संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -३

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग १)
संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग २)
Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -2)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया (भाग २)
————————————–

या भागातील सुभाषिते

२०१
दुःखितस्य निशा कल्पः सुखितस्यैव च क्षणः ।
क्षणः स्वप्ने भवेत्कल्पः कल्पश्च भवति क्षणः ।।
योगवासिष्ठ प्र.३,सर्ग ६०, श्लो.६२

दुःखितस्य निशा कल्पः (इव भाति)। (सा निशा) सुखितस्य च क्षणः एव (भाति)। स्वप्ने क्षणः कल्पः (इव) भवेत् । (स्वप्ने) कल्पः च क्षणः भवति

Sorrowing person finds a night unending time while, a person having good time, does not realise the passing of the time at all. In the dream a moment appears as a infinite time while infinite time passes in a moment.

दुःखितस्य & सुखितस्य -पु. लिं. ष. वि. ए. व. of दुःखित unhappy (person) & सुखित-happy (person), निशा-(स्त्री. लिं)- night, कल्पः(पु. लिं)- a day in the life of Bramha or 1000 Yugas being 432 million years of mortals, च -and, क्षणः a moment, एव-अव्यय-just, just so, quite, only, स्वप्ने -स. वि. ए. व. of स्वप्न- dream, भवेत् -विध्यर्थ तृ. पु. ए. of भू भवति १ ग. प. प. to be, to exist, भवति -वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू.

दुःखी माणसाला रात्र युगांसारखी मोठी वाटते तर सुखी माणसाला एका क्षणाएवढी लहान वाटते, स्वप्नात कधी एक क्षणसुद्धा कल्पांताएवढा मोठा होतो तर कधी फक्त एका क्षणभरात कल्पांत होऊन जातो.
————————-
३१-०३-२०१९
२०२
सर्वं परवशं दु:खं सर्वमात्मवशं सुखम्।
एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदु:खयो:॥
–  मनुस्मृति

सर्वम् दुःखम् परवशम् (अस्ति), सर्वम् सुखम् आत्मवशम् (अस्ति) । एतद् सुखदु:खयो: लक्षणम् समासेन विद्यात्।

Every sorrow is dependent upon others and every happiness is dependent on oneself. This summary of characteristics of happiness and sorrow should be understood properly.

सर्वम्, परवशम्, दुःखम् , आत्मवशम् , सुखम्, न. लिं. प्र. वि. ए. व. of- सर्व each, every, परवश subject to other’s will, in possession of the other, दुःख -sorrow, pain, misery, आत्मवश dependent on one’s own will, under one’s own control, सुख pleasure, happiness, एतद् , लक्षणम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of-एतद्- this, here, thus, लक्षण- distinctive mark, sign, indication विद्यात्-understand- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of विद् २ ग. प.प. to know, समासेन- तृ. वि. ए. व. of- समास-in totality, conciseness, brevity. सुखदुःखयोः- न. लिं. ष. वि. द्वि. व. of सुखदुःख (सुखम् च दुःखम् च -द्वंद्व स.),

सर्व दुःखे इतरांमुळे होतात आणि सर्व सुख (आनंद) स्वतःमुळेच मिळते. सुख आणि दुःख यांचे हे लक्षण नीट समजून घेतले पाहिजे.
नरेंद्र गोळे .
दुःखे परवश सारी, सुखे वश स्वतःसची ।
एवढे जाणता नीट, सुखदुःख कळे स्वये ॥
——–
01/04/2019
२०३
अनन्तानीह दुःखानि सुखं तृणलवोपमम्।
नातः सुखेषु बध्नीयात् दृष्टिं दुःखानुबन्धिषु ।।
योगवासिष्ठ प्र.२ सर्ग.१३ श्लो.२३

इह दुःखानि अनन्तानि (सन्ति), सुखम् तृण-लव उपमम् (अस्ति)। अतः दुःखानुबन्धिषु सुखेषु दृष्टिम् न बध्नीयात् ।

Here sorrows are unending and happiness is like a piece of a straw. Therefore, one should not go after the happiness which is invariably followed by the sorrow.

इह-अव्यय-here, in this place or case, दुःखानि & अनन्तानि -न. लिं. प्र. वि. ब. व. of दुःखम् -sorrow & अनन्त-unending ( न अन्तम् नञ्तत्पुरुष स.), सुखम् –न. लिं. प्र. वि. ए. व. of सुख-happiness, joy, तृण- grass, straw, लव- fraction, small piece, उपमा or उपमानम्- resemblance, similarity- तृणस्य लवम् -तृणलवम्-ष. तत्पुरुष स.-तृणलवस्य इव उपमा यस्य तद् तृणलवोपमम्- बहुव्रीहि स., अतः or अतस् -अव्यय -therefore, दुःखानुबन्धिषु & सुखेषु both स. वि. ब. व. of दुःखानुबन्धि- followed by sorrow- दुःखेन अनुबध्नाति इति- उपपद तत्पुरुष स. & सुखम्-joy, happiness, दृष्टिम्-द्वि. वि. ए. व. of दृष्टि – view, consideration, glance, न -no, not, बध्नीयात् -विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of बंध्-बध्नाति ९ ग. प. प. to tie, fasten, bind.

इथे दुःखांना अंतपार नाही आणि गवताच्या काडीएवढेच सुख आहे. त्यामुळे सुखामागे जाऊ नये कारण त्याच्यापुढे पुन्हा दुःख असते.
“सुख पाहता जवापाडे, दुःख पर्वताएवढे” असे संत तुकाराम महाराजांनीही सांगितले आहे.
नरेंद्र गोळे .
दुःख हे अनंत आहे सुखाला अंत तो असे ।
सुखाचा संग तो स्वल्प त्यापुढे दुःख निश्चित ॥
————————————
०२-०४-२०१९

२०४
अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्यास्त्वबान्धवाः।
मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्या दरिद्रता।।
चाणक्य नीतिदर्पण. अ.४ -श्लो.१४

पाठभेद- अपुत्रस्य गृहं शून्यं सन्मित्ररहितस्य च।  मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता।

अपुत्रस्य गृहम् शून्यम् (अस्ति), अबान्धवाःं तु दिशः शून्याः (भवति), मूर्खस्य हृदयम् शून्यम् (अस्ति), दरिद्रता सर्वशून्या (भवति).

House is empty without a child. Friendless people are indeed without directions. Stupid person’s mind is aimless. Poverty is devoid of everything.

अपुत्रस्य & मूर्खस्य – पु. लिं. ष. वि. ए. व. of अपुत्र childless ( न पुत्रः नञ्तत्पुरुष स.) & मूर्ख stupid, गृहम्, शून्यम्, हृदयम्, न. लिं. प्र. वि. ए. व. of गृह- house, शून्य- empty, void, devoid of, barren, हृदय- mind, heart, अबान्धवाः & शून्याः – पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अबान्धव- friendless ( न बान्धवः नञ्तत्पुरुष स.), तु-अव्यय-indeed, surely, दिशः- directions-स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of दिश्, दरिद्रता-poverty & सर्वशून्या-devoid of everything – both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.

मुलांशिवाय घर रिकामे असते, आप्तेष्टांशिवाय माणूस दिशाहीन असतो, मूर्खांना हृदय नसते आणि दारिद्र्यामध्ये तर काहीच असत नाही.
हा एक अत्यंत नकारात्मक विचार आहे. मुले, मित्र, शहाणपणा आणि संपत्ती यांचे महत्व कळावे, यासाठी लोकांनी प्रयत्न करावेत म्हणून चाणक्याने असे सांगितले असेल.

नरेंद्र गोळे
निसंतान घर शून्य, दिशा शून्य सख्याविना ।
मूर्खाचे हृदय शून्य, सर्वशून्य गरीबित ॥
————————————————–
03/04/2019
२०५

आपद्गतं हससि किं द्रविणान्ध मूढ!
लक्ष्मीः स्थिरा न भवतीति किमत्र चित्रम् ।

एतान् प्रपश्यसि घटान् जलयन्त्रचक्रे।

रिक्ता भवन्ति भरिता भरिताश्च रिक्ताः ।।

द्रविणान्ध मूढ!, आपद्गतम् किम् हससि? लक्ष्मीः स्थिरा न भवति इति किम् अत्र चित्रम्? एतान् प्रपश्यसि जलयन्त्रचक्रे घटान् ,
रिक्ताः भरिताः भवन्ति, भरिताः च रिक्ताः (भवन्ति)

Oh, Stupid, blinded by the riches, why are you laughing at a person faced with problems? Isn’t it strange that (Goddess of) Wealth is not the one to remain steadfast. Look at these pots of water-wheel, empty ones get filled up while those which are full get empty.

द्रविणान्ध- blinded by riches- द्रविणम्- wealth अन्ध- blind (द्रविणेन अन्धः तृ. तत्पुरुष स.) & मूढ- stupid- both in सं. वि. ए. व., आपद्गतम्- द्वि. वि. ए. व. of आपद्गत-आपद्- calamity, misfortune, problem (स्त्री. लिं) -आपदि गतः उपपद तत्पुरुष स., किम्-why, which, what, is it?, हससि & प्रपश्यसि-both द्वि. पु. ए. व. of हस्-हसति१ ग. प. प. to laugh, laugh at & प्र+दृश् to see, observe (दृश् -पश्यति१ ग. प. प. to see), लक्ष्मीः & स्थिरा -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of लक्ष्मी -Goddess of Wealth & स्थिर- steady, न-not, no, भवति- तृ. पु. ए. व. of भू १ ग. प. प. to be, exist, इति-so, like that, अत्र- here, चित्रम्- strange, surprising, एतान् -these पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of एतद् -this जलयन्त्रचक्रे-स. वि. ए. व. of जलयन्त्रचक्र- water-wheel machine (जलस्य यन्त्रः जलयन्त्रः, जलयन्त्रःस्य चक्रः-जलयन्त्रचक्र both ष. तत्पुरुष स.), घटान् पु./न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of घट pot, रिक्ताः & भारिताः प्र. वि. ब. व. of रिक्त-empty & भरित-full, भवन्ति-तृ. पु. ब. व. of भू भवति १ ग. प. प. to be, to exist.

अरे, श्रीमंतीने आंधळा झालेल्या मूर्ख माणसा, तू अडचणीत आलेल्या गरीबावर कशाला हंसत आहेस? इथे लक्ष्मी चंचल असते ही किती विचित्र गोष्ट आहे! (तुला माहीत नाही का?) रहाटगाडग्यातल्या पात्रांकडे पहा, इथे रिकामी पात्रे पाण्याने भरून वर येतात आणि भरलेली पात्रे रिकामी होत असतात.

नरेंद्र गोळे .
का संकटी हससि त्यांस, वित्तांन्ध मूर्खा ।
लक्ष्मी नसे स्थिर तुला नच माहिती का ॥
तू का न पाहसि रहाट चढे वरी जे ।
ते मोकळे भरुन पात्र चढून येते ॥
—————–
04/04/2019
२०६
एको हि दोषो गुणसंनिपाते

निमज्जतींदोः किरणेष्वांकः।

उक्तं न सम्यक्कविना हि तेन
दारिद्र्यदोषो गुणराशिनाशी ॥

‘ एकः हि दोषः गुणसंनिपाते इन्दोः किरणेषु अङ्कः इव निमज्जति ‘ (इति) तेन कविना सम्यक् हि न उक्तम् दारिद्र्य-दोषः गुण-राशि-नाशी (भवति)।

‘Where there is collection of number of virtues, a single fault gets washed out, like the stigma on Moon in the moonlight’ this saying what has been said by that poet is really not correct. Poverty is one which destroys collection of all virtues.

(The author here refers to following shloka of कालिदास from his कुमारसंभव

अनंतरत्नप्रभवस्य यस्य
हिमं न सौभाग्यविलोपि जातं।
एको हि दोषो गुणसन्निपाते
निमज्जतींदोः किरणेष्वांकः ॥)

एकः दोषः अङ्कः दारिद्र्यदोषः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of एक-one, single, दोष-fault, shortcoming, अङ्क-stigma, mark, दारिद्र्यदोष-stigma of poverty (दारिद्र्यस्य दोषः ष. तत्पुरुष स.), गुणसंनिपाते-स. वि. ए. व. of गुणसंनिपात- collection of virtues ( गुण-virtue, quality, संनिपात- collection-गुणानाम् संनिपातः-ष. तत्पुरुष स.), इन्दोः -ष. वि. ए. व. of इन्दु-moon, किरणेषु -स. वि. ब. व. of किरण-beam of light, इव-अव्यय-like, similar to, निमज्जति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of नि+मस्ज् ६ ग. प. प. to sink, merge, disappear, तेन & कविना पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद् he, that & कवि- poet, सम्यक् & उक्तम्- प्र. वि. ए. व. of सम्यच्-proper, correct, agreeable, rightly & उक्त-said क. भू. धा. वि. of वच् वक्ति २ ग. प. प. to say, speak, हि-अव्यय-indeed, न-no, not, गुण-virtue, quality, राशि-collection, multitude नाशी- destroyer- (गुणानाम् राशिः -गुणराशिः ष. तत्पुरुष स., गुणराशिम् नाशयति इति गुणराशिनाशिन्- उपपद तत्पुरुष स.)

“चंद्राच्या उजेडामध्ये (चांदण्यामुळे) त्याचा डाग हरवून जातो (डागाकडे कुणाचे लक्ष जात नाही) त्याप्रमाणे चांगल्या गुणांमध्ये एकादा दोष खपून जातो ” असे जरी कवीने (कालिदासाने) सांगितले असले तरी दारिद्र्य हा (एकच) दोष मात्र ढीगभर गुणांचाही नाश करतो.

अनंत-रत्न-प्रभवस्य यस्य ( हिमालयस्य) हिमम् सौभाग्यविलोपि न जातम्।
Just the snow alone of (Himalaya Mountain) which has store house of countless jewels, does not come in the way diminishing its fortunes
हिमालयावरील बर्फामुळे त्याच्या पोटातील रत्नांचे मूल्य कमी होत नाही.

नरेंद्र गोळे .
लोपून जातो गुणसंचि दोष ।
चंद्रा जसा दोषहि चांदण्यात ॥
आहे असे मी जरि ऐकलेले ।
दारिद्र्यदोषात सद्गुण लोपे ॥
—————————–
05/04/2019
२०७
किमकारि न कार्पण्यं कस्यालङ्घि न देहली।

अस्य पापोदरस्यार्थे किमनाटि न नाटकम् ।।

अस्य पापोदरस्य अर्थे(मया) किम् कार्पण्यम् न अकारि, कस्य देहली न अलङ्घि, किम् नाटकम् न अनाटि.

For the sake of this wretched stomach, what all indignant things I did not do, Whoever’s threshold I did not cross, What all drama I did not play?

अस्य, पापोदरस्य & कस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of इदम्-this & पापोदर- wicked stomach- (पापी उदरः उपपद तत्पुरुष स.) & किम् who, अर्थे- स. वि. ए. व. of अर्थ- purpose, for the sake of, किम् -what, which, कार्पण्यम् & नाटकम् all in न. लिं. द्वि.
वि. ए. व. of कार्पण्य-indigence, wretchedness, imbecility, नाटक-drama, देहली-प्र. वि. ए. व. of देहली/देहलि (स्त्री. लिं.)-threshold, न-no, not, अकारि, अलङ्घि, अनाटि all प्रायोजक ( causal) अनद्यतनभूत. आ. प. प्र. पु. ए. व. कृ करोति-कुरुते ८ ग उ. प. to do, make, लङ्घ् लङ्घति-ते १ ग. उ. प. to violate, transgress, cross over & नट् नटति १ ग. प. प. to act, to dance

मी या पापी पोटासाठी कोणता चिक्कूपणा केला नाही? कुणाची मर्यादा ओलांडली नाही? कोणते नाटक केले नाही?
संदर्भ माहीत नसल्यामुळे हा पश्चात्ताप आहे की हे समर्थन आहे ते स्पष्ट होत नाही.
——————————-
06/04/2019
२०८
संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुंजते सदा ।

क्षुत् स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा ॥
– महाभारत, उद्योग अ.३४

दरिद्राः संपन्नतरम् एव अन्नम् सदा भुंजते। क्षुत् स्वादुताम् जनयति सा (क्षुत् ) च आढ्येषु सुदुर्लभा (भवति)

Poor always eat more delicious food (than rich). Hunger enhances the tastiness (of the food). This is very rare for the wealthy. (Said by Vidura to Dhritarashtra)

दरिद्राः पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of दरिद्र poor, संपन्नतरम् more delicious-(संपन्न- rich, fortunate, perfect, suffixing of तर & तम to an adjective indictes comparative and superlative degree), एव-अव्यय-just, just so, only, अन्नम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अन्न food, स्वादुताम् स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्वादुता- sweetness, taste, flavour, सदा-अव्यय-always, भुंजते- वर्त. १ ग. आ. प. तृ. पु. ए. व. of भुज् to eat, enjoy, consume (normally भुज् -भुनक्ति-भुंक्ते ७ ग. उ. प.), क्षुत् , क्षुध्, क्षुधा (स्त्री. लिं)- hunger, जनयति-(causal) प्रायोजक. वर्त. तृ. पु. ए. व. of जन् जायते ४ ग. आ. प. to be born, to create, सा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद् she, च- and आढ्येषु-पु. लिं. स. वि. ब. व. of आढ्य rich, wealthy, सुदुर्लभा- very rare to get or achieve-( सु-अव्यय- prefix indicates well, good, very much, दुर्-अव्यय- prefix indicates hard or difficult to get, लभ्-लभते १ ग. आ. प. to get, obtain

दरिद्री लोक नेहमीच स्वादिष्ट अन्न खातात कारण भूक लागल्यामुळे त्यांच्या अन्नाची जशी चंव वाढते तसे होणे श्रीमंतांना दुर्लभ असते.
———-
नरेंद्र गोळे .
संपन्न खरे अन्नच गरीब जेवतो सदा ।
भुकेने आलेला स्वाद श्रीमंता मिळणे नसे ॥
————————-
०७-०४-२०१९
२०९
दरिद्रता धीरतया विराजते
कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते

कदन्नता चोष्णतया विराजते
कुरूपता शीलतया विराजते ।।

Poverty shines with courage, cheap clothes shine with whiteness, bad food tastes good when served hot and ugliness is overshadowed by good character.
दरिद्रता-having poverty,

कुवस्त्रता-having badcloths, poor clothings, कदन्नता-having bad food, कुरूपता-having ugliness- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए.व., धीरतया, शुभ्रतया, उष्णतया, शीलतया all in स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of धीरता-having courage, शुभ्रता-having brightness, whiteness, उष्णता-having heat, warmness, शीलता-having good character, च- and, विराजते-वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of वि+राज्- to shine, look beautiful, to appeal, feel nice ( राज्-राजति-ते १ ग. उ. प. to shine, appear splendid, beautiful), कु, कद्, कव, किं all particles (अव्यय)-prefix of these imply badness, deterioration, depreciation, littleness or ‘want’.

धैर्यामधून गरीबी चमकते, साधे कपडे शुभ्रपणामुळे चमकतात, साधे अन्न (कदान्न)सुद्धा गरम गरम असतांना खातांना छान वाटते आणि शीलामुळे ते साधे रूपसुद्धा उठून दिसते. थोडक्यात सांगायचे तर इतर गोष्टींपेक्षा अंगच्या गुणांना जास्त महत्व असते.
———————————
08/04/2019
२१०
धनमस्तीति वाणिज्यं किंचिदस्तीति कर्षणम् ।

सेवा न किंचिदस्तीति भिक्षा नैव च नैव च ।।

धनम् अस्ति इति वाणिज्यम् (कुर्यात्), (धनम् ) किंचित् अस्ति इति कर्षणम् (कुर्यात्), किंचित् (धनम् ) न अस्ति इति सेवा (कुर्यात्), (किंतु) भिक्षा (कदापि) न च न एव च (कुर्यात्).

If one has enough money, do trading business. If one has little money, do agriculture. If one has no money, do service. But never, never, do begging.

धनम् -wealth, money, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, इति-अव्यय-used to report the very word spoken-so, because, thus, वाणिज्यम्- trade, किंचित् -very little, कर्षणम् -ploughing, tilling, न -no, not, सेवा – service, भिक्षा- begging, न एव च-never

धन असेल तर व्यापार करावा, थोडे धन असेल तर नांगरणी करावी, थोडेसुद्धा धन नसेल तर चाकरी करावी, पण कधीही भीक मागू नये.
—–
नरेंद्र गोळे .
पुरेसा असता पैसा करा व्यापार, एरव्ही ।
शेती वा सेवा करावी, भिक्षा मागू नये कधी ॥
———————-
०९-०४-२०१९
२११
यस्यार्थाः तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।

यस्यार्थाः स पुमांल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः॥

– महाभारत पर्व १२, अ. ८

यस्य अर्थाः (अस्ति) तस्य मित्राणि (भवति), यस्य अर्थाः तस्य बान्धवाः (भवति), यस्य अर्थाः (अस्ति) सः लोके पुमान् (भवति), यस्य अर्थाः (अस्ति) सः पण्डितः च (भवति).

One who has wealths, he has friends. One who has wealths, he has relatives. One who has wealths, he is the Man in the world and one who has wealths he is the Wiseman (Pandit)

यस्य & तस्य-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद् who, whch & तद् he, it, अर्थाः & बान्धवाः -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अर्थ- wealth & बान्धव- relative, मित्राणि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of मित्र- friend, सः, पुमान् & पण्डितः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद् – he, it, पुंस्- a man & पण्डित-wiseman, लोके पु. लिं. स. वि. ए. व. of लोक-world.

ज्याच्याकडे पैसा आहे त्याला मित्र असतात, नातेवाईक असतात, तो या जगातला श्रेष्ठ पुरुष असतो तसेच पंडितही असतो.
याच अर्थाचा दुसरा एक श्लोक असा आहे. यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डित स श्रुतवान् गुणज्ञः ।स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः कांचनमाश्रयन्ते ॥
—–
नरेंद्र गोळे .
श्रीमंतास मित्र सारे श्रीमंता सर्व बांधव ।
श्रीमंत सर्वांत श्रेष्ठ श्रीमंत पंडित असे ॥
———————–
10/04/2019
२१२
देवाय न धर्माय न बन्धुभ्यः न चार्थिने।

कृपणस्यार्जितं वित्तं ह्रियते खलु तस्करैः ।।

कृपणस्य अर्जितम् वित्तम् न देवाय, न धर्माय, न बन्धुभ्यः, न च अर्थिने (भवति). (तद् वित्तम्) तस्करैः खलु ह्रियते।

The wealth earned by a miser, is not for the God ( temple), not for the charity, not for the brothers (relatives) and not for a seeker, it indeed gets stollen by thieves.

कृपणस्य-ष. वि. ए. व. of कृपण- miser, अर्जितम् & वित्तम् -द्वि. वि. ए. व. of अर्जित-earned क. भू. धा. वि. of अर्ज् १ ग. प. प. to earn, gain, scure, न-no, not, देवाय, धर्माय, अर्थिने all च. वि. ए. व. of देव- God, धर्म- religion अर्थिन् – seeker, बन्धुभ्यः च. वि. ब. व. of बन्धु-brother (relative), च-and, तस्करैः -तृ. वि. ब. व. of तस्कर-thief, खलु-अव्यय- indeed, in reality, ह्रियते-gets stolen -कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of हृ हरति-ते १ ग. उ. प. to take away, to strip of, to carry away

चिक्कू माणसाने कमावलेले धन हे ना देवासाठी, ना धर्मासाठी, ना बांधवांसाठी, ना याचकांसाठी असते, ते चोरांनी लुटून नेण्यासाठीच असते.
——
नरेंद्र गोळे .
न देवाला न धर्माला न बंधुला न याचका ।
कंजुषाचे वित्त लाभे चोरट्यालाच केवळ ॥
—————————————————————-
11/04/2019
२१३
पद्मे मूढजने ददासि द्रविणं विद्वत्सु किं मत्सरो

नाSहं मत्सरिणी न चाSपि चपला नैवाSस्ति मूर्खे रतिः |

मूर्ख्रेभ्यो द्रविणं ददामि नितरां तत्कारणं श्रूयतां

विद्वान्सर्वजनेषु पूजिततनुर्मूर्खस्य नाSन्या गतिः||

प्रश्न: (हे) पद्मे, (त्वम्) मूढजने द्रविणम् ददासि, विद्वत्सु किम् (तव) मत्सरः (अस्ति)?
उत्तर: अहम् न मत्सरिणी (अस्मि), न च अपि चपला(अस्मि)। मूर्ख्रेभ्यः (मे) रतिः न एव अस्ति। (अहम् ) मूर्खे द्रविणम् ददामि, नितराम् तद् कारणम् श्रूयताम्। ‘विद्वान् सर्वजनेषु पूजिततनुः (अस्ति)। मूर्खस्य (तु मम विना) अन्या गतिः न (अस्ति)’।

Q: Oh, Laxmi, (you) give wealth to stupid people. Are you envious of learned people?

A: I am not jealous, not also unsteady, nor do I have any love for the stupid people. Please listen to reason why I always give wealth to stupid people; ‘The Learned person is worshipped ( honoured) by all people. But for the stupid there is no one (except me).

पद्मे-सं. वि. ए. व. of पद्मा- Goddess Laxmi, मूढजने-स. वि. ए. व. of मूढजन- stupid person (मूढ-stupid क. भू. धा. वि. of मुह् मुह्यति ४ ग. प. प. to faint- मूढः जनः उपपद तत्पुरुष स.), द्रविणम्- द्वि. वि. ए. व. of द्रविण-wealth, ददासि- वर्त. द्वि. पु. ए. व. & ददामि -प्र. पु. ए. व. of दा ददाति-दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, विद्वत्सु & सर्वजनेषु-स. वि. ब. व. of विद्वान्- learned person & सर्वजन-all people ( सर्व-all, जन- people, सर्वः जनः उपपद तत्पुरुष स.), किम् -why, whether, मत्सरः jealousy, envey, अहम्- प्र. वि. ए. व. of अस्मद् I, we, न no, not, मत्सरिणी, रतिः, अन्या, गतिः & चपला- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of मत्सरिन् -jealousy woman, रति -love, अन्य-other, गति way, support & चपला – unsteady/ fickle woman, च-and, अपि -also, मूर्ख्रेभ्यः च. वि. ब. व., मूर्खे- स. वि. ए. व. & मूर्खस्य ष.वि. ए. व. of मूर्ख-stupid, एव-अव्यय- just, just so, only, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस् २ ग प. प. to be, इतराम् – ष. वि. ब. व. of इतर- other, someone else, तद् -that & कारणम् – reason-both न. लिं. प्र. वि. ए. व. श्रूयताम्- आज्ञार्थ तृ. पु. ब. व. of शृ-शृणोति ५ ग. प. प. to hear, listen, विद्वान् & पूजिततनुः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of विद्वत् -learned person, पूजिततनु- worshipped body, respected person (पूजित क. भू. धा. वि. of पूज्-पूजयति-ते १० ग. उ. प. to worship तनु-body. (पूजितः तनुः यः सः -पूजिततनुः बहुव्रीहि स.)
नितरां – by all means or always. न इतराम् = नेतराम्
नितराम् is a indeclinable (अव्यय) means: always, continually, certainly, exceedingly, very much.

प्रश्न : हे लक्ष्मी तू मूढ लोकांना द्रव्य देत असतेस, तुला विद्वानांचा मत्सर वाटतो का?
उत्तर : मी मत्सरी नाही, चंचलही नाही, मला मूर्खांचे प्रेमही नाही, तरीही मी नेहमी त्यांना का धन देते याचे कारण ऐक. विद्वान लोकांची सगळेच पूजा (आदर सत्कार) करतात, पण मूर्खांसाठी (माझ्याशिवाय) कोणीच नाही.
———————-
12/04/2019
२१४
बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते

पिपासितैः काव्यरसो न पीयते ।

न विद्यया केनचिदुद्धृतं कुलं

हिरण्यमेवार्जय निष्फलाः कलाः ।।

भतृहरि सं ६२५

पाठभेद:
विद्यया=छन्दसा, कलाः=गुणाः

बुभुक्षितै: व्याकरणम् न भुज्यते पिपासितैः काव्यरस: न पीयते। न विद्यया (छन्दसा) केनचित् कुलम् उद्-धृतम्। हिरण्यम् एव अर्जय। निष्फलाः कलाः(गुणाः) (अस्ति)।

Grammar can not be eaten by the hungry. Melodious poetry can not be drunk by the thirsty. No one’s race has prospered by education. Earn gold (wealth). Other qualifications (virtues) are useless.

बुभुक्षितै: & पिपासितैः -तृ. वि. ब. व. of बुभुक्षित- hungry प्रायोजक (desiderative causal) क. भू. धा. वि. of भुज्- बुभुक्षति-ते – to wish to eat (भुज् -भुनक्ति-भुंक्ते ७ ग. उ. प.) & पिपासित- thirsty-प्रायोजक (desiderative causal) क. भू. धा. वि. of पा- पिपासति-ते- to wish to drink (पा-पिबति १ ग. प. प. to drink), विद्यया & छन्दसा- तृ. वि. ए. व. of विद्या (स्त्री. लिं.)- education, knowledge & छन्दस् (न. लिं)-Metrical science, prosody, व्याकरणम् – Grammar, न-no, not, भुज्यते- gets eaten & पीयते-gets drunk- कर्मणि तृ. पु. ए. व. of भुज् & पा, काव्य- poetry, रस: – melody (काव्यस्य रसः काव्यरसः उपपद तत्पुरुष स.), केनचित्- by whoever (केन-पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of किम्- who & चित् suffix gives indefinite sense, उद्धृतम् -raised, elevated -क. भू. धा. वि. of उद्+धृ (धृ-१ & १० उ. प. धरति-ते, धारयति-ते to hold, bear, carry), कुलम्-race, family हिरण्यम्- gold, wealth, एव-अव्यय- just, just so, only, अर्जय- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of अर्ज् -अर्जति-१ ग. प. प. to earn, gain, secure, निष्फलाः, कलाः, गुणाः प्र. वि. ब. व. of निष्फल-useless ( नष्टः फलः समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स.), कला-(स्त्री. लिं)-practical art, गुण-(पु. लिं)-quality, virtue.

भुकेलेला माणूस व्याकरण खाऊ शकत नाही, तहानलेला कवितेतला रस पिऊ शकत नाही, विद्या (किंवा कला) यांनी कुणाच्या कुळाचा उद्धार होत नाही, ते निष्फळ असतात, संपत्तीच मिळवायला हवी.
व्याकरण किंवा काव्य वगैरेंनी तहानभूक भागत नाही, आधी पैसे कमावून पोट भरणे हे सर्वात जास्त महत्वाचे आहे.
——————————
13/04/2019
२१५
धर्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता ।

प्रक्षालनाद्धि पंकस्य श्रेयो न स्पर्शनं नृणाम् ॥
महाभारत-अरण्य कांड

पाठभेद:
धर्मार्थं यस्य वित्तेहा तस्यापि न शुभावहा।

प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥- पंचतंत्र

यस्य वित्तेहा धर्मार्थं (अस्ति), तस्य (अपि) निरीहता वरम् (अस्ति), नृणाम्, पंकस्य प्रक्षालनात् हि न स्पर्शनम् श्रेयः (भवति)।

पाठभेद: यस्य वित्तेहा धर्मार्थं (अस्ति), तस्य (अपि सा) शुभावहा न (भवति), पंकस्य प्रक्षालनात् हि दूरात् अस्पर्शनं वरम् (भवति)।

For men, even if desire for wealth is for charity (good cause), it is better not to have the desire (it does not bring happiness). Rather than washing the mud off, not touching it is indeed better (not touching it even from a distance is better)

यस्य & तस्य पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्-who, what & तद्-he, it, that, वित्तेहा- desire for wealth (वित्तस्य ईहा-उपपद तत्पुरुष स.), धर्मार्थं – for charity (धर्मस्य अर्थे – उपपद तत्पुरुष स.), ईहा-desire, ईहता- desirousness, prefix of निर्/निस् indicate absence, निरीहता indifference, desireless, वरम् -better, नृणाम् -ष. वि. ब. व. of नृ- man, person, पंकस्य-ष. वि. ए. व. of पंक mud, mire, प्रक्षालनात् & दूरात् -पं. वि. ए. व. of प्रक्षालन- washing, cleaning & दूर- distance, हि -अव्यय- indeed, surely, न -no, not, स्पर्शनम् – touching, श्रेयः desirous, शुभावहा- auspicious, lucky, अस्पर्शनम्- न स्पर्शनम्- नञ्तत्पुरुष स., वरम्-better

दानधर्म करण्यासाठी म्हणून धन मिळवण्याची इच्छा करण्यापेक्षासुद्धा माणसाने इच्छाच न करणे जास्त चांगले असते. चिखलाने माखलेले हात धुवून स्वच्छ करण्यापेक्षा चिखलापासून दूर राहून त्याला स्पर्श न करणेच जास्त चांगले असते.
———————
१४-०४-२०१९
२१६
शय्या वस्त्रं चन्दनं चारुहास्यं वीणावाणी सुन्दरी या च नारी |

न भ्राजन्ते क्षुत्पिपासातुराणां सर्वारम्भास्तण्डुलप्रस्थमूला: ||

क्षुत्पिपासा-आतुराणाम् शय्या, वस्त्रम्, चन्दनम् , चारुहास्यम् वीणावाणी, या नारी सुन्दरी च न भ्राजन्ते। सर्वारम्भाः तण्डुल-प्रस्थ-मूला: (भवन्ति)

Bed, clothes, sandalwood, charming smile, tunes of Veena and a woman who is a beauty do not appeal to a person who is afflicted with hunger and thirst. For commencement of any work, a measurefull of rice (food) is essential.

क्षुध् (क्षुधा)-hunger & पिपासा -thirst, क्षुधा च पिपासा च- क्षुत्पिपासा-द्वंद्व स. & क्षुत्पिपासाभ्यां आतुरः – क्षुत्पिपासातुरः -तृ. तत्पुरुष स., आतुराणाम् – ष. वि. ब. व. of आतुर-adjctv- afflicted, affected, suffering, वस्त्रम्-clothe, चन्दनम् -sandalwood, चारु-adjctv-pleasing, pretty, हास्यम्-smile all in न.लिं. प्र. वि. ए. व., शय्या- bed, वीणा- Indian lute, वाणी- tune, sound, या-यद्-who, नारी-lady, woman, सुन्दरी-beauty- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., च-and, न-no, not, भ्राजन्ते-वर्त. तृ. पु. ब. व. of भ्राज्-१ ग आ. प. to shine, gleam, flash, glitter, सर्व-all, आरम्भ- beginning, commencement (सर्वाः आरम्भाः उपपद तत्पुरुष स.), तण्डुल-rice, प्रस्थ- particular measure, मूल- basis, based, तण्डुलस्य प्रस्थः तण्डुलप्रस्थः & तण्डुलप्रस्थस्य मूलः -तण्डुलप्रस्थमूलः both ष. तत्पुरुष स.

भूक आणि तहान यांनी पीडलेल्या माणसाला अंथरूण, कपडे, चंदन, वीणेचा मधुर ध्वनि, सुंदर स्त्री यातल्या कशाचेच कौतुक वाटत नाही. (त्याला सर्वात आधी अन्नपाणी पाहिजे असते). म्हणूनच कुठल्याही कार्याचा आरंभ मापभर तांदुळाने केला जातो.
—————————-
15/04/2019
२१७
स हि भवति दरिद्रो यस्य तॄष्णा विशाला।

मनसि च परितुष्टे कोर्थवान् को दरिद्रः॥

यस्य तॄष्णा विशाला, सः हि दरिद्रः भवति। मनसि परितुष्टे, कः अर्थवान् (अस्ति)? कः च दरिद्रः (अस्ति)?

The person with vast (large number of) desires is indeed poor. For the one with satisfied mind, who is rich and who is poor.

यस्य -whose ष. वि. ए. व. of यद् -who, which, what, तॄष्णा -thirst & विशाला-large, vast both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of, सः, कः, अर्थवान् & दरिद्रः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद् -he, she, it, किम् -who, अर्थवत्- rich, wealthy & दरिद्र poor, भवति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू to be, to exist, मनसि & परितुष्टे both स. वि. ए. व. of मनस् (न. लिं.)-mind, परितुष्ट- well satisfied-क. भू. धा. वि. of परि+तुष् (तष्-तष्यति ४ ग. प. प. to get satisfied), contented, च-and.

ज्याची हांव प्रचंड असते तोच खरा दरिद्री होतो. मनात समाधान असेल तर कोण श्रीमंत आणि कोण गरीब?
———————–
16/04/2019
२१८
जातिर्यातु रसातलं गुणगणस्तत्राप्यधो गच्छतां

शीलं शैलतटात्पतत्वभिजन: संदह्यतां वह्निना ।

शौर्ये वैरिणि वज्रमाशु निपतत्वर्थोऽस्तु न: केवलं

येनैकेन विना गुणास्तृणलवप्राया: समस्ता इमे।।
– भर्तृहरी नीतिशतक

पाठभेद: तत्र=तस्य, इमे=अमी

जातिः रसातलम् यातु, गुणगणः तत्र (तस्य)अपि अधः गच्छताम्, शीलम् शैल-तटात् पततु, अभिजन: वह्निना संदह्यताम्, शौर्ये वैरिणि वज्रम् आशु निपततु, न: केवलम् अर्थः अस्तु, येन एकेन विना इमे (अमी) समस्ताः गुणाः तृण-लव-प्राया:( अस्ति)

Let race (lineage) go to hell, let all good qualities sink even lower, let morality fall from the mountain slope, let family be burnt by fire! let enemy called bravery destroyed by lightening, money is the only thing that matters, without it, all these (those) qualities are as insignificant as piece of of straw.

जातिः, गुणगणः, अभिजन: रसातलम्, & अर्थः all प्र. वि. ए. व. of जाति (स्त्री. लिं)- race, family, गुणगण-(पु. लिं) collective good qualities (गुणानाम् गणः ष. तत्पुरुष स. ), अभिजन-relatives, family, रसातल-रसा-hell, lower of infernal regions, तलम्- तलः base, lowness, रसायाः तलम् -ष. तत्पुरुष स. & अर्थ (पु. लिं) wealth, money (also means- object, purpose, desire etc), यातु, पततु, निपततु, अस्तु all आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of या-याति २ ग. प. प. to go, पत् पतति १. ग. प. प. to fall, नि+पत् to fall down, अस् अस्ति २ग. प. प. to be, तस्य- his, its ष. वि. ए. व. of तद्, गच्छताम्, संदह्यताम् both आज्ञार्थ तृ. पु. ब. व. of गम् गच्छति to go & सं+दह् to burn (दह् दहति १ ग. प. प. to burn), शीलम्- द्वि. वि. ए. व. of शील- character, morality, शैलतटात् -पं. वि. ए. व. of शैलतट-hill cliff (शैलस्य तटः ष. तत्पुरुष स.), वह्निना-by fire, येन- by whom, एकेन by alone- both पु. लिं, तृ. वि. ए. व. of वह्नि, यद् & एक, शौर्ये स. वि. ए. व. of शौर्य- valour, heroism, वैरिणि-पु. लिं, स. वि. ए. व. of वैरिन्- enemy, वज्रम्- lightening, न: (अस्माकम्)-ours ष. वि. ब. व. of अस्मद् I, we, इमे- these, अमी-those, समस्ताः all, entire, गुणाः qualities, तृणलवप्रायाः like bit of straw -all प्र. वि. ब. व. of इदम्, अदस्, समस्त, गुण & तृणलवप्राय-तृण- grass, लव-piece, bit, प्रायस्-अव्यय-likely, mostly, generally-अधस्-below, down, तत्र-there, अपि-even, also, केवलम्-only, merely, solely, विना-without, except, आशु- quickly, soon-all indeclinable- अव्यय

जातकुळी रसातळाला जाऊ दे, सगळे गुण त्याहून खोल बुडू देत, शील डोंगरावरून खाली पडू दे, आप्तस्वजन जळून खाक होऊ देत, शौर्यावर वीज पडू दे, असले काहीही झाले तरी आपली धनसंपत्ती सुखरूप असू दे कारण तिच्याशिवाय इतर गुणांना गवताच्या काडीइतकीही किंमत नसते.
—-
नरेंद्र गोळे .
जावो कूळ रसातळी गुण बुडो गर्तेत खोलामधे ।
शीलाला पडु दे कड्यावरुन आप्तांना झळा लागू दे ॥
शौर्या वीज करो खलास उरु दे संपत्ति सारी परी ।
संपत्तीविण मोल काडिइतके नाही कशाला मिळे ॥
– शार्दुलविक्रिडित, मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९०४१६
—————–
17/04/2019
२१९
अधो अधः पश्यतः कस्य महिमा न उपचीयते ।

उपरि उपरि पश्यन्तः सर्वैव दरिद्रति।।

अधः अधः पश्यतः कस्य महिमा न उपचीयते। उपरि उपरि पश्यन्तः सर्वे एव दरिद्रति।

If one keeps looking downward, whose status does not get elevated. When one looks upwards everyone feels poor (everyone gets downgraded)

अधः(अधस्) -below, down, under & उपरि-above, up, over- both-अव्यय-(particles), पश्यतः one who looks at & कस्य-whose- both ष. वि. ए. व. of पश्यत्- वर्त. धा. सा. वि. of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, look at & किम् -who, महिमा- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of महिमन्-greatness, dignity, status, न-no, not, उपचीयते -gets elevated, gets increased-कर्मणि वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+चय् (चय्- चयते १ ग. आ. प. to go, move), पश्यन्तः-पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पश्यत्- वर्त. धा. सा. वि. of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, look at, सर्वे-स. वि. ए. व. of सर्व all, every, एव -अव्यय-just, just so, only, दरिद्रति- gets poor. तृ. पु. ए. व. of दरिद्र्- ना. सा. धातु

खाली मान घालून खाली खाली पहात राहिल्यामुळे कुणाचाही महिमा वाढत नाही आणि वर वर पहात राहणाऱ्या सर्वांना कमीपणा वाटतो. म्हणून माणसाने समतोल रहावे.
—————————
18/04/2019
२२०
अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म
स एव कर्ता सुखदुःखभागी ।

यत्तेन किञ्चिद्धि कृतं हि कर्म
तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः ॥
– महाभा. ३.२१३.२८

पाठभेद:
अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म
मनष्यलोके मनुजस्य कश्चत्
यत्तेन किञ्चिद्धि कृतं हि कर्म
तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः।।

(कर्ता) कृतम् कर्म अश्नाति, न हि अन्यः(अश्नाति), सः कर्ता एव सुख-दुःख-भागी (भवति)। यत् किञ्चित् हि तेन कर्म कृतं तद् (सः) हि अश्नुते। कृतस्य नाशः न अस्ति।

Fruits of the deed done ( by one), he alone enjoys, no one else. That Doer alone partakes (resulting) good and bad consequences. Whatever little deed done by him, he alone enjoys the fruits. Deeds do not get destroyed (without one, facing consequences)

कृतम् -Done द्वि. वि. ए. व. of कृत & कृतस्य-ष. वि. ए. व. of कृत -क. भू. धा. वि. of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, कर्म- प्र. वि. ए. व. of कर्मन् (न. लिं.)-work, deed, न-no, not, हि- अव्यय-indeed, surly, अन्यः, सः, कर्ता, नाशः प्र. वि. ए. व. of अन्य-other, तद् -he, कतृ- doer, नाश disappearance, loss, ruin अश्नाति & अश्नुते वर्त. तृ. पु. ए. व. of अश् ९ ग. प. प. & ५ ग. आ. प.- to eat, enjoy, एव-अव्यय- alone, just, just so, सुख- happiness, दुःख-sorrow, भागी-प्र. वि. ए. व. of भागिन्-adjctv-sharer, owner, सुखम् च दुःखम् च -सुखदुःखम् -द्वंद्व स. -सुखदुःखाणाम् भागी -सुखदुःखभागी- ष. तत्पुरुष स., यत् (यद्)-which, किञ्चित् – whatever little, हि-अव्यय- indeed, alone, surely, तेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्-he, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस् २ ग प. प. to be.

ज्याने जे कर्म केले असेल त्याचे फळ त्यालाच मिळते, दुसऱ्या कुणालाही ते मिळत नाही. जसे कर्म केले असेल त्याप्रमाणे सुख दुःख मिळाल्याशिवाय त्या कर्माचा नाश होत नाही.
———
नरेंद्र गोळे .
लाभे तया कार्य जये करावे ।
लाभे न ते कार्य करे न त्याला ॥
केले जसे लाभत त्यास तैसे ।
होई न ते नष्ट फळा न देता ॥
. मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९०४१८
.———————————————-
19/04/2019
२२१
अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं
सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति।

जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः
कृतप्रयत्नोऽपि गृहे विनश्यति॥

— पञ्चतन्त्रम् – मित्रभेदः

दैवरक्षितम् अरक्षितिम् तिष्ठति, (परन्तु), दैवहतम् सुरक्षितम् विनश्यति। वने विसर्जितः अनाथः अपि जीवति। गृहे कृत-प्रयत्नः अपि विनश्यति।

The unprotected survives, protected by the destiny, while the well protected may perish when ill-fated. An orphan abandoned in the forest may survive, whereas one at home, despite of all efforts may not survive.

दैव-adjctv-relating to God, Divine, fate, रक्षितम् -protected -प्र. वि. ए. व. of रक्षित -क. भू. धा. वि. of रक्ष्-रक्षति १ ग. प. प. to protect, दैवेन रक्षितम् -दैवरक्षितम्- तृ. तत्पुरुष स., अरक्षितिम्- न रक्षितम् -नञ्तत्पुरुष स., तिष्ठति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्था १ ग. प. प. to stand, stay, हतम्- क. भू. धा. वि. of हन्-हन्ति २ ग. प. प. to kill, destroy, दैवेन हतम्-दैवहतम्- तृ. तत्पुरुष स., सुरक्षितम् -well protected-सु -अव्यय-it is used as prefix to denote well, good, excellent, beautiful, विनश्यति-get destroyed, perish- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+नश् (नश् -नश्यति ४ ग. प. प., वने & गृहे-स. वि. ए. व. of वन ( न. लिं.) forest & गृह-(न. लिं.) house, विसर्जितः & अनाथः -both प्र. वि. ए. व. of विसर्जित abandoned, dismissed, left -क. भू. धा. वि. of वि+सर्ज्-(सर्ज् -सर्जति १ ग. प. प. to acquire, earn) & अनाथ- orphan-न नाथः नञ्तत्पुरुष स., अपि -अव्यय-also, even, जीवति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of जीव् १ ग. प. प. to live, survive, कृत-done- क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, प्रयत्नः -effort, कृतः प्रयत्नः-कृतप्रयत्नः -उपपद तत्पुरुष स.
ज्याचे रक्षण करणारा कोणीही नसतो त्याचेसुद्धा दैव त्याला राखते आणि सुरक्षित माणूससुद्धा दैवगतीने नाश पावतो. रानात टाकून दिलेले अनाथ बालकसुद्धा जीवंत राहते आणि सगळे प्रयत्न करूनही घरातला माणूस वाचत नाही.
असे कधीकधी होते. पण म्हणून सगळेच काही दैवावर सोडायचे नसते.
————————-
20/04/2019
२२२
कर्मायत्तं फलं पुंसां बुद्धि: कर्मानुसारिणी।

तथापि सुधियश्चार्याः सुविचार्यैव कुर्वते॥

-चाणक्य नी. द. १३ .१७

पाठभेद:
तथापि सुधिया भाव्यं सुविचार्यैव कुर्वता॥ भतृहरि नी. श.

पुंसाम् फलम् कर्मायत्तम् (भवति)। (पुंसाम्) बुद्धि: कर्मानुसारिणी (अस्ति)। तथा अपि सुधियः च आर्याः सुविचार्य एव कुर्वते। (पा. भे. तथा अपि सुधिया भाव्यम् सुविचार्य एव कुर्वता)

The achievement of men is dependent on the action and their intellect follows their action. Even then, the wise and great persons, do the work after thoroughly considering the same. (पा. भे.: Even then, the work would be done by the wise and great persons after thoroughly considering the futurity)

कर्मायत्तम्, फलम् , बुद्धि: अनुसारिणी all प्र. वि. ए. व of कर्मायत्त (न. लिं)-depending on action, कर्मणा आयत्त-तृ. तत्पुरुष स., कर्मन् action, effort, आयत्त being in, resting on, dependent on (धातु. सा. नाम of आ+यत् १ ग. आ. प. to strive, attempt), फल (न. लिं) result, fruit, बुद्धि (स्त्री. लिं) intellect, knowledge, अनुसारिन् (स्त्री. लिं), follower, पुंसाम्-ष. वि. ब. व. of पुंस्- man, तथापि- तथा+अपि still, even then, सुधिय: & आर्या: -पु. लिं. प्र. वि. ब. व of सुधी -wise, intelligent & आर्य venerable, respectable, honourable, noble, सुविचार्य-पूर्व. का. वा. धा. सा. अव्यय of सु+वि+चर्- to take into account or to consider thoroughly (चर् चरति १. ग. प. प. to walk, move), एव-अव्यय just, exactly, only, कुर्वते-वर्त. तृ. पु. ब. व. of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do ( पा.भे. सुधिया-तृ. वि. ए. व of सुधी, भाव्यम् द्वि. वि. ए. व. of भाव्य- futurity, what is sure to happen, about to happen -कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. विशेषण of भू-भवति १. ग. प. प. to be, to happen, कुर्वता-अनद्यतन भविष्य (प्रथम.भविष्य) आ. प. तृ. पु. ए. व. of कृ-to do, make.

माणसाला त्याच्या कर्मानुसार त्याचे फळ मिळते आणि त्याची बुद्धी कर्मानुसारच चालते, तरीसुद्धा शहाणे आणि थोर लोक त्यांची कामे विचारपूर्वक करतात किंवा त्यांचे भविष्यात काय परिणाम होतील याचा विचार करून करतात.
——————
नरेंद्र गोळे .
फळ लाभे कर्म जैसे, बुद्धी कर्म अनुसरे ।
तरीही शहाणे लोक, विचारानीच वागती ॥
—————–
21/04/2019
२२३
ग्रहाणां चरितं स्वप्नो अनिमित्तान्युपयाचितम् ।

फलन्ति काकतालीयं तेभ्य: प्राज्ञा न बिभ्यति ।।

ग्रहाणाम् चरितम् , स्वप्नः अनिमित्तानि, उपयाचितम् काकतालीयम् फलन्ति। प्राज्ञाः तेभ्य: न बिभ्यति।

Movement of planets, dream, omens, a present promised to the deity (fulfilling a vow) show results by chance (accident) as proverbial crow (causing) and the plam (fall) story’. Wise people do not get afraid by them.

ग्रहाणाम् -ष. वि. ब. व. of ग्रह-planet, चरितम्, स्वप्नः, उपयाचितम् काकतालीयम् all प्र. वि. ए. व. of चरित- movement -क. भू. धा. वि. of चर्-चरति १ ग. प. प. to move, go, स्वप्न-dream, उपयाचितम् -vow, prayer- -क. भू. धा. वि. of उप+याच् (याच्-याचते १ग. आ. प. to beg, pray-all in न. लिं., काकतालीयम्- an accident, a happening taking place unexpectedly -काकः -crow, ताल- Palmyra (Plam)- तालीय-relating to Palmyra, अनिमित्तानि & प्राज्ञाः -प्र. वि. ब. व. of अनिमित्त-bad omen, (निमित्त-omen), न निमित्त-नञ्तत्पुरुष स. & प्राज्ञ- wise, learned, फलन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of फल्-फलति १ ग. प. प. to bear fruit, yield result, तेभ्य: for those- च. वि. ब. व. of तद् that, it, न- no, not., बिभ्यति- get frightened-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of भी-बिभेति ३ ग. प. प. to fear, be afraid of.
ग्रहांचे भ्रमण, स्वप्नातला संकेत, वाईट चिन्हे, नवस सायास वगैरेमुळे काही घडले तर ते (योगायोगाने) कावळा बसायला आणि फांदी मोडायला एकच गाठ पडणे असते. शहाणे लोक त्याला घाबरत नाहीत.
———————————-
22/04/2019
२२४
धनानि भूमौ पशवश्च गोष्ठे भार्या गृहद्वारि जनः श्मशाने ।

देहश्चितायां परलोक मार्गे कर्मानुगो गच्छति जीव एकः ।।

भूमौ धनानि, गोष्ठे पशवः, भार्या गृहद्वारि, जनः श्मशाने, देहः चितायाम् च (त्यक्त्वा), कर्मानुगः जीवः एकः परलोक मार्गे गच्छति।

(Leaving) Money burried in ground, cattle in the shed, wife at outer door, people at crematorium and body on the funeral pyre, following his deeds (कर्म) the soul alone travels the way to the other world.

भूमौ, गोष्ठे, गृहद्वारि, श्मशाने, चितायाम् all स. वि. ए. व. of भूमि-(स्त्री. लि.)-earth, गोष्ठम् (न. लिं) cowpen, गृहद्वार्-(स्त्री. लि.) Door of a house, गृहस्य द्वार् ष. तत्पुरुष स., श्मशान (न. लिं) -crematorium, चिता-(स्त्री. लि.)-funeral pyre, धनानि & पशवः both प्र. वि. ब. व. of धन (न. लिं)-money, wealth & पशु-पु. लिं. animal, cattle, भार्या-wife-स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व., जनः -people, देहः-body, कर्मानुगः follower of deeds-(कर्माणि अनुगच्छति इति – उपपद तत्पुरुष स.), जीवः- soul, एकः-single, alone, all पु. लि. प्र. वि. ए. व.,च-and परलोकमार्गे-पु. लि. स. वि. ए. व. of परलोकमार्ग- way to the other world, परः लोकः परलोकः उपपद तत्पुरुष स., परलोकस्य मार्गः ष. तत्पुरुष स., गच्छति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of गम् १ ग. प. प. to go, travel
जमीनीत गाडलेले धन, गोठ्यामधली गुरे, दारामध्ये पत्नी, स्मशानात आलेले लोक, चितेवर ठेवलेला देह या सर्वांना मागे सोडून एकटा जीवच तेवढा त्याच्या कर्मानुसार परलोकी जातो.
—————
23/04/2019
२२५
मनसा चिन्तितं कार्यं वाचा नैव प्रकाशयेत् ।

मन्त्रेण रक्षयेद् गूढं कार्ये चाऽपि नियोजयेत् ।।।

मनसा चिन्तितम् कार्यम् वाचा न एव प्रकाशयेत्। (तद्) गूढम् मन्त्रेण रक्षयेद् , कार्ये च अपि नियोजयेत्।

Work planned in mind should not be announced. The secret should be protected by plans and deployed in execution of work.

मनसा, वाचा, मन्त्रेण all तृ. वि. ए. व. of मनस्-न. लिं -mind, thought, वाच्-स्त्री. लिं. talk, speech, मन्त्र- plan, secret, चिन्तितम् , कार्यम् , गूढम्-all द्वि. वि. ए. व. of चिन्तित-planned, thought of- क. भू. धा. वि. of चिन्त्- चिन्तयति-ते- १० ग. उ. प. to think, consider, कार्य work-(कर्मणि वि. धा. सा. वि. of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प.), गूढ-secret क. भू. धा. वि. of गूहति-ते१ग. उ. प. to hide, keep secret, न- no, not, एव-अव्यय-just, just so, प्रकाशयेत् -to display, reveal, रक्षयेद् -to protect, नियोजयेत् to put effort, plan-all प्रायोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of प्र+काश् (काश्-काशति-ते, काश्यति-ते १,४, ग, उ. प. ), रक्ष्-रक्षति १ ग. प. प. & नि+युज् (युज्-युनक्ति-युंक्ते ७ ग. उ.प.), कार्ये स. वि. ए. व. of कार्य, च -and, अपि-also, and

As a पाठभेद there is a saying
मनसा चिन्तितं कार्यं दैवमन्यत्र योजयेत्
Man purposes and God disposes

मनात ठरवलेले कार्य बोलून दाखवू नये. ते गुपित योजनेत लपवून ठेवावे आणि प्रत्यक्षात करून दाखवावे.
माणूस एक गोष्ट ठरवतो आणि देवाची योजना वेगळीच असते. या सुभाषिताचा असा एक पाठभेद आहे.
—————————
24/04/2019
२२६
मंत्रे तीर्थे द्विजे दैवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ ।

यादृशीं भावनां कुर्यात् सिद्धिर्भवति तादृशी ॥

मंत्रे तीर्थे द्विजे दैवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ यादृशीं भावनां कुर्यात् सिद्धिः तादृशी भवति।

In sacred hymn, in holy place, in a brahman, in a fortune-teller, in a doctor and in a teacher the nature of belief one has, the achievement/success will be according to that.

मंत्रे तीर्थे द्विजे दैवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ all स. वि.ए. व of मंत्र-hymn, sacred prayer, तीर्थ-holy place, place of pilgrimage, द्विज-‘twice born’ , a brahman, दैव- relating to God, destiny, दैवज्ञ-astrologer, fortune-teller, भेषज- a Doctor, गुरु- teacher, यादृशीम् & भावनाम् स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of यादृशी-what like, of which sort & भावना-feeling, belief, कुर्यात् -विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. प. प. of कृ करोति-कुरुते ८ग. उ. प. to do, सिद्धिः accomplishment, success, तादृशी (स्त्री. लिं.)- likewise, similar, भवति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू १ ग.प. प.
मंत्र, तीर्थक्षेत्र, ब्राह्मण, दैव, ज्योतिषी, वैद्य आणि गुरु यांच्याबद्दल मनात जशी भावना ठेवाल (विश्वास किंवा अविश्वास असेल) त्याप्रमाणे कार्यसिद्धी होते.
—————————–
25/04/2019
२२७
यथा हि एकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत्।

एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति॥

रथस्य एकेन चक्रेण यथा हि न गतिः भवेत्, एवम् विना पुरुषकारेण दैवं न सिध्यति।

Just like chariot can not move with a single wheel, without efforts, destiny cannot be achieved.

रथस्य-पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of रथ-chariot, एकेन, चक्रेण & पुरुषकारेण all तृ. वि. ए. व. of एक- one, single, चक्र- wheel, पुरुषकार-human effort, exertion -कार-कारी (स्त्री. लिं)-adjctv at the end of compound means -making, doing, performing, यथा- अव्यय- like, just like, हि- अव्यय-indeed, surely, न-no, not, गतिः स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of गति- movement, भवेत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू भवति १ ग. प. प. to be, to happen, एवम्-like, similar to & विना-without, except-both-अव्यय- दैवम्- fate, fortune, luck, accidental happening, सिध्यति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of सिध् ४ ग. प. प. to achieve, fulfill, accomplish.
ज्याप्रमाणे एका चाकावर रथ चालत नाही त्याचप्रमाणे मानवी प्रयत्नांशिवाय भाग्य साध्य होत नाही. नशीबालासुद्धा प्रयत्नांची जोड असणे आवश्यक असते.
————————–
26/04/2019
२२८
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो गच्छति मातरम्।

तथा यच्च कृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति॥

-महाभारत. -अनु & शान्ति, चा. नीति १३/१४

पा. भे. धेनु=हि गो, गच्छति = विन्दति & यच्चकृतं = पूर्वकृतं
वत्सः
यथा धेनुसहस्रेषु ( हि गोसहस्रेषु) मातरम् गच्छति (विन्दति), तथा यद् च कर्म कृतम् (तद्) कर्तारम् अनुगच्छति।

Just like calf goes to its mother among thousands of cows, whichever deed (karma) done follows the doer.

धेनुसहस्रेषु / गोसहस्रेषु- स. वि. ब. व. of धेनुसहस्र/गोसहस्र-सहस्राणि धेनवः/गावः -संख्याबहुव्रीही स.- thousands of cows, वत्सः, कर्म & कृतम् all प्र. वि. ए. व. of वत्स-पु. लिं. calf, the young of a animal, child, son, कर्मन् -न. लिं-deed, doing & कृत- न. लिं done-क. भू. धा. वि. of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, यथा-like, similar to & तथा- in the same way, like that- both अव्यय, मातरम् & कर्तारम् both द्वि. वि. ए. व. of मातृ-स्त्री. लिं-mother & कतृ-पु. लिं-doer गच्छति, अनुगच्छति & विन्दति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of गम् -१ ग. प. प. to go, अनु+गम्- to follow & विद्-६ ग उ. प. to find, discover, recognise, यद् -which, what, च-and.
ज्याप्रमाणे हजारो गायींमधून वासरू आपल्या आईकडेच जाते त्याचप्रमाणे माणसाचे कर्म ते करणाऱ्याच्यासोबत जात असते.
——
नरेंद्र गोळे .
हजार असुनी गायी, पिल्लू मातेकडे जसे ।
जाते, तसे जाई, सदा फल कर्मकर्त्याकडे ॥
– मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१९०४२५
——————-

27/04/2019
२२९
वह्नौ विशुद्धामपि जानकीं तां जहौ वनान्ते किल रामचन्द्रः।

सा किं न शुद्धा स च किं न वेत्ता बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा ।।

रामचन्द्रः जानकीम् वह्नौ विशुद्धाम् अपि ताम् वनान्ते किल जहौ। किम् सा न शुद्धा (अभूत्)? किम् सः च न वेत्ता (अभूत्)?केवलम् ईश्वरेच्छा बलीयसी।

Lord Ram indeed abandoned Seeta to forest, who even had qualified through the fire test. Was she not pure? Was he not aware of it? God’s will (Destiny) alone is supreme.

रामचन्द्रः, सः & वेत्ता- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of रामचन्द्र, तद् -he & वेत्तृ- knower (also means husband, a sage), जानकीम्, ताम् & विशुद्धाम्-स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of जानकी, तद् -she & विशुद्धा-adjctv-purified, cleansed (विशुद्ध-क. भू. धा. वि. of वि+शुध्-शुध्यति ४ ग. प. प. to become pure, purified), वह्नौ-पु. लिं. स. वि. ए. व. of वह्नि-fire, अपि-अव्यय-also, even, वन-forest, अन्ते-अव्यय- inside, near, close by, वनस्य अन्ते -वनान्ते ष. तत्पुरुष स., किल-अव्यय-indeed, surely, जहौ-परोक्ष भूत. तृ. पु. ए. व. of हा-जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon, किम् -what, which, whether, सा & शुद्धा-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्-she & शुद्धा- pure, न-no, not, केवलम् -अव्यय- only, merely, solely absolutely, ईश्वरेच्छा & बलीयसी both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of ईश्वरेच्छा- will of God-ईश्वरस्य इच्छा ष. तत्पुरुष स. & बलीयस्-adjctv-powerful, stronger.
सीता अग्निपरीक्षेमधून शुद्ध झालेली होती तरीसुद्धा रामाने तिला वनवासात पाठवले. ती शुद्ध नव्हती का? रामाला ते ठाऊक नव्हते का? अखेर ईश्वराच्या इच्छेपुढे कुणाचे काही चालत नाही हेच खरे.
गदिमांनी एका प्रसिद्ध गाण्यात असे लिहिले आहे
आपदमस्तक विशुद्ध सीता, पतिव्रता ती मूर्त देवता
पतितपावने तिला त्यागिली, तशात ती गर्भिणी ॥
दैव जाणिले कुणी ॥
——–
नरेंद्र गोळे .
अग्नीत न्हाली, तरी का न शुद्ध? का धाडी तो राम वनात सीता ।
ती का न शुद्धा? तो का न जाणे? सर्वोपरी केवळ ईश्वरेच्छा ॥
—————–
२८-०४-२०१९
२३०
हेम्नः कुरंगो न कदापि दृष्ट असंभवं हेममृगस्य जन्म।

तथापि रामो लुलुभे मृगाय विनाशकाले विपरीतबुद्धिः।।२८८।।

हेम्नः कुरंगः न कदापि दृष्टः।हेममृगस्य जन्म असंभवम् (अस्ति)। तथा अपि रामः मृगाय लुलुभे। (जनः) विनाशकाले विपरीतबुद्धिः (भवति)
Golden deer is never seen. Existing (Birth) of golden deer is impossible. Even then Rama coveted for the deer. At the time of impending disaster, mind behaves (acts) adversely.
हेम्नः & हेममृगस्य -both न. लिं. ष. वि. ए. व. of हेमन्-gold & हेममृग- golden deer-(हेम्नः मृगः -हेममृगः -ष. तत्पुरुष स.), कुरंगः, दृष्टः & रामः -all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of कुरंग-deer, दृष्ट-seen (क. भू. धा. वि. of दृष्- पश्यति १ ग. प. प. to see) & राम, न- no, not – न कदापि- never (कदा-when (अव्यय)–कदा+अपि- means ‘at times’ or ‘sometimes’ ), जन्म -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of जन्मन्, असंभवम्- impossible (न संभवम्- नञ्तत्पुरुष स.), तथा अपि- even then, मृगाय-न. लिं. च. वि. ए. व. of मृग- deer, animal, लुलुभे-परोक्ष भूत. तृ. पु. ए. व. of लुभ्-लुभ्यति ४ ग. प. प. to desire eagerly, covet, विनाशकाले- स. वि. ए. व. of विनाशकाल-time of ruin/disaster- विनाशस्य कालः ष. तत्पुरुष स., विपरीतबुद्धिः- disagreeable/ perverse mind (विपरीतः बुद्धिः -उपपद तत्पुरुष स.)

सोन्याचा हरिण कधी कुणी पाहिला नाही आणि तो जन्माला येणे अशक्य आहे, तरीही रामाला त्या हरिणाचा मोह झाला. विनाश होणार असतो तेंव्हा बुद्धी विपरीत होते.
मृग सोन्याचा जगी असंभव, तरीही त्याला भुलले राघव
श्रीरामाला चकवुन गेल्या, शक्ती मायाविनी ॥
दैव जाणिले कुणी ॥
————–
29/04/2019
२३१
उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः।

षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र दैवं सहायकृत् ॥

पा. भे.: षडेते यत्र विद्यन्ते, तत्र देव: सहायकम् ॥

उद्यमः, साहसम्, धैर्यम्, बुद्धिः, शक्तिः, पराक्रमः, एते षड् यत्र वर्तन्ते, तत्र दैवं सहायकृत् (भवति)
-पा. भे.: एते षड् यत्र विद्यन्ते, तत्र देव: सहायकम् (भवति)

Firm resolve, daring nature, fortitude, intelligence, strength and valour, where these six exist, there, the destiny/God is helpful/obliging

उद्यमः- diligence, firm resolve, साहसम् -force, daring, धैर्यम्- firmness, fortitude, बुद्धिः-intelligence, शक्तिः-strength, पराक्रमः valour- all in प्र. वि. ए. व., एते & षड् both प्र. वि. ब. व. of एतद्-this & षष्- six, यत्र -where & तत्र-there -both-अव्यय, वर्तन्ते & विद्यन्ते-वर्त. तृ. पु. ब. व. of वृत्-वर्तते १ ग आ. प. & विद्-विद्यते ४ ग. आ. प- to exist, to be, दैवम्- destiny, fate, related to God, देव:- God, सहायकृत् & सहायकम्- helpful, of assistance, obliging, (सहायम् करोति इति- उपपद तत्पुरुष स.) all in प्र. वि. ए. व.
जिथे उद्यम, साहस, धैर्य, बुद्धी, शक्ती आणि पराक्रम या सहा गोष्टी असतात तिथे दैव किंवा देव हेसुद्धा सहाय्य करतातच.
——
नरेंद्र गोळे .
उद्यम साहस धैर्य बुद्धी शक्ती पराक्रम ।
सहाही असती जेथे तेथे दैवही धार्जिणे ॥
—————————————
30/04/2019
२३२
न देवो विद्यते काष्ठे न पाषाणे न मृण्मये ।

भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥

देवः काष्ठे न विद्यते, न पाषाणे (विद्यते), न मृण्मये (विद्यते), देवः भावे हि विद्यते। तस्मात् भावः हि कारणम् (भवति)

God does not exist in a wood, not in stone, not in idol made of clay. God indeed exists in our belief ( makes us feel his presence). Hence, only the feeling matters (not the material).

काष्ठे, पाषाणे, मृण्मये, भावे- all in स. वि. ए. व. of काष्ठ- wood, पाषाण-stone, मृण्मय- made of mud (मृद्-स्त्री. लिं.-clay, mud – मय-adjctv- a afix used to indicate ‘made of’ ‘full of’), भाव- belief, feeling , न- no, not, विद्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of विद् ४ ग. आ. प. to be, to exist, देवः God & भावः feeling, belief पु. लिं & कारणम्-purpose, that which matters-न. लिं. all in प्र. वि. ए. व., हि- अव्यय-indeed, surely, तस्मात् – that is why, from that,-पं. वि. ए. व. of तद् -that,
देव लाकडात नसतो, दगडात नसतो किंवा मातीच्या आकारात नसतो, त्यामुळे श्रद्धा हेच त्याच्या अस्तित्वाचे कारण असते. भाव तेथे देव असे म्हणतात ना?
——————
01/05/2019
२३३
हेम्नः पुष्पाणि निर्मातुं बहवः सन्ति शिल्पिनः।

तत्र सौरभनिर्माणे चतुरः चतुराननः।।

हेम्नः पुष्पाणि निर्मातुं बहवः शिल्पिनः सन्ति । तत्र सौरभ-निर्माणे चतुराननः (एव) चतुरः (अस्ति)

There are many craftsmen available to make flowers of gold.(But) Lord Brahma (alone) is skilled in producing fragrance there.

हेम्नः- of gold न. लिं. ष. वि. ए. व. of हेमन्-gold, पुष्पाणि, शिल्पिनः & बहवः- प्र. वि. ब. व. of पुष्पम्-न. लिं. -flower, शिल्पिन्-पु. लिं.-artisan, one who is skilled in art & बहु-many, निर्मातुम्- हे. तुमन्त धा. सा. अव्यय of निर्+मा- to make, produce (मा-माति २ ग. प. प. to measure), सन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of अस् २ ग. प. प. to be, to exist, तत्र-अव्यय- there, that place, सौरभ- fragrance, निर्माण- production ( derived from निर्+मा- to make), सौरभनिर्माणे- स. वि. ए. व. of सौरभनिर्माण- सौरभस्य निर्माणम् ष. तत्पुरुष स., चतुराननः- Brahma-चतुराणि आननानि यस्य सः (ब्रह्मा), चतुरः प्र. वि. ए. व. of चतुर- expert, skilled
सोन्याची फुले तयार करणारे खूप कारागीर मिळतील, पण फक्त ब्रह्मदेवच फुलांमध्ये सुगंध निर्माण करण्याएवढा चतुर आहे.
———
नरेंद्र गोळे .
स्वर्णपुष्पे करू येती कारागीर असे बहू ।
पुष्पे गंध स्फुरू येतो चतुर चतुरानना ॥
————–
02/05/2019
२३४
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।

न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम् ।।

-महाभा. शान्ति, अध्याय २७७

(मनुजेन) श्वः कार्यम् अद्य कुर्वीत।अपराह्णिकम् च पूर्वाह्णे (कार्यम् )।अस्य कृतम् वा न वा कृतम्, मृत्युः न हि प्रतीक्षते।

Tomorrow’s work should be done today. Afternoon’s work in the forenoon. If it is done or not done the Death does not wait

श्वः (श्वस्)-tomorrow & अद्य- today- both-अव्यय, कार्यम्-द्वि. वि. ए. व. of कार्य (कृत्य करणीय, कर्तव्य) -work, job-क. विध्यर्थ. धा. सा. वि. & कृतम् done क. भू. धा. वि. -of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, कुर्वीत-विध्यर्थ आ. प. तृ. पु. ए. व. of कृ-to do, अपर-after, other, अपर+अह्णः-अपराह्ण-afternoon, अपराह्णिकम्- प्र. वि. ए. व. of अपराह्णिक-that to be done in the afternoon, च-and, पूर्वाह्णे-स. वि. ए. व. of पूर्वाह्ण (पूर्व+अह्णः)- forenoon, अस्य- its -ष. वि. ए. व. of इदम् -it, वा- or, न- no, not, मृत्युः प्र. वि. ए. व. of मृत्यु- death, हि- surely, indeed, प्रतीक्षते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्रति+ईक्ष्- to await (ईक्ष् ईक्षते १ ग. आ. प. to see, look)
जे काम उद्या करायचे असेल ते आजच करावे आणि दुपारी करायचे ते सकाळीच करून घ्यावे. ते काम झाले आहे किंवा नाही याची मृत्यू वाट पहात नाही.
कल करे सो आज कर आज करे सो अब, पल में परलय होयेगो, बहुरी करेगा कब ? असा संत कबीराचा दोहा आहे.

नरेंद्र गोळे .
उद्याचे करावे आज, दुपारचे सकाळीच ।
मृत्यू न करे प्रतीक्षा, होवो कार्य न होऊ दे ॥
——-
03/05/2019
२३५
अहन्यहनि भूतानि गच्छन्ति यममन्दिरम् ।

शेषा जीवितुमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥
– महाभा. ३.३१४.११८

पाठभेद- गच्छन्ति यममन्दिरम्-गच्छन्तीह यमालयम् & जीवितुम्-स्थावरम्

भूतानि अहनि अहनि यममन्दिरम् ( इह यमालयम्) गच्छन्ति, शेषाः जीवितुम् (स्थावरम्) इच्छन्ति। अतः परम् आश्चर्यम् किम् (अस्ति)?

Living beings die every day. The surviving wish to live. What else will be more surprising than this? (This is the answer Yudhistir gave to the Yaksha for one of his questions)

भूतानि & शेषाः -प्र. वि. ब. व. of भूतम् (न. लिं)-Living being (भूत-क. भू. धा. वि. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist) & शेष (पु. लिं)-adjctv-balance, remaining-, अहनि-स. वि. ए. व. of अहन्-न. लिं-a day(अहः अह्नी-अहनी अहानि), अहनि अहनि-day in and day out -every day, यममन्दिरम्, यमालयम् house of Yama-God of Death-द्वि. वि. ए. व. of यममन्दिर, यमालय-(यमस्य मन्दिर-आलय-ष. तत्पुरुष स.), गच्छन्ति & इच्छन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go & इष्-इच्छति ६ ग. प. प. to wish, desire, जीवितुम्- to live-हे. तुमन्त धा. सा. अव्यय of जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, स्थावर-adjctv-stable, immovable, अतः (अतस्)- अव्यय- than this, from this, परम्-beyond, over, किम्-what, which, आश्चर्यम्-surprise.
रोजच अनेक प्राणीमात्र यमलोकाला जात असतात, तरीसुद्धा बाकीच्यांना मात्र चिरकाल जगत राहण्याची इच्छा असते याहून मोठे कोणते आश्चर्य आहे?
हे यक्षाने विचारलेल्या एका प्रश्नाला (जगातले सर्वात मोठे आश्चर्य कोणते?) धर्मराजाने दिलेले उत्तर आहे.
———-
04/05/2019
२३६
न कश्चिदपि जानाति किं कस्य श्वो भविष्यति ।

अतः श्वः करणीयानि कुर्यादद्यैव बुद्धिमान् ॥

न कश्चित् अपि जानाति, कस्य श्वः किम् भविष्यति। अतः बुद्धिमान् श्वः करणीयानि अद्य एव कुर्यात्।
No one knows what happens to whom tomorrow. Therefore, the intelligent should do the work to be done tomorrow, right now.

कश्चित्- कः+चित् – whoever- न कश्चित्- no one, अपि-अव्यय-even, also, जानाति-वर्त. प.प. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा-जनाति-जानीते ९ ग, उ. प. to know, कस्य-whom & किम् -what ष. & प्र. वि. ए. व. of किम्-what, which, श्वः (श्वस्)-tomorrow & अद्य-today -both-अव्यय, भविष्यति-प्र. भविष्य. तृ. पु. ए. व. of भू. भवति १ ग. प. प. to happen, to be, अतः (अतस्)-अव्यय-therefore, बुद्धिमान् -the knowledgeable, wise, करणीयानि-न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of करणीय work, job (कृत्य, कार्य, कर्तव्य) क. वि. धा. सा. वि. of कृ करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, एव-अव्यय- only, just so, कुर्यात्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कृ-to do.

उद्या कुणाचे काय होणार आहे हे कुणालाही माहीत नसते. त्यामुळे बुद्धीमान लोकांनी उद्या करायची कामे आजच करून घ्यावीत.
नरेंद्र गोळे .
न जाणे कुणीही, उद्या काय होईल जगात ।
आजच करतो कार्य, उद्याचे तोच जाणता ॥
——–
05/05/2019
२३७
क्षणं बालो भूत्वा क्षणमपि युवा कामरसिकः

क्षणं वित्तैर्हीनः क्षणमपि च संपूर्णविभवः।

जराजीर्णैरङ्गैर्नट इव वलीमण्डिततनुः
नरः संसारान्ते विशति यमधानीजवनिकाम् ॥

भतृहरि. वैराग्यशतक

नरः क्षणम् बालः भूत्वा, क्षणम् अपि कामरसिकः युवा (भूत्वा), क्षणम् वित्तैः हीनः (भूत्वा), क्षणम् अपि च संपूर्णविभवः (भूत्वा), जरा-जीर्णैः अङ्गैः नटः इव वली-मण्डित-तनुः संसारान्ते यम-धानी-जवनिकाम् विशति।

A man, becoming a child for a moment, for a moment again a lustful youth, a destitute now for a while and then in full abundance, when diseased in all limbs by age and wrinkled all over the body, just like an actor, at the end of his role, goes behind the curtains of abode of Death ( makes an exit)

नरः, बालः, युवा, कामरसिकः, हीनः, संपूर्णविभवः, नटः वलीमण्डिततनुः-all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of नर-man, person, बाल-child, युवन्-youth (युवा युवानौ यवानः), कामरसिक-lustful, libidinous (कामः-love, desire, रसिक-adjctv-finding pleasure- कामे रसिकः-तृ. तत्पुरुष स.), हीन- deprived of ( क. भू. धा. वि. of हा-जहाति – २ ग. प. प. to leave, abandon), संपूर्णविभव-full abundance-(संपूर्णः विभवः उपपद तत्पुरुष स.), नट- actor, वलीमण्डिततनु -body full of wrinkles (वली-स्त्री. लिं.-wrinkle, fold, मण्डित-adorned, full of-क. भू. धा. वि. of मण्ड्-मण्डति १ ग. प. प. to adorn, तनु -body -वलीभिः मण्डित- वलीमण्डित-तृ. तत्पुरुष स.-वलीमण्डितः तनुः- वलीमण्डिततनुः -उपपद तत्पुरुष स.), क्षणम् -a moment, a while, भूत्वा-becoming- त्वान्त धा. सा. अव्यय of भू-भवति१ ग. प. प. to be, to exist, वित्तैः, जराजीर्णैः, अङ्गैः all तृ. वि. ब. व. of वित्तम्-money, wealth, जराजीर्ण-worn out by old age, (जरया जीर्णः -तृ. तत्पुरुष स.), अपि-also, again, च-and, इव-like, संसारान्ते-स. वि. ए. व. of संसारान्त-end of life- (संसार- life, family, अन्त-end -संसारस्य अन्तः ष. तत्पुरुष स.), यमधानीजवनिकाम्-द्वि. वि. ए. व. of यमधानीजवनिका- curtain of Yama’s abode-यमः-God of death, धानी-seat, abode, जवनिका-cutain, screen- यमस्य धानी-यमधानी-यमधान्याः जवनिका-यमधानीजवनिका- both ष. तत्पुरुष स.), विशति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of विश् ६ ग. प. प. to go, to rest, to enter
माणूस थोडा वेळ लहान मूल आणि थोडा वेळ रंगेल तरुण झाल्यानंतर, काही काळ गरीब तर काही काळ श्रीमंत झाल्यानंतर आणि म्हातारपणामुळे शरीर जीर्ण झाल्यानंतर तो रंगभूमीवरल्या एकाद्या नटाप्रमाणे पडद्याच्या आड यमाच्या घराकडे जातो.
———————
06/05/2019
२३८
महता पुण्यपण्येन क्रीता इयं कायानौः त्वया।

पारं दुःखोदधेः गन्तुं तर यावद्न भिद्यते।।

इयम् कायानौः त्वया दुःखोदधेः पारम् गन्तुम् महता पुण्यपण्येन क्रीता (अस्ति)। (एता) यावत् न भिद्यते, (त्वम् दुःखोदधीम्) तर।

This boat in the form body is bought by you to cross this ‘sea full of miseries’ by paying price in the form of all your ‘good deeds’ (of last birth). Crossover, before it breaks.

इयम्, कायानौः -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of इदम् -she & कायानौ – boat called body (नौः नावौ नावः -काया नाम नौः उपपद तत्पुरुष स.), त्वया-by you द्वि. वि. ए. व. of युष्मद्-you, दुःखोदधेः-ष. वि. ए. व. of दुःखोदधि- sea of miseries (दुःखाणाम् उदधिः – ष. तत्पुरुष स.), पारम् -end, opposite side, गन्तुम् – to go – हे. तुमन्त. धा. सा. अव्यय of गम् गच्छति १ ग. प. प. to go, महता,- by great & पुण्यपण्येन-by price of good deeds-both -both तृ. वि. ए. व. of महत्-adjctv- great, huge & पुण्यपण्य, पुण्य- good deeds, पण्य-adjctv-sale price, a commodity for sale(पुण्यः नाम पण्यः उपपद तत्पुरुष स.), क्रीता-bought -क. भू. धा. वि. of क्री-क्रीणाति-क्रीणीते ९ ग. उ. प. to buy, purchase, यावत् -अव्यय- till, till that time, न-no, not, भिद्यते- gets broken-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of भिद्- भिनक्ति-भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break, cleave, तर-आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of तॄ-तरति-१ ग. प. प. to crossover, float.
तू पूर्वपुण्याईचे मोल देऊन विकत घेतलेली तुझ्या शरीराची नौका तू दुःखाने भरलेल्या समुद्रामधून वल्हवत नेत आहेस. ती फुटायच्या आत तू समुद्र पार करून जा.
—-
नरेंद्र गोळे .
मोठे पुण्य तू देऊन कायानौका खरिदली ।
दुःखोदधी करी पार भंगण्यापूर्वी ती तरी ॥
————————-
07/05/2018
२३९
मृत्योः बिभेषि किं बाल, न स भीतं विमुञ्चति ।
अद्य वा अब्दशतान्ते वा मृत्युर्वै प्राणिनां ध्रुवः॥

बाल, मृत्योः किम् बिभेषि, सः भीतम् न विमुञ्चति । अद्य वा अब्दशतान्ते वा मृत्युः वै प्राणिनाम् ध्रुवः (अस्ति)

Oh my child (Oh stupid), why are you afraid of Death ? He does not leave those who are scared. Today or after a hundred years death is certain for the living beings.
बाल-सं. वि. ए. व. of बाल-child, boy, stupid, fool मृत्योः ष. वि. ए. व. of मृत्यु-death, किम् -why, बिभेषि-सा. (द्वि.) भविष्य द्वि. पु. ए. व. of भी-बिभेति ३ ग. प. प. to be afraid of, to get scared, fear, सः मृत्युः & ध्रुवः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्- he, मृत्यु-death & ध्रुव- perpetual, fixed, certain, भीतम् -पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भीत- scared, frightened – क. भू. धा. वि. of भी- ३ ग. प. प., न-no, not, विमुञ्चति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+मुच् – to leave, to liberate (मुच् -मुञ्चति-ते ६ ग. उ. प., अद्य-today, वा-or, and-both -अव्यय, अब्दम् a year शतम्-hunderd, शतम् अब्दानि- अब्दशतम्-संख्याबहुव्रीही, अन्ते -स. वि. ए. व. of अन्त-end, -अब्दशतस्य अन्तः अब्दशतान्तः end of hundred years, वै-अव्यय-surely, प्राणिनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of प्राणिन्-living being.

हे मूढ बालका, तू मरणाला का घाबरतोस? ते काही भ्यालेल्याला चुकणार नाही, आज नाही तर शंभर वर्षांनी का होईना, सर्व प्राण्यांना मृत्यू येणारच आहे हे नक्की.
————-
09/05/2019
२४०
सा रम्या नगरी महान् स नृपतिः सामन्तचक्रं च तत्
पार्श्वे तस्य च सा विदग्धपरिषत् ताः चन्द्रबिम्बाननाः।
उद्वृत्तः स च राजपुत्रनिवहः ते वन्दिनः ताः कथाः
सर्वं यस्य वशात् अगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ॥
-भतृहरि-वै. शतक
सा रम्या नगरी, सः महान् नृपतिः, तद् च सामन्तचक्रम्, पार्श्वे सा च तस्य विदग्धपरिषत्, ताः चन्द्रबिम्बाननाः, सः च उद्वृत्तः राजपुत्रनिवहः, ते वन्दिनः, ताः कथाः, यस्य वशात् सर्वम्, (तद्) स्मृतिपथम् अगात् । कालाय तस्मै नमः।
That beautiful city (Ujjain), he, the great King ( Vikramaditya), that is group of feudatory (tributary) kings, by his side is that assembly of scholars, those are beautiful damsels, that is group of haughty princes, these are bards, those are stories, everything was under whose control, is now just a memory. Salutations to that Destiny (Time)
सा (तद्)-she, रम्या-beautiful, नगरी- city, विदग्धपरिषत् -assembly of scholars -विदग्धः wise, learned-क. भू. ध. वि. of वि+दह् (दह्-दहति १ ग. प. प. to burn) all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., सः (तद्)-he, महान् (महत्)-great, नृपतिः -King, उद्वृत्तः -haughty, proud -क. भू. ध. वि. of उद्+वृत् (वृत् -वर्तते १आ. प. to be, to exist), राजपुत्रनिवहः -group of princes (राज्ञः पुत्रः राजपुत्रः, राजपुत्राणाम् निवहः -राजपुत्रनिवहः, both ष. तत्पुरुष स., निवह -collection, group)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तद्-that, सामन्तचक्रम् -group of feudatory (tributary) kings (सामन्त-feudatory king, चक्रम् -circle, group, सामन्तानाम् चक्रम्- ष. तत्पुरुष स.)-both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., पार्श्वे -स. वि. ए. व. of पार्श्व-side, तस्य-his & यस्य -whose-both ष. वि. ए. व. of तद् & यद्, च-and, ताः(तद्) & चन्द्रबिम्बाननाः (चन्द्रस्य बिम्बः चन्द्रबिम्बः-ष. तत्पुरुष स.-चन्द्रबिम्बः इव आननः यस्य सा- चन्द्रबिम्बानना-बहुव्रीही स.), कथाः-stories- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व., ते (तद्)-they & वन्दिनः (वन्दिन्) bards, heralds-both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व., वशात् -पं. वि. ए. व. of वश- control, सर्वम्-all, entire, स्मृति-स्त्री. लिं.-memory, recollection, पथम्-road, reach, स्मृतेः पथम् -स्मृतिपथम् just a memory-ष. तत्पुरुष स., अगात् -सामान्य (तृ.) भूत. तृ. पु. ए. व. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, कालाय & तस्मै-च. वि. =ए. व. of काल-time, fate, destiny & तद्- he, it, नमः (नमस्) -अव्यय-salutations, a bow, obeisance

ती रम्य नगरी, तो महान राजा, त्याचे विद्वान मंत्री, ते भाट, त्यांची गाणी आणि कथा, त्या सुंदर युवती, ते उमदे राजकुमार वगैरेंच्या आता आठवणीच राहिल्या. हे सगळे ज्या काळाला वंश आहे अशा त्या काळाला माझा नमस्कार.

नरेंद्र गोळे .
ती रम्या नगरी, महान नृपती, मंत्रीहि सारे तसे ।
ती विद्वानसभा, तशाच ललना तेथील चंद्रानना ॥
तो गर्वोन्नत राजपुत्र, सगळे ते भाट, त्यांच्या कथा ।
हे ज्याचे कृतिने, स्मृतीत पुरले, काळा नमस्कार त्या ॥ – शार्दुलविक्रीडित
किंवा
ती रम्या नगरी, महान नृपती, मंत्रीगणांची सभा ।
ती विद्वानसभा, तशाच तेथील ललनाही चंद्रानना ॥
तो गर्वोन्नत राजपुत्रही, तसे ते भाट, त्यांच्या कथा ।
ज्या काळे, स्मरणास योग्य रचिले, काळास त्या वंदु या ॥- शार्दुलविक्रीडित
– मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१४१०२३
——————————————————–
13/05/2019
२४१
धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् ।

क्षमा जयति न क्रोधो विष्णुर्जयति नासुरः॥
-महाभारत. अश्वमेध. पर्व

पाठ भेद. विष्णुः -देवः

धर्मः जयति न अधर्मः (जयति)। सत्यम् जयति न अनृतम् (जयति)। क्षमा जयति न क्रोधः (जयति)।
विष्णुः (देवः) जयति न असुरः (जयति)।
Good code of conduct or way of life (Dharma) wins, not the bad one. Truth wins not the untruth. Forgiveness wins not the anger. God wins not the Demon.
धर्मः -good way of life, Right, justice, equity (ध्रियते सः धर्मः), अधर्मः- न धर्मः-नञ्तत्पुरुष स.-wickedness, injustice, क्रोधः-anger, wrath, विष्णुः /देवः (सुरः) -God, असुरः- demon-न सुरः -नञ्तत्पुरुष स.-all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सत्यम् -truth, अनृतम्- untruth-न नृतम् -नञ्तत्पुरुष स.-(नृतम्-truth)-both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षमा- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- forbearance, forgiveness, जयति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of जि ४ ग. प. प. to win, succeed, न -not,

[05:57, 5/13/2019] Nayak, Kishor: I missed the translation👇

नेहमी धर्माचा विजय होतो, अधर्माचा नाही. सत्याचा विजय होतो, असत्याचा नाही. क्षमा जिंकते, क्रोध नाही. विष्णू देव जिंकतो, राक्षस नाहीत.
सत्यमेवजयते.
नरेंद्र गोळे .
धर्म, सत्य, क्षमा, विष्णू, जिंकती जगती सदा ।
अधर्म, असत्य, क्रोध, असुरही न जिंकती ॥
———————————–
14/05/2019
२४२
न जातु कामान्न भयान्न लोभात्

धर्मं त्यजेत् जीवितस्यापि हेतोः ।

नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये

जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः ॥

महाभारत पर्व १८

जीवितस्य हेतोः अपि न जातु, कामात् , न भयात् ,न लोभात्, धर्मम् त्यजेत् । धर्मः नित्यः (अस्ति), सुखदुःखे तु अनित्ये (भवति)। जीवः नित्यः (अस्ति), अस्य हेतुः (देहः) तु अनित्यः (भवति)।

For the sake of living, prescribed code of conduct (Dharma) should not be forsaken, either due to desire, fear or greed. Dharma is permanent but pleasure and sorrow are temporary. The soul is permanent but its purpose ( the body) is temporary.

जीवितस्य & हेतोः both पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of जीवित-adjctv-living, livelihood & हेतुः -purpose, motive, reason, अपि-अव्यय-even, also, न-no, not, जातु -अव्यय-at all, at any time, possibly, कामात् , भयात् , लोभात् all पु /नु. लिं. पं. वि. ए. व. of काम-desire, longing, भय-fear , लोभ-greed, धर्मम्-पु/न., लिं. द्वि. वि. ए. व. of धर्म, त्यजेत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of त्यज्-त्यजति १ ग. प. प. to leave, forsake, धर्मः-prescribed code of conduct (Dharma), नित्यः -permanent, always present, जीवः – soul, life, हेतुः, अनित्यः न नित्यः-नञ्तत्पुरुष स. -all in पु /नु. लिं. प्र. वि. ए. व. सुखदुःखे & अनित्ये स. वि. ए. व. of सुखदुःख – happiness and sorrow-सुखम् च दुःखम् च-द्वंद्व स., तु-अव्यय- on the contrary, but, अस्य-his, its पु/न. लिं. ष. वि. ए. व. of इदम्-this, he, it.
लालसा, भीती किंवा लोभ यासाठी कधीही धर्माचा त्याग करू नये. धर्म हा शाश्वत असतो, सुखदुःखे तात्पुरती असतात, जीव (आत्मा) शाश्वत असतो, त्याचे निमित्य असलेला देह क्षणभंगुर असतो.
आपण नेहमी शाश्वताचा म्हणजे धर्म आणि जीव यांचा विचार केला पाहिजे.
———————————-
15/05/2019
२४३
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्।

अश्वमेधसहस्राद्हि सत्यमेव विशिष्यते ।।

(यदि) अश्वमेधसहस्रम् च सत्यम् च तुलया धृतम् (अस्ति), अश्वमेधसहस्रात् हि सत्यम् एव विशिष्यते।

(If credit for) Thousand Ashvamedha and Truth is weighed by a balance, the Truth certainly will surpass Thousand Ashvamedha.

अश्वमेधसहस्रम् & सत्यम् both न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अश्वमेधसहस्र – अश्वमेधम् (a horse sacrifice done to declare a Sovereign King) सहस्रम् (thousand)-विशेषणोभयपद कर्मधारय स. & सत्य – truth, च-and, तुलया-by balance- तृ. वि. ए. व. of तुला-(स्त्री. लिं.) scale , balance, धृतम्-held-क. भू. धा। वि. of धृ-धरति १ ग. प. प. to hold, अश्वमेधसहस्रात् -पं. वि. ए. व. of अश्वमेधसहस्र, हि -अव्यय-surely, indeed, सत्यम् -न. लिं. प्र. वि. ए. व., एव-अव्यय- alone, only, विशिष्यते-gets higher, gets surpassed- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वि+शिष्-to be higher, to be better (शिष् १ ग. प. प. to leave as remainder, distinguish)

हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य यांची तुलना केली तर हजार अश्वमेध यज्ञांपेक्षाही सत्य श्रेष्ठ ठरेल. खरे बोलणे आणि वागणे यामधून मिळणारे पुण्य हजार अश्वमेध यज्ञांहून जास्त असते.
—-
नरेंद्र गोळे .
अश्वमेध यज्ञ केले हजार जरी लीलया ।
सत्यच त्याहुनी श्रेष्ठ तोलता भारी ते पडे ॥
—————-
16/05/2019
२४४
सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्।

प्रियं च नानृतम् ब्रूयात्,एष धर्मः सनातन:॥
पा. भे.: सत्यमप्यप्रियं ब्रूयाद्यस्य नेच्छेद्पराभवम्।

सत्यम् ब्रूयात्, प्रियम् ब्रूयात्, अप्रियम् सत्यम् न ब्रूयात्।प्रियम् अनृतम् च न ब्रूयात्,एषः धर्मः सनातन:(अस्ति)

पा. भे.: यस्य पराभवम् न इच्छेत् अप्रियम् सत्यम् अपि ब्रूयात् ,

Truth should be spoken, pleasing (agreeable) should be spoken. Unpleasant truth should not be spoken. Untruth should not be spoken even if it is pleasing. This is time-honored (ancient) code of conduct (Dharma).
पा. भे: Unpleasant truth should also be spoken, if you do not wish whose defeat.

सत्यम्-truth, प्रियम्- pleasing, agreeable, अप्रियम्-न प्रियम् -नञ्तत्पुरुष स., अनृतम्-untruth, न नृतम्- नञ्तत्पुरुष स.,पराभवम्- defeat all in द्वि. वि. ए. व. ब्रूयात् & इच्छेत्, विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of ब्रू-ब्रवीति-ब्रूते २ ग. उ. प to say, speak & इष्-इच्छति-६ ग. प. प. to wish, desire, च-and , न-no, not, एषः(एतद्)-this, धर्मः code of conduct, सनातन:- time-honored (ancient)all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. यस्य- whose ष. वि. ए. व. of यद्-who, अपि-अव्यय-even, also

नेहमी खरे बोलावे, ऐकणाऱ्यांना आवडेल असे (प्रिय) बोलावे, कटु सत्य बोलू नये आणि कुणाला आवावे म्हणून खोटे बोलू नये असा सनातन धर्म आहे.
पाठभेद : ज्याचा पराभव होऊ नये असे वाटत असेल अशा माणसाला मात्र कटु सत्य सांगून टाकावे, उगाच खोट्या भ्रमात ठेऊ नये.
नरेंद्र गोळे .
सत्य बोला प्रिय बोला, न बोला सत्य अप्रिय ।
प्रिय नका बोलू खोटे, हाची धर्म सनातन ॥
——————
१७-०५-२०१९
२४५
अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जातं तुण्डम्।

वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ॥

शंकराचार्यकृत भजगोविंदम् स्तोत्र

(वृद्धस्य) अङ्गम् गलितम्, मुण्डम् पलितम्, तुण्डम् दशन-विहीनम् जातम्, वृद्धः दण्डम् गृहीत्वा याति, तदपि, आशा-पिण्डम् न मुञ्चति।

(At old age) The body gets wrinkled, head gets bald or gray, mouth is without teeth, old man moves holding a stick. Even then the inherent greed does not leave.

अङ्गम्-body, मुण्डम् -bald head, तुण्डम् -mouth, face-all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., गलितम् -wrinkled, दशन- teeth-विहीनम्- without, devoid of (दशनेन विहीनः- तृ. तत्पुरुष स), जातम्- become- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व. of -गलित, दशनविहीन & जात -all क. भू. धा. वि. of गल्-गलति १ ग. प. प. to drop, fall down, वि+हा- to abandon (हा-जहाति २ ग. प. प.) & जन्-जायते ४ ग. आ. प. to be born, to become, पलितम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of पलित-adjctv-gray-haired, old, aged, वृद्धः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वृद्ध-old, aged (क. भू. धा. वि. of वृध्-वर्धते १ ग. आ. प. to grow), दण्डम् -पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दण्ड-stick, staff, गृहीत्वा- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of ग्रह्-गृह्णाति-गृह्णीते-९ उ. प. to hold, catch, याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of या-२ ग. प. प. to go, to come to, तदपि (तद् अपि)- even then, आशा- desire, greed, पिण्डम्-faetus, embryo, power-विशेषण पूर्वपद कर्मधारय स., मुञ्चति-ते-वर्त. तृ. पु. ए. व. of मुच्-६ ग. उ. प. to let go, to loosen, set free.

म्हातारपणामुळे अंग गलितगात्र झाले, डोक्याला टक्कल पडले, दात पडून तोंडाचे बोळके झाले, हातात काठी धरावी लागली तरी माणसाची हाव काही सुटत नाही.
——————–
18/05/2019
२४६
आपदां कथितः पन्थाः इन्द्रियाणामसंयमः।

तद्जयः संपदां मार्गः येनेष्टं तेन गम्यताम् ॥

-चाणक्यनीति

इन्द्रियाणाम् असंयमः आपदाम् कथितः पन्थाः (भवति)। तद्जयः संपदाम् मार्गः (भवति)। येन इष्टम् तेन (तौ) गम्यताम् ।

Having no control over the sense organs is said to be a dangerous way to tread and having a control over them is (said to be) a way to many treasures. Whoever likes (the one) by that way (the two) should go.
इन्द्रियाणाम् , संपदाम् & आपदाम् -ष. वि. ब. व. of इन्द्रिय-(न. लिं.) sense organ, संपद् -(स्त्री. लिं.)- wealth, riches & आपद्-(स्त्री. लिं.)-danger, trouble, असंयमः-न संयमः -नञ्तत्पुरुष स- संयम- control, कथितः पन्थाः, तद्जयः मार्गः all प्र. वि. ए. व. of कथित-told, said (क. भू. धा. वि. of कथ्-कथयति-ते १० ग. उ. to say), पथिन् -road, way, तद्जय- its control (तस्य जयः -ष. तत्पुरुष स.), मार्ग-road, way,, येन & तेन-तृ. वि. ए. व. of यद्-which, what & तद्-that, इष्टम्- desired (क. भू. धा. वि. of इष्-इच्छति ६ ग. प. प. to wish, desire), गम्यताम्-आज्ञार्थ तृ. पु. द्वि. व. of गम्-गच्छति१ ग. प. प. to go.

इंद्रियांवर संयम बाळगला नसेल तर मार्गात अनेक अडचणी किंवा धोके असतात असे सांगतात आणि त्या इंद्रियांवर विजय मिळवण्याचा मार्ग संपदेकडे जातो. आता ज्याला जो मार्ग इष्ट वाटेल तो त्याने निवडावा..
———
19/05/2019
२४७
वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं दुकूलैः

सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः।

स तु भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला

मनसि च परितुष्टे कोर्थवान् को दरिद्रः ॥

-भतृहरि वैराग्यशतकम्

वयम् इह वल्कलैः परितुष्टाः (स्मः), त्वम् दुकूलैः (परितुष्टः असि)। इह परितोषः समः (भवति)। विशेषः निर्विशेषः (अस्ति)। सः तु दरिद्रः भवति यस्य तृष्णा विशाला (अस्ति)। मनसि च परितुष्टे कः अर्थवान् कः दरिद्रः (अस्ति)?

( This is said by a Sage to a King)
We are very contented in bark garment. You are happy in your silk clothes. Here the level of satisfaction is the same. (There is) no difference (Distinction is not traceable). He, whose greed is vast, is indeed a poor person. One who is contented in heart, who is wealthy, who is poor?

वयम् -we & परितुष्टाः-very contented, satisfied- both प्र. वि. ब. व. of अस्मद् & परितुष्ट -क. भू. धा. वि. of परि+तुष् (तुष् -तष्यति ४ ग. प. प. to be pleased), इह-अव्यय-here, वल्कलैः & दुकूलैः- -both तृ. वि. ब. व. of वल्कल-garment made of bark & दुकूल- silk garment, त्वम्, परितोषः समः विशेषः निर्विशेषः, सः, दरिद्रः, कः & अर्थवान् all -प्र. वि. ए. व. of युष्मद् -you, परितोष-satisfaction, सम-adjctv-same, equal, विशेष-adjctv-difference, distinction, निर्विशेष-without difference, without distinction, तद्-he, दरिद्र-poor, किम्-who & अर्थवत्-adjctv-wealthy, यस्य-whose-ष. वि. ए. व. of यद्, तृष्णा-thirst, desire, greed, विशाला-great, vast, wide-both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., मनसि & परितुष्टे-both स. वि. ए. व. of मनस्-(न. लिं)-mind, heart & परितुष्ट-satisfied, च-and, तु-अव्यय-indeed, surely

एक संन्यासी राजाला सांगतो, “इथे आम्ही वल्कलांमध्ये संतुष्ट आहोत, तू रेशमी वस्त्रांमध्ये आनंदी आहेस, दोघांनाही वस्त्रांपासून मिळणारा आनंद समानच आहे. ज्याची हाव दांडगी असते तोच गरीब असतो, मनाने समाधानी असणाऱ्याला कोण श्रीमंत आणि कोण दरिद्री?”
नरेंद्र गोळे .
परितुष्ट वल्कले वा रेशमी वस्त्रि आम्ही ।
नसत वसन हे वा तोषवी ते विशेष ॥
असत गरिब तोची हाव ज्याची विशेष ।
असत तुष्ट मनी त्या कोण राजा व रंक ॥
————————————
20-05-2019
२४८
आशायाः ये दासाः ते दासाः सर्वलोकस्य।

आशा येषां दासी तेषां दासायते लोकः॥

ये आशायाः दासाः (अस्ति), ते सर्वलोकस्य दासाः (भवति),(परन्तु), आशा येषाम् दासी (अस्ति), तेषाम् लोकः दासायते।

Those who are the slaves of desire or greed are slaves of the entire world. But world itself is the slave of those to whom desire is a slave.

ये , ते, दासाः – प्र. वि. ब. व. of यद्-(पु. लिं.)-who, तद्-(पु. लिं.)- he, दास-(पु. लिं.)-slave, servant, greed, सर्वलोकस्य- ष. वि. ए. व. of सर्वलोक-(पु. लिं.)-entire world (सर्वः लोकः -उपपद तत्पुरुष स.), आशायाः-(स्त्री. लिं.) & येषाम् & तेषाम् -(पु. लिं.) all. ष. वि. ब. व. of आशा desire, यद्-who, तद्-he, आशा & दासी -स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., लोकः-world पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दासायते-becomes salve-प्रायोजक (causal) तृ. पु. ए. व. of नाम सा. धा. derived from दास-servant, slave

जे लोक आशेचे गुलाम असतात असे आशाळभूत लोक सगळ्या जगाचे गुलाम होतात आणि आशा ज्याची दासी होते ते जगाला गुलाम बनवतात. आशा, इच्छा, हाव वगैरेंवर विजय मिळवणारा सर्व जगावर विजय मिळवतो.
————————–
21/05/2019
२४९
का ते कांता कस्ते पुत्रः, संसारोऽयं अतीव विचित्रः।

कस्य त्वं कः कुत अयातः तत्त्वं चिन्तय यदिदं भ्रातः ॥

-शंकराचार्य भजगो. स्तोत्र

पा. भे: कः / वा कुत अयातः

भ्रातः, का ते कांता (अस्ति), कः ते पुत्रः (अस्ति), त्वम् कस्य (असि), कः/वा कुतः अयातः (अस्ति/असि), यद् इदम् तद् त्वम् चिन्तय। अयम् संसारः अतीव विचित्रः (अस्ति)।

Oh brother, who is your beloved (wife)? Who is your son? You belong to whom? Who/Or came from where? What this is, that you think (ponder over). This world is very strange.
भ्रातः-सं. वि. ए. व of भातृ-brother, का (किम्)-who & कांता- beloved, mistress, wife in general- both- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., त्वम्-प्र. वि. ए. व. & ते -ष. वि. ए. व. of युष्मद्-you, कः (किम्), पुत्रः-son, संसारः- world, विचित्रः- strange & अयम् (इदम्)- he -all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. अतीव कस्य-whose ष. वि. ए. व. of किम् , वा- अव्यय- or, and, कुतः (कुतस्)-अव्यय- from where, whence, अयातः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अयात-came, brought, arrived- क. भू. धा. वि. of आ+या (या-याति २ ग. प. प. to go, walk), यद्-what, तद्- that & इदम् -this, it -all न. लिं. प्र. वि. ए. व., चिन्तय-आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of चिन्त्-चिन्तयति-ते १० ग. उ. प. to think, ponder over. अतीव-अव्यय- exceedingly, very much.
अरे माझ्या भावा, कोण तुझी पत्नी? कोण तुझा मुलगा? तू कोण आहेस? तू कुठून आला आहेस? हे काय आहे? असे विचार करत आहेस ना? अरे हे जगच विचित्र आहे.
on the same lines:(Received with thanks from one of our active and watchful member-Sudhir)

कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः,का मे जननी को मे तातः।
इति परिभावय सर्वमसारम्, विश्वं त्यक्त्वा स्वप्न विचारम् ॥२३॥ …… शंकराचार्य
———-
२२-०५-२०१९
२५०
आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्यशृङ्खला ।

यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्ति पङ्‍गुवत् ॥

मनुष्याणाम् आशा नाम काचित् आश्चर्य-शृङ्खला (भवति), यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्ताः पङ्‍गुवत् तिष्ठन्ति।

For men, desire is the name of some what strange binding chain. Those tied by it, keep running, but those left free, sit as if limp.

मनुष्याणाम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of मनुष्य-human, man, आशा (स्त्री लिं.)-desire, नाम-अव्यय-named, called, काचित्- ‘some what’, ‘a little’ आश्चर्यशृङ्खला- strange chain (आश्चर्याणाम् शृङ्खला- ष. तत्पुरुष स)-all स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., यया-by which -स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद् , बद्धाः- tried up, bound & मुक्ताः -set free-both -पु /स्त्री लिं. प्र. वि. ब. व., प्रधावन्ति- run fast & तिष्ठन्ति-stand-both वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+धाव् (धाव्-धावति १ ग. प. प. to run) & स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stand. पङ्‍गुवत्- like limp, वत्-अव्यय-an affix added to nouns or adjctv to denote ‘likeness’ , ‘resemblance’.

आशा या नावाची माणसांना बांधणारी एक आश्चर्यकारक साखळी आहे. या शृंखलेने जे बांधलेले असतात ते धावत असतात आणि जे मोकळे असतात ते (निराश) लोक पांगळ्यासारखे एका जागी उभे राहतात.
—–
नरेंद्र गोळे .
आशेची साखळी आहे, आगळी जगती अशी ।
धावती बांधले सारे, मोकळे राहती उभे ॥
———
23/05/2019
२५१
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति |

हविषा कृष्णवर्त्मेव पुनरेवाभिवर्धते ||

मनुस्मृति, अ-२

पा. भे: कृष्णवर्त्मेव-धूमवर्त्मेव & पुनरेवाभिवर्धते-भुय एवाभिवर्धते

हविषा कृष्णवर्त्मा इव (धूमवर्त्मा इव) जातु, कामः, कामानाम् उपभोगेन, न शाम्यति, पुनः एव अभिवर्धते (भुयः एव अभिवर्धते)

Perhaps just like sacrificial offerings to the holy fire keep it burning vigourously, by enjoying/satisfying sensual pleasures, the desire does not calm down, grows still more again.

हविषा-तृ. वि. ए. व of हविस्-an oblation or burnt offering in general, ghee, कृष्णवर्त्मा/धूमवर्त्मा- प्र. वि. ए. व. of कृष्णवर्त्मन्/धूमवर्त्मन्- Fire (वर्त्मन्- way, road, track), इव-like, similar to & जातु -possibly, perhaps-both अव्यय, कामः प्र. वि. ए. व.& कामानाम् -ष. वि. ब. व. of काम- desire, sensual enjoyment, lust, उपभोगेन-तृ. वि. ए. व of उपभोग- satisfaction, enjoyment, fulfilment, न-no, not, शाम्यति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of शम्-४ ग. प. प. to be calm, quiet, tranquil, पुनः ( पुनर्)/भूयः (भूयस्)- both अव्यय- again, once more, एव-अव्यय-like, similar to, अभिवर्धते–वर्त. तृ. पु. ए. व. of अभि+वृध्- to grow, increase (वृध्-वर्धते १ ग. प. प. -to grow.)

जसा यज्ञाच्या अग्नीमध्ये तूप टाकल्याने तो जास्त भडकतो, त्याप्रमाणे ऐहिक सुखांचा उपभोग घेतल्यामुळे ते घेण्याची इच्छा शांत होत नाही, ती जास्तच वाढते.
——-
24/05/2019
२५२
वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्तो
भिक्षान्नमात्रेण च तुष्टिमन्तः|

विशोकमन्तःकरणे चरन्तः
कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ||

-शंकराचार्य- स्तोत्र
पा. भे: 3rd line-
अशोकवन्तः करुणैकवन्तः

वेदान्त-वाक्येषु सदा रमन्तः, भिक्षान्न-मात्रेण च तुष्टिमन्तः, अन्तःकरणे विशोकम् चरन्तः, कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः (भवति)।

Revelling always in the words of the Vedantic texts, contented by the food obtained by alms, moving about without any sorrow in the heart, clad in loincloth (the ascetics) are truly blessed indeed.

वेदान्तवाक्येषु-स. वि. ब. व. of वेदान्तवाक्य, वेदान्त-an Upnishad, ultimate scope of Veda, वाक्य-word, sentence, saying, syllogism (in logic)-वेदान्तानाम् वाक्यः-ष. तत्पुरुष स., सदा-अव्यय-always, रमन्तः, तुष्टिमन्तः, चरन्तः, कौपीनवन्तः & भाग्यवन्तः all प्र. वि. ब. व. of रमत्-enjoying, revelling , चरत् -moving, walking-both वर्त. का. वा. धा. सा. वि of रम्-रमते १ ग. आ. प. to be pleased, rejoice, & चर्-चरति १ ग. प. प. to walk,, move, go about, तुष्टिमान् -feeling contended (तुष्टिः-satisfaction, contentment- तुष्टिम् मन्यते इति-उपपद तत्पुरुष स.) , कौपीनवान् -having lioncloth & भाग्यवान्-fortunate, blessed, भिक्षान्नमात्रेण-तृ. वि. ए. व. of भिक्षान्नमात्र (भिक्षान्न- food obtained by alms/begging, मात्र-adjctv- an affix added to noun, in the sense of ‘merely, ‘as much as’), च-and, अन्तःकरणे-स. वि. ए. व. of अन्तःकरण-heart, mind विशोकम्- विना शोकम्-without sorrow, खलु-अव्यय-indeed, surely, कौपीन = loincloth
ते नेहमी वेदांतामध्ये रमलेले असतात, भिक्षेमधून मिळालेल्या अन्नावर संतुष्ट असतात, मनात दुःख न बाळगता (करुणा बाळगून) वावरत असतात असे कौपिनधारी संन्यासी खरे भाग्यवान असतात.
————–
25/05/2019
२५३
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ||

भगवद् गीता अ. ९ श्लो. २६

आत्मानम् आत्मना उद्धरेत् ।आत्मानम् न अवसादयेत्। आत्मा एव हि आत्मनः बन्धुः (भवति)। आत्मा एव आत्मनः रिपुः (भवति)

One should uplift himself, one should not be cause of his own failures/ ruin. One himself is his friend and he himself is his enemy.

आत्मानम् -द्वि. वि. ए. व., आत्मना -तृ. वि. ए. व., आत्मा-प्र. वि. ए. व., आत्मनः -ष. वि. ए. व. of आत्मन्- पु. लिं. -self, soul, individual, oneself, उद्धरेत् & अवसादयेत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of उद्-धृ- to lift, to save, to raise (धृ-धरति १ ग. प. प. to hold, carry, bear) & अव+सद्-प्रायोजक- to fail, to become disheartened, to perish (सद्-सीदति ६ ग. प. प. to sit, sit down, recline), एव-just, just so & हि- indeed, surely -both-अव्यय, बन्धुः- brother, friend & रिपुः – enemy-both प्र. वि. ए. व.
प्रत्येकाने स्वतः स्वतःचा उद्धार करावा, स्वतःची अधोगति होऊ देऊ नये, तो स्वतःच स्वतःचा मित्र असतो त्याचप्रमाणे स्वतःचा शत्रू
असतो.
———
नरेंद्र गोळे .
करा उन्नती स्वतःची, अवनती होऊ न द्या ।
स्वतःच स्वतःचा मित्र, स्वतःच शत्रू आपला ॥
——————————-
26/05/2019
२५४
कायः संनिहितापायः सम्पदः पदमापदाम्।

समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादि भङ्गुरम् ॥

-हितोपदेश

कायः संनिहित अपायः (अस्ति), सम्पदः आपदाम् पदम् (भवति)।समागमाः स-अपगमाः (अस्ति)। उत्पादि सर्वम् भङ्गुरम् (अस्ति)

The Body is faced with danger, Wealth is source of troubles, all unions are followed by partings. Everything destined to be perishable at birth (production)

कायः – body & अपायः -loss, injury, going away-both-पु. लिं. प्र. वि. ए. व., संनिहित-contiguous, ready, close, being in-क. भू. धा. वि. of सं+नि+हि ( हि-हिनोति ५ ग. प. प. to cast, send), सम्पदः (संपद्)-wealths, समागमाः -unions, meetings & सापगमाः -followed by partings -अपगम -going away, departing, falling off, स- अव्यय-prefix, compounded with noun, indicates ‘with’, ‘accompanying’-all पु. लिं. प्र. वि. ब. व., आपदाम् -ष. वि. ब. व. of आपद् (स्त्री. लिं.) -danger, calamity, पदम् -cause, abode, source, seat, भङ्गुरम्- adjctv-transient, perishable, उत्पादि- स. वि. ए. व. of उत्पादिन् -produced, born, सर्वम्- pronominal adjctv-all, entire, complete
शरीराबरोबर अपाय असतो, संपत्तीसोबत विपत्ति असते, मीलनाच्या पाठोपाठ वियोग असतो. जे जे उत्पन्न होते ते सगळे नाशिवंत असते.
—————————–
२७-०५-२०१९
२५५
यावत् स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो,
यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत् क्षयो नायुषः|

आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्,
संदीप्ते भवने हि कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ||
– भतृहरि वै. शतक

इदम् शरीरम् यावत् स्वस्थम् अरुजम् (अस्ति), यावत् जरा दूरतः (अस्ति), यावत् च इन्द्रिय-शक्तिः अप्रतिहता (अस्ति), यावत् आयुषः न क्षयः (भवति), तावत् एव विदुषा आत्मश्रेयसि महान् प्रयत्नः कार्यः (अस्ति)। संदीप्ते भवने हि कूपखननम् कीदृशः प्रत्युद्यमः (अस्ति)

So long as this body is healthy and free from ailments, so long as old age is far away, so long as physical strength is not diminished, so long as life is not spent, before that itself wise should make great efforts for betterment of self. What is the wisdom in attempting digging a well when the house is on fire.

यावत् -till such time, so long as & तावत्- till that time, in the mean-while, -both अव्यव, इदम् (न. लिं)-this, शरीरम् -(न. लिं) body, अरुजम् (न. लिं)-without sickness (न रुजम् -नञ्तत्पुरुष स. ), स्वस्थम्-(न. लिं) healthy, जरा (जरस्)-old age, infirmity, दूरतः (दूरात्) – at a distance, far away, इन्द्रियशक्तिः (स्त्री. लिं.)-body strength (इन्द्रियाणाम् शक्तिः ष. तत्पुरुष स.), प्रतिहता-(स्त्री. लिं.) struck, beaten- अप्रतिहत- नञ्तत्पुरुष स -प्रतिहत- क. भू. धा वि. of प्रति+ हन्-( हन् -हन्ति २ ग. प. प. — to kill, distroy), आयुषः (आयुस्-न. लिं.)- duration of life, age, क्षयः – lost, diminished, प्रयत्नः effort, कीदृशः (कीदृश्)-of what kind or sort, कार्यः to be done (कार्य, कृत्य,कर्तव्य, करणीय – क. वि. धा. सा. विशेषण of कृ -करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make ), महान् -great, big -all in प्र. वि. ए. व., विदुषा- by the wise, learned -पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of विद्वस्-wise, learned (विद्वान्-पु. लिं, विदुषी-स्त्री. लिं, विद्वत्-न. लिं), च-and न-no, not, एव-अव्यव-just, just so, आत्मश्रेयसि-स. वि. ए. व. of आत्मश्रेयस्- आत्म-self, श्रेयस्-merit, good, happiness (आत्मनः श्रेयस् -ष. तत्पुरुष स.), संदीप्ते & भवने स. वि. ए. व. of संदीप्त- burning -क. भू. धा वि. of सं+दीप्- (दीप् -दीप्यते ४ ग. आ. प. blaze) & भवन-house, building, हि -अव्यव–indeed, surely, कूपखननम् -द्वि. वि. ए. व. of कूपखनन-कूपस्य खननम्-ष. तत्पुरुष स., प्रत्युद्यमः-प्रति+उद्यमः -effort for
जोपर्यंत हे शरीर निरोगी आहे, म्हातारपण दूर आहे, अंगातली शक्ती क्षीण झालेली नाही आणि आयुष्य शिल्लक आहे, तेंव्हाच शहाणे लोक आपल्या स्थितीत सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करतात. घराला आग लागल्यावर विहिर खणण्यात काय अर्थ आहे?
———-
नरेंद्र गोळे .
जेव्हा स्वस्थ शरीर हे असतसे, जेव्हा न आली जरा ।
जेव्हा चालत हातपाय सगळे, र्‍हासा न झाली त्वरा ॥
तेव्हा श्रेयस कार्य, शक्य सगळे, साधून घे माणसा ।
लागे आग घरास, खोदुन तदा, कूपास का फायदा ॥
– शार्दूलविक्रीडित,
– मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१७०५०४
———————————————————–
28/05/2019
२५६
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।
बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥
-मैत्रायणि उपनिषद् ६.३४

मनुष्याणाम् मनः एव बन्धमोक्षयोः कारणम् (भवति)। विषयासक्तम् बन्धाय निर्विषयम् मुक्त्यै स्मृतम्।

For Mortals, mind alone is cause of entanglement or liberation. It is considered (laid down) that addiction to sensual objects is for entanglement and detachment from sensual objects is for liberation.

मनुष्याणाम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of मनुष्य-human being, mortal, मनः -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of मनस्-mind, एव-अव्यय-alone, only, just, बन्धमोक्षयोः -ष. वि. द्वि. व. of बन्धमोक्षम्- बन्धम्-entanglement, binding, मोक्षम् -liberation (बन्धम् च मोक्षम् च -द्वंद्व स.), कारणम्-cause, reason, विषयासक्तम्- द्वि. वि. ए. व. of -विषयासक्त -विषयेषु आसक्त -ष. तत्पु

मन हेच माणसाचे बंधन आणि मुक्ति यांचे कारण असते. विषयाच्या आसक्तीने तो बांधला जातो आणि त्यापासून दूर राहिला तर तो मुक्त होतो असे सांगितले जाते.
——————————
29/05/2019
२५७
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महॊदधौ।

समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः।।

महॊदधौ यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयाताम् तद्वत् (पृथिव्याम्) भूतसमागमः, समेत्य च व्यपेयाताम्

Just like in big ocean two logs would come together, in the same way, (in this world) meeting of the living beings, after getting together (for awhile), they would depart.

महॊदधौ-ष. वि. ए. व. of महॊदधि- big ocean- (महान् उदधिः-उपपद तत्पुरुष स.), यथा-अव्यय-like what, similar to, काष्ठम्- piece of wood, log, च-and, समेयाताम् & व्यपेयाताम्- विध्यर्थ तृ. पु. द्वि. व. of सम्+इ- to come together, meet & वि+अप+इ- to depart, get separated, (इ-एति २ ग. प. प. to go, to go to or towards, तद्वत् -तत् वत् -like wise, भूत-living being ( this word also means -existing, a son, a child, a spirit, ghost, an element & so on)-क. भू. धा. वि. of भू -भवति१. ग. प. प. to be, exist, समागमः -gathering, meeting- भूतानाम् समागमः -भूतसमागमः ष. तत्पुरुष स., समेत्य-after meeting-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of सम्+इ-to meet
ज्याप्रमाणे मोठ्या समुद्रामध्ये (तरंगत असलेले) लाकूड दुसऱ्या लाकडाच्या जवळ येते, त्याचप्रमाणे लोक (किंवा प्राणी) एकमेकांच्या जवळ येतात आणि पुन्हा दूर जातात.
गदिमांनी गीतरामायणात लिहिले आहे, “दोन ओंडक्यांची होते सागरात भेट । एक लाट तोडी दोघा पुन्हा नाही गाठ ।।”
—————–
30/05/2019
२५८
अदेशस्थो हि रिपुणा स्वल्पकेनापि हन्यते।

ग्राहोऽल्पीयानपि जले गजेन्द्रमपि कर्षति ॥

-हितोपदेश-४.४५

अदेशस्थः स्वल्पकेन रिपुणा हि अपि हन्यते। जले, अल्पीयान् अपि ग्राहः, गजेन्द्रम् अपि कर्षति।

In wrong place, one gets defeated by a small enemy. In the water, even small crocodile drags the lord of elephants also.

अदेशस्थः -प्र. वि. ए. व. of अदेशस्थ- देश-place, country, न देशः अदेशः-wrong or bad place, नञ्तत्पुरुष स.- अदेशे तिष्ठति इति – अदेशस्थ- उपपद तत्पुरुष स., स्वल्पकेन & रिपुणा -तृ. वि. ए. व. of स्वल्पक-adjctv-very small & रिपु- enemy, हि-अव्यव-indeed, even, surely, अपि-अव्यव-also, and, even, हन्यते-gets defeated -कर्मणि. प्रयोग तृ. पु. ए. व. of हन् -हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike down, destroy, जले- स. वि. ए. व. of जलम् (न. लिं.)- water, अल्पीयान् & ग्राहः both -प्र. वि. ए. व. of अल्पीयस् -very small, smaller & ग्राह-crocodile, गजेन्द्रम् -द्वि. वि. ए. व. of गजेन्द्र-lord of elephants- गजानाम् इन्द्रः उपपद तत्पुरुष स., कर्षति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृष्-१ ग. प. प. to draw, drag, pull (कृष्-कृषति-ते ६ ग. उ. प. to plough, to make furrows.
चुकीच्या किंवा वाईट ठिकाणी लहान शत्रूसुद्धा मात करू शकतो. जशी पाण्यात लहान मगरही मोठ्या हत्तीला ओढून नेऊ शकते.
नरेंद्र गोळे .
अस्थानी अल्पसा शत्रू, बलाढ्या मात देतसे ।
जले मकरही छोटा, हत्ती ओढून नेतसे
——————————
31/05/2019
२५९
आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः।

क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ।।

आदानस्य प्रदानस्य कर्मणः कर्तव्यस्य च क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य, कालः तद् रसम् पिबति।

Whatever you have to take from or give to (others) or whichever task has to be done by you, if you do not do it in time, the relevance of that work vanishes i.e. its charm is lost.

आदानस्य, प्रदानस्य, कर्तव्यस्य, अक्रियमाणस्य & कर्मणः- all ष. वि. ए. व. of आदान-to take from, प्रदान-to give to, कर्तव्य- work to be done (करणीय, कार्य, कृत)- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make & अक्रियमाणः – not being done – न क्रियमाणः – नञ्तत्पुरुष स.-क्रियमाणः आ. प. वर्त. का. वा. धा.सा. वि. of कृ to do (please note-प. प. वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of कृ is कुर्वत्) & कर्मन्-work, action, deed, च-and, क्षिप्रम्-अव्यय- quickly, speedily, कालः-time, period, तद् – that, रसम् -juice, taste, delight, pleasure, पिबति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of पा-१ ग. प. प to drink, absorb
देणे, घेणे आणि करायचे असलेले काम (कर्तव्य) वेळेवरच केले नाही तर काळ त्यातला रस पिऊन टाकतो. दिरंगाई केली तर त्या व्यवहारात गोडी रहात नाही.
————-
01/06/2019
२६०
षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रश्चतुष्कर्णः स्थिरो भवेत् ।

द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति ॥

मन्त्रः षट्कर्णः भिद्यते ।( मन्त्रः) चतुष्कर्णः स्थिरः भवेत् ।द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्मा अपि अन्तं न गच्छति।

A secret between 6 ears ( 3 persons) gets revealed, ( a secret) between 4 ears (2 persons) stays stable. However, even the Creator will not know a secret between two ears (in a person).

मन्त्रः-secret, plans, षट्कर्णः & चतुष्कर्णः-प्र. वि. ए. व. of षट्कर्ण-one with six ears & चतुष्कर्ण- one with four ears, ( षड्/षट् कर्णानि यस्य सः & चत्वारः कर्णानि यस्य सः both both बहुव्रीही स. – implying 3 & 2 persons, भिद्यते-gets broken-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of भिद्- भिनक्ति-भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break, split, cleave, tear up, स्थिरः प्र. वि. ए. व. of स्थिर-adjctv-steady, firm भवेत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति-१ ग. प. प. to be, to exist, तु -अव्यय-however, instead, द्विकर्णस्य & मन्त्रस्य-ष. वि ए. व. of द्विकर्णः one with two ears, single person ( द्वौ कर्णौ यस्य सः बहुव्रीही स.- implying single person) & मन्त्र-secret, plans, ब्रह्मा- प्र. वि. ए. व. of ब्रह्मन्-creator, Brahma, अपि-अव्यव-also, and अन्तम् -end, न-no, not, गच्छति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of गम् १ ग. प. प. to go, reach.

मन्त्र (किंवा गुपित) षट्कर्णी झाले की त्याचा भेद होतो, चार कानांवर पडले तर ते स्थिर राहते आणि दोनच कानांमध्ये असलेल्याचा सुगावा ब्रह्मदेवालाही लागत नाही. एकादे गुपित एकाच माणसाला माहीत असले तर ते इतर कुणालाच समजत नाही, त्याने दुसऱ्याला सांगितले तरी ते गुपित राहू शकते, पण ते तिसऱ्या माणसाला कळले तर त्याचा गावभर बोभाटा झालाच समजा.
————–
02/06/2019
२६१
उत्तमं प्रणिपातेन शूरं भेदेन योजयेत् ।

नीचमल्पप्रदानेनेष्टं धर्मेण योजयेत् ॥

उत्तमम् प्रणिपातेन योजयेत्, शूरम् भेदेन (योजयेत् ), नीचम् अल्पप्रदानेन (योजयेत्), इष्टम् धर्मेण योजयेत्

The superior is to be managed by submission, the brave is to be managed by betrayal, the inferior is to be managed by little present and loved one is to be managed by righteousness.

उत्तमम्, शूरम्, नीचम् & इष्टम्-all पु. लिं. द्वि. व. ए. व. of उत्तम-adjctv- the superior, शूर-adjctv- brave, strong, नीच- adjctv-the lower, inferior & इष्टम्- favourite, beloved-(क. भू. धा. वि. of इष्-इच्छति ६ ग. प. प. -to desire, to long) प्रणिपातेन,भेदेन, अल्पप्रदानेन & धर्मेण- all तृ. वि. ए. व. of प्रणिपात- submission, obeisance, भेद-dividing, separating, betrayal अल्पप्रदान-little offering, gift, bestowing (अल्प-little, small, प्रदान-gift, offering-अल्पम् प्रदानम्-अल्पप्रदानम् उपपद तत्पुरुष स.) & धर्म- righteousness, good work, code of conduct, योजयेत् -should be managed, deployed-प्रायोजक विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of युज्-यनक्ति-युंक्ते ७ ग. प. प. to use, employ, prepare
(आपले काम करून घेण्यासाठी वाटले तर) उत्तम माणसाला शरण जा, शूराला इरेला पाडा, नीच माणसाला थोडे (पैसे) द्या पण प्रिय माणसाशी धर्मानुसार योग्य तसेच सांगा. साम दाम दंड भेद नीतीसारखाच हा एक ‘मॅनेजमेंट लेसन’ आहे.
नरेंद्र गोळे .
उत्तमाशी नम्रतेने, शूराशी भेद जाणूनी ।
नीचा देऊन काहीसे, वागावे इष्टासी बरे ॥
—————————-
03/06/2019
२६२
उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् |

पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनेव कण्टकं ||
उपकार-गृहीतेन शत्रुणा ( अपरम्) शत्रुम्, पादलग्नम् कण्टकम् करस्थेन कण्टकेन इव, उद्धरेत् |
We should get rid of an enemy with the help of our other enemy whom we have favoured in some way, in the manner as a thorn embedded in foot is removed with the help of (another) thorn in the hand.
उपकारगृहीतेन, शत्रुणा, करस्थेन & कण्टकेन all तृ. वि. ए. व. of उपकारगृहीत- उपकार- favour, service, help, गृहीत- accepted, taken-क. भू. धा. वि. of ग्रह्-गृह्णाति-गृह्णीते ९ ग. उ. प. to take, receive, accept- उपकारम् गृहीतः -उपकारगृहीतः उपपद तत्पुरुष स., शत्रु-enemy, करस्थ-one in the hand- करे तिष्ठति इति-उपपद तत्पुरुष स & कण्टक- thorn, (अपरम्- another), शत्रुम्, कण्टकम् & पादलग्नम् all द्वि. वि. ए. व. of शत्रु, कण्टक & पादलग्न-embedded in foot-पादम्-foot, लग्न-embedded- क. भू. धा. वि. of लग्-लगति १ ग. प. प. to adhere, stick, पादे लगति इति- पादलग्न-उपपद तत्पुरुष स., इव-अव्यय-like, similar to, उद्धरेत्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु ए. व. of उद्+हृ to save, deliver, extricate (हृ-हरति-ते, १ ग. उ. प. to take, carry, convey)

ज्याप्रमाणे हातात धरलेल्या काट्याने पायात मोडलेला काटा काढावा त्याप्रमाणे आपल्या उपकाराखाली दबलेल्या शत्रूकडून दुसऱ्या शत्रूला दूर करावे.

नरेंद्र गोळे .
जसा पायातला काटा, हाताने काढू येतसे ।
तसा उपकृत शत्रू, शत्रुशी झुंजूही शके ॥
————————————————————————————-
०४-०५-२०१९
२६३
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्यय:।

अथैवमागते काले भिन्द्याद् घटमिवाश्मनि ।।

महाभारत १२.१४०.१८

यावत् कालविपर्ययः अमित्रम् स्कन्धेन वहेत्। अथ एवम् काले आगते घटम् अश्मनि इव भिन्द्याद्।

Till such moment, the time is adverse, enemy is to be carried on shoulder, but when the proper time comes, like breaking a (an earthen) pot with a stone, (enemy) to be smashed.

यावत्-अव्यय-till such time, कालविपर्ययः- adverse time -काल-time, moment, विपर्ययः adverse-कालस्य विपर्ययः-उपपद तत्पुरुष स., contrary to the situation, अमित्रम्-द्वि. वि. ए. व. of अमित्र-enemy- न मित्रः -नञ्तत्पुरुष स., स्कन्धेन-तृ. वि. ए. व. of स्कन्ध-shoulder, वहेत्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of वह्-वहति-ते १ ग. उ. प. to carry, bear, transport, अथ-अव्यय- then, now, but if, एवम् -अव्यय- if so, be it so, काले & आगते-स. वि. ए. व. of काल-time, moment & आगत- arrival- क. भू. धा. वि. of आ+गम्-to arrive (गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go), घटम् -न. लि. द्वि. वि. ए. व. of घटम्-pot, अश्मनि-तृ. वि. ए. व. of अश्मन्- stone, इव-अव्यय- similar, like, भिन्द्यात्-विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of भिद्-भिनक्ति-भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break, split
विपरीत वेळ असतांना शत्रूलासुद्धा खांद्यावर घ्यावे लागते आणि ज्याप्रमाणे योग्य वेळ आल्यानंतर दगडाने मडके फोडतात तसे त्याला फोडायचे असते.

नरेंद्र गोळे .
खांद्यावर विपरित काळी शत्रूला वाहतो ।
तरी यथावकाश तोही फोडितो मडक्यापरी ॥
——————-
05/06/2019
२६४
मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रा: नीनशन् वनात् |

वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैः व्याघ्रान् रक्षति काननम् ||
-महाभारत -पर्व ५,

सव्याघ्रम् वनम् मा छिन्धि।व्याघ्रा: वनात् मा नीनशन्। व्याघ्रैः हि वनम् रक्ष्यते। काननम् व्याघ्रान् रक्षति ।

Don’t destroy the forest where tigers are living. Tigers should not get extinguished from the forests. Forest is protected by the tiger (People don’t cut trees in the forest for fear of tiger) and the forest too protects the tiger (by providing the place to hide)

सव्याघ्रम् & वनम् न. लि. द्वि. वि. ए. व. of सव्याघ्र-with tiger (व्याघ्रेण सहित- तृ. तत्पुरुष स.) & वन- forest, मा-अव्यय-a particle of prohibition-‘ do not’, ‘lest’, छिन्धि-आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of छिद्- छिनत्ति-छिंत्ते ७ ग. उ. प. to cut, destroy, व्याघ्रा: -पु. लि. प्र. वि. ब. व. & व्याघ्रैः -पु. लि. तृ. वि. ब. व. of व्याघ्र- tiger, वनात्- न. लि. पं. वि. ए. व. of वन, नीनशन्- विध्यर्थ तृ. पु. ब. व. of नश्-नश्यति ४ ग. प. प. to be lost, vanish, to be destroyed- desiderative–निनंक्षति, निनशिषति, हि-अव्यव-indeed, surely, रक्ष्यते-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of रक्ष्-रक्षति १ ग. प. प. to protect, व्याघ्रान् -द्वि वि. ब. व. of व्याघ्र- tiger, रक्षति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of रक्ष्, काननम्-न. लि. प्र.. वि. ए. व. of कानन-forest
ज्या रानात वाघ आहे ते नष्ट करू नये. वनामधून वाघ नाहीसे होऊ नयेत. वाघ रानाचे रक्षण करतात आणि रान वाघाचे रक्षण करते.
हा उपदेश महाभारतात दिलेला आहे, आजचाच नाही.
————–
०६-०६-२०१९
२६५
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।

उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ।।
– रामायण २.२१.१३ & महाभा.१.१४०

अवलिप्तस्य, कार्याकार्यमजानतः,उत्पथं प्रतिपन्नस्य, गुरोः अपि शासनम् कार्यम् भवति।

Even a teacher/elder, who follows the unrighteous path and is filled with haughtiness and does not know how to discriminate between good and bad, deserves to be disciplined /punished.

अवलिप्तस्य, कार्याकार्यमजानतः, प्रतिपन्नस्य & गुरोः all ष. वि. ए. व. of अवलिप्त- arrogant, haughty-क. भू. धा. वि. of अव+लिप्- (लिंप्-लिंपति-ते ६ ग. उ. प. to cover, smear), कार्याकार्यमजानन्- कार्याकार्यम्- कार्याम् च अकार्यम् च -good and bad/wrong work/act- द्वंद्व स., अजानन् –न जानन्-नञ्तत्पुरुष स.-जानन्-knowing-वर्त. धा. सा. वि. of ज्ञा-जनाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, प्रतिपन्न-one who has resorted to- क. भू. धा. वि. of प्रति+पद्-to practice, to resort to (पद्-पद्यते ४ ग. आ. प. to go, approach & गुरु-teacher, elder, father, Head, उत्पथम्- द्वि. वि. ए. व. of उत्पथ-wrong road, astray, अपि-अव्यय-also, and, शासनम् & कार्यम् प्र. वि. ए. व. of शासन- punishment, instruction, discipline, teaching & कार्य-(also कर्तव्य, करणीय, कृत्य)- duty- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of कृ-करोति-कुरुते८ ग. उ. प. to do, भवति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू १ ग. प. प. to be
जर एकाद्या गुरूला (किंवा मोठ्या माणसाला) बरे वाईट आणि काय करावे, काय करू नये ते कळत नसेल, तो हट्टाने चुकीच्या मार्गाने जात असेल तर तो सुद्धा शिक्षेला (शिस्त लावण्याला) पात्र ठरतो.
—————–
07/06/2019
२६६
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्।

ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥

-महाभारत १.११५ & चाणक्य नीति.३.१०

कुलस्य अर्थे एकम् त्यजेत्, ग्रामस्य अर्थे कुलम् त्यजेत्, जनपदस्य अर्थे ग्रामम् ( त्यजेत्), आत्मार्थे पृथिवीम् त्यजेत्.

(Told by Vidura to Dhritarashtra on seeing bad omens after birth of Duryodhana)

For the sake of the family, one (member) may be given up. For the sake of the village a family may be left out. For the sake of the country a village may be given up. For the sake of self the world may may be given up.

कुलस्य, ग्रामस्य, जनपदस्य all ष. वि. ए. व. of कुल-family, race, community, ग्राम- village, hamlet, जनपद-kingdom, country, अर्थे-for the sake of.- स. वि. ए. व. of अर्थ-purpose, reason, एकम् , कुलम्, ग्रामम्, पृथिवीम्, all द्वि. वि. ए. व. of एक (पु/न. लिं.)- one, single, कुलम् (न. लि.), ग्रामम् (न. लि.), पृथिवी (स्त्री. लि.) world, earth, त्यजेत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of त्यज्-त्यजति-१ ग. प. प. to leave, abandon, give up, surrender, आत्मार्थे- स. वि. ए. व. of आत्मार्थ-for the sake of self- आत्मनः अर्थः -ष. तत्पुरुष स.- अत्मन्-self, soul.
कुटुंबासाठी एका व्यक्तीचा त्याग करावा, गावासाठी एका कुटुंबाचा आणि देशासाठी एका गावाचा, पण स्वतःच्या शोधासाठी कदाचित सगळ्या जगाचा त्याग करावा लागेल. (जसा गौतम बुद्ध आणि शंकराचार्यांनी केला होता.)
याचा अर्थ असा आहे की एकाद्या व्यक्तीपेक्षा कुटुंबाला जास्त महत्व असते, कुटुंबापेक्षा गावाला आणि गावापेक्षा देशाला, पण स्वतःच्या आत्म्याइतके महत्व कशालाच नसते.

नरेंद्र गोळे
कुळासाठी एका त्यजा
गावासाठी कुळा त्यजा
गावा जनपदासाठी
आत्म्यासाठी पृथ्वी त्यजा
————————————–
०८-०६-२०१९
२६७
नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोके

जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन्द्रैः |

इति महति विरोधे विद्यमाने समाने
नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्यकर्ता ||

लोके नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति। पार्थिवेन्द्रैः जनपदहितकर्ता त्यज्यते। इति महति विरोधे विद्यमाने समाने नृपतिजनपदानां कार्यकर्ता दुर्लभः (अस्ति)

In the world, one, who is well-wisher of the King (Ruler), is hated/disliked by the people. One who promotes /advocates welfare of the people, gets abandoned by the Ruler. Thus existing of conflicting interest between the King and the people (the Ruler & the Subjects), it is rare to find a worker who works for the both.

लोके-स. वि. ए. व. of लोक-world, नरपतिहितकर्ता & जनपदहितकर्ता प्र. वि. ए. व. of नरपतिहितकतृ -नरपति-king ruler- नराणाम् पतिः ष. तत्पुरुष स.- हित- well-being क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति ५ ग. प. प. to promote, incite, urge हितम् करोति इति हितकतृ – उपपद तत्पुरुष स. & नरपतेः हितकतृ -नरपतिहितकतृ-ष. तत्पुरुष स. & जनपदहितकतृ-जनपद- community, kingdom, जनपदस्य हितकतृ-ष. तत्पुरुष स., द्वेष्यताम्-द्वि. वि. ए. व. of द्वेष्यता- hatred, dislike, याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of या २ ग. प. प. to come to, to go, पार्थिवेन्द्रैः- तृ. वि. ब. व. of पार्थिवेन्द्र-King, lord of the world, पार्थिव- king, earthen, royal, इन्द्रः lord- पार्थिवानाम् इन्द्रः ष. तत्पुरुष स. त्यज्यते- gets abandoned-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of त्यज्-त्यजति १ ग. प. प. to leave, abandon, इति-अव्यय- so, thus, महति, विरोधे, विद्यमाने & समाने all स. वि. ए. व. of महत्-big, huge, विरोध- conflict, difference, विद्यमान- existing- वर्त. धा. सा. वि. of विद्-विद्यते ४ ग. आ. प. to exist & समान-common, equal, नृपतिजनपदानाम्- ष. वि. ब. व. of नृपतिजनपद- नृपतिः च जनपदः च -द्वंद्व स., नृपतिः-King- नृ- man, नृणाम् (नृ-दीर्घ) पतिः, कार्यकर्ता-worker-कार्य-(करणीय, कर्तव्य, कृत्य) work, task- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do- कार्यम् करोति इति-कार्यकर्ता-उपपद तत्पुरुष स., दुर्लभः-rare, difficult to get

जो राजाचे हित पहात असतो तो लोकांच्या द्वेशाला पात्र ठरतो, जो लोकांचे हित पहातो त्याला राजा दूर लोटतो. राजा आणि प्रजा यांच्यात असा विरोधाभास असल्यामुळे त्या दोघांच्याही बरोबर काम करणारा कार्यकर्ता दुर्लभ असतो.
———–
09/06/2019
२६८
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् ।

विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ।।
-पंचतंत्र

पाठभेद:
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।

विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपिमूलं निकृन्तति ।।
– महाभा. १.१५३

अविश्वस्ते न विश्वसेत् । विश्वस्ते अपि न/( न अति) विश्वसेत् विश्वासात् भयम् उत्पन्नम् (भवति)। (तद्) मूलानि अपि/( मूलम् अपि) निकृन्तति।

One should not trust a untrustworthy. Trustworthy also should not be blindly trusted. The trust gives rise to fear and destroys one completely.

अविश्वस्ते & विश्वस्ते- स. वि. ए. व. of अविश्वस्त untrustworthy-न विश्वस्त नञ्तत्पुरुष स. & विश्वस्त- trustworthy- क. भू. धा. वि. of वि+श्वस्- to trust, confide in-(श्वस्-श्वसिति २ ग. प. प. to breathe, respire), न-no, not, विश्वसेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of -श्वस्-श्वसिति २ ग. प. प., अपि-also, and & अति-too much, excessively- both अव्यय, विश्वासात् -पं. वि. ए. व. of विश्वास- trust, confidence, भयम्- fear, उत्पन्नम् – produced, born generated- क. भू. धा. वि. of उद्+पद्-(पद्-पद्यते ४ ग. आ. प. to go, move, approach) मूलानि-द्वि. वि. ब. व. & मूलम्-द्वि. वि. ए. व. of मूल (न. लिं)- root, base, निकृन्तति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of -नि+कृत्-cut, asunder, destroy (कृत्-कृन्तति ६ ग. प. प.)
बेभरवशाच्या माणसावर विश्वास ठेवू नयेच, विश्वासू माणसावरसुद्धा डोळे झाकून विश्वास ठेवू नये. (कधीकधी चुकीच्या) विश्वासामुळे भय निर्माण होते आणि सर्वनाश होतो.
————————
10/06/2019
२६९
न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।

संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ।।
– महाभारत १.१५४

संशयम् अनारुह्य न नरः भद्राणि पश्यति। संशयम् पुनः आरुह्य यदि जीवति, पश्यति ।

No man can achieve success without facing risk or danger. After taking risk if (he) servives, (he) will see good things (he will be successful)

नरः- a man, person, संशयम्- danger, risk ( also means doubt, uncertainty, hesitation), आरुह्य-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ+रुह्-to get upon, ride, to run a risk ( रुह्-रोहति १ ग. प. प. to grow, spring up, shoot forth), न आरुह्य-अनारुह्य- नञ्तत्पुरुष तत्पुरुष स. भद्राणि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of भद्रम्- prosperity, happiness, पश्यति-sees & जीवति-lives-both १ ग. प. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of दृश् -to see, look at, perceive, behold & जीव् – survive, live, यदि- if, in case & पुनः (पुनर्) again, anew, next time-both अव्यय
संकटांवर (किंवा संशयावर) मात केल्याशिवाय माणसाला यश दिसत नाही. संकटांशी (संशयाशी) लढून त्यातून जर तो जगला वाचला तर त्याला यश दिसते.

नरेंद्र गोळे .
न संकटावरी मात करता लाभती सुखे ।
लढून उरतो मागे चाखतो, जगतो सुखे ॥
——————-
11/06/2019
२७०
नात्यन्तं सरलैर्भाव्यं गत्वा पश्य वनस्थलीम् ।

छिद्यन्ते सरलास्तत्र कुब्जास्तिष्ठन्ति पादपाः ।।

पा. भे: पादपाः= पङ्गुवत्

(मनुजैः) न अत्यन्तम् सरलैः भाव्यम् ।(त्वम्) गत्वा वनस्थलीम् पश्य। तत्र सरलाः पादपाः छिद्यन्ते। कुब्जाः (पादपाः) तिष्ठन्ति।

One should not be very much straight. Go to forest and see. Straight trees are cut while dwarf ones survive (like lame/crippled)

न- no, not, अत्यन्तम्- adjctv-very much, extremely, excessively, perfact, सरलैः-तृ. वि. ब. व. of सरल-straight, भाव्यम्-to be proved, performed- भाव्य-भवनीय-भवितव्य-भव्य- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of भू-भवति १ ग प. प to be, गत्वा-after going- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, वनस्थलीम् -द्वि. वि. ए. व. of वनस्थली-forest, woods पश्य-आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, observe, तत्र-अव्यय-there, in that place, सरलाः, पादपाः & कुब्जाः प्र. वि. ब. व. of सरल-straight, पादप-tree- पदैः पिबति इति -उपपद तत्पुरुष स. & कुब्ज- dwarf, छिद्यन्ते- get cut-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of छिद् ७ ग. उ. प. छिनत्ति-छिंत्ते to cut, rend, तिष्ठन्ति-वर्त. तृ. पु. ब. व. of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, survive
पङ्गुवत्- like lame/crippled
माणसाने अतीशय सरळही असू नये. जरा रानात जाऊन पहा. सरळसोट उभे वृक्ष आधी कापले जातात आणि पांगळ्यांसारखी वेडीवाकडी झाडे उभी राहतात.
————————
12/06/2019
२७१
पञ्चभिः सह गन्तव्यं स्थातव्यं पञ्चभिः सह ।

पञ्चभिः सह वक्तव्यं न दुःखं पञ्चभिः सह॥

(मनुजैः) पञ्चभिः सह गन्तव्यम्, पञ्चभिः सह स्थातव्यम्, पञ्चभिः सह वक्तव्यम्। पञ्चभिः सह न दुःखम् (आप्नोति)

One should go with five. One should stay with five. One should talk with five. When (you are) with five there is no trouble/ danger. ( There is happiness in company than staying alone)
पञ्चभिः -तृ. वि. ब. व of पञ्चन्- five, सह-अव्यव- with, together, गन्तव्यम्, स्थातव्यम्, वक्तव्यम् all कर्मणि विध्यर्थ धा. सा अव्यय of गम्-गच्छति १ ग. प. प . to go, move, depart, स्था-तिष्ठति-१ ग. प. प. to stay, stand & वच्-वक्ति २ ग. प. प. to say, speak, दुःखम् -न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दुःख- sorrow, trouble, न- no, not

पाच लोकांसोबत जावे, पाच लोकांसोबत रहावे, पाच लोकांसोबत बोलावे. पाच लोक सोबत असतील तर दुःख होणार नाही.
माणूस हा कळपात राहणारा प्राणी आहे, त्यांनी एकत्र रहावे असा निसर्गाचा हेतू आहे.
नरेंद्र गोळे
चार लोकांसवे जावे राहावे त्यांसवे तसे
चार लोकांत बोलावे त्याने दुःख न होतसे
——–
13/06/2019
२७२
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विनश्येयुरिमाः प्रजाः।

जले मत्स्यानिवाभक्षन् दुर्बलान् बलवत्तराः॥
– महाभारत शांति.अ.६७

दण्डः चेत् न भवेत् लोके, इमाः प्रजाः जले दुर्बलान् मत्स्यान् बलवत्तराः अभक्षन् इव विनश्येयुः।

If punishment is not there in this world, these mankind/subjects will perish like, in water big/strong fish swallowing smaller/weaker ones.

पाठभेद :
राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकः।

जले मत्स्यानिवाभक्षन् दुर्बलं बलवत्तराः॥

पृथिव्याम् दण्डधारकः राजा चेत् न भवेत् लोके दुर्बलम् बलवत्तराः जले मत्स्यान् इव अभक्षन्।

In this world, if there is no Ruler/King, with the authority to punish, among people, the weak will be eaten/swallowed by the stronger ones, like fish in the water.

दण्डः, दण्डधारकः & राजा all-प्र. वि. ए. व. of दण्ड-punishment, stick, rod, दण्डधारकः-punishment giver- दण्डम् धारयते इति -उपपद तत्पुरुष स. & राजन्-king, चेत्- अव्यय-if, in case, न- no, not, भवेत्-विध्यर्थ. तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, लोके, जले, पृथिव्याम्-स. वि. ए. व. of लोक (पु/न. लिं.)- -world, people, जल-(पु/न. लिं.)-water, पृथिवी-(स्त्री. लिं.)-world, earth, इमाः, प्रजाः, बलवत्तराः all प्र. वि. ब. व. of इदम् (स्त्री. लिं.)- this, she, प्रजा (स्त्री. लिं.)-mankind, subjects, बलवत्तर (पु. लिं.)- superlative of बलवत् -strong, mighty, दुर्बलान् & मत्स्यान् -पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. दुर्बल-weak (बलम्-strength- दुर्-अव्यय-a prefix before word in the sense ‘bad, hard, difficult, poor) & मत्स्य- fish, दुर्बलम् पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दुर्बल, अभक्षन्-अनद्यतन भूत. तृ. पु. ब. व. of भक्ष्-भक्षति १ ग. प. प. to eat, devour (normally- भक्ष्-भक्षयति-ते is १० ग. उ. प.), इव- अव्यय-like, in this way, विनश्येयुः-विध्यर्थ तृ. पु. ब. व. of वि+नश्- to perish, get destroyed (नश्-नश्यति ४ ग. प. प.)
(गुन्हेगारांना) शिक्षा करणे हे राजाचे काम आहे. जर या जगात असा शासन करणारा राजा नसेल किंवा शिक्षाच नसतील तर पाण्यातले मोठे मासे जसे लहान माशांना खातात त्याप्रमाणे दुबळी प्रजा नाहीशी होऊन जाईल.
—-
14/06/2019
२७३
राज्ञि धर्मिणी धर्मिष्ठाः पापे पापाः समे समाः।

राजानमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजाः।।

धर्मिणी राज्ञि, (प्रजाः) धर्मिष्ठाः (भवन्ति), पापे (राज्ञि) (प्रजाः) पापाः (भवन्ति),, समे (राज्ञि) (प्रजाः) समाः (भवन्ति), , (प्रजाः) राजानम् अनुवर्तन्ते। यथा राजा (भवन्ति), तथा प्रजाः (भवन्ति),।

If the King is a follower of good code of conduct (धर्म), the subjects follow good code of conduct (धर्म). If the King is a sinner, the subjects are sinners,. If the King is upright/just, the subjects are upright/just. The subjects follow the King. As the King is, so are the subjects.

धर्मिणी, राज्ञि, पापे, समे all-पु. लिं. स. वि. ए. व. of धर्मिन्-virtuous, pious, राजन्-king, पापिन्-sinful, wicked, सम-upright/just, प्रजाः, धर्मिष्ठाः पापाः, समाः all-स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of प्रजा- subjects, citizen, धर्मिष्ठा- virtuous, pious, पापा-sinful, wicked, समा-upright/just, राजानम् – द्वि. वि. ए. व. & राजा-प्र. वि. ए. व. of राजन्-king (पु. लिं.), अनुवर्तन्ते-वर्त. तृ. ब. व. of अनु+वृत् to follow, act according to (वृत् +वर्तते १ ग. आ. प. to be, exist), यथा-as, in the manner mentioned, तथा-thus, in that manner-both अव्यय
जर राजा धर्मनिष्ठ असेल तर प्रजा धर्मनिष्ठ होते, तो पापी असेल तर प्रजा पापी होते. ती राजाचे अनुकरण करत असते. जसा राजा असतो तशीच त्याची प्रजा होते.
————
15/06/2019
२७४
व्रजन्ति ते मूठधियः पराभवम् ।

भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः॥
प्रविश्य हि घ्नंति शठास्तथाविधान्
असंवृताङ्गान् निशिता इवेषवः||३३६||
– भारवि-किरातार्जुनीय

ये मायाविषु मायिनः न भवन्ति, ते मूढधियः पराभवम् व्रजन्ति। शठाः, तथाविधान्, असंवृताङ्गान् निशिताः इषवः इव, प्रविश्य हि घ्नंति।
Those dumb people, who do not deal with the cheat or conjurer, in their own way, face with the failure. Like Sharp arrows entering the unprotected body, these cheats/wicked people, get amongst people like these (straight forward/simple) and destroy them

ये-who, ते-they & मूढधियः -stupid, foolish – all प्र. वि. ब. व. of यद्- who, तद् -he, that & मूढधी-stupid, foolish, मायाविषु -स. वि. ब. व. of मायाविन् & मायिनः ष. वि. ए. व. of मायिन् both meaning, ‘rogue, cheat, conjurer, skilled in magic’, न-no, not, भवन्ति & व्रजन्ति वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist & व्रज्-व्रजति १ ग. प. प. to go, approach, पराभवम् -द्वि. वि. ए. व. of पराभव – defeat, failure,

शठाः निशिताः इषवः all प्र. वि. ब. व. of शठ-wicked, cheat, swindler, निशित sharpened, thin- क. भू. धा. वि. of नि+शि-(शि-शिनोति-शिनुते ५ ग. उ. प. to sharpen, make thin, इषु -arrow, तथाविधान्- of that type, असंवृताङ्गान् -द्वि. वि. ब. व. of-असंवृताङ्ग- unprotected body-असंवृत -न संवृत -नञ्तत्पुरुष स. -संवृत-covered-क. भू. धा. वि. of सं+वृ -to cover, shut, hide (वृ-१,५ &९ ग. उ. प. वरति-ते, वृणोति-वृणुते, वृणाति-वृणीते- to choose, select), असंवृतः अङ्गः-असंवृताङ्गः- उपपद तत्पुरुष स. इव-अव्यव-like, similar to, प्रविश्य-after entering- पू. का. वा. धा. सा. ल्यबन्त अव्यव, हि- अव्यव-indeed, surely, घ्नंति-तृ. पु. ब. व. of हन्-हन्ति २ ग. प. प. to kill

जे मूढ लोक लबाड लोकांचा सामना त्यांच्याच पद्धतीने करत नाहीत त्यांचा पराभव होतो. हे लबाड लोक असुरक्षित शरीरात घुसणाऱ्या बाणाप्रमाणे समाजामध्ये शिरून त्याचा घात करतात.
—————-
16/05/2019
२७५
विधाय वैरं सामर्षे नरोऽरौ य उदासते ।

प्रक्षिप्योदर्चिषं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतम् ।।

-शिशुपालवध २. ४२. २०

यः नरः सामर्षे अरौ वैरम् विधाय, उदासते ते उदर्चिषम् कक्षे प्रक्षिप्य अभिमारुतम् शेरते।

Those men, after having enmity with an angry enemy, remains indifferent /unconcerned, they are like persons, keeping live fire under their arms and sleep.

यः & नरः प्र. वि. ए. व. of यद्-who & नृ-man, person, ते-they- प्र. वि. ब. व. of तद्- he, सामर्षे & अरौ-स. वि. ए. व. of सामर्ष- अमर्ष-anger, jealousy – अमर्षेण सहितम् -सामर्षम् -उपपद तत्पुरुष स. & अरि (पु. लिं.)-enemy, वैरम्-द्वि. वि. ए. व. of वैर-enmity, विधाय- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि+धा-to do, bring about, cause (धा-दधाति धत्ते ३ ग. उ. प. to set, fix, place), उदासते & शेरते -वर्त. तृ. पु. ब. व. of उद्+आस्- to be indifferent (आस्-आस्ते २ ग. आ. प. to sit, lie, rest) & शी-शेते २ ग. आ. प. to sleep, like, rest, अर्चिस्-(न. लिं)-flame, ray of light, उदर्चिषम् -द्वि. वि. ए. व. of उदर्चिस्-live fire (उद्गतम् अर्चिः यद् तद् उदर्चिस्- बहुव्रीही स.), कक्षे- स. वि. ए. व. of कक्ष- arm pit, the side प्रक्षिप्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of प्र+क्षिप्- to put, insert (क्षिप्- क्षिपति-ते- ६ ग. उ. प. to throw, cast, dispatch), अभिमारुतम् -मारुतम् अभि अभिमारुतम् -towards/exposed to wind
जो माणूस एकाद्या क्षुब्ध माणसाशी वैर करूनही बेसावध राहतो तो कखेत आग ठेवून वाऱ्यामध्ये झोपलेल्यासारखा असतो. ती आग केंव्हाही भडकू शकते.
———————–
17/06/2019
२७६
लक्ष्मीः चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत्।
अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः।।

रामायण अयोध्या कांड

चन्द्रात् लक्ष्मीः अपेयात्, हिमवान् हिमम् त्यजेत् वा सागरः वेलाम् अतीयात्, अहम् पितुः प्रतिज्ञाम् न (त्यजामि)।

-(These are the words of Rama, before leaving for the Vanavaas)

Let the beauty/splendour be taken away from the Moon, let the Himalaya abandon his Snow or let the Ocean cross it’s shore, I will not dishonour the vow made to my father.

चन्द्रात्-पं. वि. ए. व. of चन्द्र- the Moon, लक्ष्मीः द्वि. वि. ब. व. of लक्ष्मी,अपेयात्, त्यजेत् & अतीयात् all विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अप+इ- to take away, deprive of, (इ-एति २ ग. प. प. to come, go to ), त्यजेत् – to leave, abandon -(त्यज्-त्यजति १ ग. प. प.) & अति+इ-cross, go over, हिमवान्-प्र. वि. ए. व. of हिमवत्- epithet of Himalaya, हिमम्- द्वि. वि. ब. व. of हिम-snow, वा-अव्यय-or, and, सागरः प्र. वि. ए. व. of सागर-ocean, वेलाम्- द्वि. वि. ब. व. of वेला (स्त्री. लिं.)-shore, bank, अहम् -प्र. वि. ए. व. of अस्यद्-I, we, पितुः -ष. वि. ए. व. of पितृ- father, प्रतिज्ञाम्- द्वि. वि. ब. व. of प्रतिज्ञा (स्त्री. लिं.)-vow, promise, न-no, not
“जरी चंद्रापासून त्याचे सौंदर्य आणि वैभव काढून घेतले, हिमालयाने बर्फाचा त्याग केला, समुद्राने आपली मर्यादा सोडली तरीसुद्दा मी माझ्या पित्याला दिलेले वचन कदापि मोडणार नाही.” असे श्रीरामचंद्राने वनवासाला जायच्या आधी सांगितले होते.
————-
18/06/2019
२७७
सूतो वा सूतपुत्रो वा यो वा को वा भवाम्यहम्।

दैवायत्तं कुले जन्म मयायत्तं तु पौरुषम् ॥

– कर्ण-वेणीसंहार नाटक

पाठभेद : मयायत्तम् – मदायत्तम्
अहम् सूतः वा सूतपुत्रः वा यः वा कः वा भवामि। कुले जन्म दैवायत्तम् (भवति)। पौरुषम् तु मया आयत्तम् (अस्ति)

Let me be charioteer or son of a charioteer (implying born in low cast). Birth in a (good) family is dependent on the grace of God but heroism/prowess is dependent on me.

अहम् , सूतः, सूतपुत्रः, यः & कः all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of अस्मद् -I, we, सूत- charioteer, bard, सूतपुत्र-son of a charioteer /bard (सूतस्य पु्त्रः -ष. तत्पुरुष स. ), यद् -who, किम्-who, why, वा-अव्यय-or, and, भवामि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, exist, कुले-स. वि. ए. व. of कुलः /कुलम्-पु./न. लिं.-family, race, जन्म & पौरुषम् -न. लिं. प्र. वि. ए. व. of जन्मन् -birth & पौरुषम् -heroism/prowess, दैवायत्तम्-dependent on divine grace- दैवेण आयत्तम् तृ. तत्पुरुष स., आयत्तम्-न. लिं. प्र. वि. ए. व. of आयत्त-dependent on, acquired (क. भू. धा. वि. of आ+यत् (यत्-यतते-१ ग. आ. प. to strive, endeavour, तु -अव्यय-on the contrary, instead, मया-तृ. वि. ए. व. of अस्मद्-I, we,
मी सूत (सारथी) असेन किंवा सूतपुत्र (सारथ्याचा मुलगा) असेन, कोणी का असेन, कोणत्या कुळामध्ये जन्म घ्यावा हे नशीबाने ठरते, पण माझे पौरुष (धैर्य, शौर्य आणि कौशल्य) तर मी स्वतः कमावलेले आहे.
नरेंद्र गोळे
सारथी, सारथीपुत्र, वा जो कोण असेन मी ।
जन्म तर दैवाहाती, कर्तृत्व आपले असे ॥
—–
19/06/2019
२७८
अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि हि ज्वल।

मा तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायस्व जिजीविषुः ।।

(त्वम्) तिन्दुकस्य अलातम् इव मुहूर्तम् अपि हि ज्वल। तुषाग्निः इव अनर्चिः जिजीविषुः मा धूमायस्व।

Like burning of a tree, blaze just only for a moment. Do not be like a fire of burning husk, keep giving out smoke, just for the sake of living.

तिन्दुकस्य- ष. वि. ए. व. of तिन्दुक-tree, अलातम्- half burnt wood, मुहूर्तम् -a moment, इव-like, similar to, अपि – just, only, also, हि- instead, only- all अव्ययs, ज्वल- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of ज्वल्-ज्वलति १ ग. प. प. to burn brightly, blaze, glow, मा-अव्यय- particle of prohibition in the sense of ‘lest’, ‘that not’, अर्चिस् (अर्चिः)- flame, fire, अनर्चिः-without fire or flame – न अर्चिः -नञ्तत्पुरुष स., तुषः-husk, chaff of grain-तुषाणाम् अग्निः – तुषाग्निः- husk fire, धूमायस्व-द्वि. पु. ए. व. of नामसाधित धातु- धूम्-smoke-धूमायति-ते १० ग. उ. प. to give out smoke, जिजीविषुः- wanting to survive/ live
वाळलेल्या झाडासारखे थोड्याच वेळात धडाधडा जळ, जास्त काळ टिकून राहण्यासाठी म्हणून भुसकटासारखे आग निर्माण न करता दीर्घकाळ नुसता धूर सोडत धुमसत राहू नकोस.
नरेंद्र गोळे .
लाकडापरी शुष्क दीपवी क्षणभरी तरी ।
ओल्या फांदीपरी धूर सोडतच राहू नको ॥
————
20/06/2019
२७९
अकृत्वा परसन्तापमगत्वा खलमन्दिरम् ।

अक्लेशयित्वा चात्मानं यदल्पमपि तद्बहुम् ॥

पा.भे-
अनुत्सृज्य सतां वर्त्म यद्स्वल्पमपितद्बहुम्

परसन्तापम् अकृत्वा, खलमन्दिरम् अगत्वा, आत्मानम् अक्लेशयित्वा यद् अल्पम् अपि (कृतम्) तद् बहुम् (भवति)

पा. भे. सतां वर्त्म अनुत्सृज्य, यद् स्वल्पम् अपि (कृतम्) तद् बहुम् (भवति)

Without causing distress to others, without visiting a wicked person’s house, without causing suffering to oneself (without abandoning the path of the nobles), what little could be done is indeed plenty.

परसन्तापम्, खलमन्दिरम्, आत्मानम्, अल्पम् & स्वल्पम्, बहुम्, वर्त्म -all द्वि. वि. ए. व. of परसन्ताप-hurting/distressing others, खलमन्दिर -wicked person’s house-खलस्य मन्दिरम्-ष. तत्पुरुष स., आत्मन्-self, अल्प & स्वल्प-adjctv- small, little, बहु-adjctv-more, plenty, वर्त्मन्-(न. लिं.) path, way, अकृत्वा, अगत्वा, अक्लेशयित्वा – all नञ्तत्पुरुष स.- न कृत्वा- not doing, न गत्वा-not going, न क्लेशयित्वा-not causing suffering- all पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प.-to do, गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, क्लिश्-क्लेशयति-ते-(प्राय़ोजक)-to cause suffering (क्लिश् -क्लिश्यते ४ ग. आ. प. to suffer), यद्-which, what, अपि-also, and, तद्- that, it, सताम्- of nobles- ष. वि. ब. व. of सत्- noble, honest, अनुत्सृज्य-नञ्तत्पुरुष स.- न उत्सृज्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of उद्+सृज्-to leave, abandon (सृज्-सृजति-६ ग. प. प . to create, produce
इतर लोकांना त्रास न देता, दुष्ट माणसाच्या घरी न जाता, स्वतःलाही क्लेश न देता, सज्जनांचा मार्ग न सोडून तुम्ही जे काही थोडेसेही करू शकाल तेच खूप असते.
—————————–
21/06/2019
२८०
अग्निहोत्रं गृहं क्षेत्रं गर्भिणीं वृद्धबालकौ।

रिक्तहस्तेन नोपेयात् राजानं देवतां गुरुम्॥

पा. भे.
अग्निहोत्रं गृहं क्षेत्रं मित्रं भार्यां सुतं शिशुम्‌ ।

रिक्तपाणिर्न पश्येत राजानं देवतां गुरुम्‌ ॥

अग्निहोत्रम्, गृहम्, क्षेत्रम्, गर्भिणीम्, वृद्धबालकौ, (मित्रम् भार्याम्, सुतम्, शिशुम्‌) राजानम्, देवताम् गुरुम् रिक्तहस्तेन (रिक्तपाणिः) न उपेयात् (पश्येत)

One should not empty-handed approach (should not see) the holy fire, a house, a holy place, a pregnant woman, an old man, a child, (a friend, a wife, a son), a king, a deity and a teacher.

अग्निहोत्रम् -the holy fire, गृहम्- house, क्षेत्रम्-holy place, गर्भिणीम् -pregnant woman, वृद्ध-old man(क. भू. धा. वि. of वृ-वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase, बालक-child-, वृद्धम् च बालकम् च- वृद्धबालकौ-द्वंद्व स. (मित्रम्-friend, भार्याम् -wife, सुतम्-son, शिशुम्‌- child) राजानम्- king, देवताम् -deity, गुरुम्-teacher-all in द्वि. वि. ए. व., रिक्तहस्तेन-तृ. वि. ए. व. of रिक्तहस्त-रिक्तः हस्तः यस्य सः -बहुव्रीही स., रिक्तपाणिः प्र. वि. ए. व. of रिक्तपाणि -रिक्तः पाणिः यस्य सः -बहुव्रीही स., उपेयात्-विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of उप+इ -to approach-इ- एति २ ग. प. प. पश्येत- विध्यर्थ आ. प. तृ. पु. ए. व. of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, meet.
अग्निहोत्र, घर, तीर्थक्षेत्र, गरोदर स्त्री, म्हातारा, बालक, मित्र, पत्नी, मुलगा, राजा, देवता आणि गुरु यांच्याकडे जातांना रिकाम्या हाताने जाऊ नये. त्यांच्यासाठी काही तरी घेऊन जावे.
——-
नरेंद्र गोळे .
यज्ञ, घर, क्षेत्र, गर्भवती, वृद्ध अन्‌ मुले ।
राजा, देव, गुरू ह्यांना भेटावे, भेट देऊनी ॥
—————
22/06/2019
२८१
अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः ।

द्वावेव सुखमेधेते दीर्घसूत्री विनश्यति ॥

महाभारत शांतिपर्व. अ १३७ By Bhishma

यः अनागत-विधाता च (यः) प्रत्युत्पन्नमतिः च द्वौ एव सुखम् एधेते। (यः) दीर्घसूत्री (सः) विनश्यति।

One who plans for the unforeseen and the one has presence of mind (ability to act promptly), these two alone will happily prosper/live in comfort. A dilatory person will perish.

यः -who, अनागतविधाता- planer of unforeseen & प्रत्युत्पन्नमतिः- one has presence of mind-all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, अनागतविधातृ -अनागत-future-न आगत-नञ्तत्पुरुष स.-आगत-present, arrived-क. भू. धा. वि. of आ+गम् -(गम्-गच्छति १ ग. प. प.), विधातृ-creator, maker-अनागतानाम् विधातृ-ष. तत्पुरुष स. & प्रत्युत्पन्नमति -प्रत्युत्पन्न- prompt, ready, मतिः-mind-(प्रत्युत्पन्ना मतिः यस्य सः -बहुव्रीही स.), च -and, also, द्वौ-प्र. वि. द्वि. व. of द्वा- two, एव-अव्यय-only, just so, सुखम्- happiness, एधेते-तृ. पु. द्वि. व. of एध्-एधते १ ग. आ. प. to prosper, grow, दीर्घसूत्री-Dilatory person – in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., विनश्यति-तृ. पु. ए. व. of वि + नश् -to get destroyed ( नश्-नश्यति ४ ग. प. प. to perish)
जे अनपेक्षित गोष्टींना तोंड देण्याची तयारी ठेवतात आणि नेहमी सावध आणि तत्पर असतात या दोन प्रकारचे लोकच सुखी आणि समृद्ध होतात. टाळाटाळ करत रेंगाळणारे नाश पावतात. असा उपदेश महाभारतामध्ये भीष्मपितामहांनी केला आहे.
नरेंद्र गोळे
अनपेक्षिताला सिद्ध आणि सावध नेहमी
जगी हेच सुखी होत, आळशी नाश पावती
————-
23/06/2019
२८२
न स्थातव्यं न गन्तव्यं क्षणमप्यधमै: सह |

पयोऽपि शौण्डिकीहस्ते वारुणीत्यभिधीयते ||

अधमै: सह क्षणम् अपि न स्थातव्यम् न गन्तव्यम् (अस्ति)। शौण्डिकी-हस्ते पयः अपि वारुणी इति अभिधीयते।

One should not stay or go even for a moment with wicked persons. Even milk/ water is called liquor, in the hands of a woman-selling spiritual liquor

अधमै: -तृ. वि. ब. व. of अधम–wicked, bad person, सह-अव्यय- together, in company, क्षणम् -moment, अपि-अव्यय-even, also, and, न -no, not, स्थातव्यम् – must stay & गन्तव्यम् – must go-स्थातव्य (स्थानीय, स्थेय) & गन्तव्य (गमनीय, गम्य)-both कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. विशेषण of स्था-तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand & गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go, शौण्डिकीहस्ते-स. वि. ए. व. of शौण्डिकीहस्त- शौण्डिकी- a woman selling liquor, हस्त-hand- शौण्डिक्याः हस्तः ष. तत्पुरुष स., पयः (पयस्)- water, milk, वारुणी-liquor, wine, इति -अव्यय- this particle is used to report the very word spoken-thus, so अभिधीयते-gets called, gets named-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of अभि+धा today, tell, denote, express, convey (धा-दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प. to put, set, place, fix)
एका क्षणासाठीसुद्धा अधमांकडे जाऊ नये किंवा त्यांच्या संगत राहू नये. दारू विकणाऱ्या बाईच्या हातातले दूधसुद्धा दारूच समजले जाते.
नरेंद्र गोळे .
राहू नये जाऊ नये कधीही वाईटासवे ।
मदिराविक्रेती हाती दूधही दारू भासते ॥
———————–
24/06/2019
२८३
अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते |

छेत्तुः पार्श्वगताच्छायां नोपसंहरते द्रुमः ||

-हितोपदेश १.५९

गृहमागते अरौ अपि उचितम् आतिथ्यम् कार्यम्। द्रुमः पार्श्वगतात् छेत्तुः छायाम् न उपसंहरते।

Proper hospitality is to be provided, even to an enemy, visiting the house. A tree does not take away the shade from a (wood) cutter, who has come near it.

गृहमागते & अरौ both -स. वि. ए. व. of गृहमागत-one who has come home-गृहम् आगतः इति- उपपद तत्पुरुष स.-आगत-क. भू. धा. वि. of आ+गम्-to come to- (गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go) & अरि-enemy, अपि-अव्यव-also, even, and, उचितम् -fit, proper-क. भू. धा. वि. of उच्-उच्यति ४ ग. प. प. to be proper, used to, to collect, आतिथ्यम् -hospitality, कार्यम् – to be done-कार्य, (करणीय, कर्तव्य & कृत्य)-कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. विशेषण of कृ-करोति-कुरुते ८. ग. उ. प. to do), द्रुमः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of द्रुम -tree, पार्श्वगतात् & छेत्तुः पं. वि. ए. व. of पार्श्वगत-पार्श्वे गतः स. तत्पुरुष स.-पार्श्व-side of, near to, towards & गत- gone क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go & छेत्तृ-cutter, छायाम् -द्वि. वि. ए. व. of छाया-shade, shadow, न -no, not, उपसंहरते-तृ. पु. ए. व. of उप+सं+हृ- to take away (हृ-हरति-ते १ ग. उ. प. to carry, take, convey)
घरी आलेल्या शत्रूचेसुद्धा उचित आदरातिथ्य करावे. झाडाखाली आलेल्या लाकुडतोड्यापासूनसुद्धा झाड आपली सावली काढून घेत नाही.
नरेंद्र गोळे .
घरी आल्या शत्रूचेही आतिथ्य करणे बरे
लाकुडतोड्यासही दे छाया वृक्ष स्वतःहुनी
———
25/06/2019
२८४
चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन पण्डितः।

नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥

पण्डितः एकेन पादेन चलति, एकेन (पादेन) तिष्ठति।(बुद्धिमान्) असमीक्ष्य परम् स्थानम्, पूर्वम् आयतनम् न त्यजेत्।

Wise person walks with one foot and stands on one foot. (Takes one step at a time while walking). Without proper knowledge of the other place, one should not leave the earlier place/abode.

पण्डितः प्र. वि. ए. व. of पण्डित- wise person, एकेन & पादेन-तृ. वि. ए. व. of एकः/एकम् – one, single & पादः/पादम्- foot- both-पु/न. लिं., चलति-walks- चल् -to walk & तिष्ठति- stands-स्था-to stand, stay-both-१ ग. प. प. वर्त. तृ. पु. ए. व., असमीक्ष्य- न समीक्ष्य-नञ्तत्पुरुष स-समीक्ष्य-proper seeing, observation- पू. का. वा. धा. सा. ल्यबन्त अव्यव of सम्+ईक्ष्-to see, consider, exmine carefully, परम्- other स्थानम्- place, पूर्वम् -earler, original & आयतनम् – abode, place- all in न. लिं.द्वि. वि. ए. व., न-no, not, त्यजेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of त्यज्-त्यजति १ ग. प. प. to abandon, leave
शहाणा माणूस एका पायाने चालतो आणि एका पायावर उभा राहतो (म्हणजे तो एक एक पाऊल टाकत पुढे जातो.) एक (पुढचा) पाय घट्ट रोवून उभा राहिल्याशिवाय मागचा पाय उचलत नाही. येणारी परिस्थिती पाहिल्याशिवाय आधीच्या स्थितीचा त्याग करत नाही.
————-
26/06/2019
२८५
दिनान्ते च पिबेद् दुग्धं, निशान्ते च जलं पिबेत् |

भोजनान्ते पिबेत् तक्रं, किं वैद्यस्य प्रयोजनम् ||

दुग्धम् दिनान्ते च पिबेत्। जलम् निशान्ते च पिबेत्। तक्रम् भोजनान्ते पिबेत्। (तदा) वैद्यस्य किम् प्रयोजनम् ?

(One should) drink milk at the end of the day, drink water at the end of the night, drink buttermilk at the end of a meal. (Then) What use is there of Physician/Doctor?

दुग्धम् जलम् तक्रम् all द्वि. वि. ए. व. of दुग्ध-milk, जल-water, तक्र -buttermilk, दिनान्ते, निशान्ते, भोजनान्ते, all स. वि. ए. व. of दिनान्त-end of the day-दिनस्य अन्तम् -दिनम्-day (न. लिं.), निशान्त-end of the night- निशायाः अन्तम्-निशा-(स्त्री. लिं. )-night भोजनान्त-end of a meal-भोजनस्य अन्तम्-भोजनम् -meal (न. लिं.)-all -ष. तत्पुरुष स, च-and, पिबेत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of पा-पिबति-१ ग. प. प. to drink, वैद्यस्य -ष. वि. ए. व. of वैद्य-physician, doctor, किम् -what, which, प्रयोजनम्-use, utility
दिवसाअखेर (संध्याकाळी) दूध प्यावे, रात्र संपताच (सकाळी) पाणी प्यावे, जेवणाच्या शेवटी ताक प्यावे, मग वैद्याचे काय काम आहे ? ….. आरोग्याची गुरुकिल्ली.
नरेंद्र गोळे
प्यावे सूर्योदयी पाणी
सूर्यास्ती दूध ते तसे
जेवणांते ताक प्यावे
वैद्य लागे मुळीच ना
—————————–
27/06/2019
२८६
दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।

सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् ।।

भागवत११.१८.१६

पादम् दृष्टिपूतम् न्यसेत्। जलम् वस्त्रपूतम् पिबेत्। वाचम् सत्यपूताम् वदेत् । मनःपूतम् समाचरेत् ।

One should put his step after proper scrutiny of place by the eyes, drink his water well filtered by cloth, speak words which are only truthful (and finally), act upon things after they are well approved by your mind.

पादम्, जलम्, वाचम्, दृष्टिपूतम्, वस्त्रपूतम्, सत्यपूताम् & मनःपूतम् -all द्वि. वि. ए. व. of पाद-(न. लिं.) foot, step, जल-(न. लिं.)-water, वाच् -(स्त्री. लिं.)-word, talk, दृष्टिपूत- दृष्ट्या पूतम्- (दृष्टिः-sight, faculty of seeing, पूत-purified, cleaned, washed -क. भू. धा. वि. of पू-१ ग.पवते- & ४ ग.-पूयते आ. प.& ९ ग. उ. प. पुनाति-पुनीते-to cleanse, make pure, purify, वस्त्रपूत- वस्त्रेण पूतम् -वस्त्र-(न. लिं.) cloth, सत्यपूत-सत्येण पूतम्-सत्यम्-(न. लिं.)-truth, मनःपूत-मनसा पूतम् -मनस्-(न. लिं.) mind, heart- all तृ. तत्पुरुष स., न्यसेत्, पिबेत्, वदेत् & समाचरेत्-all विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of नि+अस्- to set, place (अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be), पा-पिबति १ ग. प. प. to drink, वद्-वदति-१ ग. प. प. -to speak & सं+आ+चर्- to perform, act (चर्-चरति-१ ग. प. प. to walk )
डोळ्यांनी पाहून (खात्री करून घेऊन) पाऊल पुढे टाकावे, कापडामध्ये गाळून पाणी प्यावे, सांगण्यातला खरेपणा तपासून पाहून खरे ते बोलावे आणि मनाला पटेल तसेच वागावे. या श्लोकाचा अर्थ मनाला येईल तसे वागावे असा नाही तर कृती करायच्या आधी ती योग्य आहे की नाही हे आपल्या मनाला विचारावे असा होतो.
Active Now
नरेंद्र गोळे .
पाहुनी पाय टाकावा प्यावे गाळुनी पाणीही
बोलावे सत्य जाणुनी वागावे योग्य जोखुनी
———————————-
28/06/2019
२८७
सर्वे यत्र विनेतारः सर्वे यत्राभिमानिनः।

सर्वे महत्त्वमिच्छन्ति कुलं तदवसीदति ॥

पा.भे.
यत्राभिमानिनः – पण्डितमानिनः

(कुले) यत्र सर्वे विनेतारः, यत्र सर्वे अभिमानिनः, (यत्र) सर्वे महत्त्वम् इच्छन्ति, तत् कुलं अवसीदति।

(In a family/race/ house) where everyone is a leader, where everyone is having high opinion of himself, where everyone wants importance, that family/race /house will come to an end.

यत्र-अव्यव-where, in which place, सर्वे-पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्व- all, everyone, विनेतारः, अभिमानिनः प्र. वि. ब. व. of विनेतृ-leader, अभिमानिन्-having high opinion of oneself, महत्त्वम् -importance, इच्छन्ति-तृ. पु. ब. व. of इच्छ्-इच्छति ६ ग. प. प., तत् -that & कुलम्-family/race /house both प्र. वि. ए. व., अवसीदति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अव+सद्- to perish, come to an end, (सद्-सीदति ६ ग. प. प. to sit, to recline, lie down)
जिथे सगळेच नेता असतात, सगळे गर्विष्ठ असतात, सगळे स्वतःला शहाणा समजतात, सर्वांना मोठेपणा पाहिजे असतो अशा कुलाचा ऱ्हास होतो. (कारण सगळेजण आपापसातच भांडणतंटा, मत्सर, द्वेश वगैरे करत राहतात)
नरेंद्र गोळे
सारेच असती नेते
सारेच अभिमानिही
महत्व चाहती सारे
ते कूळ नष्ट होतसे
——————-
29/06/2019
२८८
लालयेत् पंच वर्षाणि, दश वर्षाणि ताडयेत् ।

प्राप्ते तु षोडशे वर्षे, पुत्रे मित्रवदाचरेत् ।।

-चाणक्य नीति ३.१८

(पुत्रं) पंच वर्षाणि लालयेत्, दश वर्षाणि ताडयेत्, षोडशे वर्षे प्राप्ते तु पुत्रे मित्रवत् आचरेत्।

The son (child) is to be pampered till he becomes five years old, he is to be disciplined for 10 years, but when he reaches 16th year (15 year old), he is to be treated like a friend.

पञ्च, दश & वर्षाणि- प्र. वि. ब. व. of पञ्चन् -five, दशन् -ten & वर्ष-year, लालयेत्, ताडयेत्, आचरेत्-all विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of लल्- १ ग. प. प.-प्रायोजक-लालयति-ते- to fondle, play, caress, तड्-ताडयति-ते १० ग. उ. प. to beat, punish, discipline & आ+चर्- to observe, behave, practice-चर्-चरति १ ग. प. प. to walk, move, षोडशे, वर्षे, प्राप्ते, पुत्रे, all स. वि. ए. व. of षोडशन्-16, वर्ष-year, प्राप्त-reach, obtain-क. भू. धा. वि. of प्र+आप्-(आप्-आप्नोति ५ ग. प. प. to obtain, attain), पुत्र- son, child मित्रवत्-like a friend.

आपल्या मुलाचे पहिली पाच वर्षे लाड करावेत, पुढील दहा वर्षे त्याला शिस्त लावावी, पण त्याला सोळावे वर्ष लागल्यानंतर मित्रासारखे वागवावे.

नरेंद्र गोळे .
पाच वर्षे करा लाड
दहा शिस्तहि बाणवा
सोळावे लागता मात्र
वागावे मित्र मानुनी
———————-
३०-०६-२०१९
२८९
शत्रोः अपि गुणाः ग्राह्याः दोषाः वाच्याः गुरोः अपि।

सर्वथा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्ये हितं वदेत् ।।

– महाभारत ४. ४१. १५
शत्रोः अपि गुणाः ग्राह्याः (भवन्ति)। गुरोः अपि दोषाः वाच्याः (भवन्ति)। पुत्रे शिष्ये सर्वयत्नेन सर्वथा, हितं वदेत्।

Enemies’ qualities/virtues are to be grasped/ accepted, even teachers’/elders’ faults are to be spoken about. In case of son and disciple, speak well by all efforts and at all times.

शत्रोः गुरोः both ष. वि. ब. व. of शत्रु-enemy, गुरु -teacher/elder, अपि-अव्यव-even, also, गुणाः ग्राह्याः दोषाः वाच्याः all प्र. वि. ब. व. of गुण-quality, virtue, ग्राह्य- grasped, accepted- (also ग्रहितव्य, ग्रहणीय, ग्रह्य- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. विशेषण of ग्रह्-गृह्णाति-गृह्णीते ९ ग. उ. प. to accept, hold, दोष-fault, shortcomings, वाच्य- spoken about.(also, वक्तव्य, वचनीय, वाक्य-कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. विशेषण of वच्-वक्ति २ ग. प. प. to speak), पुत्रे & शिष्ये-स. वि. ए. व. of पुत्र-son, शिष्य-desciple, सर्वयत्नेन-तृ. वि. ए. व. of सर्वयत्न-all efforts, सर्वथा- अव्यव-by all means, at all times, हितं- beneficial, useful-क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति-५ ग. प. प. to please, exhilarate, gratify, वदेत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वद्-वदति-to speak

शत्रूचेसुद्धा गुण घ्यावेत, गुरूचे (मोठ्या माणसाचे) दोष बोलून दाखवावेत, जे मुलगा आणि शिष्य यांच्या हिताचे असेल तेच सांगण्याचे सर्व प्रयत्न शक्य तोवर आणि नेहमी करावेत. (शत्रूचे गुण आणि गुरूचे दोष झाकून ठेवले तर त्यांना ते समजणार नाहीत.) असे महाभारतात सांगितले आहे.
नरेंद्र गोळे
शत्रुचे गुणही घेणे
गुरूचे दोष पाहणे
मुला शिष्यांस हे सारे
सर्वदा सांगणे स्वये
————-
01/07/2019
२९०
यो ध्रुवाणि परित्यज्य ह्यध्रुवं परिसेवते।

ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति चाध्रुवं नष्टमेव तत् ॥

यः ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवम् हि परिसेवते तस्य ध्रुवाणि नश्यन्ति, तत् अध्रुवम् नष्टम् एव च (अस्ति)

यः प्र. वि. ए. व. of यद्-who, ध्रुवाणि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of ध्रुव-achievable, sure one, certain one, परित्यज्य-पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यव of परि+त्यज्-leave, abandon ( त्यज् -त्यजति १ ग. प. प. to leave), हि-अव्यव-surely, indeed, अध्रुवम् -न ध्रुवम्- नञ्तत्पुरुष स., परिसेवते-तृ. पु. ए. व. of परि+सेव्-to attempt, go after-सेव्-सेवते १ ग. आ. प. to serve,तस्य-ष. वि. ए. व. of तद् – he, नश्यन्ति–तृ. पु. ब. व. of नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to get destroyed, perish, तत् , अध्रुवम्, नष्टम् -प्र. वि. ए. व. of तद्-that, अध्रुव-not achievable, नष्ट- lost -क. भू. धा. वि. of नश्- नश्यति, एव- अव्यव- just, just so, च-and

One who, leaving achievable things, goes after the not achievable things, his achievable things are lost and non-achievable are anyway not achieved.
जो निश्चित ध्येयांना सोडून अनिश्चित गोष्टींच्या मागे लागतो त्याला शक्य असलेल्या गोष्टी नाहीशा होतात आणि अशक्य तर नसल्यातच जमा असते. A bird in hand is worth two in a bush किंवा हातचे सोडून पळत्याच्या पाठी लागणे या म्हणींचा असाच अर्थ आहे.
नरेंद्र गोळे .
हातचे सोडुनी धावे, पळत्याच्या पाठी जो ।
हातचे सुटते, हाती पळतेही न लागते ॥
—————-
02/07/2019
२९१
सर्वनाशे समुत्पन्ने ह्यर्धं त्यजति पण्डित:।

अर्धेन कुरुते कार्यं सर्वनाशो हि दु:सह:।।

सर्वनाशे समुत्पन्ने पण्डित: अर्धम् हि त्यजति। (स) अर्धेन हि कार्यम् कुरुते। सर्वनाशः दु:सह: (भवति)।

सर्वनाशे & समुत्पन्ने-स. वि. ए. व. of सर्वनाश-destruction of entire thing-सर्वस्य नाशः उपपद तत्पुरुष स. & समुत्पन्न- occur, originate, spring up-क. भू. धा. वि. of सं+उद्+पद् (पद्-पद्यते ४ ग. आ. प. to to go, approach, attain), पण्डित: प्र. वि. ए. व. of पण्डित-wise, sensible person, त्यजति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of त्यज्-त्यजति १ ग. प. प. to leave, abandon, अर्धम् -द्वि. वि. ए. व. & अर्धेन-तृ. वि. ए. व. of अर्ध-half, part, हि-अव्यव-surely, just, only कार्यम् -द्वि. वि. ए. व. of कार्य-(also-करणीय, कृत्य, कर्तव्य- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, कुरुते-आ. प. तृ. पु. ए. व. of कृ), सर्वनाशः -see above & दु:सह: both प्र. वि. ए. व. of सर्वनाश & दु:सह:-unbearable -दुःखेन सहति इति-उपपद तत्पुरुष स.
When everything is getting lost, the wise gets his work done with half (saves whatever part that he can save). Loosing entire thing (total destruction) is very hard to bear.
जेंव्हा सर्वनाशाचा प्रसंग येतो तेंव्हा शहाणा माणूस अर्ध्याचाच त्याग करतो आणि उरलेल्या अर्ध्यात काम भागवून घेतो. सगळेच नष्ट झाले तर ते सहन करणे फार कठीण असते.
नरेंद्र गोळे
सर्वनाश पुढे येता अर्धे सोडति पंडित
अर्ध्याने होतसे कार्य विध्वंस अति दुःखद
——————–
03/07/2019
२९२
अन्यक्षेत्रे कृतं पापं पुण्यक्षेत्रे विनश्यति |

पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति ||

अन्यक्षेत्रे कृतम् पापम् पुण्यक्षेत्रे विनश्यति। पुण्यक्षेत्रे कृतम् पापम् वज्रलेपः भविष्यति

अन्यक्षेत्रे & पुण्यक्षेत्रे- स. वि. ए. व. of अन्यक्षेत्र-the other place-अन्यम् क्षेत्रम् & पुण्यक्षेत्र -holy place, pilgrim center-पुण्यम् क्षेत्रम् -both उपपद तत्पुरुष स., कृतम् – done, committed -क. भू. धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, पापम्- a sin, विनश्यति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+नश् to get absolved, destroyed (नश् -नश्यति ४ ग. प. प. to vanish, lost), वज्रलेपः प्र. वि. ए. व. of -वज्रलेप -a permanent coating-वज्रस्य इव लेपः -उपपद तत्पुरुष स. -वज्र-diamond, an adamant, लेप-coating, plastering, भविष्यति-सामान्य (द्वि) भविष्य तृ. पु. ए. व. of भू-भवति १ ग. प. प. to be, to exist

The sins committed at any place, get absolved at a holy place. (by doing the pilgrimage). But if one commits a sin at a holy place, its ill-effect is permanent ( such sins never get absolved).

इतर ठिकाणी केलेली पापे तीर्थक्षेत्रांच्या यात्रेत धुतली जातात, पण पुण्यक्षेत्राच्या ठिकाणीच केलेली पापे वज्रलेप (पक्की) होतात, ती कधीच धुतली जाऊ शकत नाहीत. म्हणून तीर्थयात्रा करतांना शुद्ध आचरण ठेवणे आवश्यक आहे.
—————
04/07/2019
२९३
तावद् महतां महती यावत् किमपिहि न याच्यते लोकः।

बलिमनुयाचनसमये श्रीपतिरपि वामनो जातः।।

यावत् लोकः किम् अपि न याच्यते, तावत् हि महताम् महती (विद्यते)। बलिम् अनुयाचनसमये, श्रीपतिः अपि वामनः जातः।
यावत्-untill, as much as, & तावत्- -till that time, that much- both adjctvs, लोकः- प्र. वि. ए. व. of लोक-people, person, किम् -what, which, अपि-अव्यव-even, also, and, न -no, not, याच्यते-कर्मणि प्रयोग. वर्त. तृ. पु. ए. व. of याच् -याचते- १ ग. आ. प. to beg, solicit, हि-अव्यव-surely, indeed, महताम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महत्-great, noble, महती-(न. लिं.)- greatness, credibility, बलिम्-पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of बलि अनुयाचनसमये-स. वि. ए. व. of अनुयाचनसमय-at the time of begging, अनु-अव्यव-a prefix meaning-‘near’, ‘after’, ‘along’, याचन-begging, soliciting, समय-time, अनुयाचनस्य समयः-ष. तत्पुरुष स., श्रीपतिः, वामनः जातः all -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of श्रीपति-श्रियः पतिः-ष. तत्पुरुष स., वामन-dwarf, short, small & जात-became, happened-क. भू. धा. वि. of जन्-जायते ४ ग. आ. प. to become, be born, produced.

So long as a person does not begs from anyone, till that time his greatness remains intact. At the time of asking boons from Baliraja, even the Master of all Wealth (विष्णुः -लक्ष्मीपति-श्रीपति) became a dwarf (वामन).

तो जोपर्यंत कोणाकडे भीक मागत नाही तोपर्यंतच मोठ्या माणसाचा महानपणा (शिल्लक) असतो. बळीराजाकडे याचना करण्यासाठी साक्षात लक्ष्मीपति विष्णू भगवानसुद्धा बटु वामन (लहान) झाले होते.

नरेंद्र गोळे
महत्ता राहे जोवर
काही मागत ना कुणी
बळीला मागण्या दान
विष्णूही बटू जाहला
———–
05/07/2019
२९४
दुर्जनदूषितमनसां पुंसां सुजनेप्यविश्वासः।

बालः पायसदग्धो दध्यपि फूत्कृत्य भक्षयति ।।

दुर्जनदूषितमनसाम् पुंसाम् सुजने अपि अविश्वासः (भवति)।पायसदग्धः बालः दधि अपि फूत्कृत्य भक्षयति।

दुर्जनदूषितमनसाम् & पुंसाम्- ष. वि. ब. व. of -दुर्जनदूषितमनस्- दुष्टः जनः-दुर्जनः -bad/wicked person- समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स., दूषित -currupted, polluted- क. भू. धा वि. of प्रायोजक of दुष् -दोषयति-ते (दुष्यति ४ ग. प. प. to be defiled, be impure)- दुर्जनेन दूषितम्-दुर्जनदूषितम् -तृ. तत्पुरुष स., मनस् -न. लिं-mind, heart, दुर्जनदूषितम् मनस् -उपपद तत्पुरुष स. & पुंस् – पु. लिं- a man, person, human, सुजने-स. वि. ए. व. of सुजन-good person-सु-अव्यव-a particle used implying-good, excellent, जन-person, अपि-अव्यव-also, even, अविश्वासः – न विश्वास-नञ्तत्पुरुष स.-विश्वास-faith, belief, पायसम्- Kheer, this milk pudding, दग्धः-burnt-क. भू. धा वि. of दह्-दहति १ ग. प. प. to burn- पायसेण दग्धः- पायसदग्धः, बालः -पु. लिं- child, दधि- न. लिं. -curd, फूत्कृत्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यव of फूत्+कृ- blowing by mouth, भक्षयति-१० ग. उ. प. of भक्ष्- to eat, to bite
A person, having his mind corrupted by a wicked person does not have faith even in a noble person, just like a child having burnt his mouth while eating piping hot Kheer (पायसम्), eats even curd, after blowing over it through his mouth (to cool it )
दुष्ट माणसाचा (वाईट) अनुभव येऊन ज्याचे मन दूषित झाले आहे त्याला सज्जन माणसाचाही विश्वास वाटत नाही. गरम खीर प्याल्याने तोंड पोळलेला बालक दहीसुद्धा फुंकून खातो.
दुधाने तोंड पोळलेला ताकही फुंकून पितो अशी म्हण आहेच.
—————–
06/07/2019
२९५
दुर्बलस्य बलं राजा बालानां रोदनं बलम् ।

बलं मूर्खस्य मौनित्वं चौराणामनृतं बलम् ॥

राजा दुर्बलस्य बलम् (भवति)। रोदनम् बालानाम् बलम् (भवति)।मौनित्वम् मूर्खस्य बलम् (भवति)।अनृतम् चौराणाम् बलम् (भवति)।

राजा-King, Ruler -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of राजन्, रोदनम्, मौनित्वम्, अनृतम्, all न. लिं. प्र. वि. ए. व. of रोदन-crying, मौनित्व- keeping silent, अनृत-Deception, untruth -न नृत-नञ्तत्पुरुष अनृत = अन् ऋत दुर्बलस्य & मूर्खस्य-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of दुर्बल-weak- बलम्-strength, दुर्-अव्यव-a prefix used in sense ‘bad’, ‘weak’, ‘difficult’, ‘poor’, बालानाम् & चौराणाम् -पु. लिं. ष. वि. ब. व. of बाल-child & चौर or चोर-thief, rober
The King is the strength of the weak (a poor subject). Crying is the strength of children. Keeping the mouth shut is the strength of a stupid person. Deception is the strength of thieves.
दुर्बळ प्रजेसाठी राजा ही तिची शक्ती असते, रडणे हेच लहान बाळांचे बळ असते, गप्प बसणे ही मूर्खांची शक्ती असते आणि खोटारडेपणा ही चोरांची ताकत असते. यांच्यापासून त्यांचा फायदा होतो.
——-
07/07/2019
२९६
न कस्यचित्कश्चिदिह स्वभावात्
भवत्युदारोऽभिमतः खलो वा ।

लोके गुरुत्वं विपरीततां वा
स्वचेष्टितान्येव नरं नयन्ति ॥

न कश्चित् कस्यचित् इह स्वभावात् उदारः, अभिमतः वा खलः भवति। लोके गुरुत्वम् वा विपरीतताम् स्वचेष्टितानि एव नरं नयन्ति।

न-no, not, कश्चित् (कः चित्)- someone, कस्यचित्-(कस्य चित् )- some one’s, इह-अव्यव-here, स्वभावात्- पं. वि. ए. व. of स्वभाव-nature, inherent, उदारः-great, generous, अभिमतः-beloved, agreeable, खलः-wicked- all in प्र. वि. ए. व., भवति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू १ ग. प. प. to be, to exist, लोके- स. वि. ए. व. of लोक-world, गुरुत्वम् -(न. लिं.) द्वि. वि. ए. व. of गुरुत्व-greatness & विपरीतताम्- (स्त्री. लिं.) द्वि. वि. ए. व. of विपरीतता- being contrary, opposite, वा-अव्यव-or, and, स्वचेष्टितानि- प्र. वि. ब. व. of स्वचेष्टित-स्व-pronominal adjctv-one’s own, चेष्टित- endeavour, effort-क. भू. धा. वि. of चष्ट्-चेष्टते- १ ग. आ. प. to be active, to make effort, endeavour, एव-अव्यव-only, alone, नरम्-पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of नर-man, person, नयन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of नी-नयति-ते १ ग. उ. प. to take, carry, conduct, bring

No one here inherently/naturally becomes exalted, beloved or wicked to anyone else. In the world, one’s own efforts alone take a person to greatness or otherwise.

इथे कुणीही (उपजत) स्वभावानेच उदार, समंजस, दुष्ट किंवा आणखी काही असत नाही. लोक स्वतःच्या प्रयत्नाने किंवा करणीने आपल्याला महान किंवा त्याच्या विरुद्ध (वाईट) बनवतात.
“तुम्ही स्वतःच स्वतःचे शिल्पकार आहात.” एक सुप्रसिद्ध सुवचन.
————–
08/07/2019
२९७
सेवा श्ववृत्तिराख्याता यैस्तैर्मिथ्या प्रजल्पितम्

स्वच्छन्दं चरति श्वाsत्र सेवकः परशासनात् ।।

‘सेवा श्ववृत्तिः’ (इति) यैः तैः आख्याता (तद्) मिथ्या प्रजल्पितम् (भवति)। श्वा स्वच्छन्दम् चरति, सेवकः अत्र परशासनात् (चरति)।

सेवा-service & श्ववृत्तिः – dog’s life-both-स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.(श्वन् -dog, वृत्ति- existence, being), यैः & तैः -तृ. वि. ब. व. of यद्- who & तद्-he, आख्याता–स्त्री. लिं.-saying, telling-आख्यात- क. भू. धा. वि. of आ+ख्या-to tell, declare ( ख्या-ख्याति २ ग. प. प. to tell, communicate) मिथ्या-अव्यय-falsely, incorrectly, wrongly प्रजल्पितम्- prattle, gossip-प्रजल्पित-क. भू. धा. वि. of प्र+जल्प् (जल्प् -जल्पति १ ग. प. प. to murmur, chatter, prattle), श्वा-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of श्वन् -dog, स्वच्छन्दम् -freely, independently (छन्द- desire, liking, will) चरति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of चर्-१ ग. प. प. to move, go, roam ( also means to graze) सेवकः -servant-पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अत्र –अव्यय- here, in this respect, परशासनात्-पं. वि. ए. व. of परशासन-पर- other-शासन-order, command, पराणाम् शासनम् -ष. तत्पुरुष स.
Whosoever made the statement, ‘service is a dog’s life’ that was their prattle (frivolous words). Dog moves around as he likes, (but) here the servant works under commands/orders of others.
सेवा हे कुत्र्याचे जिणे आहे असे ज्याने कुणी म्हंटले आहे ते चुकीचे (खोटे) आहे. कुत्रे तर त्याच्या मनाला येईल तिथे स्वच्छंदपणे फिरत असते, पण नोकराला मात्र मालकाच्या हुकुमाप्रमाणे रहावे लागते.
सुभाषितकारांच्या काळात पाळीव कुत्र्यांच्या गळ्यात पट्टा बांधत नसत. सगळी कुत्री मोकाट फिरत असत.
—————–
09/07/2019
२९८
न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः

वृद्धाः न ते ये न वदन्ति धर्मम्।

धर्मो न वै यत्र च नास्ति सत्यम्

सत्यं न तद्यच्छलेनानुविद्धम् ॥

-महाभारत सभा. ५.३५. ५८

सा न सभा यत्र वृद्धाः न सन्ति। ते न वृद्धाः ये न धर्मम् वदन्ति। (सः) धर्मः न वै यत्र सत्यम् च न अस्ति। सत्यं न तद् यद् च छलेन अनुविद्धम् (अस्ति)

सा, सभा-both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद् – she & सभा- assembly, council, यत्र-अव्यय- where, वृद्धाः,ते & ये -पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of वृद्ध- grown up, old- (क. भू. धा वि. of वृध्-वर्धते १ ग. आ. प. to increase, grow, न-no, not), तद् he, that & यद्-who, सन्ति & वदन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be & वद्-वदति २ ग. प. प. to speak, धर्मम्-द्वि. वि. ए. व. & धर्मः प्र. वि. ए. व. of धर्म- code of conduct, religion, वै -अव्यय- indeed, truly, अस्ति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, सत्यम् truth, तद्-that, it, यद्- which, what all in – न. लिं. प्र. वि. ए. व., च-and, छलेन- तृ. वि. ए. व. of छल-fraud, trick, deceit, अनुविद्धम्-overspread, full of, pierced-अनुविद्ध-क. भू. धा वि. of अनु+विध्- (विध्-विधति-६ ग. प. प. to pierce, cut-also means to honour, worship)

That is not an assembly, which does not have elders (grown-ups), those, who do not speak about proper code of conduct (Dharma), are not elders, that is not a good code of conduct, which does not contain truth and that is not a truth which is full of deceit.

जिथे वृद्ध नसतील ती सभाच नाही, जे धर्माविषयी बोलत नसतील ते वृद्ध नाहीत, ज्यात सत्य नाही तो धर्म नाही आणि ज्यात ज्यात कपट भरले आहे ते सत्य नाही.
सभांमध्ये जाणकार वयस्कर लोक असावेत आणि त्यांनी छलकपटापासून मुक्त आणि सत्यावर आधारलेल्या शुद्ध धर्माची चर्चा करावी अशी अपेक्षा आहे.
….
नाही सभा वृद्ध मुळी न जेथे ।
ते वृद्ध ना धर्म न सांगती जे ॥
तो धर्म ना सत्य वदेची ना जो ।
ते सत्य ना उत्तर देत ना जे ॥ – मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे
——————–
10/07/2019
२९९
द्राक्षा म्लानमुखी जाता शर्करा चाश्मतां गता ।

सुभाषितरसस्याग्रे सुधा भीता दिवं गता ॥

-सुभाषितरत्नभाण्डागार

सुभाषितरसस्य अग्रे, द्राक्षा म्लान-मुखी जाता, शर्करा चाश्मताम् गता, सुधा भीता दिवं गता (अस्ति)

Grapes (had) a wilted face; (and) sugar solidified. In front of (origination) of the essence of ‘सुभाषित’, the divine nectar (अमृत) ran away to heaven in fear!

सुभाषितरसस्य -ष. वि. ए. व of सुभाषितरस- सुभाषितस्य रसः -ष. तत्पुरुष स., रस-essence, अग्रे- स. वि. ए. व. of अग्र-in front, in face of, द्राक्षा, जाता, शर्करा, गता, सुधा, भीता all स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of द्राक्षा-grapes, जाता-become, शर्करा- sugar, गता – gone, सुधा -nectar, (जात, गत, भीत all क. भू. धा वि. of जन्-जायते ४ ग. आ. प. to become, गम्-गच्छति १ ग. प. प.to go, भी-बिभ्यति ३ ग. प. प. to fear), म्लान-withered, dejected- क. भू. धा वि. of म्लै-म्लायति १ ग. प. प. to fade, exhausted, मुख- face-म्लानम् मुखम् यस्य सा-म्लानमुखी- बहुव्रीही स., चाश्मताम्-द्वि. वि. ए. व. of चाश्मता- solid form, दिवम् -heaven, sky
सुरस सुभाषितांच्या रसासमोर द्राक्षांचे चेहेरे पडले, साखर दगडासारखी गोठून गेली आणि अमृत घाबरून स्वर्गात पळून गेले. सुभाषितांमध्ये इतकी अवीट गोडी असते.
——
नरेंद्र गोळे .
तोलता भाषिते रत्ने
द्राक्षे निस्तेज जाहली
साखर पत्थरी झाली
गेले स्वर्गात अमृत
—————————
11/07/2019
३००
This is 300th Shlok in this series, completion of the third century, a famous richa from Upanishads on this occasion.
ॐ असतो मा सद्गमय।

तमसो मा ज्योतिर्गमय।

मृत्योर्माऽमृतं गमय।

ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति:॥

– बृहदारण्यकोपनिषद् १. ३. २८

ॐ मा असतः सत् गमय। मा तमसः ज्योतिः गमय। मा मृत्योः अमृतम् गमय। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति: (मम आध्यात्मिक, आधिभौतिक तथा आधिदैवक नाम्नाम् त्रितापानाम् शान्ति: भवतु)

ॐ-अव्यय-the secured syllable uttered as a holy exclamation at the beginning and end of reading of Vedas, मा (माम्)- द्वि. वि. ए. व. of अस्मद्-I, we, असतः तमसः & मृत्योः – all ष. वि. ए. व. of असत्- untruth (न सत्- नञ्तत्पुरुष स.), तमस्-(न. लि.) darkness, illusion, ignorance & मृत्यु- death, decease, सत् -truth, ज्योतिः-light, supreme spirit & अमृतम् -immortality, paradise, heaven, nectar of immortality- all प्र. वि. ए. व. of सत्-adjctiv-truth, reality, virtuous, ज्योतिस्-(न. लिं.) & अमृतम्–(न. लिं.), गमय- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of प्रायोजक (causal) -गमयति-ते- to lead, to cause to go ( गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go), शान्ति:(स्त्री. लिं.)- removal, tranquility, cessation

ॐ (secured syllable uttered as a holy exclamation at the beginning and end of reading of Vedas), (Oh God) lead me from the untruth to the truth, from the darkness to the light, from the death to immortality. Let my three types of miseries ( sufferings) from mental (आध्यात्मिक), from physical (आधिभौतिक) and those caused by fate (आधिदैवक) subside.

हे परमेश्वरा, मला असत्याकडून सत्याकडे जाऊ दे. अंधःकाराकडून उजेडाकडे जाऊ दे, नश्वरतेकडून अमरत्वाकडे जाऊ दे. माझ्या आध्यात्मिक, आधिभौतिक आणि आधिदैविक या तीन तापांमधून मला शांती प्राप्त होऊ दे.
************************
——————————————–
************************************************************
I have been giving one Sanskrit Subhashit everyday on Facebook along with meaning of each word and translation in English and Marathi. I have compiled the first 100 Subhasitas on this Page.
इंग्रजी आणि मराठी अर्थांसह संस्कृत सुभाषिते. यातला मराठी अर्थ मी लिहिला आहे, बाकीचा भाग माझ्या एका मित्राने दिला आहे. पहिली १०० सुभाषिते या पानावर दिली आहेत.
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF/
and the second hundred subhashitas on this page. सुभाषित क्र.१०१ ते २०० या पानावर :
https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2/
—————-