस्य सः -बहुव्रीहि स.), श्वन्-dog, शोक-regret, grief, sorrow, दृष्ट्वा-after looking at- पू. का. वा. धा. सा. त्वान्त अव्यय of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, look at, सत्त्वेषु- स. वि. ब. व. of सत्त्व-being, life, existence, अहम् & अधमः प्र. वि. ए. व. of अस्मद्-I, we & अधम -lowest, इति-अव्यय- so, so saying, मुधा-अव्यय-in vain, unnecessarily, मा-अव्यय-a particle of prohibition-do not, lest, that not, कुरु-आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते- ८ ग. उ. प. to do

अरे चांगल्या कुत्र्या, दुष्टातल्या दुष्ट आणि कृतघ्न नावाच्या कुत्र्याकडे पाहिल्यानंतर “मीच सर्व प्राणीमात्रांमध्ये अधम आहे” असा वृथा शोक करू नकोस.
यात दोन संदेश आहेत. १.कृतघ्न हा सर्वात जास्त नीच असतो आणि २.कुणीही हीनभावना बाळगू नये.
——————
१६-०८-२०१९ – ३३६
स्वयं महेशः श्वशुरो नगेशः सखा धनेशस्तनयो गणेशः ।
तथापि भिक्षाटनमेव शम्भोः बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा॥

स्वयम् महेशः, (यस्य) श्वशुरः नगेशः, सखा धनेशः, तनयः गणेशः, तथापि शम्भोः केवलम् भिक्षाटनम् एव (कार्यम्)। ईश्वरेच्छा बलीयसी (भवति)

He himself is the greatest Lord, his father-in-law is the Lord of Mountains, his friend is the Lord of Wealth, his son is Ganesh (Lord known to remove all obstacles), even then he goes around seeking alms. (This proves) That the God’s will alone is the supreme.

स्वयम्- अव्यय-oneself, own, महेशः -महान् ईशः उपपद तत्पुरुष स-(महान् – great & ईशः -lord), श्वशुरः -father-in-law, नगेशः -नगानाम् ईशः -उपपद तत्पुरुष स-( नग-Mountain), सखा-friend, धनेशः -धनानाम् ईशः -उपपद तत्पुरुष स-(धन–wealth), तनयः -son & गणेशः -all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तथापि-तथा अपि -even then- both अव्यय, शम्भोः -पु. लिं. ष. वि. ए. व. of शम्भु -lord Shiva, केवलम् & भिक्षाटनम् both-द्वि. वि. ए. व. of केवल-adjctv-alone, mere, sole, peculiar, exclusive, only & भिक्षाटन -wandering for alms- भिक्षा-alms, अटन-wandering, roaming, भिक्षार्थे अटनम्-उपपद तत्पुरुष स., एव-अव्यय- just, just so, ईश्वरेच्छा-Lord’s will- (ईश्वरस्य इच्छा -उपपद तत्पुरुष स.), बलीयसी-प्र. वि. ए. व. of बलीयस्-strongest, prevailing

स्वतः महेश म्हणजे देवांचा राजा, सासरा हिमालय म्हणजे पर्वतांचा राजा, मित्र धनेश म्हणजे धनाचा राजा, मुलगा गणेश म्हणजे गणांचा राजा आणि विघ्नहर्ता, असे असले तरीसुद्धा शंकराला भिक्षा मागत फिरणे सुटले नाही. म्हणून म्हणतात, “केवळ ईश्वराची इच्छाच बलवत्तर असते.”

नरेंद्र गोळे
स्वतः महादेव श्वशूर अद्री, मित्र कुबेर चतुर्भूज पुत्र
तरीहि मागावि भिक्षाच लागे, जयंत ईशाचि इच्छाच राहे
——————————————————————-
17/08/2019 – ३३७
स्वस्त्यस्तु विद्रुमवनाय नमो मणिभ्यः कल्याणिनी भवतु मौक्तिकशुक्तिमाला |
प्राप्तं मया सकलमेव फलं पयोधे यद्दारुणैर्जलचरैर्न विदारितोऽस्मि ॥

पयोधे, स्वस्ति अस्तु (तव) विद्रुमवनाय, नमः (तव) मणिभ्यः, (तव) मौक्तिक-शुक्ति-माला कल्याणिनी भवतु। मया सकलम् एव फलम् प्राप्तम्, यद् (तव) दारुणैः जलचरैः (अहम्) न विदारितः अस्मि।

Oh Ocean, God bless your coral clusters, salutations to your jewels, may your pearl-oyster collection prosper, my purpose is fully served, since I was not torn asunder by your ruthless/terrible aquatic creatures.( This just to point out to be careful about harm one can expect when one approaches wicked but resourceful person for a gain)

पयोधे-पु. लिं. सं. वि. ए. व. of पयोधि-ocean, स्वस्ति-अव्यय- a particle meaning ‘may it be well with’, ‘fare-well’ अस्तु & भवतु- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति-२ ग. प. प. to be, exist & भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, विद्रुमवनाय- न. लिं. च. वि. ए. व. of विद्रुमवन- coral cluster- विद्रुम-coral, वन- forest, cluster, collection-विद्रुमानाम् वनम् -ष. तत्पुरुष स., नमः (नमस्) -अव्यय-salutation, obeisances, मणिभ्यः- पु. लिं. च. वि. ब. व. of मणिः – jewel, मौक्तिकशुक्तिमाला – स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- मौक्तिक-pearl, शुक्ति-oyster, माला-clusters, collection-मौक्तिकानाम् शुक्तिः -मौक्तिकशुक्तिः & मौक्तिकशुक्तेः माला -both -ष. तत्पुरुष स., कल्याणिनी- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of कल्याणिन्- auspicious, fortunate, मया-तृ. वि. ए. व. of अस्मद् -I , we, सकलम् , फलम्, प्राप्तम् all द्वि. वि. ए. व. of सकल- adjctv- entire, all, फल-reward, result, प्राप्त- got, received, क. भू. धा. वि. of प्र+आप्-(आप्-आप्नोति- ५ ग. प. प. to obtain, get, attain), यद्- अव्यय-now that, since-( Note: यद् also used as a pronoun meaning- ‘who’, ‘which’, ‘what’), दारुणैः & जलचरैः -तृ. वि. ब. व. of दारुण-terrible, ruthless & जलचर- aquatic animal, न-no, not, विदारितः – -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of विदारित-torn asunder, cut into pieces- क. भू. धा. वि. of वि-दा, वि+ दृ (दीर्घ) -दा-दाति २ ग. प. प., दृ (दीर्घ)-दीर्यति ४ ग. प. प. & ९ ग.प. प. दृणाति to cut, tear asunder, अस्मि-वर्त. प्र. पु. ए. व. of अस्-अस्ति-२ ग. प. प. to be, exist

अरे सागरा, तुझे पोवळे, मणी, मोत्यांचे शिंपले वगैरे रत्नमाला तुझ्याकडेच सुखरूप असोत, (तुलाच लखलाभ असू देत) तुझ्या हिंस्र श्वापदांनी माझी चिरफाड केली नाही यातच मी भरून पावलो. मला तुझ्याकडून काही नको, मी ठीक आहे याचेच मला समाधान आहे.

नरेंद्र गोळे .
राहो सुखात तव पोवळि मोति बागा
होवो खुशाल तव शिंपलि मोतिमाला
होवोन पार तव हिंस्त्र जलाचरांच्या
मी सागरा भरुन पावत पूर्ण आहे
—————————————————–
18/08/2019 – ३३८
हारं वक्षसि केनापि दत्तमज्ञेन मर्कटः |
लेढि जिघ्रति संक्षिप्य करोत्युन्नतमासनम् ||
– सुभषितरत्नाकर
पाठभेद: आसनम्-आननम्

केन अपि अज्ञेन (मर्कटस्य) वक्षसि हारम् दत्तम्। ( सः) मर्कटः (तद् हारम्) लेढि, जिघ्रति (च तथा) (तद् हारम्) संक्षिप्य, उन्नतम् आसनम् (आननम्) करोति।

Some stupid person put a pearl necklace around a monkey’s neck. That monkey licks it, smells it and throws it out. Then jump’s up and takes a seat at a higher level. ( Then looks up at the face of the necklace giver)

केन- by whom & अज्ञेन-by a stupid -पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of किम्-who, अपि-अव्यय-also, and, केन अपि-by someone & अज्ञ-stupid person, वक्षसि-न. लिं. स. वि. ए. व. of वक्षस्-chest, breast, हारम्-pearl necklace, garland in general, दत्तम्-given- द्वि. वि. ए. व. of दत्त-क. भू. धा. वि. of दा -यच्छति१ ग. प. प. & दा-ददाति ३ ग. उ. प. – to give, grant, मर्कटः –पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मर्कट -monkey, लेढि, जिघ्रति & करोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of लिह्-लेढि-लीढे २ ग. उ. प. to lick, taste, घ्रा-जिघ्रति १ ग. प. प. to smell & कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, संक्षिप्य-after throwing, distroying- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of सं+क्षिप् – (क्षिप्-क्षिपति-ते ६ ग. उ. प. & क्षिप्यति ४ ग. प. प. to throw, discharge, let go, उन्नतम् आसनम् & आननम्- द्वि. वि. ए. व. of उन्नत-raised, elevated-क. भू. धा. वि. of उद्+नम् -(नम् -नमति-ते १ ग. उ. प. to bow, bend), आसन- seat & आनन-face, mouth.

कुठल्याशा अडाण्याने एका माकडाच्या छातीवर (मोत्यांचा) हार घातला, त्या माकडाने तो चाटून आणि त्याचा वास घेऊन पाहिला आणि त्याला फेकून देऊन ते उंच (फांदीवर) चढून बसले. (पाठभेद : त्याने तोंड वर केले)
गाढवाला गुळाची चंव काय? बंदर क्या जाने अदरकका स्वाद? असाच प्रकार आहे.

नरेंद्र गोळे .
कुणा अजाण व्यक्तीने माकडा हार घातला
चाखला हुंगला त्याने फेकुनी नाद सोडला
————————————–
19/08/2019 – ३३९
अङ्गणवेदी वसुधा कुल्या जलधिः स्थली च पातालम् ।
वल्मीकश्च सुमेरु कृतप्रतिज्ञस्य धीरस्य ॥

कृत-प्रतिज्ञस्य धीरस्य वसुधा अङ्गणवेदी, जलधिः कुल्या, पातालम् च स्थली (तथा) सुमेरुः
वल्मीकः (इव दृश्यते)

For a determined courageous person, the world is like a courtyard platform, ocean is a stream or canal, the world under the earth (Patala Loka) is a firm ground and mount Meru is an anthill.

कृतप्रतिज्ञस्य & धीरस्य both ष. वि. ए. व. of कृतप्रतिज्ञ-determined-कृत-done, made-क. भू. धा. वि. of कृ-(कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make), प्रतिज्ञा- vow, promise, solemn declaration, धीर- brave, courageous, वसुधा-earth, अङ्गणवेदी- courtyard platform-(अङ्गण-courtyard, वेदी-platform- अङ्गणस्य वेदी-उपपद तत्पुरुष स.), जलधिः-ocean, कुल्या- stream or canal- all स्त्री. लिं., पातालम्-world under the earth (Patala Loka), स्थली-firm ground- both न. लिं., सुमेरुः-mount Meru & वल्मीकः -anthill-both पु. लिं., च-and

प्रतिज्ञा केलेल्या धैर्यवान मनुष्याला पृथ्वी ही अंगणातल्या ओसरीसारखी, समुद्र एकाद्या डबक्यासारखा, पाताळ जमीनीसारखा आणि मेरूपर्वत मुंग्यांच्या वारुळासारखा (क्षुल्लक) असतो.

नरेंद्र गोळे .
संकल्पबद्ध व्यक्तीला,  भासे अंगण विश्वची
वारूळ मेरुही भासे,  पाताळ अवनीतळ
——————————–
20/08/2019 – ३४०
अस्ति यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरजमण्डितम्।
रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना।।

यद्यपि नीरजमण्डितम् नीरं सर्वत्र अस्ति, (तथापि) मरालस्य मानसम्, मानसम् विना न रमते।

Although, waters adorned with lotuses are available everywhere, swan’s heart does not get delighted without the Manas Lake at Kailasa.

यद्यपि- यदि+अपि- though, although, नीरजमण्डितम् & नीरम्- both न. लिं. प्र. वि. ए. व. of नीरजमण्डित-adorned of lotus -नीरज-lotus, water lily (नीरे जातः इति -नीरजः उपपद तत्पुरुष स. & नीरजेभ्यः मण्डितः -नीरजमण्डितः -तृ. तत्पुरुष स.-मण्डित- adorned, decorated- क. भू. धा. वि. of मण्ड्- मण्डति-१ ग. प. प. & मण्डयति-ते १० ग. उ. प.-to adorn, decorate) & नीरम्-water, सर्वत्र-अव्यय- everywhere, at all places, अस्ति & रमते- with वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, exist & रम्- १ ग. आ. प. to be pleased, delighted, मरालस्य-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of मराल- swan, flamingo, मानसम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of मानसम्- mind, heart, मानसम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of मानसः- a scared lake on mount Kailasa, विना-अव्यय- except, without, न-no, not

जरी कमळे असलेले पाण्याचे साठे (तलाव, डबकी वगैरे) सगळीकडे सगळीकडे असतात, तरी हंस पक्षाचे मन मानस सरोवराशिवाय अन्यत्र कुठेही रमत नाही.
नरेंद्र गोळे .
जरी सर्वत्र असती
कमळांची सरोवरे
मानसाविना हंस
त्यात ना मुळीही रमे
—————————
21/08/2019 – ३४१

संस्कृत भाषेतील चमत्कृति – अनुप्रास अलंकार
न नोननुन्नो नुन्नोनो नाना नानानना ननु।
नुन्नोSनुन्नो ननुन्नेनो नानेना नुन्नुनुन्न नुत।।
– किरातार्जुनीय सर्ग :१५

नानाननाः, ऊननुन्नः ना न (भवति)। नुन्नोनः ना ननु अना (अस्ति)। न-नुन्नेनः नुन्नः अनुन्नः (विद्यते)। नुन्नुनुन्नः न अनेनाः नुत (कदापि)।

Oh multifaced (Shivganas), one who gets defeated by the weak is not a man at all. The one who defeats a person weaker than himself is also not a man. Whose leader has not been defeated, is undefeated even after getting defeated. The one, who defeats the defeated, can not be unblemished.

नानानना: -सं वि. ब. व. of नानानन-multifaced- नाना-अव्यय -manifold, multi, आननम्- न. लिं.- face, mouth-नाना आननानि यस्य सः बहुव्रीहि स, ऊननुन्न: -प्र. वि. ए. व. of ऊननुन्न -defeated by the weak -ऊन- adjctv-weak, defective, deficient, नुन्न (also नुत्त)-defeated, driven away- क. भू. धा. वि. of नुद्-नुदति-ते ६ ग उ. प. to push, drive away, defeat, न -no, not, ना -प्र. वि. ए. व. of नृ -man, a person male or female, नुन्नोन: -प्र. वि. ए. व. of नुन्नोन-the one who defeats a person weaker than himself-ऊनम् नुदति इति-पूर्वपद कर्मधारय स., ननु-अव्यय-surely, at all, certainly- (न +नु) -नु means ‘now’ and used as a separate word too, अना -not a man -न ना -नञ्तत्पुरुष स., न-नुन्नेन: -प्र. वि. ए. व. of न-नुन्नेन-one whose leader has not been defeated अनुन्न: -न नुन्नः -नञ्तत्पुरुष स., नुन्नुनुन्नः-प्र. वि. ए. व. of नुन्नुनुन्न- the one, who defeats the defeated- नुन्नम् नुदति इति – उपपद तत्पुरुष स., नुत-praised, extolled-क. भू. धा वि of नु-नौति २ ग. प. प., अनेना:-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अनेनस्-sinless, unblemished-न एनस् -नञ्तत्पुरुष स. -एनस्-sin, fault

अहो अनेकमुखे असलेल्या शिवगणांनो, जो अशक्तांकडून पराभूत होतो तो माणूसच नसतो, जो अशक्तांना पराभूत करतो तोसुद्धा माणूस नसतो. ज्याच्या नेत्याचा पराभव झालेला नाही तो हरला तरी पराभूत झालेला नसतो (तो पुन्हा जिंकू शकतो) जो हरलेल्यालाच पुन्हा हरवतो तो निष्पाप असू शकत नाही.

22/08/2019 – ३४२
आदौ तु मन्दमन्दानि मध्ये समरसानि च |
अन्ते स्नेहायमानानि संगतान्युत्तमैः सह ||
– पाठभेद- उत्तमैः – बुधैः

उत्तमैः (बुधैः) सह संगतानि आदौ तु मन्दमन्दानि (भवति), मध्ये (तानि) समरसानि च, (तथा) अन्ते (तानि) स्नेहायमानानि (भवति)

Acquaintances (friendship) with the best people (learned persons) progress slowly in the beginning, moderately at the intermediate stage (limited to mutual well-being) and very friendly (cordially) at the end.

उत्तमैः & बुधैः-पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of उत्तम-the best & बुध- learned, knowledgeable सह- अव्यय -with, together, संगतानि, मन्दमन्दानि, समरसानि & स्नेहायमानानि all न. लिं. प्र. वि. ब. व. of संगत- association, friendship- (क. भू. धा. वि. of सं+गम्-to cohabit, to come together- गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go), मन्दमन्द- slowly-(मन्दम् च मन्दम् च -द्वंद्व स.- मन्द -slow), समरस-limited to mutual well-being, moderate -समः (समानः) -equal, same, similar, common रसः – interest, taste, desire- उपपद तत्पुरुष स. & स्नेहायमान-affectionate, very friendly-वर्त. का. वा. धा. वि. of स्नेहाययति-ते, आदौ-स. वि. ए. व. of आदि- begining, commencement, तु-अव्यय- but, on the other hand, as to, मध्ये & अन्ते- स. वि. ए. व. of मध्य-adjctv-middle, intervening & अन्त-adjctv-end, conclusion, च-and

उत्तम (विद्वान) लोकांची ओळख सुरुवातीला मंदगतीने होते, मधल्या अवस्थेत ती एकमेकांची खुशाली विचारण्यापुरती वरवरची राहते आणि अखेरीस ती घनिष्ठ मैत्री होते.
————
23/08/2019 – ३४३
आरंभगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृध्दिमती च पश्चात्।
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ।।

खलसज्जनानाम् मैत्री आरंभ-गुर्वी, क्रमेण क्षयिणी, दिनस्य -परार्ध-भिन्ना छाया इव, पुरा लघ्वी, पश्चात् वृध्दिमती च (भवति)।

The friendship between a wicked person and a gentleman is close (great) in the beginning, diminishing with the time (and gets very close again later), like a shadows in the morning, noon and evening of a day.

खलसज्जनानाम्- ष. वि. ब. व. of खलसज्जन- खलः च सज्जनः च-द्वंद्व स.-खल-wicked person, सज्जन-noble person/ gentleman, मैत्री- friendship, आरंभ- beginning, commencement, गुर्वी-स्त्री लिं.-(गुरु पु/न. लिं.)-adjctv-great, heavy, big, enlarged-(also means pregnant women), क्रमेण- slowly-तृ. वि. ए. व. of क्रम- order, sequence, step, performance, क्षयिणी-स्त्री लिं.-(क्षयिन् -पु/न. लिं.)-adjctv- diminishing, reducing, दिनस्य-of the day-ष. वि. ए. व. of दिन-day, पूर्वार्ध-first-half, परार्ध-second-half, पूर्व-adjctv-earlier, first, पर-adjctv-next, the other, अर्ध-half, पूर्वम् अर्धम् & परम् अर्धम् – both उपपद तत्पुरुष स., भिन्ना- different, separate-पूर्वार्धम् च परार्धम् च -पूर्वार्धपरार्ध- द्वंद्व स.- पूर्वार्धपरार्धनाम् मध्ये भिन्ना इति-पूर्वार्धपरार्धभिन्ना-उपपद तत्पुरुष स. & छाया- shadow both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of भिन्न-क. भू. धा. वि. of भिद्-७ ग. उ. प. भिनत्ति-भिंत्ते to break, separate, इव-अव्यय- like, similar to, लघ्वी-स्त्री लिं.-(लघु पु/न. लिं.)-adjctv- light, less, small, पश्चात्-अव्यय- later, from the back, behind, वृध्दिमती-increasing, growing- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of वृध्दिमत्-वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वृध्-वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase, च- and

ज्याप्रमाणे सावली सकाळी लांब असते, दिवसाच्या पूर्वार्धात (दुपारपर्यंत) ती लहान लहान होत जाते आणि दुसऱ्या अर्ध्या काळात (मध्यान्हानंतर) ती पुन्हा लांब होत जाते, त्याप्रमाणे सज्जन आणि दुर्जन यांच्यामधील मैत्री सुरुवातीला जवळची असते, ती हळूहळू कमी कमी होत जाते आणि नंतर (एकमेकांना ओळखून झाल्यावर) ती पुन्हा वाढत जाते.
कदाचित असा अर्थ असेल की दुर्जनांमधली मैत्री पूर्वार्धातल्या सावलीप्रमाणे कमीकमी होत जाते आणि सज्जनांमधली मैत्री दुपारप्रमाणे वाढत जाते.
———————–
२४-८-२०१९ – ३४४
कीटोपि सुमनःसंगादारोहति सतां शिरः
अश्मापि याति देवत्वम् महद्भिः सुप्रतिष्टितः।।

कीटः अपि सुमनःसंगात् सतां शिरः आरोहति। महद्भिः सुप्रतिष्टितः अश्मः अपि देवत्वम् याति

Even an insect in the company of a flower is able to climb over the heads of virtuous persons and even a stone begets divinity when properly consecrated by great persons.

कीटः – insect, worm & अश्मः -(अश्मन्)- stone & सुप्रतिष्टितः- well consecrated, installed (सु-अव्यय-a particle often used to mean- well, beautiful, properly, easily very much- प्रतिष्टित-प्रायोजक क. भू. धा. वि. of प्र+स्था (स्था-तिष्ठति १ ग. प. प.-to stand, stay -प्रायोजक स्थापयति-ते-install, to found)-all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अपि- अव्यय- even, also, and, सुमनःसंगात् -पं. वि. ए. व. of सुमनःसंगम्- company of a flower- (सुमनसाम् संगम्-नृलउपपद तत्पुरुष स.), सतां -ष. वि. ब. व. of सत्-virtuous, holy, शिरः & देवत्वम्-द्वि. वि. ए. व. of शिरस्-(न. लिं.)-head & देवत्व- divinity, आरोहति & याति both- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+रुह्-to mount, ascend, ride, climb -(रुह्-रोहति १ ग. प. प. to grow, germinate) & या-२ ग. प. प. to go, happen, come to pass, महद्भिः-तृ. वि. ब. व. of महत्- great, big, important

फुलांच्या संगतीत राहून किडासुद्धा महान लोकांच्या डोक्यावर चढवला जातो. मोठ्या माणसाने प्रतिष्ठापना केल्याने दगडालासुद्धा देवपणा प्राप्त होतो.
———————-
25/08/2019 – ३४५
क्वचिद्भूमौ शय्या, क्वचिदपि च पर्यङ्कशयन: क्वचित् शाकाहारी, क्वचिदपि च शाल्योदनरूचि:।
क्वचित् कन्थाधारी, क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दु:खं न च सुखम् ||
– भतृहरि नीतिशतक

क्वचित् भूमौ शय्या, क्वचित् अपि च पर्यङ्क-शयन:, क्वचित् शाकाहारी, क्वचिदपि च शाल्योदन-रूचि:, क्वचित् कन्थाधारी, क्वचित् अपि च दिव्याम्बरधरः, मनस्वी कार्यार्थी दु:खम्, सुखम् च न गणयति।

Sometimes sleeps on floor and sometimes sleeps on fine bed, sometimes manages only with vegetables and sometimes eats delicious rice dishes, sometimes wears patched clothes and sometimes wears splendid clothes, the steady-minded person, determined to achieve the object, does not care about sorrow or happiness.

क्वचित् -क्व-अव्यय-where, whither-क्व+चित्- means-sometimes, in some cases,भूमौ-स. वि. ए. व. of भूमिः-स्त्री. लिं. -ground, earth, शय्या-स्त्री. लिं.-bed, अपि-अव्यय-also, even, and, च-and, पर्यङ्क- couch, sofa, शयन- sleeping-पर्यङ्के शयन: -पर्यङ्कशयन: -स. तत्पुरुष तत्पुरुष स., शाकाहारी-(शाकाहारिन्)- vegetable eater, शाल्योदन-रूचि: -taste of delicious rice dishes-शालिः -rice-आदनः food, dishes-शाल्याः ओदनः -ष तत्पुरुष स., कन्थाधारी-(कन्थाधारन्)-wearing rags-कन्था-patched garment, rags-कन्थाम् धारयति इति-कन्थाधारिन्, दिव्याम्बरधरः -दिव्य- divine, splendid, अम्बर-dress, दिव्यम् अम्बरम् -दिव्याम्बरम् -दिव्याम्बराणि धारयति इति -दिव्याम्बरधरः -both उपपद तत्पुरुष स., मनस्वी-(मनस्विन्)- stead-minded person, कार्यार्थी-( कार्यार्थिन्) -determined to achieve the object, दु:खम्- sorrow, सुखम्-happiness -all in प्र. वि. ए. व., न- no, not, गणयति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of गण्-१० ग. उ. to count, regard, consider, think

आपले ध्येय गाठण्यासाठी कटिबद्ध झालेले मनस्वी लोक कधी जमीनीवर झोपतात तर कधी पलंगावर, कधी फक्त भाजीपाला खातात तर कधी सुग्रास भोजन करतात, कधी ठिगले लावलेले फाटके कपडे घालतात तर कधी उंची कपडे घालतात त्यांना यातल्या सुखदुःखांची पर्वा नसते.

कधी भूमी शय्या वरत जरि ते मंचक कधी ।
कधी भाजी पाला चरत कधि खाण्यास बरवे ॥
कधी जीर्ण शीर्ण वसन कधि ते नेसत नवे ।
मनाने कार्यार्थी नच सुखदुखा थोर गणती ॥ – शिखरिणी
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९०८२५ ….. मूळ संस्कृत श्लोकः भर्तृहरि नीतिशतक, इसवीसनपूर्व ५५४ वर्षे
—————————-
26/08/2019 – ३४६
क्षुत्क्षामोsपि जराकृशोsपि शिथिलप्रायोsपि कष्टां दशाम्
आपन्नोsपि विपन्नदीधिति अपि प्राणेषु नश्यत्स्युपि।
मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः
किं जीर्णतृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः, केसरी।।
भतृहरि नीतिशतक श्लो २१

मत्त-इभेन्द्र-विभिन्न-कुम्भ-पिशित-ग्रास-एकबद्ध-स्पृहः, मान-महताम्-अग्रेसरः, केसरी, क्षुद्-क्षामः अपि, जरा-कृशः अपि, शिथिल-प्रायः अपि, कष्टां दशाम् आपन्नः अपि, विपन्नदीधितिः अपि, प्राणेषु नश्यत्सु अपि, किं जीर्णतृणम् अत्ति?

The lion, addicted to and longing for the flesh from the split forehead of a lord of elephant in rut and the one for whom self prestige is of utmost importance, will ever eat dry grass, even if, he is emiciated with hunger, thinned down by the old age, feeling weak and is in a miserable state, lost his energy and is dying.

मत्त-intoxicated, drunk-क.भू. धा. वि. of मद्-माद्यति ४ ग. प. प. to be drunk, mad or intoxicated, इभः – elephant- इभेन्द्र-king of elephants- इभेषु इन्द्रः स. तत्पुरुष स., विभिन्न- क.भू. धा. वि. of वि+भिद्-भिनत्ति-भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break, split, कुम्भ-pitcher, the frontal globe on the forehead of the elephant, पिशित- flesh, ग्रास- mouthful, food, एकबद्ध- addicted, स्पृहः – desirous, yearning, मान- prestige- मानमहताम्-ष. वि. ब. व. of मानमहत्- मानः महत् यस्य सः -बहुव्रीहि स., अग्रेसरः-leader, foremost, केसरी-प्र. वि. ए. व. of केसरिन्-lion, क्षुध्-(स्त्री. लिं. )- hunger, क्षाम-adjctv-emiciated- क्षुधया क्षामः- तृ. तत्पुरुष स., अपि-अव्यय-even, though, जरा-old age, कृशः – thinned, emiciated- जरया कृशः – तृ. तत्पुरुष स., शिथिल- feeble, weak, प्रायः (प्रायस्)-अव्यय -mostly, generally, कष्टाम् & दशाम् -स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कष्टा-bad, difficult, दशा-state, time, आपन्न-afflicted, reduced to, arrived – क.भू. धा. वि. of आ+पद्- (पद्-पद्यते-४ ग. आ. प. to go, approach), विपन्न-lost, destroyed- क.भू. धा. वि. of वि+पद्, दीधितिः -bodily lustre, energy, प्राणेषु & नश्यत्सु -पु/न. लिं. स. वि. ब. व. of प्राण-life, breath & नश्यत्-वर्त. का. धा. सा. वि. of नश्-नश्यति ४ ग. प. प. to be lost, destoyed, किम् -whether, जीर्ण-adjctv-old, decayed, तृणम् -grass-जीर्णम् तृणम् -उपपद तत्पुरुष स.-जीर्णतृणम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व., अत्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अद्-२ ग. प. प.

माज चढलेल्या गजेन्द्राचे गंडस्थळ फोडून त्यातले मांस भक्षण करण्याची सवय असलेला आणि तशी इच्छा बाळगणारा आणि ज्याला स्वतःच्या प्रतिष्ठेचा प्रचंड अभिमान आहे असा वनराज सिंह जरी म्हातारपणामुळे कृश आणि भुकेने व्याकूळ होऊन दीनवाणा आणि मरणासन्न झाला तरी तो कधी गवत खाईल काय? … अर्थातच नाही, त्यापेक्षा तो मरण पत्करेल.

नरेंद्र गोळे
झाला व्याकुळ भूक सोसून, जरा योगे अती क्षीणला ।
व्याधीग्रस्त जरी असे, मरण ते पाहू स्वये लागला ॥
झाला जो मदमत्त हत्ति, नरडीचा घोट त्याच्या वरी ।
सिंहाला इतरांपरी गवत ते खाणे रुचे ना कधी ॥
– मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९०८२६

मूळ संस्कृत श्लोक – भतृहरि नीतिशतक श्लोक-२१, इसवीसनपूर्व-५५४ वर्षे

खाण्यावाचुनि रोडला जरि, जरायोगे बहू वाळला ।
रोगाने अतिपीडिला जरि मरायातेहि की टेकला ॥
उन्मत्तद्विपगंडभेदन करायाचीच इच्छा करी ।
मानी, क्षूद्र जनावरांपरि तृणा स्पर्शेच ना केसरी ॥
.
– कृष्णशास्त्री चिपळूणकर, (इ.स. १८२४ – इ.स. १८७८)
———————————————-
27/08/2019 – ३४७
कुसुम-स्तबकस्यैव द्वयीवृत्तिः मनस्विनः ।
मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य शीर्यते वनैव वा ॥

मनस्विनः कुसुम-स्तबकस्य इव द्वयी-वृत्तिः(भवति)। सर्व-लोकस्य मूर्ध्नि वा(भवति), वने एव वा शीर्यते।

Just like a flower blossom, for a high-souled or a determined person there are only two (extreme) ways of behaviour are exist, either be on everyone’s head ( be popular with the mass) or get oneself lost in the forest.

मनस्विनः, कुसुमस्तबकस्य & सर्वलोकस्य- ष. वि. ए. व. of मनस्विन्- high-souled, determined, wise, कुसुमस्तबक- bunch of flowers, कुसुम- flower-स्तबक- bunch- कुसुमनाम् स्तबकम्-ष. तत्पुरुष स. & सर्वलोक – entire world, सर्वः लोकः -उपपद तत्पुरुष स., इव-अव्यय-like, similar to, द्वयी & वृत्तिः स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of द्वय-adjctv-two fold, two kinds of, & वृत्ति- nature, characteristic, मूर्ध्नि-(पु. लिं.) & वने (न. लिं. )- स. वि. ए. व. of मूर्धन्-head & वन -forest, शीर्यते -कर्मणि वर्त. तृ. पु. ए. व. of शृ (दीर्घ)-शृणाति ९ ग. प. प. to wither, waste away, वा-or, and & एव-just, just so both अव्यय

मनस्वी लोकांच्यासुद्धा फुलांच्या गुच्छाप्रमाणे दोन (टोकाच्या) वृत्ती असतात. एक तर सगळे लोक त्यांना डोक्यावर घेतात किंवा ते वनवासात कोमेजून जातात. (अज्ञात राहतात)

नरेंद्र गोळे .
पुष्पगुच्छापरी वृत्ती, मनस्वी लोक राखती
राहती शिरि लोकांच्या, वनी राहत एरव्ही
——————————————–
28/08/2019 -३४८
गवादीनां पयोऽन्येद्युः सद्यो वा जायते दधि ।
क्षीरोदधेस्तु नाद्यापि महतां विकृतिः कुतः ॥

गवादीनाम् पयः सद्यः वा अन्येद्युः दधि जायते। क्षीरोदधेः तु न अद्यापि (दधि जायते)। महताम् विकृतिः कुतः (भवति)

The milk of cattle and other animals gets curdled sooner or later but the milk of legendary ocean of milk never gets curdled. How can deformation occur in the Great.

गवादीनाम् & महताम्-ष. वि. ब. व. of गवादि- cattle etc animals-गौ-पु. लिं. cattle-आदिः -often at the end of composition means, ‘beginning with’, ‘etc’, ‘and so on’, ‘such like’, ‘and other’-(e. g. देवादि, स्वादि etc) & महत्- great or noble person, पयः -प्र. वि. ए. व. of पयस्-milk (also means water), अन्येद्युः -अव्यय- following day, one day, सद्यः (सद्यस्)- अव्यय- today, the same day, वा-अव्यय- or, and, दधि-न. लिं.-curd, coagulated milk, thick sour milk, जायते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of जन्-४ ग. आ. प. to become, happen, be born, क्षीरोदधेः- ष. वि. ए. व. of क्षीरोदधि- ocean of milk-क्षीर-पु/न. लिं.- milk -उदधिः -ocean- (क्षीरस्य उदधिः -उपपद तत्पुरुष स.), तु-अव्यय- on the other hand, on the contrary, न-no, not, अद्य-अव्यय- today, this day-अद्यापि-अद्य +अपि- to this day, still, yet, विकृतिः -deformation, wrong doing, कुतः (कुतस्)-अव्यय- from where, where else,

गाय व इतर प्राण्यांच्या दुधाचे आताच किंवा केंव्हा ना केंव्हा दही होते, पण क्षीरसागराचे मात्र अजूनपर्यंत कधीच दही झाले नाही. महानांना विकृति कुठे? ते कधीच विकृत किंवा भ्रष्ट होत नाहीत.

नरेंद्र गोळे
गोरसाचे अन्यांचे वा, सावधी होतसे दही
मात्र क्षीरसमुद्रास, विकृती येत ना कधी
—————————————
29/08/2019 -३४९
गेहं दुर्गतबन्धुर्भिर्गुरुगृहं छात्रैरहंकारिभिर्-
हट्टं पत्तनवञ्चकैर्मुनिजनैः शापोन्मुखैराश्रमान् ।
सिंहाद्यैश्च वनं खलैर्नृपसभां चौरैर्दिगन्तानपि
संकीर्णान्यवलोक्य सत्यसरलः साधुः क्व विश्राम्यति ।।

गेहं दुर्गत-बन्धुभिः, गुरुगृहम् छात्रैः अहंकारिभिः, हट्टम् पत्तन-वञ्चकैः, आश्रमान् शापोन्मुखैः मुनिजनैः, वनम् सिंहाद्यैः च, नृपसभाम् खलैः, दिगन्तान् चौरैः अपि संकीर्णानि अवलोक्य सत्य-सरलः साधुः क्व विश्राम्यति?

Seeing, home full of poverty ridden kins, school (Guru’s ashram) full of egoistic students (shishyas), market place full of city-swindlers, hermitags full of ever-cursing monks, forest full of beasts like lions, royal court full of cheats and places all around full of thieves, possibly where can a simple, honest noble person find peace (shelter)?

गेहम्-home, residence, गुरुगृहम्-shool, Guru’s ashram-गुरोः गृहम्-,उपपद तत्पुरुष स, हट्टम्- market place, वनम्- forest-all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व, आश्रमान्-hermitags & दिगन्तान्- places all around both- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व-of आश्रम & दिगन्त, नृपसभाम्-royal court-स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व, दुर्गतबन्धुभिः, छात्रैः, अहंकारिभिः, पत्तनवञ्चकैः, शापोन्मुखैः, मुनिजनैः, सिंहाद्यैः, खलैः, चौरैः all-पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of दुर्गतबन्धु-poverty ridden kins-(दुर्गत-poverty ridden-दुर्-अव्यय-means bad, difficult, hard, weak, गत-gone-क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति-१ ग. प. प. to go, छात्र-students, shishyas, अहंकारिन्-egoistic, पत्तनवञ्चक-city-swindler-(पत्तनस्य वञ्चकः-उपपद तत्पुरुष स.), शापोन्मुख-ready to curse-(शप्तुम् उन्मुखः- उपपद तत्पुरुष स.), मुनिजन-a monk, rushi, सिंहादि-lions etc-(see श्लोक -५९- गवादि, देवादि), खल- cheat, swindler, चौर- thief, संकीर्णानि-न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of संकीर्ण- to pour out, spread, mix- क. भू. धा. वि. of सं+कृ (दीर्घ) -(कृ (दीर्घ)-६ ग. प. प. किरति-to scatter, throw about, अवलोक्य-seeing, observing- पू. का. वा. धा। सा. ल्यबन्त अव्यय of अव+लोक्-( लोक्-लोकते-१ ग. आ. प. to see, view, सत्यसरलः & साधुः both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of सत्यसरल-true and simple- सत्यः च सरलः च- द्वंद्व स & साधु- noble, honest, क्व-अव्यय-where, whither, विश्राम्यति-repose, take rest-वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+श्रम्- (श्रम्-श्राम्यति ४ ग. प. प. to exert oneself, take pains, tool, च-and, अपि-अव्यय-also, and

घरात दीनदुबळे नातवाईक, गुरुकुलांमध्ये अहंकारी शिष्य, बाजारात लबाड लोक, आश्रमांमध्ये सारखे शिव्याशाप देत राहणारे मुनि, रानामध्ये सिंहासारखे हिंस्र पशु, राजाच्या पदरी दुष्ट लोक, सगळीकडे चोर भरलेले असे सगळे पाहिल्यानंतर सज्जनांनी कुठे जाऊन शांतपणे विश्राम करावा?
——————
३०-०८-१२०९ –३५०
चिन्तामणे भुवि न केनचिदीश्वरेण
मूर्ध्ना धृतोऽहमिति मा स्म सखे विषीदः।
नास्त्येव हि त्वदधिरोहणपुण्यजन्म-
सौभाग्ययोग्यमिह कस्यचिदुत्तमाङ्गम्।।

चिन्तामणे, सखे, भुवि केनचिद् ईश्वरेण ‘अहम् मूर्ध्ना न धृतः’ इति मा स्म विषीदः। त्वत् अधिरोहण-पुण्य-जन्म-सौभाग्य-योग्यम् उत्तमाङ्गम् हि कस्यचिद् इह न एव अस्ति।

Oh my friend, Chintamani Jewel ( wish granting jewel), do not grieve (do not despair) saying, ‘No king has worn me on his head’. The head, having earned meritorious birth-fortune worthy of your ascend (mounting), is just not existing in this world. (This is with reference to great people who do not get recognition during their lifetime)

चिन्तामणे & सखे – both पु. लिं. सं. वि. ए. व. of चिन्तामणि -Chintamani Jewel & सखा-friend, भुवि स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of भू- earth, world, केनचिद्-(केन+चित्) -by any -केन, ईश्वरेण & मूर्ध्ना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of किम्- who, which, ईश्वर-Lord, King & मूर्धन्-head, अहम् & धृतः -प्र. वि. ए. व. of अस्मद् -I, we & धृत-held, worn -क. भू. धा. वि. of धृ-धरति १. ग. प. प. & धारयति-ते १० ग. उ. प. to bear, carry, hold, wear , न- no, not, इति-अव्यय- saying, quoting, मा-अव्यय-a particle of prohibition -lest, that not, स्म-अव्यय-a particle added to the present tense of verbs or to क. भू. धा. वि., giving them the sense of past tense- विषीदः -प्र. वि. ए. व. of विषीद- grieve, despair-धा. सा. नाम of वि+सद्-( like नमः – सद्-सीदति- ६ ग. प. प. to sit, recline), त्वत्-by you-पं. वि. ए. व. of युष्मद्- you, अधिरोहण-ascend, mounting, पुण्य-holy, sacred, जन्म- birth, सौभाग्य- fortune, योग्यम्-worthy, उत्तमाङ्गम् -head, अधिरोहण-ascend, mounting, (पुण्यः जन्मः पुण्यजन्मः-उपपद तत्पुरुष स.-पुण्यजन्मस्य सौभाग्यः -पुण्यजन्मसौभाग्यः & अधिरोहणस्य पुण्यजन्मसौभाग्यः -अधिरोहणपुण्यजन्मसौभाग्यः -both ष. तत्पुरुष स.-अधिरोहणपुण्यजन्मसौभाग्याय योग्यम् -अधिरोहणपुण्यजन्मसौभाग्ययोग्यम्-च. तत्पुरुष स.), हि-अव्यय-indeed, surely, कस्यचिद् -any, whatsoever, whoever, -(कस्य-ष. वि. ए. व. of किम् +चित्)- इह -अव्यय-here, in this place, न- no, not, एव-अव्यय-just, just so, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, to exist.

हे चिंतामणि (रत्ना) मित्रा, तुला कुठल्याही राजाने आपल्या मस्तकावर धारण केले नाही असे म्हणून वाईट वाटून घेऊ नकोस, अरे तुला धारण करता येईल अशी पात्रता किंवा भाग्य लाभलेले मस्तकच या जगात कुठेही नाही.
———————
31/08/2019 -३५१
तरुमूलादिषु निहितं जलमाविर्भवति पल्लवाग्रेषु।
निभृतं यदुपक्रियते तदपि महान्तो वहन्त्युच्चैः||

तरुमूलादिषु निहितम् जलम् पल्लवाग्रेषु आविर्भवति। (तथा) महान्तः यद् निभृतम् उपक्रियते तद् अपि (ते) उच्चैः वहन्ति।

Just as water put at the roots of trees etc., reaches up to the tips of the leaves, similarly, if noble (righteous) persons are provided help or obliged covertly (secretly), even then they acknowledge it loudly (openly)

तरुमूलादिषु & पल्लवाग्रेषु- स. वि. ब. व. of तरुमूलादि- roots of trees etc (see ५९, ६० गवादि & सिंहादि- तरोः मूलम्-तरुमूलम्-ष. तत्पुरुष स.) & पल्लवाग्र-tips of the leaves- पल्लवानाम् अग्रम् -ष. तत्पुरुष स., निहितम्, जलम् & निभृतम्-all न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of निहित- placed, deposited-क. भू. धा. वि. of नि+हि-(हि-हिनोति ५ ग. प. प. to cast, throw), जल- water & निभृतम्-अव्यय-secretlly, privately, unperceived -(note: निभृत- also means deposited, filled with etc if considered as a क. भू. धा. वि. of नि+भृ-भरति), आविर्भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आविर्भू- to manifest, appear, incarnate, महान्तः -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महत्-great, noble, यद् – which, what & तद् – it, that -both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., उपक्रियते -कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of उप+कृ -oblige, help-कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, अपि-अव्यय-even then, also, उच्चैः-अव्यय-loudly, powerfully, aloft, वहन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of वह्-वहति-ते -to carry, bear, convey

झाडांच्या मुळाशी घातलेले पाणी ज्याप्रमाणे पानांच्या टोकांपर्यंत जाऊन पोचते त्याप्रमाणे सज्जनांना अप्रत्यक्ष केलेल्या मदतीचीसुद्धा ते मोठ्याने उघडपणे पोच देतात.
—————-
01/09/2019 – ३५२
मूलसिक्तस्य वृक्षस्य फलं शाखासु दृश्यते’।
तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च ।।
महाभा. वनपर्व अ. २६०

मूलसिक्तस्य वृक्षस्य फलम् शाखासु दृश्यते, तस्मात् शरीरम् तपसा नियमेन च युञ्जीत।

Result of the water given to the trees at the roots, can be seen at the branches. Therefore, one should harness his body with austerity and discipline (to be a worthy person)

वृक्षस्य & मूलसिक्तस्य -ष. वि. ए. व. of वृक्ष-tree & मूलसिक्त-whose roots are watered-मूल-root, सिक्त- watered-क. भू. धा. वि. of सिच्-सिंचति-ते ६ ग. उ. प. to water, moisten, to sprinkle, scatter in drops-सिक्तम् मूलम् यद् तद् -मूलसिक्त-बहुव्रीहि स., फलम्- द्वि. वि. ए. व. of फल- fruit, result, reward, शाखासु-स. वि. ब. व. of शाखा-स्त्री. लिं. -branch, दृश्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of दृश्-पश्यति-to see, observe, तस्मात्- पं. वि. ए. व. of तद् & also-अव्यय- because of, for that reason, शरीरम्- द्वि. वि. ए. व. of शरीर- body, तपसा & नियमेन -तृ. वि. ए. व. of तपस् – austerity, mortification, merit, moral virtue & नियम-restraint, vow, discipline, च-and, also, युञ्जीत-आ. प. विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of यज्-युनक्ति-युंक्ते ७ ग. उ. प. to use, employ, apply, harness

झाडाच्या मुळाशी घातलेल्या पाण्याचे फळ (परिणाम) झाडाच्या फांद्यांवर दिसते म्हणून शरीराचा उपयोग योग्य रीतीने आणि संयमाने करावा.
————
02/09/2019 – ३५३
तृष्णां छिन्धि, भज क्षमां, जहि मदं, पापे रतिं मा कृथाः, सत्यम् ब्रूह्यनुयाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वज्जनान् |
मान्यान्मानय, विद्विषोSप्यनुनय, ह्याच्छादय स्वान्गुणान् कीर्तिं पालय, दुःखिते कुरु दयामेतत्सतां लक्षणम् ||
भतृहरि नीतीशतक & सुभाषितरत्नाकर

तृष्णाम् छिन्धि, क्षमाम् भज, मदम् जहि, पापे रतिम् मा कृथाः, सत्यम् ब्रूहि, साधुपदवीम् अनुयाहि, विद्वज्जनान् सेवस्व, मान्यान् मानय, विद्विषः अपि अनुनय, स्वान् गुणान् हि आच्छादय, कीर्तिम् पालय, दुःखिते दयाम् कुरु एतद् सताम् लक्षणम् (भवति)

Destroy the greed, adopt forgiveness, avoid arrogance, do not desire for sinful things, speak truth, follow noble ways (good habits), serve knowledgeable people, respect those deserving respect, show courtesy even to a enemy, cover up self qualities, preserve prestige, show compassion to distressed this is characteristic of noble people.

तृष्णाम्, क्षमाम्, रतिम्, कीर्तिम्, साधुपदवीम् & दयाम्- all स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of तृष्णा-greed, desire, thirst, क्षमा-forgiveness, रतिः – fondness, desire, कीर्तिः-pride, prestige, साधुपदवी-noble ways, good habits-साधु-noble, good- पदवी-way, path- साधुनाम् पदवी- उपपद तत्पुरुष स., दया- compassion, kindness, मदम्-पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of मद-arrogance, pride, सत्यम्- न. लि. द्वि. वि. ए. व. of सत्य-truth, virtue, विद्वज्जनान्, मान्यान्, स्वान्, गुणान्- पु. लि. द्वि. वि. ब. व. of विद्वज्जन- knowledgeable people-(विद्वान् जनः- उपपद तत्पुरुष स., मान्य-respectable, स्व-self, one’s own, गुण-quality, virtue, दुःखिते-पु. लि. स. वि. ए. व. of दुःखित-distressed, afflicted, पापे-न. लि. स. वि. ए. व. of पाप-sin, wrong thing, छिन्धि, भज, जहि, ब्रूहि, अनुयाहि, मानय, अनुनय, आच्छादय, पालय, कुरु,- all आज्ञार्थ प. प. द्वि. पु. ए. व. of छिद्-छिनत्ति-छिंत्ते ७ ग. उ. प. to cut, break, drive off, भज्- भजति-ते १ ग. उ. प. to adopt, follow, practice, हा-जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon, ब्रू- ब्रवीति-ब्रूते- २ ग. उ. प. to speak, say, talk, अनु+या-to follow( या-याति २ ग. प. प. to go , to come to, मन्-प्रायोजक-मानयति१ ग. प. प. to respect- (मन्-मनति -१ ग. प. प. to worship, to be proud of), अनु+नी- to propitiate, appease,- नी-नयति-ते-१ ग. उ. प. to carry, take, आ+छद्- to cover, conceal-छद् -छदति-ते १ ग. उ. प. & छादयति-ते-१० ग. उ. प. to cover, पा-प्रायोजक २ ग. प. प. -पालयति २ ग. प. प. to-to protect, keep up, कृ-करोति-कुरुते-८ग. उ. प. to do, make, सेवस्व- आज्ञार्थ आ. प. द्वि. पु. ए. व. of सेव्-सेवते-to serve, विद्विषः -पु. लि. प्र. वि. ए. व. of विद्विष्- enemy, अपि-even, also, and & हि-surely, indeed -both अव्यय, एतद्- this, सताम्-ष. वि. ब. व. of सत्-noble, great, लक्षणम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of लक्षण- characteristic, quality, मा- particle of prohibition- मा कृथाः- meaning- ‘lest’, that not’

लोभ नष्ट करणे, क्षमा अंगिकारणे, माज सोडून देणे, पापकर्म न आवडणे, खरे बोलणे, योग्य तेच मार्ग अनुसरणे, विद्वानांची सेवा करणे, सन्माननीय लोकांचा मान ठेवणे, स्वतःचे गुण झाकून ठेवणे, चांगली कीर्ती मिळवणे, दुःखी लोकांवर दया करणे ही सज्जनांची लक्षणे आहेत.
—————
03/09/2019 -३५४
यस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु ।
तस्य ज्ञानेन मोक्षेण किं जटाभस्मलेपनैः॥

चित्तम् यस्य सर्वजन्तुषु कृपया द्रवीभूतम्, तस्य ज्ञानेन, मोक्षेण, जटा-भस्मलेपनैः किम् (कार्यम् अस्ति)

One whose heart melts for every living being with compassion, what is the use of acquisition of knowledge, deliverance from this worldly life and matted hair and adornment with holy-ash.

चित्तम् & द्रवीभूतम्,- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of चित्त- mind, heart, thought, desire & द्रवीभूत- क. भू. धा वि. of द्रवीभू-to melt, liquefy-(भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist), यस्य-whose & तस्य-his -both पु. लिं. ष. वि ए. व. of यद्-which, what & तद्- that, he, सर्वजन्तुषु -पु/न. लिं. स. वि ब. व. of सर्वजन्तु – सर्व-all, entire, जन्तु-living being-सर्वाः जन्तवः -सर्वजन्तु-उपपद तत्पुरुष स., कृपया, ज्ञानेन, मोक्षेण-तृ. वि ए. व. of कृपा-(स्त्री. लिं.)-compassion, ज्ञान-knowledge, wisdom, मोक्ष- deliverance from this worldly life, जटाभस्मलेपनैः-तृ. वि ब. व. of जटाभस्मलेपन-जटा-(स्त्री. लिं.)- matted hair, भस्मलेपन –(पु/न. लिं.) adornment with holy-ash-भस्म-holy-ash, लेपन-anointing, smearing-भस्मस्य लेपनम्-उपपद तत्पुरुष स., किम् -what, which, जटा च भस्मलेपनः च-जटाभस्मलेपन-द्वंद्व स.

ज्याचे मन सर्व प्राणीमात्रांसाठी पाघळत असेल त्याने ब्रहमज्ञान प्राप्त केले, जटा वाढवल्या आणि अंगाला भस्म लावले तरी त्याचा काय उपयोग? याचा अर्थ संन्यास घेणाऱ्याने आधी सर्वसंगपरित्यग करून बाह्य जगापासून मनाने अलिप्त होणे आवश्यक असते.
————————–
04/09/2019 – ३५५
कुचैलिनं दन्तमलोपधारिणं बह्वाशिनं निष्ठुरभाषिणं च।
सूर्योदये वाऽस्तमिते शयानं विमुञ्चति श्रीर्यदि चक्रपाणि:।।
– पाठभेद धारिणं=सृष्टं
चाणक्यनीतिदर्पण अ-१५ श्लो.४

कुचैलिनम् दन्त-मल-उपधारिणम् बह्वाशिनम् निष्ठुरभाषिणम् च सूर्योदये वा अस्तमिते शयानम्, यदि चक्रपाणि: (अपि) श्रीः विमुञ्चति।

Wearer dirty clothes, a person with uncleaned teeth, a gluttonous person, a harsh speaker and the one who sleeps at sunrise and sunset, even if he is Lord Vishnu, Goddess of wealth (Laxmi) abandons him.
कुचैलिनम् दन्त-मल-उपधारिणम् बह्वाशिनम्, निष्ठुरभाषिणम्, शयानम् -all द्वि. वि. ए. व. of कुचैलिन्-wearer of dirty cloth-चैलम्-cloth, कु-अव्यय-a prefix implying bad, dirty -कुचैलम् धारयति यः सः कुचैलिन्-बहुव्रीहि स., दन्तमलोपधारिन्-person having unclean teeth- दन्त-tooth, मल-dirt, उपधारिन् -possesser, carrier-दन्तानाम् मलम्-दन्तमलम्-ष. तत्पुरुष स.-दन्तमलम् उपधारयति यः सः- दन्तमलोपधारिन्- बहुव्रीहि स., बह्वाशिन्-gluttonous, over eater- बहु-plenty, repeated, abundant-आशिन्- eater- बहूनि अश्नाति इति-उपपद तत्पुरुष स., निष्ठुरभाषिन्-harsh speaker-निष्ठुर-adjctv-harsh, hard, cruel, भाषिन्- speaker-निष्ठुरं भाषते इति-निष्ठुरभाषिन्-उपपद तत्पुरुष स., शयान (शयिन् )-sleeper, च-and, also, वा-and, also, सूर्योदये & अस्तमिते -स. वि. ए. व. of सूर्योदय-sunrise (time) & अस्तमित-sunset (time), यदि- अव्यय-even if, in case of, चक्रपाणि:- lord Vishnu श्रीः – Laxmi-Goddess of health, विमुञ्चति- leaves, abandons,-वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+मुच्-(मुच्-मुंचति-ते ६ ग. उ. प. to set free, abandon

गलिच्छ कपडे घालणारा, दात स्वच्छ न ठेवणारा, खादाडखाऊ, कठोरपणे बोलणारा, सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी झोपणारा असा माणूस प्रत्यक्ष विष्णू असला तरीसुध्दा लक्ष्मी त्याला सोडून जाते. समृध्दी हवी असेल तर माणसाने काही गोष्टी करू नयेत असे या सुभाषितात सांगितले आहे.

नरेंद्र गोळे .
घाणेरडे वस्त्र तसेच दात
खादाडखाऊ कठोर बोल
सूर्योदया सूर्य अस्ता न पाहे
सोडेल त्या लक्ष्मि जरी विष्णु आहे
————————–
05/09/2019 – ३५६
कर्पूरधूलीकलितालवाले कस्तूरिकाकल्पितदोहकश्रीः।
हिमांबुकाभैरभिषिच्यमानः प्राञ्चं गुणं मुञ्चति नो पलाण्डुः ॥

कर्पूर-धूली-कलित आलवाले कस्तूरिका-कल्पित-दोहकश्रीः, हिम-अंबुकाभैः अभिषिच्यमानः, पलाण्डुः (आत्मनः) प्राञ्चम् गुणम् नो मुञ्चति।

Onion does not loose (leave) its smell even if it is planted in a basin of camphor, tended using best quality food of musk and watered by drops of water, having splendour (lustre) of dew drops

कर्पूर-camphor, धूली- powder, कलित-mixed, seized-क. भू. धा. वि. of कल्-कलते १ ग. आ. प. to hold, bear, carry, आलवाले- in the basin स. वि. ए. व. of आलवाल-trench, basin (कर्पूरस्य धूलिः -ष. तत्पुरुष स.-कर्पूरधूलिना कलितम्-तृ. तत्पुरुष स. & कर्पूरधूलीकलितम् आलवालम्- कर्पूरधूलीकलितआलवालम्- उपपद तत्पुरुष स.), कस्तूरिका- musk, कल्पित-adjctv-arranged, formed, tended- (it is also प्रायोजक क. भू. धा. वि कल्पयति-ते-to prepare, to provide-कल्पते १ ग. आ. प., दोहक- food of milk, श्रीः – sufix means ‘the best in the lot’-(कस्तूरिकाया कल्पितम्- तृ. तत्पुरुष स.- कस्तूरिकाकल्पितः दोहकः -उपपद तत्पुरुष स.-कस्तूरिकाकल्पितदोहकेषु श्रीः-कस्तूरिकाकल्पितदोहकश्रीः -स. तत्पुरुष स.), हिम-dew, अंबु-water, हिमस्य अंबु -हिमांबु- हिमांबुकाभैः-तृ. वि. ब. व. of हिमांबुकाभ- हिमांबुक-drop of dew water- अंबुकानाम् आभः-अंबुकाभः -ष. तत्पुरुष स., अभिषिच्यमानः & पलाण्डुः- प्र. वि. ए. व. of अभिषिच्यमान- sprinkled, watered- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of अभि+सिच्-to sprinkle well-(सिंचति-ते ६ ग. उ. प. to sprinkle, to water) & पलाण्डु- (पु. लिं.)-onion, प्राञ्चम् & गुणम् -द्वि. वि. ए. व. of प्राञ्च्-(प्राच्)-adjctv- foremost, dominant & गुण- quality, characteristic, नो -अव्यय-( न+उ) – no not, मुञ्चति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of मुच्- मुंचति-ते ६ ग. उ. प. to loose, set free, to drop,

कांद्याला जरी कापराच्या कणांनी भरलेल्या वाडग्यात लावले, कस्तुरीचे उत्कृष्ट अन्न घातले आणि दंवबिंदूंचे सिंचन केले तरीसुध्दा तो काही आपला दुर्गंध सोडत नाही. याचा अर्थ वाईट वृत्तीच्या लोकांचे कितीही लाड केले तरी ते आपले दुर्गुण सोडत नाहीत. कडू कारले, तुपात तळले, साखरेत घोळले तरी कडू ते कडूच अशी याच अर्थाची मराठी म्हण आहे.

नरेंद्र गोळे
कापूर कणांसह मातिमध्ये
कस्तूरिचं पोषण देउ केले
सिंचीत दवांनि तयास केले
कांदा स्वदर्प तरिही न सोडे
————
06/09/2019 – ३५७
on occasion of Teacher’s day. शिक्षकदिनानिमित्य विशेष संदेश
एकमेवाक्षरं यस्तु गुरुः शिष्यं प्रबोधयेत् ।
पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद् दत्त्वा चानृणी भवेत् ।।
– चाणक्य नीति. १५.२

यः गुरुः एकम् एव अक्षरम् तु शिष्यम् प्रबोधयेत्, द्रव्यम् यद् दत्त्वा च अनृणी भवेत्, तद् पृथिव्याम् न अस्ति।

A Guru (Teacher), who has taught the Shishya (student), a single (awakening) alphabet, wealth which is required to repay that debt is not available in this world.

यः गुरुः अनृणी, द्रव्यम् यद् तद् all प्र. वि. ए. व. of यद्-(पु. लि. )-who, गुरु- (पु. लि. )-teacher & अनृणिन् (पु. लि. )- one who is debt free -(न ऋणम् -अनृणम्-नञ्तत्पुरुष स.), द्रव्य-wealth, यद्-which- तद्- that- all न. लिं., एकम्, अक्षरम् & शिष्यम्, -द्वि. वि. ए. व. of एक- one, single, अक्षर- letter, alphabet- both -न. लिं. & शिष्य-student-पु. लि., एव- just, just so, तु- as to, but, as for, here it is used as as ’emphatic particle’, प्रबोधयेत् & भवेत् -both विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of प्रायोजक of प्र+बुध्-to awaken, to make known- (बुध्-१ ग. उ. प. बोधति-ते & ४ ग. आ. बुध्यते- to know, comprehend, दत्त्वा-पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय-of दा-यच्छति १ ग. प. प. & दा-ददाति-दत्ते-३ ग उ. प.- to give, grant, च-and, also पृथिव्याम्- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of of पृथिवी – the world, earth, न-no, not, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- to be to exist.🙏🙏🙏

गुरूने शिष्याला जरी एका अक्षराचे प्रबोधन केले असले तरी ते ऋण फेडण्याइतकी संपत्ती या पृथ्वीवर नाही. गुरूचा तो अनुग्रह अनमोल असतो.

——————————-
07/09/2019 – ३५८
परदारापरद्रव्यपरद्रोहपराङ्गमुखः।
गङ्गा ब्रूते कदागत्य मामयं पावयिष्यति।।

‘माम् परदारा-परद्रव्य-परद्रोह-पराङ्गमुखः अयम् कदा आगत्य पावयिष्यति?’ (इति) गङ्गा ब्रूते।

(Holy river) Ganga says, ‘When will this man, who keeps himself away from others’ wives, others’ wealth and treachery to others’, come and purify me?’

माम् -me द्वि. वि. ए. व. of अस्मद् I, we परदारा-others’ wives- पर-other, दारा-wife (always plural)-पराणाम् दारा, द्रव्य- wealth, परस्य द्रव्यम् -परद्रव्य-others’ wealth-both ष. तत्पुरुष स., द्रोह-treachery, परेषु द्रोहम्- परद्रोहम्-treachery to others’ स. तत्पुरुष स., पराङ्गमुखः & अयम्- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of पराङ्गमुख-shunning the face away, one who avoids (परांच्-adjctv-situated beyond, on the other side -परांच् मुखः यस्य सः -बहुव्रीहि स.) & इदम्- he, this person, कदा-अव्यय-when, at what time, आगत्य-पू. का. वा. धा सा. ल्यबन्त अव्यय of आ+गम्-to come – (गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go), पावयिष्यति-सामन्य (द्वि.) भविष्य तृ. पु. ए. व. of पू-प्रायोजक-पावयति- to make pure- (पू-पवते, पूयते ४ आ. प. & -पुनाति-पुनीते ९ ग. उ. प. to cleanse, make pure )गङ्गा- Ganges River-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., ब्रूते-आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of ब्रू-ब्रुवति-ब्रूते २ ग. उ. प. to say, talk

गंगा असे म्हणते, “परस्त्री, परक्यांचे द्रव्य आणि विश्वासघात यांपासून दूर (पराङ्गमुख) राहणारा हा (थोर) माणूस कधी येऊन मला पावन करेल?” शुध्द आचरण हे गंगेपेक्षाही अधिक पवित्र असते.

नरेंद्र गोळे .
परस्त्री व परद्रव्य न चाहे द्रोह ना करे
गंगा बोले व्यक्ती ऐसा उद्धरेल मला कधी
—————————————
08/09/2019 – ३५९
प्रतिवाचमदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभूभुजे l
अनुहुंकुरुते घनध्वनिं न हि गोमायुरुतानि केसरी ll
– महाकवि माघ द्वारा रचित शिशुपालवधम्/षोडशः सर्गः

अदत्त शपमानाय, चेदिभूभुजे, केशवः न प्रति-वाचम्। केसरी घनध्वनिम् हि अनुहुंकुरुते, न गोमायुरुतानि-(अनुहुंकुरुते)।

(During Yudhishthir’s Rajsooya Yagnya) When the King of Chedi (Shishupala) was condemning (cursing) Keshava, improperly (unjustly), Krishna did not respond. A lion roars in response to the thundering of he clouds and not to the howling of the jackals !

अदत्त-adjctv-improperly, unjustly, शपमानाय & चेदिभूभुजे- पु. लिं. च. वि. ए. व. of शपमान-condemning, cursing -वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of शप्-शपति-ते १ ग. उ. प. & शप्यति-ते ४. ग. उ. प. to curse, to swear, abuse & चेदिभूभुज्-King of Chedi- चेदिः- kingdom of Chedi-भूभुज्-king -भुवम् भुनक्ति इति- चेदेः भूभुजः both उपपद तत्पुरुष स.) – केशवः -Krishna, न -no, not, प्रतिवाचम्- द्वि. वि. ए. व. of प्रतिवाच्- reply, response-(प्रति-अव्यय-as prefix to verb or noun derived from verb it means- towards, against, back in return, again, counter & वाच्-स्त्री. लिं.-a word, talk, speech, language, केसरी- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of केसरिन्- lion, गोमायुरुतानि- न लिं. प्र. वि. ब. व. of गोमायुरुत-गोमिन्-पु. लिं.- a jackal- रुतम्- cry, howling- गोमिनः रुतम्-गोमायुरुतम्- उपपद तत्पुरुष स., अनुहुंकुरुते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अनु+हुंकृ-to roar in response- (कृ-करोति-कुरुते-८ ग. उ. प. to do, make), घनध्वनिम्-द्वि. वि. ए. व. of घनध्वनि- घनः -पु. लिं.-cloud- ध्वनिः-sound, noise, roar- घनानाम् ध्वनिः -ष. तत्पुरुष स. न -not, हि-अव्यय-surely, indeed

(राजसूय यज्ञाच्या प्रसंगी) शिशुपालाने श्रीकृष्णाची निंदानालस्ती केली तरी त्याने प्रतिसाद दिला नाही. मेघगर्जना ऐकून सिंह डरकाळी फोडतो, तो कोल्हेकुईला दाद देत नाही.
———
09/09/2019 -३६०
मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति |
अपि निर्वाणमायाती नानलो याति शीतताम् ||

मनस्वी कामम् म्रियते, कार्पण्यम् न तु गच्छति। अनलः निर्वाणम् आयाति, अपि न शीतताम् याति।

Great people (Knowledgeable) will willingly perish (die), rather than to undergo indigence (imbecility). The Fire may get itself extinguished, but will not become cold

मनस्वी & अनलः both -प्र. वि. ए. व. of मनस्विन्- Great person, knowledgeable & अनल- fire, कामम्- अव्यय-willingly, happily, indeed म्रियते- ६ ग. आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of मृ- to die, perish, कार्पण्यम्, निर्वाणम् & शीतताम्-all-द्वि. वि. ए. व. of कार्पण्य- indigence, imbecility, निर्वाण- extinction, death, blown or put out & शीतता- coolness, coldness, न- no not, तु -अव्यय- indeed, easily, surely, गच्छति, आयाति & याति- व्रत. तृ. पु. ए. व. of गम्-१ ग. प. प. to go, to become, आ+या-२ ग. प. प. to come to, to become & या- २ ग. प. प. -to go, to undertake, अपि- अव्यय- also, and, even, but

ज्याप्रमाणे आग विझते, पण थंड होत नाही तसाच मनस्वी माणूस क्षीण होण्यापेक्षा मृत्यूसुध्दा आनंदाने पत्करतो. भुकेला सिंह जसा गवत खात नाही तोच अर्थ या सुभाषितातून निघतो.

नरेंद्र गोळे .
स्वायत्त चाहतो मृत्यू दीनता नावडे तया
नाहिसा होतसे अग्नी नीवणे नावडे तया
——————————–
10/09/2019 – ३६१
मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत्।
आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः॥
पाठभेद:
मातृवत् परदाराणि परद्रव्याणि लोष्ठवत् ।
आत्मवत् सर्वभूतानि वीक्ष्यन्ते धर्मबुद्धयः॥

यः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्टवत्, सर्वभूतेषु आत्मवत्, पश्यति, सः पण्डितः (भवति)।
(पा. भे. : धर्मबुद्धयः परदाराणि मातृवत्, परद्रव्याणि लोष्ठवत्, सर्वभूतानि आत्मवत् वीक्ष्यन्ते।)

One who looks at others’ wives as his mother, treat others’ wealth as lumps of earth and all living beings as his own self is indeed a wiseman- intelligent person.
(Men who follow strict codes of conduct(Dharma), look at these three as above)

यः, सः & पण्डितः -all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, which person, तद्-he & पण्डित-wiseman, intelligent person, परदारेषु, परद्रव्येषु & सर्वभूतेषु -स. वि. ब . व. of परदारा- wives of others-दारा-wife-स्त्री. लिं.-always plural- पर-adjctv-other, another, different-पराणाम् दारा-उपपद तत्पुरुष स., परद्रव्य- wealth of others- द्रव्यम्-wealth-न. लिं.- पराणाम् द्रव्यम्-उपपद तत्पुरुष स. & सर्वभूत-all living being- सर्व-whole, entire, all, भूत-any living being-उपपद तत्पुरुष स., मातृ- mother, लोष्ट-lump, lump of earth, आत्मन्- पु. लि.-self, one’s own, वत्-adjctv-an affix added to nouns indicates ‘likeness’ ‘similarity’ ‘resemblances’ पश्यति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of दृश्-१ ग. प. प. to see, look at

जो दुसऱ्याच्या बायकोला आईसारखे, दुसऱ्याच्या धनाला मातीच्या ढेकळासारखे आणि सर्व जीवांना स्वतःसारखेच पाहतो तोच शहाणा किंवा धार्मिक व्यक्ती असतो.

नरेंद्र गोळे .
माता माने परस्त्रीस परद्रव्य मृदेपरी
स्वतःपरी सर्वजीव पाहे तो जाण पंडित
——————–
10/09/2019 – ३६२
श्लोकस्तु श्लोकतां याति यत्र तिष्ठन्ति साधवः |
लकारो लुप्यते तत्र यत्र तिष्ठन्त्यसाधवः ||

साधवः यत्र तिष्ठन्ति, श्लोकः तु श्लोकताम् याति। यत्र असाधवः तिष्ठन्ति, तत्र लकारः लुप्यते (श्लोकः तु शोकताम् याति।)

In an assembly of virtuous (right/fit/well-disposed/proper) persons, any extolling -श्लोक- (hymn/verse of praise/proverb/saying) is appreciated fully. In an assembly of wicked and mean persons, the alphabet ‘la’ gets dropped from the word ‘Shloka’ makes it ‘shoka’ i. e sorrow or tragedy (the effect is just the opposite

साधवः & असाधवः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of साधु-virtuous (right/fit/well-disposed/proper) person & असाधु- wicked and mean person -न साधु- नञ्तत्पुरुष स., यत्र – where, in which place & तत्र- there, in that place-both- अव्यय, तिष्ठन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of स्था-तिष्ठति- १ ग. प. प. to stay, stand, श्लोकः & लकारः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of श्लोक-extolling, hymn, verse of praise, proverb, saying & लकार- alphabet ‘la’, तु- अव्यय- on the contrary, however, indeed, श्लोकताम्-स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of श्लोकता- appreciation, extolling, याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of या-२ ग. प. प. to go, to come to, become, लुप्यते- to get deleted-कर्मणि प्रयोग-वर्त. तृ. पु. ए. व. of-लुप्-लुंपति-ते-६ ग. उ. प. to cut off, to take away, suppress

जिथे सज्जन लोक असतात तिथे श्लोकाला चांगला अर्थ (श्लोकपणा) असतो. वाईट लोकांच्या समूहात त्या शब्दातला लकार लय पावतो. म्हणजे शोक शिल्लक राहतो. दुष्ट लोकांना चांगल्यातसुध्दा काही तरी वाईटच दिसते.

नरेंद्र गोळे .
श्लोकास येत श्लोकत्व राहती जेथ सज्जन
दुर्जने काढता खोडी श्लोकही शोकची उरे
—————-
12/09/2019 – ३६३
ये दीनेषु दयालवः स्पृशति यानल्पोsपि न श्रीमदो
व्यग्राः ये च परोपकारकरणे हृष्यन्ति ये याचिताः।
स्वस्थाः सन्ति च यौवनोन्मदमहाव्याधिप्रकोपेsपि ये
तैः स्तम्भैरिव सुस्थितैः कलिभराक्लान्ता धरा धार्यते।।

ये दीनेषु दयालवः (अस्ति), यान् अल्पः अपि श्रीमदो न स्पृशति, ये परोपकारकरणे च व्यग्राः (अस्ति), ये याचिताः हृष्यन्ति, ये च यौवनोन्मद-महाव्याधिप्रकोपे अपि स्वस्थाः सन्ति, तैः कलिभाराक्लान्ता धरा, सुस्थितैः स्तम्भैः इव धार्यते।

Those who have compassion for the distressed, for those even a little bit of arrogance due to wealth does not touch, those who are always busy in doing benevolence to the others, those who are happy when people ask them for anything and those who stay steady in the prime of their youth or when suffering from the attack of great ailment, by them, this earth, worn out due to the excessive crime of present age (Kaliyug), is supported like well-possitioned columns

ये, व्यग्राः, याचिताः, स्वस्थाः & दयालवः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्- who, व्यग्र- engaged, busy, याचित-asked, begged, solicited-क. भू. धा. वि. of याच्-याचते-१ ग. आ. प. to beg, ask, स्वस्थ-(सु+स्थ) -healthy, happy,- सु-well, good & स्थ-standing, being- both adjctvs, दयालु- adjctv- compassionate, kind, दीनेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of दीन- adjctv- poor, distressed, यान् -पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of यद्-who, अल्पः श्रीमदः प्र. वि. ए. व. of अल्प-adjctv- small quantity, little, श्रीमद- arrogance due to wealth-श्री-wealth, मद-arrogance, intixication- श्रियः मदः -ष. तत्पुरुष स.,अपि-अव्यय-even, also, न-no, not, स्पृशति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्पृश्-६ ग. प. प. to touch, attain, परोपकारकरणे & यौवनोन्मदमहाव्याधिप्रकोपे-स. वि. ए. व. of परोपकारकरण-doing benevolence to others, helping other- पर-other, different, उपकार-benevolence, help, करण-doing, परेषु उपकारम्- परोपकारम् -स तत्पुरुष स., परोपकारस्य करणम्- परोपकारकरणम् -ष. तत्पुरुष स. & यौवनोन्मदमहाव्याधिप्रकोप-arrogance of youth and distress due to great physical ailment-यौवन- youth-उन्मद-arrogance, intoxication- यौवनस्य उन्मदः- यौवनोन्मदः -ष. तत्पुरुष स., महान्- great, big, व्याधि-physical ailment, sickness, महान् व्याधि- महाव्याधि- उपपद तत्पुरुष स. यौवनोन्मदः च महाव्याधिः च -यौवनोन्मदमहाव्याधिः -द्वंद्व स., प्रकोप-wrath, passion यौवनोन्मदमहाव्याधेः प्रकोपः -यौवनोन्मदमहाव्याधिप्रकोप-ष. तत्पुरुष स.,च-and also, हृष्यन्ति & सन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of हृष्-हर्षति १ ग. प. प. & हृष्यति- ४ ग प. प. to be delighted, happy, अपि-also, and, तैः by them, सुस्थितैः – by well possitioned, स्तम्भैः by columns, all तृ. वि. ब. व. of तद् -he, सुस्थित-well possitioned – सु-well & स्थित-standing, staying- क. भू. धा. वि. of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay & स्तम्भ-column, कलिभाराक्लान्ता-worn out due to the excessive crime of present age (Kaliyug) & धरा-earth-both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.(कलिः-Kaliyug, भार-weight, कलेः भारम्-कलिभारम्-ष. तत्पुरुष स., आक्लान्ता- distressed-आक्लान्त-क. भू. धा. वि. of आ+क्लम्- (क्लम् क्लामति १ ग. प. प. & ४ ग. प. प. क्लाम्यति-to be fatigued, exhausted)-कलिभारेण आक्लान्ता- तृ. तत्पुरुष स.,, इव- अव्यय-like, similar to, धार्यते-कर्मणि प्रयोग तृ. वि. ए. व. of धृ-धरति-ते-धारयति-ते १ & १० ग. उ. प. to hold, bear

जे लोक दीनदुबळ्यांसाठी दयाळू असतात, ज्यांना उध्दटपणाचा जरासा स्पर्शही झालेला नसतो, जे परोपकारात व्यग्र असतात, ज्यांच्याकडे कुणी याचना केली तर त्यांना आनंद होतो, जे तारुण्याच्या उन्मादात किंवा व्याधीग्रस्त अवस्थेतही स्थिर आणि दृढ असतात असे लोक कलियुगातील पापांच्या भाराने क्लांत झालेल्या धरणीला सुस्थित स्तंभांसारखे आधारभूत असतात. या सुभाषितात चांगल्या लोकांचे गुण सांगितले आहेत. अशा महान विभूतींच्या आधारावरच या जगाचे व्यवहार चालले आहेत. ते नसते तर सगळी अनागोंदी झाली असती असे त्यातून ध्वनित होते.

जे दीनांस दयाळु, ज्यांस न मुळी स्पर्शे मदोन्मत्तता ।
ते जे व्यग्र परोपकार करता, संतोषती याचिता ॥
तारूण्ये बहरून जात असता, व्याधीमुळे त्रस्तता ।
देती स्थैर्य कलीयुगात सकला, ते तोलती सृष्टिला ॥ – शार्दुलविक्रीडित
. मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९०९१२
———————
13/09/2019 – ३६४
रत्नैरापूरितस्यापि मदलेशः अस्ति नाम्बुधेः।
मुक्ताः कतिपयाः प्राप्य मातङ्गाः मदविह्वलाः।।

अम्बुधेः रत्नैः आपूरितस्य अपि मदलेशः न अस्ति। मातङ्गाः मुक्ताः कतिपयाः प्राप्य मद-विह्वलाः (भवति)।

The Ocean though full of jewels, does not possess a bit of pride, while elephants with handful of pearls, get terribly agitated-(male elephant in rut is supposed to possess pearls in their forehead)

अम्बुधेः & आपूरितस्य -both पु. लिं. ष. वि. ए. व. of अम्बुधिः -ocean & आपूरित- abundant, plenty, filled with-प्रायोजक क. भू. धा. वि. of आ+पूर्-आपूरयति-ते- (पूर्-पूर्यते- ४ ग. आ. प. to fill), रत्नैः-न. लिं. तृ. वि. ब. व. of रत्नम्- jewel, अपि-अव्यय-also, even, and, मदलेशः- प्र. वि. ए. व. of मदलेश- little bit of pride- मदस्य लेशः -ष. तत्पुरुष स., न-no, not, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, to exist, मातङ्गाः मुक्ताः कतिपयाः & विह्वलाः all प्र. वि. ब. व. of मातङ्ग-पु. लिं.- elephant, मुक्ता- स्त्री. लिं.- pearl, कतिपय- adjctv-some, a few, विह्वल-adjctv- agitated, perturbed-(मदेन विह्वलः -मदविह्वलः agitated by rut -तृ. तत्पुरुष स.), प्राप्य- after getting, receiving-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय प्र+आप् -(आप्-आप्नोति ५ ग. प. प. to attain, get)

समुद्रामध्ये असंख्य रत्ने भरलेली असूनसुद्धा त्याला गर्वाचा लवलेश नसतो, पण थोडेसे मोती धारण करणारा हत्ती माज येऊन मदोन्मत्त होतो.
—————
14/09/2019 -३६५
वदनं प्रसादसदनं सदयं हृदयं सुधामुचो वाच:।
करणं परोपकरणं येषां केषां न ते वन्द्या:।।

येषाम् वदनं प्रसाद-सदनम्, हृदयम् सदयम्, वाच: सुधामुचः, करणम् परोपकरणम्, ते केषाम् न वन्द्या: (भवति)

Persons, whose face is a storehouse of pleasantries, their heart is full with compassion, speech is exhilarating nectar, deeds are for the benevolence of others, to whom they are not venerable ?

येषाम् -whose & केषाम् -to whom both पु. लिं. ष. वि. ब. of यद्- who & किम् -who वदनं प्रसादसदनम्, हृदयम् सदयम्, करणम् परोपकरणम् -all- प्र. वि. ए. व. of वदन-न. लिं.- face, mouth, प्रसादसदन-प्रसाद-pleasent, kindness, serenity goodness, purity, सदन-न. लिं.- house, abode-प्रसादस्य सदनम्- ष. तत्पुरुष स., हृदय- heart, mind, सदय-दयया सहितम्- with compassion, kindness, करण-न. लिं. -deed, परोपकरण- benevolence to others-पर-other उपकरण-doing service, fovour- पराय उपकरणम्-च. तत्पुरुष स., वाच: & सुधामुचः both- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of वाच् – speech सुधामुच्- exhilarating nectar, सुधाम् मुंचति इति -उपपद तत्पुरुष स., ते- they & वन्द्या: – venerable-both पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of तद्-he & वन्द्य-adjctv, न-no, not

ज्याचा चेहरा प्रसन्न, हृदय दयाळू, बोलणे गोड आणि क्रियेत परोपकार असतात असा माणूस कुणाला वंदनीय वाटणार नाही?
——-
15/09/2019 – ३६६
वेदाढ्याः वृत्तसंपन्नाः ज्ञानवन्तः तपस्विनः।
यत्र तिष्ठन्ति वै विप्राः तद्नाम नगरं नृप ।।
महाभारत वन. अ-२००.९९
(मार्कण्डेय ऋषिणा युधिष्ठिराय तस्य वनवाससमये उक्तम्)

नृप, यत्र वेदाढ्याः वृत्तसंपन्नाः ज्ञानवन्तः तपस्विनः विप्राः तिष्ठन्ति तद् वै नगरम् नाम (अभिधीयते)

Oh King, Where the wisemen, well versed in Vedas, full of good character, knowledgeable and ascetic stay, that place indeed gets called as city

नृप-सं. वि. ए. व. -King, यत्र-अव्यय- where, in which place, वेदाढ्याः वृत्तसंपन्नाः ज्ञानवन्तः तपस्विनः विप्राः -all-पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of वेदाढ्य-वेद- holy scriptures, Vedas-आढ्य-adjctv- rich, abundanting in -वेदषु आढ्यः -स. तत्पुरुष स., वृत्तसंपन्न-full of character- वृत्त – character, behaviour- संपन्न- rich, full of – क. भू. धा. वि. of सं+पद्- (पद्-पद्यते- ४ ग. आ. प. to go, to move)-वृत्तेण संपन्नः – तृ. तत्पुरुष स., ज्ञानवान्- knowledgeable, तपस्विन्-ascetic, one who does penance, विप्र- man with wisdom, a bramhan, तिष्ठन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of स्था-१ ग. प. प.-तिष्ठति-stay, stand, तद् -that, वै -अव्यय- a particle of affirmation or certainly-indeed, surely, नगरम्- न. लिं. प्र. वि. ए. व. of-नगर-city, town, नाम-अव्यय- a particle used as ‘named’, ‘called’, ‘indeed’

मार्कण्डेय ऋषि युधिष्ठिराला सांगतात, “जिथे वेदाभ्यासात प्रवीण असलेले शीलवान, ज्ञानी आणि तपस्वी वृत्तीचे विद्वान राहतात त्यालाच खरोखर नगर असे म्हणतात.”

नरेंद्र गोळे .
विद्वान माहितीवंत जाणकार तपस्विही
राहती जेथ ते स्थान राजा, नगर होतसे
——
१५- ०९-२०१९ (२) .. ३६७
शरदि न वर्षति गर्जति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः।
नीचो वदति न कुरुते न वदति सुजनः(साधुः) करोत्येव ॥

शरदि मेघः न वर्षति (केवलम्) गर्जति। वर्षासु निःस्वनः (मेघः) वर्षति (एव न गर्जति)। नीचः (केवलम्) वदति न कुरुते। सुजनः(साधुः) न वदति करोति एव।

Cloud in autumnal season makes noise and does not give rain, cloud of rainy season just rains, does not make any noise. A mean person just talks, does not do any work, whereas a noble person does not talk just acts
शरदि- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of शरद्- autumn, autumnal season & वर्षासु-स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of वर्षा-rainy season, मेघः, निःस्वनः, नीचः, सुजनः(साधुः) all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मेघ- cloud, निःस्वन- quiet, silent- निस् -अव्यय-as a prefix means-not, without, away from, स्वन-sound- धा. सा. नाम of स्व-स्वनति-१ ग. प. प. to sound, make noise, नीच- mean, low, worthless, सुजन or साधु- noble, gentleman, न-no, not, वर्षति, गर्जति वदति करोति & कुरुते all वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृष्-१ ग. प. प. to rain, pour down, गर्ज् – १ ग. प. प. & १० ग. उ. प.-गर्जयति-ते- to roar, to thunder, वद्-१ ग. प. प. to say, talk & कृ-करोति -कुरुते-८ ग. उ. प. to do, to make, एव-अव्यय-just, only, mere

शरद ऋतूमधला ढग जोरात गडगडाट करतो, पण पाऊस देत नाही आणि पावसाळ्यातला ढग मात्र गडगडाट न करताच शांतपणे पाऊस पाडतो त्याचप्रमाणे नीच माणूस नुसतेच बोलतो पण काही कृति करत नाही आणि सज्जन मात्र काही न बोलताच चांगली कामे करतो.
————————–
17/09/2019 – ३६८
सद्भिस्तु लीलया प्रोक्तं शिलालिखितमक्षरम्।
असद्भिः शपथेनोक्तं जले लिखितमक्षरम् ॥

सद्भिः तु लीलया प्रोक्तम् शिला-लिखितम् अक्षरम् (अस्ति) असद्भिः शपथेन उक्तम् जले लिखितम् अक्षरम् (भवति)

Words spoken by noble persons just for fun is like a writing on a stone, while the words spoken under the oath by the cheats is like a writing on the water.

सद्भिः असद्भिः both पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of सत् -noble, gentleman, truthful & असत्-mean, untruthful, cheat- न सत् -नञ्तत्पुरुष स., तु -अव्यय- on the contrary, instead, where as, लीलया & शपथेन तृ. वि. ए. व. of लीला-स्त्री. लिं.-amusement, amorous, mere sport, child’s play, pretence & शपथ-an oath, swearing
प्रोक्तम् & उक्तम्, लिखितम् अक्षरम्, all न. लिं. प्र. वि. ए. व. of प्रोक्त & उक्त -said, spoken-क. भू. धा वि. of प्र+वच् & वच्- वक्ति २ ग. प. प. to say, speak, लिखित- written- क. भू. धा वि. of लिख्- लिखति ६ ग. प. प. to write, inscribe, अक्षर-letter, alphabet, शिला-स्त्री. लिं.- stone शिलायाम् लिखितम्- शिलालिखितम्- स. तत्पुरुष स., जले-न. लिं. स. वि. ए. व. of जल-water.

सज्जनांनी सहज बोलून गेलेले बोलसुद्धा काळ्या पाषाणावरील रेघा असतात (ते त्यांच्या शब्दाला जागतात) आणि दुष्टांनी शपथपूर्वक सांगितलेलेसुद्धा पाण्यावर मारलेल्या रेघोट्या असतात. (त्यावर विश्वास ठेऊ शकत नाही.)
———————-
18/09/2019 – ३६९
सहते शरशतघातानश्वः सहते कदापि नैव कशाम्।
सहतेविपत्सहस्रं मानी नैवापमानलेशमपि।।

अश्वः शर-शत-घातान् सहते। न कदा-अपि एव कशाम् सहते। मानी विपत् -सहस्रम् सहते। अपमान-लेशम् न एव अपि (सहते)

A horse tolerates a hundred arrow-hits, but will not tolerate a striking of a whip. A proud person will face thousands of hardships, but will never tolerate a bit of insult.

अश्वः & मानी -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अश्व-horse & मानिन्-proud person, respectable person, शर-arrow, शत-hundred, घातान्-पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of -घात- striking, hit – क. भू. धा. वि. of प्रायोजक of हन्-घातयति-ते-(हन्-हन्ति २ ग. प. प. to kill, hurt, strike)-शराणि शतम्-शरशतम्-उपपद तत्पुरुष स.-शरशताणाम् घातः-शरशतघातः-ष. तत्पुरुष स., सहते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of सह्-१ ग. आ. प. to tolerate, bear, न-no, not, कदा- अव्यय-when, at what time, अपि-अव्यय-also, and, न कदापि-never, एव-अव्यय- just, just so, कशाम् -स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कशा-whip, विपत् -स्त्री. लिं.-trouble, distress, calamity, सहस्रम्-thousand- विपदाम् सहस्रम्- विपत्सहस्रम्-द्वि. वि. ए. व. उपपद तत्पुरुष स., अपमान-insult, dishonour लेशम् -द्वि. वि. ए. व. of लेश- bit, a portion-अपमानस्य लेशः- अपमानलेशः -उपपद तत्पुरुष स.

घोडा शंभर बाण लागलेले सहन करतो पण त्याला चाबकाचा फटकारा सहन होत नाही. त्याप्रमाणे मानी माणूस हजार संकटांना (त्रासांना) सामोरा जातो पण त्याचा किंचितसुध्दा अपमान झालेला त्याला चालत नाही.
—-
19/09/2019 -३७०
स्वभावं न जहात्येव साधुरापद्गतोSपि सन् |
कर्पूरः पावकस्पृष्टः सौरभं लभतेतराम् ||

साधुः आपद्गतः अपि सन्, स्वभावम् न एव जहाति। कर्पूरः पावकस्पृष्टः सौरभम् लभते-तराम्

Noble persons do not shed their inherent good qualites even when faced with calamity, just like a camphor, which on coming into contact with fire and while burning, emits better fragrance.

साधुः, आपद्गतः, कर्पूरः, पावकस्पृष्टः-all प्र. वि. ए. व. of साधु-noble person, gentleman, आपद्गत- facing calamity-आपद्- calamity & गतः- gone, facing-क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, (आपदि गतः उपपद तत्पुरुष स), कर्पूर-camphor, पावकस्पृष्टः-coming into contact with fire- पावकः-fire- स्पृष्टः – touched- क. भू. धा. वि. of स्पृश्-स्पृशति ६ ग. प. प. to touch, to lay hand on, stroke gently, अपि-अव्यय-also, even, and, सन्-being – वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of अस्-अस्ति.२ ग. प. प. to be, exist, स्वभाव- characteristics, nature, quality, न-no, not, एव-अव्यय-just, just so, जहाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हा-२ ग. प. प. to leave, abandon, सौरभम् -द्वि. वि. ए. व. of सौरभ -fragrance, लभते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of लभ्-१ ग. आ. प. to get, acquire, तराम्- द्वि. वि. ए. व. of तरा-suffix to a verb intensifies the meaning

कठोर आपत्ती आली तरी साधू आपला स्वभाव सोडत नाही. जसे अग्नीला स्पर्श झाल्यानंतर कापूर अधिकच सुगंधित होतो.

नरेंद्र गोळे
न सोडती स्वभावाला आपत्तीतहि सज्जन
कापूर पेटता देतो सुगंध इतरेजना
————–
19/09/2019 – ३७१
साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम्।
न हि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृणोल्कया॥

प्रकोपितस्य अपि साधोः मनः विक्रियाम् न याति। तृणोल्कया सागराम्भः तापयितुम् न हि शक्यम् (भवति)

Even when instigated (by others), the mind of noble person does not get disturbed. It is not possible to heat the water of ocean by a torch of dried grass.

प्रकोपितस्य & साधोः both ष. वि. ए. व. of प्रकोपित- instigated, made to get angry-क. भू. धा. वि. of प्र+कुप्- प्रायोजक-कोपयति-ते- to make angry- कुप-कुप्यति ४ ग. प. प. to get angry & साधु- noble person, gentleman अपि-अव्यय- even, also, and, मनः -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of मनस्-mind, heart, विक्रियाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विक्रिया- change, agitation, anger, disturbance, न-no, not, याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of या-२ ग. प. प. to go, to come to, become, तृणोल्कया-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of तृणोल्का- तृणम्- grass-उल्का- torch, flame, a meteor, सागराम्भः -sea water-न्. लिं. द्वि. वि. ए. व. of -सागराम्भस्- सागरः-sea, ocean- अम्भः (अम्भस्)-water-न. लिं.- सागरस्य अम्भः -ष. तत्पुरुष स., तापयितुम् -तुमन्त हेत्वर्थक धा. सा. अव्यय of प्रायोजक-तापयति-ते- to heat, to warm-तप्-तपति १ ग. प. प.-to be hot, हि -अव्यय- indeed, surely, शक्यम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of शक्य-(शक्तव्य,शक्तनीय)-possible, capable-कर्मणि वि. धा. सा. वि. of शक्-शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, to have power

साधूचे मन कुणाच्या डिवचण्यामुळे प्रक्षोभित होत नाही. गवताच्या जळक्या काडीने समुद्राचे पाणी तापत नाही.

नरेंद्र गोळे .
डिवचला जरी साधू प्रक्षोभ मुळि ना करी
जळक्या काडिने काय समुद्र तापतो कधी?
——————-
21/09/2019 -३७२
सुखस्य मण्डः परिपीयते तैः जीवन्ति ते सत्पुरुषाः त एव।
हृष्टाः सुहृष्टैः सुहृदः सुहृद्भिः प्रियाः प्रियैः ये सहिता रमन्ते।।

ये सुहृष्टैः हृष्टाः, सुहृद्भिः सुहृदः, प्रियैः प्रियाः, तैः सहिताः रमन्ते, ते सुखस्य मण्डः परिपीयते, ते सत्पुरुषाः एव जीवन्ति ।

Those who, keep happy among joyful people, keep very friendly relationship with their friends, those who love their beloved ones and along with them enjoy life, they get to taste cream (essence) of happiness.These great people alone live life.

सुहृष्टैः, सुहृद्भिः, प्रियैः & तैः all पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of सुहृष्ट-very happy-सु-अव्यय- prefixed to indicate- well, good, very- हृष्ट-happy-क. भू. धा. वि. of हृष् -हर्षति १ ग. प. प. & हृष्यति ४ ग. प. प. to be happy, glad, rejoice, सुहृद्- a friend, one having a kind heart, प्रिय- beloved, agreeable & तद्-he, ये, ते, हृष्टाः, सुहृदः, प्रियाः, सत्पुरुषाः & सहिताः all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्-who, तद् – he, हृष्ट, सुहृद्, प्रिय & सत्पुरुष – noble person, great man-(सत्-noble, good+ पुरुषः-person-उपपद तत्पुरुष स.) & सहित-adjctv- together, along with, रमन्ते & जीवन्ति -वर्त. तृ. पु. ब. व. of रम्-रमते १ ग. आ. प. to enjoy, delight & जीव्-१ ग. प. प. जीवति to live, subsist, सुखस्य-न. लिं. ष. वि. ए. व. of सुख- happiness, मण्डः – essence, cream, परिपीयते- get to drink fully-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of परि+पा-(पा-पिबति १ ग. प. प. to drink), एव-अव्यय-alone, just, just so

जे लोक आनंदी लोकांबरोबर खुषीत असतात, मित्रांसोबत चांगली मैत्री करतात, प्रियजनांचे लाडके होतात आणि या सर्वांबरोबर मजेत राहतात असे सत्पुरुष सुखाच्या साराचा उपभोग घेतात आणि खरे जीवन जगतात.

नरेंद्र गोळे
जे खूश आनंदित मित्रवर्गी
जे मित्र मित्रांस सदा रहाती
जे प्रीय नात्यांत सदैव होती
ते सेवती सर्व सुखा सदाची
————————————————
22/09/2019 – ३७३
अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम्।
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ।।
रामायण -किष्किंधा काण्ड, स,१६, श्लो. ३

(Said by Vali to Tara when she pleads with him not to accept challenge for combat by Sugreeva)

भीरु, अधर्षितानाम्, शूराणाम्, समरेषु अनिवर्तिनाम्, धर्षणामर्षणम् मरणात् अतिरिच्यते।

Oh coward lady, for the brave persons, who have never faced a defeat and those who have never run away from from the battle field, tolerating the humiliation is much more painful than the death itself.

भीरु-सं. वि. ए. व.- coward, timid lady, अधर्षितानाम् शूराणाम्, अनिवर्तिनाम् ष. वि. ब. व. of अधर्षित- undefeated, unconquered, न धर्षित-नञ्तत्पुरुष स.-धर्षित-क. भू. धा. वि. of धृष्-धर्षति १. ग. प. प. & धर्षयति-ते १० ग. उ. प. to conquer, destroy, insult शूर-brave, अनिवर्तिन्-unreturned, not backed out, न निवर्तिन्-नञ्तत्पुरुष स., समरेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of समर-war, battle, धर्षणामर्षणम्- tolerating the insult (humiliation) -धर्षण-insult, humiliation-( धा. सा. नाम of धृष्-धर्षति १. ग. प. प. & धर्षयति-ते & मर्षण- tolerance-(धा. सा. नाम of मृष्-मर्षति-ते १. ग. उ. प. & मर्षयति-ते १० ग. उ. प. to bear, endure-धर्षणस्य मर्षणम्-ष. तत्पुरुष स, मरणात्-पं. वि. ए. व. of मरण-death, अतिरिच्यते-gets surpassed, gets far exceeding-कर्मणि प्रयोग of अति+रिच् – (रिच्-रिणक्ति-रिंक्ते ७ ग. उ. प. to empty, evacuate, clear

अगं भित्री बाई, ज्यांचा कधीच पराभव झालेला नाही आणि ज्यांनी कधीच रणांगणातून माघार घेतली नाही अशा शूर पुरुषांना अपमान सहन करणे हे मरणाहूनही जास्त दुःखदायक असते.

नरेंद्र गोळे
पळून ना कधी गेले ना हरले अशा विरा
अपमान सखे, भासे मरणाहून बोचरा
—————————–
23/09/2019 – ३७४
अम्भोजिनीवनविलासनिवासमेव
हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता।
नत्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां
वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः ||
-भतृहरि- नीति शतक

कुपितः विधाता हंसस्य अम्भोजिनी-वन-विलास-निवासम् एव हन्ति, न तु अस्य दुग्ध-जल-भेद-विधौ प्रसिद्धाम् वैदग्ध्य-कीर्तिम् अपहर्तुम् असौ नितराम् समर्थः (अस्ति)

Destiny (Creator), when angry, can destroy the pleasure of lotus forest abode of a swan. But he will certainly not able take away its unblemished fame regarding its ability of separating milk from mixture of milk and water.

कुपितः विधाता असौ & समर्थः-all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of कुपित-angry – क. भू. धा. वि. of कुप्-कुप्यति ४ ग. प. प. to get angry, विधातृ- destiny, creator, अदस्-he & समर्थ-adjctv- capable, strong, qualified, हंसस्य & अस्य -पु. लिं. ष. वि. ए. व. of हंस-swan, dil, flamingo & इदम्-he, अम्भस्-water-अम्भोजम्-lotus- अम्भोजिनी- lotus plant or flower-वन-forest-अम्भोजिन्याः वनम्- अम्भोजिनीवनम् -ष. तत्पुरुष स., विलास-pleasure -अम्भोजिनीवनस्य विलासः अम्भोजिनीवनविलासः & अम्भोजिनीवनविलासस्य निवासम् अम्भोजिनीवनविलासनिवासम्- both ष. तत्पुरुष स., एव-अव्यय-just, just so, only, हन्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्-२ ग प. प. to kill, destroy, न- no, not, तु- अव्यय- indeed, surely, दुग्ध-milk, जल-water, दुग्धम् च जलम् च – दुग्धजलम् -द्वंद्व स., भेद- splitting, breaking, दुग्धजलयोः भेदम्- दुग्धजलभेदम्- ष. तत्पुरुष स., विधौ-पु. लि. स. वि. ए. व. of विधि -practice, means, precept, दुग्धजलभेदस्य विधिः- दुग्धजलभेदविधिः -ष. तत्पुरुष स., प्रसिद्धाम् & कीर्तिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रसिद्धा-famous, well-known & कीर्ति-fame, वैदग्ध्य-( वैदग्धम्, वैदग्धी)- skill, proficiency-वैदग्ध्यम् कीर्तिम् -वैदग्ध्यकीर्तिम् -उपपद तत्पुरुष स., अपहर्तुम् – हेत्वर्थक तुमन्त धा. सा. अव्यय of अप+हृ-to take away, steal -(हृ-हरति १ ग. प. प. to take, carry) नितराम्-अव्यय- certainly, entirely, wholely, very much

जरी ब्रह्मदेव हंसावर रागावला तरी फक्त त्याचे कमळाच्या फुलांनी सजलेले वन हे निवासस्थान तो नष्ट करू शकेल, पण त्याच्या नीरक्षीरविवेकाच्या कौशल्याची प्रसिध्दी नक्कीच काढून घेऊ शकणार नाही.
————————
23/09/2019 (Evening) – ३७५
एक एव खगो मानी वने वसति चातक:।
पिपासितो हि म्रियते याचते वा पुरन्दरम् ॥

चातक: एकः एव मानी खगः वने वसति। (सः) पिपासितः हि म्रियते वा पुरन्दरम् याचते।

Chatak is the only proud bird that lives in the forest. It, either dies due to thirst or begs only Indra ( God of Rains for water)

चातक: एकः मानी खगः पिपासितः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of चातक- a bird, which is supposed to live only on rain water, एक-only, sole, single, मानिन्-proud, possessed of self respect, खग- bird- खम्-sky- खे गच्छति इति-खगः -उपपद तत्पुरुष स., पिपासित-thirsty-(क. भू. धा. वि. of desiderative of पा- पिपासति- to wish to drink- पा- पिबति १ ग. प. प. to drink), एव-अव्यय-just, only, वने- स. वि. ए. व. of वन-forest, वसति & याचते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of वस्-१ ग. प. प. to live, stay & याच्-१ ग. आ. प. to beg, ask, हि-अव्यय-surely, indeed, just, म्रियते-gets ready to die- प्रायोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of मृ -मरति-ते १ ग. प. प. to die, वा-अव्यय-or, and, instead, पुरन्दरम्-पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पुरन्दर- epithet of Lord Indra

अरण्यामध्ये फक्त चातक हा एकच मानी पक्षी राहतो. तो तहानेने व्याकूळ होऊन मरण पावतो किंवा केलीच तर इन्द्राकडे (पावसाची) याचना करतो.

नरेंद्र गोळे .
वनात एकची राहे, पक्षी चातक मानी हो
व्याकुळे तो तहानेने, किंवा पाऊस प्रार्थितो
——————-
25/09/2019 – ३७६
कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेः न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् ।
अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेः नाधः शिखा यान्ति कदाचिदेव ॥

धैर्य-वृत्तेः, कदर्थितस्य अपि, धैर्य-गुणः प्रमार्ष्टुं न शक्यते। वह्नेः, अधोमुखस्य कृतस्य अपि, शिखाः कदाचित् एव अधः न यान्ति ।

Bravery of a brave person cannot be suppressed, even if he is despised. The flames of a fire, even if held down, do not grow downwards.

धैर्यवृत्तेः, वह्नेः, कदर्थितस्य, कृतस्य & अधोमुखस्य -all पु. लिं. ष. वि. ए. व. of धैर्यवृत्ति- a barve person, a strong man- धैर्ययुक्तः वृत्तिः -उपपद तत्पुरुष स., वह्नि- fire, कदर्थित- कद्+अर्थित- despised, disdained-(कद्-अव्यय-a particle substited for कु- to express badness, uselessness & अर्थित-desired, wished- क. भू. धा. वि. of अर्थ्-अर्थयते-१० ग. आ. प. to request, ask), कृत-done- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make & अधोमुख- down faced, turned down wards-अधः-अधस्- अव्यय- down, below, मुख- face-अधः मुखः- उपपद तत्पुरुष स., अपि-अव्यय-also, even, धैर्यगुणः-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. -धैर्यः गुणः उपपद तत्पुरुष स.- धैर्यः-Bravery, strength, fortitude & गुणः – quality, nature, प्रमार्ष्टुम् -to suppress, strike- पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of प्र+मृज्- (मृज्-मार्ष्टि २ ग. प. प. & मार्जयति-ते १० ग. उ. प. to wash or wipe off), शक्यते-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of शक्-शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, to be competent, शिखाः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of शिखा-top, crest sharp end, न कदाचित्-never, seldom-कदाचित्-(कदा+चित्)- at one time, at some time or other- कदा-अव्यय-when, at what time- एव-अव्यय- just, just so, only, यान्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. २ ग. प. प. of या-याति – to go, to come to

शूर पुरुषाचे शौर्य त्याच्या वाईट अवस्थेतसुध्दा कधीही दबवता येत नाही. अग्नीचे तोंड खाली धरले (मशाल उलटी धरली) तरी त्याची ज्वाळा कधी खालच्या दिशेने वाढत नाही, ती वरच्या बाजूलाच जाते.

नरेंद्र गोळे
लेखून निकृष्टहि ना मिटे जे
धारिष्ट्य वीरास न सोडते ते
केला जरी पोत बळेच खाले
ज्वाळा तरीही वरती उफाळे
नरेंद्र गोळे वामन पंडितांचा अनुवादः
………
आली जरी कष्टदशा अपार
न टाकती धैर्य तथापि थोर
केला जरी पोत बळेची खाले
ज्वाला तरी ते वरती उफाळे
मला आठवला खरा. पण तो वरील श्लोकाचा अनुवाद नसावा
————
26/09/2019 – ३७७
किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् ।
कृमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥

विशालेन कुलेन किम् (प्रयोजनम् अस्ति)। शीलम् एव अत्र कारणम् ( भवति)। किम् सुगन्धिषु कुसुमेषु कृमयः न जायन्ते?

What is the use of (birth in) a great family. Only character is of utmost value. Is it not that insects are found in fragrant flowers?

विशालेन & कुलेन न. लिं. तृ. वि. ए. व. of विशाल-great, broad, large & कुल- family, race, किम् – what, which (interrogative), शीलम् & कारणम् -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of शील- character, nature, conduct & कारण- object, ground, basis, एव-अव्यय-only, just, just so, अत्र- अव्यय-here, in this place, सुगन्धिषु & कुसुमेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of सुगन्ध- fragrance & कुसुम- flower कृमयः पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of कृमिः जायन्ते-वर्त. तृ. पु. ब. व. of जन्-जायते ४ ग. आ. प. to be born, take birth, happen

केवळ थोर घराणे असून काय फायदा आहे? माणसाचे शीलच महत्वाचे असते. सुगंधी फुलांमध्ये किडे जन्माला येत नाहीत का?

नरेंद्र गोळे .
थोर कुळी जन्म नाही, शीलची देत थोरवी
सुगंधीत पुष्पांमध्ये, किडेही जन्म पावती
——————————-
26/09/2019 – ३७८
ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्ययः।
अक्रोधस्तपसः क्षमा बलवतां धर्मस्य निर्व्याजता सर्वेषामपि सर्वकारणमिदं शीलं परं भूषणम् ॥
-भतृहरि नीति शतक
पाठभेद: श्रुतस्य – कुलस्य & बलवताम् – प्रभवितुः

सुजनता ऐश्वर्यस्य विभूषणम् (अस्ति)। वाक्संयमः शौर्यस्य (विभूषणम् अस्ति)। ज्ञानस्य उपशमः (विभूषणम् अस्ति)। श्रुतस्य/कुलस्य विनयः (विभूषणम् अस्ति)। वित्तस्य पात्रे व्ययः (विभूषणम् अस्ति)। तपसः अक्रोधः (विभूषणम् अस्ति)। क्षमा बलवताम् / प्रभवितुः (विभूषणम् अस्ति)। निर्व्याजता धर्मस्य (विभूषणम् अस्ति)। सर्वेषाम् अपि सर्वकारणम् इदम् शीलम् परम् भूषणम् (अस्ति)।

Benevolence is decoration of wealth, control of tongue is decoration of bravery, calmness (patience) is decoration of knowledge, politeness is decoration of person having learnt sacred texts (one having scientific knowledge), worthiness of money is in spending it for a deserving cause, not getting angry is decoration of penance, forgiveness is decoration of strongmen/ a ruler/ master & honesty (uprightness) is decoration of any code of conduct (religion). A good conduct which is in all respect, basis for all these qualities is indeed the highest decoration

सुजनता-benevolence, kindness, क्षमा- forgiveness, patience, निर्व्याजता- honesty, uprightness (निर्+व्याजता- व्याजः- deceit, fraud)-all स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विभूषणम् & भूषणम्- decoration, ornament-both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., ऐश्वर्यस्य, शौर्यस्य, ज्ञानस्य, श्रुतस्य/कुलस्य, वित्तस्य, तपसः, धर्मस्य & प्रभवितुः all in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of ऐश्वर्य- wealth, शौर्य-bravery, ज्ञान- knowledge, श्रुत- learning of sacred texts, one having scientific knowledge/कुल- family, race, वित्त- money, wealth, तपस्- austerity, penance, धर्म-code of conduct, religion, प्रभवितृ-ruler, master, वाक्संयमः -control of tongue-वाच्-स्त्री. लिं.-talk, speech, संयमः- control वाचः संयमः -उपपद तत्पुरुष स., उपशमः- calmness (patience), विनयः- politeness, व्ययः-spending, क्रोधः -anger-न क्रोधः- अक्रोधः -no anger- नञ्तत्पुरुष स- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., बलवताम् – for brave & सर्वेषाम्- for all- both in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of बलवान् & सर्व- pronominal adjctv-all, entire, अपि-अव्यय-also, even, just, just so, सर्वकारणम् -all reason, basis- (सर्वम् कारणम्-उपपद तत्पुरुष स.), इदम्- this, शीलम्-good conduct, परम्- ultimate, highest-all in न. लिं. प्र. वि. ए. व.,

सौजन्य हे ऐश्वर्याचे, बोलण्यावर संयम हे शौर्याचे, शांतवृत्ती हे ज्ञानाचे, विनय हे कुलाचे (किंवा विद्याध्ययनाचे), चांगल्या कामासाठी खर्च करणे हे संपत्तीचे, राग न येणे हे तपाचे, क्षमा हे बलवंताचे (किंवा राजाचे), निर्व्याजपणा हे धर्माचे आणि शील हे सर्वांचे सर्व कारणासाठी परम भूषण असते.

नरेंद्र गोळे
ऐश्वर्यास विभूषवी सुजनता, शौर्यास वाक्संयम ।
ज्ञाना शांति बरी, कुला विनय तो, सत्पात्रि वित्ता व्यय ॥
भीमाला सबुरी, निरागसपणा धर्मा, तपा कोप ना ।
सार्‍यांना सगळ्यांत शील असते जाणा महाभूषणा ॥ – शार्दुलविक्रीडित
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९०९२७
—————————————————.
28/09/2019 -३७९
जन्मस्थानं न खलु विमलं वर्णनीयो न वर्णो दूरे पुंसां वपुषि रचना पंकशंकां करोति ।
यद्यप्येवं सकलसुरभिद्रव्यगर्वापहारी को जानीते परिमलगुणः कोsपि कस्तूरिकायाः।।

कस्तूरिकायाः जन्मस्थानम् न खलु विमलम् (अस्ति)। (तस्याः) वर्णः न वर्णनीयः (अस्ति)। दूरे, पुंसाम् वपुषि (तस्याः) रचना पंकशंकां करोति। यदि अपि एवम् (अस्ति), कः अपि (तस्याः) सकल-सुरभि-द्रव्य-गर्व-अपहारी परिमलगुणः कः जानीते?

Place of birth of muskdeer is not at clean, complexion is not praiseworthy, from a distance, its (of musk) application for men, gives appearance of mud. Even with all this, fragrant property of musk, which is capable of defeating pride of entire fragrant materials, whoever is able to understand?

कस्तूरिकायाः -स्त्री. लि. ष. वि. ए. व. of कस्तूरिका-musk, जन्मस्थानम्- birth place- जन्मस्य स्थानम्- ष. तत्पुरुष स. & विमल- clean, pure, spotless-both न. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not, खलु- अव्यय- indeed, surely, वर्णः – colour, complexion, वर्णनीयः – praiseworthy, illuminative-(also वर्णितव्य, वर्ण्य -कर्मणि वि. धा. सा. वि. of वर्ण्-वर्णयति-ते १० ग. उ. प. to praise, extol, describe, to colour) & कः (किम्)- who -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दूरे- at distance- स. वि. ए. व. of -दूर-distance, पुंसाम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पुंस्-(पुमान् पुमांसौ पुमांसः)- a man, human, वपुषि- न. लिं. स. वि. ए. व. of वपुस्- body, form, रचना- application, arrangement, पंकशंकाम्-स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of पंकशंका- suspecting mud-पंकः-पंकम्- mud, mire- शंका- doubt, fear, suspicion-पंकस्य शंका- ष. तत्पुरुष स., करोति & जानीते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make & ज्ञा-जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, be aware, यद्यप्येवम्- even if it is so- यदि +अपि+ एवम्-all अव्यय- यदि-if, in case, अपि-even एवम्-thus, like this, सकल-adjctv-entire, all, whole, सुरभि-adjctv- sweet smelling, fragrance, द्रव्य-wealth, property, fit or suitable object, गर्व-pride, अपहारी-प्र. वि. ए. व. of अपहारिन्- stealing, taking away- सुरभियुक्ताणि द्रव्याणि -सुरभिद्रव्याणि- सकलानि सुरभिद्रव्याणि- सकलसुरभिद्रव्याणि- with उपपद तत्पुरुष स. -सकलसुरभिद्रव्याणाम् गर्वम्-सकलसुरभिद्रव्यगर्वम्- ष. तत्पुरुष स.-सकलसुरभिद्रव्यगर्वम् अपहरति इति- सकलसुरभिद्रव्यगर्वापहारी- उपपद तत्पुरुष स., परिमलगुणः- fragrant property-परिमलः -fragrance -गुणः property, quality- परिमलस्य गुणः- उपपद तत्पुरुष स

कस्तुरीचे जन्मस्थान स्वच्छ नसते, तिचा रंग प्रशंसनीय नसतो, माणसाला लावलेले दुरून पाहता चिखलासारखे दिसते, असे असूनसुद्धा तिचा सुगंध इतर सर्व सुगंधी द्रव्यांचा गर्वपरिहार करतो हे किती लोकांना ठाऊक असते?

नरेंद्र गोळे .
कस्तूरीचे जनस्थल नसे स्वच्छ, ना वर्ण उच्च ।
अंगाला लावुन दिसत पंकापरी तो गलिच्छ ॥
ऐसे सारे गुण असुनही थोर ऐसा सुगंध ।
कोणा ठावे परिमल तिचा गर्वहारीच धुंद ॥ – मंदाक्रांता
. मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९०९२९
—————
२८-०९-२०१९ – ३८०
गुणाः अनुक्ताः अपि ते स्वयं यान्ति प्रकाशताम्‌ ।
छाद्यमानाsपि सौगन्धमुद्वमत्येव मालती।।

अनुक्ताः गुणाः अपि स्वयं ते प्रकाशताम्‌ यान्ति। मालती छाद्यमाना अपि सौगन्धम् एव उद्वमति।

Qualities or inherent properties, even if unspoken, they of their own, come to light. Jasmine (flowers), even hidden, keeps giving out fragrance.

अनुक्ताः, गुणाः & ते -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अनुक्त- unspoken उक्त-क. भू. धा. वि. of वच्-वक्ति २ ग. प. प. to speak, say- न उक्त -अनुक्त- नञ्तत्पुरुष स., गुण- Quality or inherent property & तद्-he, अपि-अव्यय-also, even, and, स्वयम्-अव्यय- oneself, one’s own person, प्रकाशताम्‌ -स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रकाशता- bringing to light, manifest, making known, यान्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of या-याति २ ग. प. प. to go, to come to, मालती- a kind of jasmine flower & छाद्यमाना- hidden, covered- both in- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.-छाद्यमान- वर्त. का वा. धा. सा. वि. of छद्-छदति-ते १ ग. उ. प. & छादयति-ते १० ग. उ. प. – to hide, cover, सौगन्धम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सौगन्ध-adjctv-fragrance, sweet smell, एव-अव्यय-only, just, just so, उद्वमति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of उ+वम्- to give out, emit- वम्-वमति १ ग. प. प. to vomit, spit out

चांगले गुण सांगितले नाहीत तरी ते स्वतःहून दिसून येतात, मालतीची फुले झाकून ठेवली तरी त्या फुलांचा सुगंध दरवळतोच.

नरेंद्र गोळे
गुण न कथताही ते, स्वतःहून प्रकाशती
मालतीची फुले जैसी, सुगंध देत झाकता
—————————
30/09/2019 – ३८१
त्यागो गुणो गुणशताभ्यधिको मतो मे विद्यापि भूषयति तं यदि किं ब्रवीमि ।
शौर्यं च नाम यदि तत्र नमोऽस्तु तस्मै तच्च त्रयं न च यदीर्ष्यति चित्रमेतत् ॥

त्यागः गुणः गुणशताभ्यधिकः (इति) मे मतः। यदि तम् विद्या अपि भूषयति (तदा अहम्) किम् ब्रवीमि। तत्र शौर्यम् च नाम अस्तु तस्मै नमः। तद् त्रयम् (यस्य अस्ति तथापि सः) न च यद् ईर्ष्यति एतत् चित्रम् (भवति)

According to me, sacrificing nature is better than hundreds of other virtues. If that person is qualified with knowledge, then what I can say about him. If he is further bestowed with strength, I bow to him. A person having these three and still if he is not jealous (of others), then that is really strange.

त्यागः- sacrifice, गुणः- quality, nature, गुणशताभ्यधिकः better than hundred other qualities-गुण-quality, शत- hundred अभ्यधिकः-adjctv-surpassing, more than- गुणम् शतम्- गुणशतम्- उपपद तत्पुरुष स.-गुणशतेषु अभ्यधिकः- गुणशताभ्यधिकः -स. तत्पुरुष स., मतः – opinion, view- all in-पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मे (मम)- ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, यदि-अव्यय- if, in case, तम्- him -पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तद्-he, विद्या- knowledge, education-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अपि -अव्यय- also, and, even, भूषयति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भूष्-१० ग. उ. प. to adorn, decorate, किम्- what, ब्रवीमि-वर्त. प्र. पु. ए. व. of ब्रू- ब्रवीति-ब्रूते २ ग. उ. प. to say, speak, तत्र-अव्यय- there, in that place, शौर्यम्- bravery, strength, च-and, नाम-अव्यय- named, called, indeed, truly, अस्तु- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, तस्मै- to him -पु. लिं. च. वि. ए. व. of तद्-he, नमः (नमस्)-अव्यय- a bow, salutation, obeisance, तद् – that, त्रयम्-a group of three, न-no, not, यद्- which, who, ईर्ष्यति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of ईर्ष्य्- to be jealous, to envy, एतत्- that, चित्रम्- strange, surprising

त्यागवृत्ती हा इतर शंभर गुणांपेक्षा जास्त चांगला गुण आहे असे मला वाटते, तो माणूस (विद्याविभूषित) चांगला शिकला सवरला असेल तर काय सांगावे? तो शूरवीर असला तर त्याला माझा नमस्कार आणि जर कोणाकडे हे तीन्ही गुण असतील आणि त्याच्याकडे ईर्षावृत्ती नसेल तर ते विचित्र आहे (एक आश्चर्य आहे).

नरेंद्र गोळे .
आहेच शंभर गुणांहुन त्याग श्रेष्ठ
विद्याविभूषित असे तर तो वरीष्ठ
त्यातून शूर असत्या, नमस्कार होतो
ईर्षा नसेल जर त्या, चमत्कार होतो
——————————–
०१-१०-२०१९ -३८२
दानेन तुल्यो विधिरास्ति नान्यो लोभाच्च नान्योस्ति रिपुः पृथिव्याम्।
विभुषणं शीलसमं च नान्यत् संतोषतुल्यं धनमस्ति नान्यत् ।।

दानेन तुल्यः अन्यः विधिः न अस्ति। लोभात् अन्यः रिपुः पृथिव्याम् च न अस्ति। शील-समम् विभुषणम् अन्यत् च न (अस्ति)। संतोष-तुल्यम् धनम् न अन्यत् अस्ति।

There is no ritual comparable to philanthropy. In this world, there is no enemy other than greed. There is no decoration other than good character. There is no wealth comparable to happiness.

दानेन- तृ. वि. ए. व. of दान-donation, giving, philanthropy, तुल्यः – comparable, equal to ( also तोलितव्य & तोलनीय)-कर्मणि वि. धा. सा. वि. of तुल्-तोलति १ ग. प. प. & तोलयति-ते १० ग. उ. प. to weigh, measure, compare, अन्यः -adjctv- other, another, विधिः- ritual, a sacred percept or rule. रिपुः- enemy – all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not, अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, exist, लोभात्- पं. वि. ए. व. of लोभ-greed, desire पृथिव्याम् – स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of पृथिवी- world, earth, च- and, शील- character, conduct, सम-adjctv-equal, like, similar- शीलेन समम्- शीलसमम्- तृ. तत्पुरुष स., विभुषणम्- decoration, ornament, संतोष-happiness, joy-संतोषेण तुल्यम् -संतोषतुल्यम् -comparable to happiness- तृ. तत्पुरुष स., धनम् -wealth, money,

दानाइतका चांगला दुसरा विधि नाही, या पृथ्वीवर लोभाखेरीज दुसरा शत्रू नाही, शीलासारखा अन्य अलंकार नाही आणि संतोषाइतके मोठे कोणते धन नाही.

नरेंद्र गोळे .
दानापरि कार्य दुजे न आहे
लोभापरि ना दुसरा रिपूही
शीलापरि भूषण नाहि दूजे
नाहीच संतोषसमान श्री ही
———————————————-
02/10/2019 – ३८३

न हि संचयवान् कश्चित् दृश्यते निरुपद्रवः।
अतश्च धर्मिभिर्पुंभिरनीहार्थः प्रशस्यते।
प्रक्षालनाद्हि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्।।
महाभारत वनपर्व अ. ३
( Told by Shounaka to Yudhistir in his vanavasa)

न कश्चित् संचयवान् निरुपद्रवः हि दृश्यते। अतः च धर्मिभिः पुंभिः अनीहार्थः प्रशस्यते। पङ्कस्य प्रक्षालनाद् हि, दूराद् अस्पर्शनम्, वरम् (अस्ति)।

No hoarder (of wealth) is found to be free of trouble. Therefore, preference to indifference (to wealth) gets praised by people following good codes of conduct (Dharma). Rather than washing off the dirt, not to touch it even from a distance is better.

न- no, not, कश्चित्-कः+चित्-who ever, some, न कश्चित्- no one, none, संचयवान् , निरुपद्रवः & अनीहार्थः -प्र. वि. ए. व. of संचयवत्-hoarder- संचय-collection, hoarding-वत्-adjctv- afix to noun to show ‘possession’, निरुपद्रव- free of trouble- उपद्रव- trouble, harm, distress- निर्-अव्यय- conveying sense of ‘out of’, ‘away from’, ‘without’, & अनीहार्थ- preference to indifference- अनीहा-indifference-अनीह-adjctv- listless, indifferent, अनीहायै अर्थः -अनीहार्थः – च. तत्पुरुष स., हि-अव्यय-indeed, surely, दृश्यते & प्रशस्यते -कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, observe & प्र+शंस्- to extol, praise -शंस्-शंसति १ ग. प. प. to praise, अतः (अतस्)-अव्यय- therefore, च-and, धर्मिभिः & पुंभिः पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of धर्मिन्- follower of good codes of conduct (Dharma) & पुंस्-man, male, human, पङ्कस्य-ष. वि. ए. व. of पङ्क-mud, dirt, दूरात् & प्रक्षालनाद्- पं. वि. ए. व. of दूर-distance, far & प्रक्षालन- washing, cleaning- धा. सा. नाम of प्र+क्षल्-क्षालयति-ते १० ग. उ. प. to wash, cleanse, अस्पर्शनम्- not touching-न स्पर्शनम्- नञ्तत्पुरुष स.-धा. सा. नाम of -स्पृश्- स्पृशति ६ ग. प. प. to touch, वरम्-अव्यय- better than, preferred

ज्याच्याकडे संचय आहे अशी व्यक्ती त्रासापासून मुक्त दिसत नाही. म्हणून संपत्तीला महत्व न देणे धार्मिक माणसांना पसंत असते. अंगाला लागलेला चिखल धुवून टाकण्यापेक्षा त्याला स्पर्शही न करता दूरच राहणे बरे असते.

नरेंद्र गोळे .
संग्रहकार कोणीही नाढळे त्रासमुक्त तो
धार्मिकांना न त्यापायी श्री ही प्रशस्त वाटते
शिंतोडे पुसण्याहून दूर ते राहणे बरे
.
युधिष्ठिरास शौनक सांगतात, वनपर्व, महाभारत
——————-
03/10/2019 -३८४
परैः प्रोक्ता गुणा यस्य निर्गुणोऽपि गुणी भवेत् ।
इन्द्रोऽपि लघुतां याति स्वयं प्रख्यापितैर्गुणैः॥

यस्य गुणाः परैः प्रोक्ताः निर्गुणः अपि गुणी भवेत्। इन्द्रः अपि स्वयं प्रख्यापितैः गुणैः लघुतां याति।

Anyone, whose virtues are told by others, even a worthless person also gets endowed with merits. With self proclaimed virtues, even Indra gets disrespect.

यस्य-whose- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, गुणाः & प्रोक्ताः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of गुण- virtue, quality & प्रोक्त-said, told, mentioned -क. भू. धा. वि. of प्र+वच्-to say, tell- वच्-वक्ति २ ग. प. प. to say, tell, परैः, प्रख्यापितैः & गुणैः -पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of पर-other, another, प्रख्यापित- proclaimed– प्रायोजक क. भू. धा. वि. of प्र+ख्या-ख्यापयति-ते -proclaimed- ख्या-ख्याति २. ग. प. प. to say, declare & गुण-virtue, निर्गुणः, इन्द्रः & गुणी all -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of निर्गुण-worthless- निर्+गुण (निर्-अव्यय-conveys sense of- out of, away from, without, free from), इन्द्र-King of God’s & गुणिन्-a person with virtue, अपि-अव्यय-also, even, and भवेत्- विद्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, स्वयम्-अव्यय- oneself, one’s own, लघुताम्- द्वि. वि. ए. व. of लघुता- contempt, lightness, insignificance याति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of या-२ ग. प. प. to go, to come to

दुसऱ्याने प्रशंसा केली तर कुणीही अंगात कसलाही गुण नसलेला सुद्धा सद्गुणी होतो आणि स्वतःची प्रौढी सांगितली तर इंद्रसुद्धा क्षुद्र होतो.

नरेंद्र गोळे .
प्रशंसिता इतरांनी लोक ठरती सद्गुणी
प्रौढी स्वतःची कथिता इंद्रही क्षूद्र होतसे
—————–
04/10/2019 ३८५
यदार्यगर्हितं यद्वा न्यायेन न समार्जितम्।
तस्माद्ग्रासाद् वरं मन्ये मरणं देहिनामिदम्।।
योगवासिष्ठ्य. ३. ७६.७

इदम् (ग्रासम्), यद् आर्यगर्हितम् वा यद् न न्यायेन समार्जितम्, तस्माद् ग्रासाद्, देहिनाम् मरणम् वरम् (इति अहम्) मन्ये।

This (food), which is censured (reproached) by respectable people or which is not earned honestly, I consider, for living beings, death is preferable to this type of food.

इदम् -this, यद्-which, what, आर्यगर्हितम् -censured (reproached) by respectable people-आर्य-respectable, गर्हितम्- censured, reproached – क. भू. धा. वि. of गर्ह्-गर्हते-गर्हयते १ & १० ग. आ. प. to blame, abuse- आर्यैः गर्हितम्-आर्यगर्हितम् -तृ. तत्पुरुष स., समार्जितम् -earned, procured -क. भू. धा. वि. of सं+आ+अर्ज्-अर्ज्-अर्जति १ ग. प. प. to earn, secure, मरणम्-death & वरम्- adjctv- best, precious, all in प्र. वि. ए. व., वा-अव्यय-or, and, न- no, not, न्यायेन-तृ. वि. ए. व. of न्याय- justice, honesty, proper, तस्माद् & ग्रासाद्-पं. वि. ए. व. of तद्-that & ग्रास-food, mouthful, देहिनाम्-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of देहिन्-living being, incarnate, मन्ये- वर्त. प्र. पु. ए. व. of मन्-मन्यते-मनुते ४ & ८ ग. आ. प. to believe, think, conceive

जे अन्न चांगल्या लोकांनी अग्राह्य मानले आहे आणि जे न्यायाने मिळवलेले नाही असा एक घासही खाण्यापेक्षा मरण पत्करणे चांगले असे मी मानतो.

नरेंद्र गोळे
आर्यांस निषिद्ध किंवा न्यायाने अर्जिले न जे
ते अन्न सेवण्याहून मृत्यू मी मानतो बरा
——————————
04/10/2019 (Evening) – ३८६
वार्ता च कौतुककरी विमला च विद्या लोकोत्तरः परिमलश्च कुरङ्गनाभेः।
तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवारम् एतत्त्रयं प्रसरति स्वयमेव भूमौ ॥

कौतुककरी वार्ता च, विमला विद्या च, कुरङ्गनाभेः लोकोत्तरः परिमलः च, एतत् त्रयम् वारिणि तैलस्य बिन्दुः इव स्वयम् एव दुर्निवारम् भूमौ प्रसरति।

Delightful or curiosity creating news, pure knowledge and extra ordinary fragrance of navel of musk-deer, these three, like a drop of oil in the water, spread in the world uncontrolled, of its own.

कौतुककरी- delightful, creating curiosity-कौतुक- curiosity-कौतुक करोति इति-उपपद तत्पुरुष स,वार्ता-news, विमला- pure, clean, विद्या- knowledge, teaching-all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., कुरङ्गनाभेः-पु/स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of कुरङ्गनाभि- navel of musk-deer- कुरङ्गस्य नाभिः -ष. तत्पुरुष स., लोकोत्तरः-extra ordinary-लोकः/लोकम् -world- उत्तर-adjctv- excellent, superior- लोके उत्तरः – स. तत्पुरुष स., परिमलः- fragrance, perfume, बिन्दुः-drop-all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., च-and, एतत्- न. लिं.-this, त्रयम्-a triad, group of three, वारिणि- न. लिं. स. वि. ए. व. of वारि-water, तैलस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of तैल-oil इव-अव्यय-like, similar to, स्वयम्-अव्यय-oneself, of its own, एव-अव्यय-just, just so, only, दुर्निवारम्- difficult to be checked, invincible-दुर् -अव्यय- prefix used in the sense- bad, hard, difficult, भूमौ-स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of भूमि-earth, land, प्रसरति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+सृ- to spread-सृ-सरति-सिसर्ति १ & ३ ग. प. प. to go, move, go towards

उत्कंठा वाढवणारी बातमी, निर्मळ विद्या आणि कस्तुरीमृगाच्या बेंबीमधून निघणारा जगावेगळा सुगंध या तीन गोष्टी पाण्यावर टाकलेल्या तेलाच्या थेंबाप्रमाणे जगात अनिर्बंध पसरत जातात.

नरेंद्र गोळे .
औत्सुक्यवर्धक अशी रमणीय वार्ता
विद्या असो विमल, कस्तुरि गंध किंवा
पाण्यात थेंब पसरे जणु तैल तैसे
भूमीवरी पसरती स्वतः तीनही हे
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९१००६
—————-
०५-१०-२०१९ – ३८७
शरीरस्य गुणानां च दूरमत्यंतमंतरम् ।
शरीरं क्षणविध्वंसि कल्पांतस्थायिनो गुणाः॥
हितोपदेश, मित्रलाभ.

शरीरस्य गुणानां च दूरम् अत्यंतम् अन्तरम् । शरीरम् क्षणविध्वंसि कल्पांतस्थायिनः गुणाः।

There is great difference between the body and the virtues. The body gets destroyed soon (is short lived), where as, virtues have ability to stay till the end of the world.

शरीरस्य-न. लिं. ष. वि. ए. व. of शरीर-body, गुणानाम्-न. लिं. ष. वि. ब. व. of गुण- virtue, good quality, च-and, दूरम्- distance, far, अत्यंतम्- अव्यय- excessively, very much, अन्तरम्- difference शरीरम्-body- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षणविध्वंसि-न. लिं. प्र. वि ए. व. of क्षणविध्वंसिन् momentary, short lived- क्षण- moment-विध्वंसिन्-being ruined, कल्पांतस्थायिनः & गुणाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of कल्पांतस्थायिन्-staying till the end of the world, कल्प-1000 Yugas -कल्पस्य अन्तः-कल्पान्तः -ष. तत्पुरुष स. कल्पान्तपर्यंतम् तिष्ठति इति-कल्पांतस्थायिन्, उपपद तत्पुरुष स.

शरीर आणि गुण यांमध्ये खूप अंतर आहे. शरीर क्षणभंगुर आहे पण गुण कल्पांतापर्यंत टिकतात. शरीर नाश पावते, पण गुण चिरायु असतात.

———————————-
07/10/2019 -३८८
सकृतपि दृष्ट्वा पुरुषं विबुधाः जानन्ति सारतां तस्य ।
हस्ततुलयाsपि निपुणाः पलप्रमाणं विजानन्ति।।

विबुधाः पुरुषम् सकृत् अपि दृष्ट्वा तस्य सारताम् जानन्ति। निपुणाः पलप्रमाणम् हस्ततुलया अपि विजानन्ति।

Knowledgeable people, seeing a person just once only, understand his worth. Experienced people can tell the weight just by hand-weighing (of any piece/article).

विबुधाः & निपुणाः पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of विबुध- knowledgeable, wise, learned & निपुण-adjctv- shrewd, experienced sharp, clever, पुरुषम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पुरुष, सकृत्- अव्यय-once, at one time, अपि- अव्यय-even, also, and, दृष्ट्वा- after seeing- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of दृश्-पश्यति-१ ग. प. प. to see, look at, तस्य- his-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्-he, सारताम् -स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सारता- excellence, strength, soundness- सार-adjctv- excellent, sound, strong, जानन्ति & विजानन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of ज्ञा & वि+ज्ञा- to know, understand-ज्ञा- जानाति-जानीते ९ ग. उ. प., पलप्रमाणम् -द्वि. वि. ए. व. of पलप्रमाण- weight- पल-a unit of measure, प्रमाण-measure, quantity- पलस्य प्रमाणम्- पलप्रमाणम् ष. तत्पुरुष स., हस्ततुलया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of हस्ततुला-handbalance -हस्तः – hand, तुला- balance, weighing device-हस्तः एव तुला हस्ततुला-अवधारणपूर्वपदकर्मधारय स.

ज्याप्रमाणे निपुण अनुभवी लोक हाताने उचलूनच एकाद्या वस्तूचे वजन ओळखतात त्याप्रमाणे हुषार जाणकार लोक एकाद्या माणसाला एकदा पाहूनच तो कसा आहे ते समजून घेतात.

—————
08/10/2019 – ३८९
सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ।
योऽर्थे शुचिर्हि स शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥

सर्वेषाम् एव शौचानाम् अर्थशौचम् परम् स्मृतम्। यः अर्थे शुचिः सः हि शुचिः (इति स्मृतः) मृद्वारिशुचिः न शुचिः (भवति)

In all types of cleanlinesses, cleanliness of (honesty in dealing with) money is considered as the excellent one. One, who is honest in dealing with money, he indeed is a clean person. Cleaning (the body) with mud and water is no cleaning at all.

सर्वेषाम् & शौचानाम् -न. लिं. ष. वि. ए. व. of सर्व-pronoun-all, entire & शौच- purity, cleansing, honesty, एव- अव्यय-just, just so, only, अर्थ-money, wealth- अर्थे शौचम्- अर्थशौचम् -honesty in dealing with money, परम्- the highest, supreme, final, स्मृतम् -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of स्मृत- said, laid down- क. भू. धा. वि. of स्मृ -स्मरति१ ग. प. प. to remember, bear in mind, lay down, call upon, यः, सः, शुचिः & मृद्वारिशुचिः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, तद्- he, शुचि- clean person & मृद्वारिशुचि-person having clean body with the help of mud and water- मृद्-स्त्री. लि.-clay, mud, वारि- न. लिं.-water- मृद् च वारि च- मृद्वारि- द्वंद्व स.-मृद्वारिभ्याम् शौचम् करोति इति मृद्वारिशुचिः-उपपद तत्पुरुष स., हि-अव्यय-surely, indeed, अर्थे- in money- स. वि. ए. व. of अर्थ न-no, not

सर्व प्रकारच्या स्वच्छतेमध्ये संपत्तीची (साधनांची) शुचिता सर्वात महत्वाची असे ऐकले जाते. ज्याचे आर्थिक व्यवहार स्वच्छ (प्रामाणिक) असतात तोच माणूस सर्वात स्वच्छ (मिस्टर क्लीन) समजला जातो. शरीरावर पडलेली घाण पाण्याने धुणे हे त्यापुढे काहीच नाही.
—————-
08/10/2019 (Evening) -३९०
स्वफलनिचयः शाखाभङ्गं करोति वनस्पतेः गमनमलसं बर्हाटोपः करोति शिखण्डिनः।
चतुरगमनो यो जात्यः अश्वः स गौः इव वाह्यते गुणवति जने प्रायेणेते गुणाः खलु वैरिणः।।

वनस्पतेः स्वफलनिचयः शाखाभङ्गं करोति। शिखण्डिनः बर्हाटोपः गमनम् अलसम् करोति।
यः अश्वः,जात्यः चतुरगमनः, सः गौः इव वाह्यते। प्रायेण गुणवति जने एते गुणाः खलु वैरिणः (भवन्ति)

Heavy load of its own fruits of a tree cause its branch breaking/tearing, huge spread of peacock’s tail makes its movement slow (thereby endangering it safety), this horse, which is born swift mover, it gets loaded like a cattle. Perhaps, these qualities in qualified persons are indeed their enemies

वनस्पतेः & शिखण्डिनः-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of वनस्पति-large fruit bearing tree & peacock, स्वफलनिचयः यः अश्वः, जात्यः चतुरगमनः, सः गौः बर्हाटोपः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of स्वफलनिचय-load of its own fruits -(स्व-pronoun adjctv- one’s own, innate, फल- fruit, निचय-collection, heap- स्वफलनाम् निचयः -ष. तत्पुरुष स.), यद्- who, which, अश्व- horse, जात्य-adjctv-well born, good breed, चतुरगमन- swift goer- चतुर-adjctv- swift, skilful, clever, गमन- goer, mover- चतुरः गमनः- उपपद तत्पुरुष स., तद्-he, गो- पु/स्त्री. लिं. -cattle, बर्हाटोप- peacock’s tail spread- (बर्हः -peacock’s tail- आटोप- spreading expanding, बर्हस्य आटोपः-बर्हाटोपः-ष. तत्पुरुष स.), शाखाभङ्गम्, गमनम् & अलसम् पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शाखाभङ्ग- breaking of the branch-(शाखा-branch-भङ्ग – breaking, tearing down-शाखायाः भङ्गम्-शाखाभङ्गम्- ष. तत्पुरुष स.), गमन-going, moving & अलस-adjctv-slow, inactive, करोति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, इव-अव्यय- like, similar to, वाह्यते-gets loaded, made to carry- कर्मणि प्रयोग of वह्-वहति-ते १ ग. उ. प. to carry, bear, प्रायेण-अव्यय- perhaps, mostly, generally, गुणवति & जने- पु. लिं. स. वि. ए. व. of गुणवान्- virtuous, qualified & जन-person, एते गुणाः & वैरिणः –पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, गुण- virtue, quality & वैरिन्- enemy, खलु-अव्यय-surely, indeed

स्वतःच्या फळांच्या ओझ्यामुळे झाडांच्या फांद्या मोडतात, पिसाऱ्याच्या भारामुळे मोराची हालचाल मंदावते, या जन्मजात वेगवान घोड्याला गुरासारखे ओझे वहावे लागते. गुणवंतांचे सद्गुणच कदाचित त्यांचे वैरी होतात.

——————-
10/10/2019 – ३९१
अज्ञस्याप्रबुध्दस्य सर्वं ब्रह्मेति यो वदेत्।
महानरकजालेषु स तेन विनियोजितः।।
-योगवासिष्ठ्य ४-३९-२४
यः, अज्ञस्य, अप्रबुध्दस्य, ‘सर्वं ब्रह्म’ इति वदेत्, सः तेन महा-नरक-जालेषु विनियोजितः (भवति)

One who, preaches to an ignorant and immature person (philosophy of) ‘Everything is Brahman’, that person is, by him, assigned to a tormenting hell.

यः सः & विनियोजितः -all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, which, तद्- he & विनियोजित- assigned, engaged, employed- (प्रायोजक क. भू. धा. वि. of विनि+युज्- विनियोजयति-ते- (युज्-युनक्ति-युंक्ते-७ ग. उ. प. to connect, join), अज्ञस्य & अप्रबुध्दस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of अज्ञ- ignorant, foolish & अप्रबुध्द- immature, not grown-न प्रबुध्द-नञ्तत्पुरुष स., सर्व- pronominal adjctv- whole, entire, ब्रह्म -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of ब्रह्मन्- ‘Supreme Being’, ‘material cause of the visible universe, ‘all pervading spirit of the universe’, इति- अव्यय- thus, in this manner, as follows, वदेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वद्-वदति १ ग. प. प. to say, speak, तेन-by him- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्-he, महानरकजालेषु-स. वि. ब. व. of महानरकजाल-net of tormenting hell- महा-great, excessive, severe, नरक-hell, जाल-net-महान् नरक- महानरक-उपपद तत्पुरुष स., महानरकस्य जालः -महानरकजाल-ष. तत्पुरुष स.

अज्ञानी आणि असमंजस माणसाला “सर्वच ब्रह्म आहे” असे सांगणारा त्याला महानरकात पाठवत असतो.
ब्रह्मज्ञान हे योग्य व्यक्तीलाच सांगावे असे यात म्हणायचे आहे. मी व्यक्तिशः या सुभाषिताशी सहमत नाही आणि ज्ञानाची दारे सर्वांसाठी खुली असावीत या मताचा आहे.
———————
११-१०-२०१९ 392
अलब्धज्ञानदृष्टीनां क्रिया पुत्र परायणम् ।
यस्य नास्त्यम्बरं पट्टं कम्बलं किं त्यजत्यसौ ।।
-योगवासिष्ठ्य ६-८७-१७ (Said to Rama by Vashisht Rushi)

पुत्र, अलब्ध-ज्ञान-दृष्टीनाम् क्रिया परायणम् (भवति)। यस्य अम्बरम् पट्टम् न अस्ति, असौ किम् कम्बलम् त्यजति।

Son, those, who lack or are deprived of knowledge, have to depend on doing (menial) work. One, who does not have a (fine) silk garment, will he give up his cheap (sheep wool) blanket.
पुत्र- son- स. वि. ए. व., अलब्धज्ञानदृष्टीनाम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of अलब्धज्ञानदृष्टि -अलब्ध-not got- न लब्ध-नञ्तत्पुरुष स. -लब्ध- acquired, gained- क. भू. धा. वि. of लभ्-लभते १ ग. आ. प. to get, ज्ञान- knowledge, दृष्टि- sight, vision, ज्ञानस्य दृष्टिः -ज्ञानदृष्टि -ष. तत्पुरुष स., अलब्धः ज्ञानदृष्टिः इति-अलब्धज्ञानदृष्टिः- उपपद तत्पुरुष स., क्रिया-work, service, labour, परायणम्- dependence- (पर-adjctv-other, different +अयन or अयण-adjctv-going, moving), यस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्-who, which, अम्बरम्- clothing, dress, पट्टम्- silk garment, fine cloth, न- no, not, अस्ति & त्यजति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, exist & त्यज्- १ ग. प. प. to leave, forgo, असौ –पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अदस्- he, that person, किम्- who (used interrogatively) -कम्बलम् -cheap woolen blanket used by poor.

वसिष्ठ ऋषींनी श्रीरामचंद्राला केलेला ज्ञानाचे महत्व दाखवणारा उपदेश
अरे बाळा, ज्यांच्याकडे ज्ञानदृष्टी नसते त्यांना (कष्टाच्या) कामावर अवलंबून रहावे लागते, ज्याच्याकडे भरजारी रेशमी वस्त्रे नसतील तो आपली घोंगडी टाकून देईल का?
———
१२-१०-२०१९ 3 93
इदं सुभाषितं मम बहु रोचते। एतद् व्याकरणस्य महत्वमधोरेखांकयति।

अव्याकरणमधीतं भिन्नद्रोण्या तरंगिणीतरणम् ।
भेषजमपथ्यसहितं त्रयमिदमकृतं वरं न कृतम् ॥

अधीतम् अव्याकरणम्, भिन्न-द्रोण्या तरंगिणी-तरणम्, अपथ्य-सहितम् भेषजम्, इदम् त्रयम् अकृतं वरं न कृतम्।

Studying (a language) without the grammar, crossings a stream by a boat with a hole and taking medicine in a improper way, it is better not to do this triad, than doing that.

अधीतम् अव्याकरणम्, तरंगिणीतरणम् अपथ्यसहितम् भेषजम् इदम् त्रयम् अकृतम् वरम् कृतम् – all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of- अधीत-study- (क. भू. धा. वि. of अधि+इ-आ. प. to study, learn- इ-एति २ ग. प. प. to go, go to, come to), व्याकरणम्- grammar- न व्याकरणम् -अव्याकरणम्-नञ्तत्पुरुष स.-without grammar, तरंगिणी- a stream, river, तरण-crossing over, तरंगिण्याः तरणम्- तरंगिणीतरणम्- ष. तत्पुरुष स., अपथ्य- unfit, improper, unwholesome, सहित -adjctv- with, together with- अपथ्येन सहितम्- अपथ्यसहितम् -तृ. तत्पुरुष स., भेषजम् – medicine, इदम् -this, त्रयम्-a triad, a group of three, कृतम् -done, accomplished- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ग. उ. प. to do, make, न कृतम्-अकृतम् -नञ्तत्पुरुष स., वरम्-अव्यय-better than, preferable to, भिन्नद्रोण्या- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of भिन्नद्रोणि-णी- damaged boat- भिन्न -broken, damaged- क. भू. धा. वि. of भिद्-भिनत्ति-भिंत्ते- ७ ग. उ. प. to break, cleave, split, द्रोणि-द्रोणी-स्त्री. लिं. -wooden vessel, boat- भिन्ना द्रोणि-भिन्नद्रोणी- उपपद तत्पुरुष स., न-no, not

व्याकरणाशिवाय (भाषा) शिकणे, भग्न नावेत बसून नदी पार करणे, पथ्य न पाळता औषध घेणे या तीन गोष्टी (अशा प्रकारे) करण्यापेक्षा त्या न केलेल्याच
बऱ्या.
———-
13/10/2019 3 94
उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः ।
तथैव ज्ञानकर्मभ्यां जायते परमं पदम् ॥
योगवासिष्ठ्य १-१-७- वसिष्ठेन रामाय उक्तम्

यथा खे पक्षिणाम् उभाभ्याम् एव पक्षाभ्याम् गतिः तथा एव ज्ञान-कर्मभ्याम् परमं पदम् जायते।

Just like birds fly in the sky with the help of both wings, in the same manner, the highest goal can be achieved by combination of the knowledge and the effort.

यथा-just like, how, in which manner & तथा-in the same manner, like that- both-अव्यय, खे- न. लिं. स. वि. ए. व. of खम्-sky, पक्षिणाम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पक्षिन्- a bird, उभाभ्याम्, पक्षाभ्याम् & ज्ञानकर्मभ्याम् -all-तृ. वि. द्वि. व. of उभ- pronominal adjctv-both-(used only in द्वि. व.) & पक्ष-पु. लिं.-wing & ज्ञानकर्म-knowledge & action (effort)- ज्ञानम् च कर्मम् च – द्वंद्व स, एव-अव्यय-just, just so, only, गतिः -स्त्री. लिं.-gait, going, moving, परमम्- highest, पदम्-goal, level जायते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of जन्- ४ ग. आ. प. to be born or produced, to rise, happen, take place.
ज्याप्रमाणे दोन्ही पंखांच्या सहाय्याने पक्षी आभाळात उंच भरारी घेतो त्याप्रमाणे ज्ञान आणि कर्म या दोघांच्या सहाय्याने माणूस उच्च पदापर्यंत जातो.

नरेंद्र गोळे .
वापरूनी पंख दोन्ही, पक्षी जाती नभी जसे
वापरूनी ज्ञान, कार्य, थोर माणूस होतसे

14/10/2019 -395
एकं हन्यान्न वा हन्यात् इषुर्मुक्तो धनुष्मता।
बुद्धिर्बुद्धिमतौत्सृष्टा हन्याद् राष्ट्रं सराजकम् ॥
-महाभारत ५.३३

इषुः धनुष्मता मुक्तः एकम् हन्यात् न वा हन्यात्, बुद्धिः बुद्धिमता उत्सृष्टा सराजकम् राष्ट्रम् हन्यात्।

An arrow released by an archer may kill a person or it may not. But strategy planned by an intelligent person may destroy entire country, including all kings.

इषुः, मुक्तः, बुद्धिः & उत्सृष्टा all प्र. वि. ए. व. of इषु-पु. लिं.-an arrow, मुक्त- released, discharged-क. भू. धा. वि. of मुच्-मुंचति-ते ६ ग. उ. प. to set free, release, बुद्धि-स्त्री. लिं. -perception, intellect, talent, उत्सृष्टा-स्त्री. लिं. -presented, produced, sent forth- क. भू. धा. वि. of उद्+सृज्-(सृज्- सृजति ६ ग. प. प. to create, produce, make), धनुष्मता & बुद्धिमता-पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of धनुष्मत्-an archer & बुद्धिमत्- knowledgeable, intellectual, एकम्, सराजकम् & राष्ट्रम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of एक-one, single, सराजक – including all kings-स-अव्यय-a prefix compounded with nouns means- with, together with, possessed of, including, राजक- a number of kings, a collection of sovereins & राष्ट्र- country, हन्यात् -विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of हन्-हन्ति २ ग. प. प. to kill, destroy, न -no, not, वा-अव्यय- or, and

धनुष्यामधून सुटलेल्या बाणामुळे एकाद्या माणसाचा प्राण जाईल किंवा नाही जाणार, पण बुद्धीमान माणसाने रचलेल्या कुटिल कारस्थानाने राजांसकट संपूर्ण राष्ट्राचा घात होऊ शकतो.
—————
15/10/2019 – 396
गावो गन्धेन पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाःl
चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ll
– पा. भे.- ब्राह्मणाः= वै द्विजाः

गावः गन्धेन पश्यन्ति। ब्राह्मणाः/द्विजाः वेदैः पश्यन्ति। राजानः चारैः पश्यन्ति। इतरे जनाः चक्षुर्भ्याम् (पश्यन्ति)।

Cattle recognise through the faculty of smell. Wise people find their way based on the scriptures. Kings (Rulers) get information from their spy-network. However, ordinary people see (the world) with their eyes.

गावः ब्राह्मणाः/ द्विजाः, राजानः & जनाः- all पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of गो-cattle, ब्राह्मण/द्विज- wise person, learned, a Brahmin, राजन्-king, ruler & जन-people, person, गन्धेन-पु/न लिं. तृ. वि. ए. व. of गन्ध-smell, वेदैः & चारैः -पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of वेद- scriptures, scientific knowledge & चार-spy, servant, पश्यन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, observe, इतरे- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of इतरत्-pronominal adjctv- the other, the remaining, चक्षुर्भ्याम्-न. लिं. तृ. वि. द्वि. व. of चक्षुस्-eye

गुरे (हुंगून) वासाने पाहतात (ओळखतात), विद्वान लोक वेदांनी (शास्त्रांमार्फत) पाहतात (जाणून घेतात), राजा त्याच्या हेरांकडून पाहतो (माहिती मिळवतो) आणि इतर सामान्य लोक डोळ्यांनी पाहतात. थोडक्यात सांगायचे तर हे जग समजून घेण्याचे डोळ्यांनी पाहण्याखेरीज इतर अनेक मार्ग आहेत आणि त्यांचा योग्य त्या प्रमाणे उपयोग केला जातो.

————-

16/10/2019 -397
नास्माकं शिबिका न चास्ति कटकाद्यलंकार-सत्क्रिया
नुत्तुङ्गस्तुरगो न कश्चिदनुगो नाप्यम्बरं सुन्दरम्।
किंतु क्ष्मातलवर्त्यशेषविदुषां साहित्यविद्याजुषां
चेतस्तोषकरी शिरोन्नतिकरी विद्याsनवद्या अस्ति नः ॥
-भोजप्रबंध(Said by a Poet to Bhojaraja in his court)

नास्माकं शिबिका न चास्ति कटकाद्यालंक्रिया सत्क्रिया ….. सुभाषितरत्नभांडागारम् ।
अस्माकम् शिबिका न अस्ति। कटकादि-अलंकार-सत्क्रिया न च (अस्ति)। उत्तुङ्गः तुरगः न (अस्ति)। न कश्चित् अनुगः (अस्ति)। सुन्दरम् अम्बरम् अपि न (अस्ति)। किंतु नः क्ष्मा-तल-वर्ति-अशेष-विदुषाम्, साहित्य-विद्या-जुषाम्, चेतस्-तोषकरी, शिरोन्नतिकरी, अनवद्या, विद्या अस्ति।

We do not have a palanquin, nor do we have ornaments like bracelets etc. We do not have a majestic horse nor do we have any servant. We do not have even beautiful dress. However, we have unblemished scholarship, which is capable of delighting hearts of entire scholars residing on this earth and those taking delight in literary knowledge and making them raise their head (in appreciation),

अस्माकम् & नः – ours, belonging to us- ष. वि. ब. व. of अस्मद्- I, we, शिबिका-a palanquin-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., न-no, not, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, exist, कटकः-कं- पु/न. लिं-a bracelet, आदि-beginning with, etc. -at the end a noun or acompound means- ‘etc.’ ‘such like’, ‘beginning with’, अलंकार- ornament-सत्क्रिया-honour-कटकादि+अलंकार- कटकाद्यलंकार- ornaments like bracelet-कटकाद्यलंकाराणाम् सत्क्रिया- कटकाद्यलंकारसत्क्रिया- ष. तत्पुरुष स., उत्तुङ्गस् (उत्तुङ्गः)-adjctv- tall, lofty, high, तुरगः -पु. लिं. -horse, कश्चित्- कः+चित्-some, न कश्चित्-none, अनुगः-पु. लिं.-follower, servant (अनु गच्छति इति-उपपद तत्पुरुष स.), सुन्दरम् – beautiful, अम्बरम् -clothing, dress, अपि-अव्यय- even, also, and, किंतु-किम्+तु-अव्यय- but, whereas, however, क्ष्मा-earth, world, तल-surface, base, वर्तिन्-adjctv-पु. लिं.- staying, located, अशेष-entire- न शेष- नञ्तत्पुरुष स.-शेष- remainder, left over, विदुषाम्-पु. लिं. ष. वि. ब. व. of विद्वस्- scholar, learned, knowledgeable, क्ष्मायाः तलम्- क्ष्मातलम्- ष. तत्पुरुष स. & क्ष्मातले वर्तते इति- क्ष्मातलवर्तिन्- उपपद तत्पुरुष ह., क्ष्मातलवर्तिनः च अशेषाः च-क्ष्मातलवर्त्यशेषाः- द्वंद्व स.- क्ष्मातलवर्त्यशेषाः विद्वांसः-क्ष्मातलवर्त्यशेषविद्वांसः -entire scholars residing on this earth- उपपद तत्पुरुष स. -क्ष्मातलवर्त्यशेषविदुषाम् – is in पु. लिं. ष. वि. ब. व., साहित्य-literary, विद्या- knowledge जुषाम्-पु. लिं. ष. वि. ब. व. of जुष्-adjctv- at the end of compound means- enjoying, liking, taking delight, साहित्यस्य विद्या -साहित्यविद्या- ष. तत्पुरुष स.-साहित्यविद्या+जुष्-साहित्यविद्याजुष्- those taking delight in literary knowledge, enjoying literature, चेतस् (चेतः)- न. लिं.-mind, soul, heart, तोषकरी-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तोषकरिन्-delighting, pleasing- तोषम् करोति इति -उपपद तत्पुरुष स., चेतः तोषयति इति- चेतस्तोषकरिन्- उपपद तत्पुरुष स., शिरम्-head, उन्नति-rise, elevation, शिरस्य उन्नतिः -शिरोन्नतिः -ष. तत्पुरुष स., शिरोन्नतिम् करोति इति- शिरोन्नतिकरिन्- उपपद तत्पुरुष स., शिरोन्नतिकरी- capable of raising or nodding the head (in appreciation) अनवद्या-praise worthy, unblemished-अन्+अवद्य-नञ्तत्पुरुष स.-(अवद्य-adjctv-fit to be condemned, blamable), विद्या- knowledge

आमच्याकडे पालखी नाही, हातात कड्यांसारखे मान वाढवणारे दागीने नाहीत, उमदा घोडा नाही, नोकर नाही, सुंदर महाल नाही, पण या धरणीवर राहणाऱ्या आणि साहित्यात रुचि घेणाऱ्या सर्व विद्वानांच्या मनाला संतोष देईल आणि त्यांची मान ( शिर) कौतुकाने डोलावेल अशी निष्कलंक विद्या आहे.

नाही पालखि, वा न कंकण करी, नाहीत आभूषणे
घोडेही उमदे मुळीच नसती, प्रासाद नाही महा
नाही चाकर, मात्र जी सुखवते साहित्यविद्याविदा,
त्यांना तोषवती कलंकविहिना विद्या असे लाभली
.
– शार्दूलविक्रीडित
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९१०१७
———-
१७-१०-२०१९ -398
न चोरहार्यं, न च राजहार्यं, न भ्रातृभाज्यं, न च भारकारी।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं, विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ॥

विद्याधनम् न चोरहार्यम्, न च राजहार्यम्, न भ्रातृभाज्यम्, न च भारकारी (अस्ति)। (तद्) व्यये कृते नित्यम् वर्धते एव। (तद्) सर्व-धन-प्रधानम् (अस्ति)।

Treasure of knowledge cannot be stolen by thieves, nor can it be taken away by the kings. It cannot be divided among brothers and it is not a burden either. If spent regularly, it even keeps growing. It is the most superior of all forms of wealth.

विद्याधनम्- Treasure of knowledge, चोरहार्यम्- stolen by thieves, राजहार्यम् – taken away by the kings, भ्रातृभाज्यम्- to be divided among brothers ( भ्रातृ-brother, भाज्यम्- (also भजनीय, भजितव्य)- to be divided- कर्मणि वि. धा. सा. वि. of भज्-भजति-ते-१ ग. उ. प. -to divide, share, distribute, भारकारी (भारकारिन्- भारम् -weight- भारम् कारयति इति- उपपद तत्पुरुष स.)- to be burden, heavy to carry, सर्वधनप्रधानम् -superior of all forms of wealth- (सर्व- pronominal adjctv-all, entire, every, धन- wealth, प्रधानम् – principal, chief-सर्वम् धनम्- सर्वधनम्- उपपद तत्पुरुष स.-सर्वधनेषु प्रधानम्-सर्वधनप्रधानम्- स. तत्पुरुष स.)- all above in न. लिं. प्र. वि. ए. व. except -भारकारी- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न-no, not, नित्यम्- अव्यय- every day, constantly, always, च-and, व्यये & कृते both स. वि. ए. व. of व्यय- adjctv- spending & कृत-doing- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, वर्धते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृध्- १ ग. आ. प. to grow, increase, thrive, एव-अव्यय-even, just, just so,

विद्या हे असे मुख्य धन आहे जे चोर घेऊन जाऊ शकत नाहीत, जे राजा हरण करू शकत नाही, जे भावंडांमध्ये विभागले जात नाही, ज्याचे ओझे होत नाही आणि जे रोज खर्च केल्यामुळे (कमी न होता उलट) वाढत असते.

न चोर चोरे, न नरेंद्र नेई
बंधू न मागे, नच भार होई
खर्चून वाढेल सदाकदा जी
विद्या असे सर्व धनांमधे ’श्री’
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९१०१८

18/10/2019 – 399
प्रभूतवयसः पुंसः धियः पाकः प्रवर्तते।
जीर्णस्य चन्दनतरोः आमोदः उपजायते ॥

पुंसः प्रभूतवयसः धियः पाकः प्रवर्तते। चन्दनतरोः जीर्णस्य आमोदः उपजायते ।

Man (person) gets matured as he gets older and older. A sandalwood tree, when it matures, gives out fragrance.

पुंसः प्रभूतवयसः चन्दनतरोः जीर्णस्य all in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पुंस्- (पुमान् पुमांसौ पुमांसः) – a man, human being, प्रभूतवयस्- of matured age- (प्रभूत-mature, perfect, long -क. भू. धा. वि. of प्र+भू- भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, वयस्-न. लिं.-age, period of life- प्रभूतः वयस् यस्य सः – प्रभूतवयस् – बहुव्रीही स.) चन्दनतरु- sandalwood tree-(चन्दनस्य तरुः ष. तत्पुरुष स.) जीर्ण-old, digested, aged -क. भू. धा. वि. of जृृ (दीर्घ)-१, ४ & ९ ग. प. प. & १० ग. उ. प. -जरति-जीर्यति जृणाति, जारयति-ते – to grow old, wear out, decay, धियः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of धी- intellect, understanding, पाकः & आमोदः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of पाक-maturity, full or perfect development & आमोद- fragrance, pleasure, joy, प्रवर्तते- takes place, happens, becomes & उपजायते- becomes, arises, grows-वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ वृत्- वृत्-वर्तते -to be, exist & उप+जन् -जन्-जायते -४ ग. आ. प. to born,, produced, to be

वयस्क होतांना माणूस बुद्धीने परिपक्व होत जातो. चंदनाचे झाड जीर्ण झाल्यावर सुगंध उत्पन्न करते.
—————–
19/10/2019 -400
बहुधा बहुभिः सार्धं चिन्तिताः सुनिरूपिताः।
कथञ्चिन्न विलीयन्ते विद्वद्भिश् चिन्तिता नयाः ॥
– पंचतंत्र

नयाः बहुधा बहुभिः सार्धम् चिन्तिताः, सुनिरूपिताः, विद्वद्भिः चिन्तिताः, न कथञ्चित् विलीयन्ते।

Schemes/ Policies, well discussed with majority (large number), well explained (investigated, defined) and discussed with experts/ knowledgeable people, seldom fail (perish/vanish)

बहुधा- अव्यय- in many ways, diversely, बहुभिः & विद्वद्भिः -with many-पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of बहु-many, large number & विद्वस्- scholar, experienced or knowledgeable person, सार्धम्- अव्यय- with, together with, चिन्तिताः, सुनिरूपिताः & नयाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of -चिन्तित- thought of, planned- क. भू. धा. वि. of चिन्त्-चिन्तयति-ते-१० ग. उ. प.- to think, consider, ponder over, सुनिरूपित- well explained, investigated, defined- सु- अव्यय- prefix used to mean- well, good, thoroughly, perfectly -निरूपित- क. भू. धा. वि. of नि+ रूप्- रूपयति-ते १० ग. उ. प. to investigate, determine & नय- policy, scheme, कथञ्चित्- कथम्+चित्- कथम् -अव्यय-how, in what way- कथञ्चित्-possibly, somehow, न कथञ्चित्-seldom, never, विलीयन्ते-diappear, vanish, perish वर्त. तृ. पु. ब. व. of वि+ली-( ली-लीयते ४ ग. आ. प. to melt away, vanish, disappear

ज्या योजना किंवा जी धोरणे अनेक लोकांनी चर्चा करून आणि सर्व माहिती घेऊन ठरवली असतात, ज्यांचे रूप स्पष्ट असते, ज्यांच्यावर तज्ज्ञ आणि हुषार लोकांशी विचारविनिमय केलेला असतो अशा योजना किंवा अशी धोरणे क्वचितच फसतात.
—————————————————————————————————————–