संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह – १३

आधीचे भाग :
संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १ते १२) Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1-12)
यांची यादी ‘ही पृष्ठे पहा’ या सदरात दिली आहे. तिथे हव्या असलेल्या भागावर क्लिक करून कुठलाही भाग पाहता येईल.

Learning Sanskrit through Subhashitani
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग १३ –

१२०१ —- ३०-१२-२०२१
नैवाकृति: फलति नैव कुलं न शीलं
विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा।
भाग्यानि पूर्वतपसा खलु संचितानि
काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥

  • भर्तृहरिनीतिशतकम् ९६

आकृति: न एव फलति, कुलम् न एव (फलति), शीलम् न (फलति), विद्या अपि न एव (फलति), न च यत्नकृता सेवा अपि (फलति)। यथा एव वृक्षाः, पुरुषस्य पूर्वतपसा संचितानि भाग्यानि खलु काले फलन्ति।

Mere appearance does not help to achieve success, not even the family background or the character. Even a good education also is not a sure means of success, nor even the service rendered with great efforts yields result. Just like trees, at an appropriate time, the accumulated fortunes earned by a person as result of meritorious deeds done earlier (in earlier birth), yield results.

आकृति:- form, figure, appearance, विद्या- education, training, knowledge, expertise, सेवा- service, यत्नकृता- one that is done with effort, exertion- यत्न- effort, endeavour, exertion, कृत- done, performed, carried out- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, act- यत्नेन कृतम्- यत्नकृतम्- तृ. तत्पुरुष स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., कुलम्- family, race, शीलम्- character, behaviour- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., वृक्षाः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of वृक्षः- a tree, पुरुषस्य- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पुरुषः- a man, person, पूर्वतपसा- in न. लिं. तृ. वि. ए. व. of पूर्वतपस्- penance done earlier (in earlier birth)- पूर्वम्- earlier before, तपस्- penance, religious observance- पूर्वम् कृतम्- पूर्वकृतम्- वि. पू. प. कर्मधारय स. & पूर्वकृतम् तपस्- पूर्वतपस्- उत्तरपदलोपी कर्मधारय स., संचितानि & भाग्यानि- both in न. लिं. प्र. वि. ब. व. of संचितम्- accumulated, earned- संचित- क. भू. धा. वि. of सं+ चि- to hoard, collect, gather- (चि- चिनोति- चिनुते ५ ग. उ. प. to collect, gather) & भाग्यम्- fortune, luck, merit, काले- in पु. लिं. स. वि. ए. व. of कालः- time, moment, फलति & फलन्ति- वर्त. तृ. पु. ए & ब. व. of फल्-१ ग. प. प. to bear fruit, yield or produce, to be successful, to produce result, न-no, not, एव- just, merely only, अपि- even, also, च-and यथा- like which, thus, खलु- indeed, surely- all अव्ययs

(फक्त) रूपामुळे फळ मिळत नाही, (फक्त) कुळामुळे फळ मिळत नाही, (फक्त) शीलामुळे फळ मिळत नाही, (फक्त) विद्येमुळे फळ मिळत नाही, (फक्त) प्रयत्नांमुळे फळ मिळत नाही, झाडांप्रमाणे माणसालाही वेळ आल्यानंतरच पूर्वसंचिताप्रमाणे फळ (यश) मिळते.


१२०२ — ३१-१२-२०२१
या साधूंश्च खलान्करोति विदुषो मूर्खान्हितान्द्वेषिणः
प्रत्यक्षं कुरुते परोक्षममृतं हालाहलं तत्क्षणात् ।
तामाराधय सत्क्रियां भगवतीं भोक्तुं फलं वाञ्छितं
हे साधो व्यसनैर्गुणेषु विपुलेष्वास्थां वृथा मा कृथाः ॥

  • भर्तृहरिनीतिशतकम् ९८

हे साधो, या खलान् च साधून् करोति, मूर्खान् विदुषः (करोति), द्वेषिणः हितान् (करोति), परोक्षम् प्रत्यक्षम् कुरुते, हालाहलम् तद् क्षणात् अमृतम् (कुरुते), वाञ्छितम् फलम् भोक्तुम् ताम् भगवतीम् सत्क्रियाम् आराधय। व्यसनैः विपुलेषु गुणेषु वृथा आस्थाम् मा अकृथाः।

Oh Noble Man, for the sake of enjoying desired objects (acheiving desired goals), worship that glorious dame named virtuous deed ( good work), who is capable of timing a wicked person into a good one, a stupid into a leader, an enemy into a friend, an invisible into visible and a deadly poison instantly into a nectar of immortality. Please do not waste your time to get addicted to numerous sensory attractions around.

हे साधो- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of साधुः- noble or virtuous person, a sage, या- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्-who, खलान्, साधून्, मूर्खान्, हितान्, विदुषः & द्वेषिणः- all in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of खलः- a wicked or bad person, साधुः- see above, मूर्खः- a stupid person, fool, हितः- desirable, fit or beneficial- क. भू. धा. वि. of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, promote, विद्वस्- learned, wise, knowledgeable & द्वेषिन्- hating, enemy, करोति & कुरुते- प. प. & आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- ८ ग. उ. प. to do, make, परोक्षम्- invisible, absent- अक्ष्णोः परम् & प्रत्यक्षम्- visible, present- अक्ष्णोः प्रतिगतम्- both अव्ययीभाव स., हालाहलम्- a deadly poison, अमृतम्- nectar of immortality, वाञ्छितम्- desired, expected- वाञ्छित- क. भू. धा. वि. of वाञ्छ्- वाञ्छति १ ग. प. प. to wish, desire & फलम्- fruit, result- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., तद्- that, it- न. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षणात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of क्षणम्- moment, instant, भोक्तुम्- पू. का. वा. हेत्वर्थक तुमन्त धा. सा. अव्यय of भुज्- भुनक्ति- भुंक्ते ७ ग. उ. प. to enjoy, eat, consume, आस्थाम्, ताम्, भगवतीम् & सत्क्रियाम्- all in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आस्था- regard, consideration, confidence, effort, interest, तद्-she, भगवती- venerable glorious, divine, holy & सत्क्रिया- virtuous deed, meritorious work, आराधय- प्रयोजक आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of आ+ राध्- आराधयति- ते to propitiate, worship, conciliate- (राध्- राध्नोति ५ ग. प. प. to please, to make ready), व्यसनैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of व्यसनम्- weak point, addiction, violation, distress, विपुलेषु & गुणेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of विपुलम्- plenty, multiple & गुणम्- attribute, sensory attraction, अकृथाः (=अकार्षीः- प. प.)- सा./ द्वि. भूत. द्वि. पु. ए. व. of कृ- see above, च-and, वृथा- unnecessary, in vain, uselessly, मा- a particle of prohibition- lest, that not- all अव्ययs

हे सज्जन माणसा, जी दुष्टांना साधू करते, मूर्खांना विद्वान करते, शत्रूंना मित्र करते, परोक्षाला प्रत्यक्ष करते, विषाला अमृत करते असे इच्छित फळ देते त्या देवी भगवतीची आराधना कर. व्यसने आणि इतर आकर्षणांमध्ये वेळ वाया घालवू नकोस.


१२०३ — ०१-०१-२०२२
गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यजातं
परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन।
अतिरभसकृतानां कर्मणामाविपत्ते-
र्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥
-भर्तृहरिनीतिशतकम् ९९

पण्डितेन गुणवत् अगुणवत् वा कार्यजातम् कुर्वता परिणतिः यत्नतः अवधार्या (भवति)। अतिरभस- कृतानाम् कर्मणाम् शल्यतुल्यः विपाकः आविपत्तेः हृदयदाही भवति।

A wise man should very carefully consider the consequences of any types of works, from the point of view of whether it is worthwhile or useless, before undertaking them. The works done in excessive haste result in endless heart-rending consequences.

पण्डितेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of पण्डित- wise, clever, learned, गुणवत्- good, useful, proper, न गुणवत्- अगुणवत्- नञ् तत्पुरुष स.- bad, harmful, शल्यतुल्यः- शल्यम्- spear, dart, heart rendering grief, तुल्य- adjctv- similar, comparable like- (तुल्- तोलति & तोलयति-ते १ ग. प. प. & १० ग. उ. प. to measure, weigh)- शल्यस्य तुल्यः यः सः- शल्यतुल्यः- बहुव्रीही स., विपाकः- consequence, result & हृदयदाही (हृदयदाहिन्)- heart burning- हृदय- heart, mind, दाहिन्- burning- हृदयम् दहति इति- उपपद तत्पुरुष स. -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कार्यजातम्- in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कार्यजात:- collection of works, various works- कार्य- that to be done, work, effort- (कर्तव्य, करणीय & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do), जातः- a collection of things, a group- क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to produce)- कार्याणाम् जातः- कार्यजातः- ष. तत्पुरुष स., कुर्वता (कुर्वत्)- while performing, doing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of कृ- see above, परिणतिः- consequence, result, full grown, ripe- परिणत- क. भू. धा. वि. of परि+ नम्- to transform, to assume the form of- (नम्- नमति- ते १ ग. उ. प. to bow) & अवधार्या- to be considered, taken into account- अवधार्य- क. वि. धा. सा. वि. of अव+ धृ- to determine, ascertain- (also धरणीय, धरितव्य & धृत्य- धृ- धरति १ ग. प. प. to hold, bear)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., यत्नतः- with effort- यत्न- effort, exertion, attempt- तः (तस्)- suffix implies: from that with, अतिरभसकृतानाम् & कर्मणाम्- न. लिं. ष. वि. ब. व. of अतिरभसकृतम्- one that is done in a haste- अति- अव्यय- excessive, very much, रभस- adjctv- haste, wild, intense, कृत- done- क. भू. धा. वि. of कृ- see above- रभसम् अतिकृत्य- अतिरभसम्- अव्ययीभाव स. & अतिरभसेण कृतम्- तृ. तत्पुरुष स. & कर्मन्- work, act, आविपत्तेः- in स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of आविपत्तिः- till the end, death- आ- अव्यय- as a prefix implies limit: till, until, unto, विपत्तिः- death, destruction, calamity- विपत्तिम् अभिव्याप्य (मर्यादीकृत्य)- आविपत्तिः- अव्ययीभाव स., भवति- वर्त. तृ. पु.ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist, to happen, वा- or- अव्यय

शहाण्या माणसाने कुठलेही काम करत असतांना त्याचे चांगले किंवा वाईट परिणाम काय होतील याचा सखोल विचार करावा. घाईघाईत केलेल्या चुकीच्या कृत्यामुळे हृदयात भाला घुसल्यासारख्या मरणप्राय वेदना होतात.

१२०४ — ०२-०१-२०२२
स्थाल्यां वैदूर्यमय्यां पचति तिलकणांश्चान्दनैरिन्धनौघैः
सौवर्णैर्लाङ्गलाग्रैर्विलिखति वसुधामर्कमूलस्य हेतोः ।
कृत्वा कर्पुरखण्डान् वृतिमिह कुरुते कोद्रवाणां समन्तात्
प्राप्येमां कर्मभूमिं न चरति मनुजो यस्तपो मन्दभाग्यः ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् १००

यः मनुजः इमाम् कर्मभूमिम् प्राप्य तपः न चरति, (सः) मन्दभाग्यः वैदूर्यमय्याम् स्थाल्याम् चन्दनैः इन्धनौघैः तिलकणान् पचति, अर्कमूलस्य हेतोः सौवर्णैः लाङ्गलाग्रैः वसुधाम् विलिखति (तथा) इह कोद्रवाणाम् समन्तात् कर्पुरखण्डान् कृत्वा वृतिम् कुरुते।

A person, who having got the opportunity to live in this wonderful land of action, does not perform penance (works for the worthy cause), that unfortunate person is like the one who cooks mere sesamum seeds in blue-gem studded vessel using heaps of sandalwood fuel, one who scratches ground with a plough tip made of gold for the sake of mere roots of milkweed (रुई in मराठी) and the one who make a fence all around the field of lowly grains of Kodrav with blocks of camphor.

यः (यद्)-who, मन्दभाग्यः- unfortunate, ill-fated- मन्द- adjctv- weak, भाग्यम्- fate, fortune- मन्दम् भाग्यम् यस्य सः- बहुव्रीही स., मनुजः- man, person- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., इमाम्, कर्मभूमिम् & वृतिम्- all in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of इदम्- she, this, कर्मभूमिः- land of action, motherland- कर्मन्- work, action, भूमिः- land, ground- कर्मणः भूमिः- ष. तत्पुरुष स. & वृतिः- fence, hedge, प्राप्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of प्र+ आप्- to get -(आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get), तपः (तपस्)- penance, religious austerity- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., वैदूर्यमय्याम् & स्थाल्याम्- both in स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of वैदूर्यमयी- वैदूर्य- made of blue gem -विदूरः- Lapis lazuli, मयी (मय)-adjctv- an affix used to indicate: made of /composed of & स्थाली- pot, pan, vessel, अर्कमूलस्य & हेतोः-both ष. वि. ए. व. of हेतुः- purpose, cause, reason & अर्कमूलम्- root of milkweed (रुई in मराठी)- अर्कस्य मूलम्- ष. तत्पुरुष स.,चन्दनैः इन्धनौघैः, सौवर्णैः & लाङ्गलाग्रैः- all in पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of चन्दनम्- sandalwood इन्धनौघम्- heaps of fuel- इन्धनम्- fuel, ओघम्- heap, multitude, सौवर्णम्- made of gold- सुवर्ण- gold & लाङ्गलाग्रम्- tip of a plough- लाङ्गलम्- a plough, अग्रम्- tip, front- लाङ्गलस्य अग्रम्- ष. तत्पुरुष स., वसुधाम्- in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वसुधा- earth, land, चरति, पचति, विलिखति & कुरुते- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of चर्- १ ग. प. प. to act, observe, पच्- १ ग. उ. प. to cook, digest, वि+ लिख्- to scrape scratch- (लिख्- लिखति- ६ ग. प. प. to write) & कृ- करोति कुरुते- ८ ग. उ. प. to do, समन्तात्- from every side- पं. वि. ए. व. of समन्त- adjctv- boundary, entire कोद्रवाणाम्- in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of कोद्रवः- a species of grain eaten by poor, तिलकणान् & कर्पुरखण्डान्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of तिलः- sesamum, कणः- grain, a particle- तिलस्य कणः & कर्पुरखण्डः- blocks of camphor- कर्पूरः- camphor, खण्डः- piece, block- कर्पुरस्य खण्डः- both ष. तत्पुरुष स., कृत्वा- after doing, making- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of कृ-see above, न-no, not, इह-here, in this world- all अव्ययs

जो माणूस या पुण्यभूमीत रहायची संधी असतांनासुद्धा तप (देवधर्म) करत नाही, तो दुर्दैवी माणूस निळ्या वैडूर्यरत्नांनी मढवलेल्या पात्राला चंदनाची लाकडे जाळून पेटवलेल्या चुलीवर ठेऊन त्यात फक्त तीळ शिजवतो किंवा सोन्याने मढवलेल्या नांगराच्या फाळाने जमीन खणून तिच्यातून रुईच्या झाडाची मुळे काढतो किंवा कोद्रव नावाच्या हलक्या धान्याच्या पिकाच्या शेताला कापुराचे सुगंधी कुंपण घालतो अशासारखा असतो. मिळालेली उत्कृष्ट संधी वाया घालवण्याची ही अलंकारिक उदाहरणे आहेत.

१२०५ — ०३-०१-२०२२
कटुकं वा मधुरं वा प्रस्तुतवाक्यं मनोहारि ।
वामे गर्दभनादः चित्तप्रीत्यै प्रयाणेषु ॥

कटुकम् वा मधुरम् वा प्रस्तुतवाक्यम् मनोहारि (भवति)। (यथा) प्रयाणेषु वामे गर्दभनादः चित्तप्रीत्यै (भवति)।

A sentence, whether pleasant or unpleasant spoken at an appropriate time, in accordance with the situation, appeals to the mind. While commencing on a journey braying of a donkey is mind soothing (as it is considered a good omen)

कटुकम्- adjctv- unpleasant, disagreeable sharp, मधुरम्- adjctv- pleasant, sweet, charming प्रस्तुतवाक्यम्- a sentence said in accordance with the situation, on matter in hand, forming the subject of discussion- प्रस्तुत- matter in hand, under discussion- क. भू. धा. वि. of प्र+ स्तु- to praise, to commence- (स्तु- स्तौति- स्तवीति २ ग. प. प. to extol) & वाक्यम्- a sentence, speech, what is spoken- प्रस्तुतम् वाक्यम्- प्रस्तुतवाक्यम्- वि. पू. प. कर्मधारय स., मनोहारि- catching the mind, pleasing, appealing- मनस्- न. लिं.- mind, heart, हारि (हारिन्)- adjctv- seizing, taking- मनः हरति इति- उपपद तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रयाणेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of प्रयाणम्- setting out, departure, journey, वामे- स. वि. ए. व. of वाम- adjctv- left, situated at left, गर्दभनादः- गर्दभः- a donkey, नादः- a loud cry, roar- गर्दभस्य नादः- ष. तत्पुरुष स.- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., चित्तप्रीत्यै- स्त्री. लिं. च. वि. ए. व. of चित्तप्रीतिः- that which pleases the mind, चित्तम्- mind, heart, प्रीतिः- pleasure, happiness- चित्तस्य प्रीतिः- ष. तत्पुरुष स., वा- or- अव्यय

योग्य वेळी उच्चारलेले वाक्य कडू असले किंवा मधुर असले तरी ते मनाला भावते. प्रवासाला जायला निघतांना गाढवाचे ओरडणे ऐकणे शुभ असते असे मानले जात असल्यामुळे ते मनाला आनंद देते.

१२०६ — ०४-०१-२०२२
कटु क्वणन्तो मलदायकाः खलाः
तुदन्त्यलं बन्धनश्रृङ्खला इव।
मनस्तु साधुध्वनिभिः पदे पदे
हरन्ति सन्तो मणिनूपुरा इव॥
कादम्बरीमुखम्- बाणभट्ट

कटु (कटुवचनम्) क्वणन्तः मलदायकाः खलाः बन्धनश्रृङ्खलाः इव अलम् (सर्वान्) तुदन्ति। सन्तः तु साधुध्वनिभिः मणिनूपुराः इव मनः पदे पदे हरन्ति।

Wicked people, making bitter murmurs, polluting or defiling around, keep pricking others very much, like binding down one with rigid iron chain. On the other hand, noble people, with their pleasant soothing words, constantly keep attracting minds of the people, like jingling sound of gem-studded anklets.

कटु- an improper act, a scandal, reproach, censure & मनः (मनस्)- mind, heart- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., क्वणन्तः, मलदायकाः, खलाः, बन्धनश्रृङ्खलाः, सन्तः & मणिनूपुराः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of क्वणन्- sounding, murmuring- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of क्वण्- क्वणति १ ग. प. प. to sound (indistinctly), hum, मलदायकः- polluting or defiling around, spoiling- मल- bad, impurity, sin- दायक- adjctv- giving, granting- मलः दायकः- वि. पू. प. कर्मधारय स., खलः- wicked person, बन्धनश्रृङ्खलः- one who is like a confining iron chain- बन्धनम्- act of binding, tying, confining, श्रृङ्खलः- श्रृङ्खला- श्रृङ्खलम्- a chain, an iron chain, fetter- बन्धनस्य श्रृङ्खलः इव यः सः- बहुव्रीही स., सत्- a noble person, saint, good man & मणिनूपुरः- an anklet studded with gems- मणिः- a jewel, gem, नूपुरः- an anklet, ornament of the feet- मणेः नूपुरः- ष. तत्पुरुष स, तुदन्ति & हरन्ति- both वर्त. तृ. पु. ब. व. of तुद्- तुदति- ६ ग. प. प. to wound, hurt, prick & हृ- हरति- ते १ ग. उ. प. to take, to take away, साधुध्वनिभिः- तृ. वि. ब. व. of साधुध्वनिः- soothing sound- साधु- adjctv- noble, saintly, pleasing, ध्वनिः- sound, tune- साधुः ध्वनिः- वि. पू. प. कर्मधारय स.,पदे- स. वि. ए. व. of पद- step, foot, पदे पदे- at every step constantly, तु- but, on the other hand, इव- like, similar to & अलम्- sufficient for, enough, adequate- all अव्ययs

कडवट बडबड करून वातावरण गढूळ करणारे दुष्ट लोक इतर लोकांना लोखंडाच्या साखळीने जकडून ठेवल्यासारखे टोचत रहातात, तर सज्जन लोक आपल्या गोड बोलण्याने घुंगुरांच्या नादाप्रमाणे लोकांच्या मनांना आकर्षित करतात.

१२०७ — ०५-०१-२०२२
कवयः किं न पश्यन्ति किं न खादन्ति वायसाः ।
मद्यपाः किं न जल्पन्ति किं न कुर्वन्ति योषितः ॥

  • चाणक्यनीतिदर्पण अ.१० श्लोक ४

कवयः किम् न पश्यन्ति? वायसाः किम् न खादन्ति? मद्यपाः किं न जल्पन्ति? (तथा) योषितः किम् न कुर्वन्ति?

What poets cannot see? What the crows do not eat? What drunkards do not babble? What tasks women cannot accomplish?

कवयः, वायसाः & मद्यपाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of कविः- a poet, a thinker, wise man, वायस- a crow & मद्यप- a drunkard, tippler- मद्यम्- spirituous liquor, intoxicating drink- मद्यम् पिबति इति- उपपद तत्पुरुष स., पश्यन्ति, खादन्ति, जल्पन्ति & कुर्वन्ति- all in वर्त. तृ. पु. ब. व. of दृश्- पश्यति- १ ग. प. प. to see, behold, खाद्- खादति- १ ग. प. प. to eat, devour, जल्प्- जल्पति- १ ग. प. प. to speak inarticulately, babble, prattle & कृ- करोति- कुरुते- ८ ग. उ. प. to do, act, & योषितः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of योषित्- a woman, a girl, किम्- a interrogative particle: what, न- no, not- both अव्ययs

कवी काय पहात नाहीत ? (जे न देखे रवी ते देखे कवी असे म्हणतात.) कावळे काय खाणार नाहीत ? दारुडे कुठली बकबक करत नाहीत ? स्त्रिया काय करत नाहीत ? या सर्व गोष्टींचा काही नेम सांगता येत नाही.

कवी काय न पाहे तो, काक काय न खातसे ।
बोले न दारुडा काय, यौवना काय ना करे ॥

मराठी भावानुवादः नरेंद्र गोळे २०२२०१०५

१२०८ — ०६-०१-२०२२
किंचिदाश्रयसंयोगाद् धत्ते शोभामसाध्वपि।
कान्ताविलोचने न्यस्तं मलीमसमिवाञ्जनम् ॥

किंचित् आश्रयसंयोगात् असाधु अपि, कान्ताविलोचने न्यस्तम् मलीमसम् अञ्जनम् इव, शोभाम् धत्ते ।

Certain thing, though not having any worthwhile quality by itself, by virtue of coming in contact with others, looks splendid, just like the collyrium, though black in colour, put-on by a beautiful woman in her eyes, appears graceful.

किंचित् (किम्+ चित्)- something, anything, साधु- adjctv- good, noble, a thing deserving appreciation- न साधु- असाधु bad, of low quality- नञ् तत्पुरुष स., न्यस्तम्- placed, applied, laid- न्यस्त- क. भू. धा. वि. of नि + अस्- to place, apply- (अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be), मलीमसम्- adjctv- dirty, filthy, dark, black, of black colour, अञ्जनम्- collyrium, (Kajal)- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., आश्रयसंयोगात्- पं. वि. ए. व. of आश्रयसंयोग- आश्रय- refuge, shelter, protection, dependence, संयोग- union, opportunity, combination, coming together- आश्रयस्य संयोग- ष. तत्पुरुष स., कान्ताविलोचने- न. लिं. स. वि. ए. व. of- कान्ताविलोचनम्- कान्ता- a beautiful woman, विलोचनम्- an eye, कान्तायाः विलोचनम्- ष. तत्पुरुष स., शोभाम्- स्त्री. लिं. द्वि.. वि. ए. व. of शोभा- splendour, beauty, grace, धत्ते- वर्त. तृ. पु. ए. व. धा- दधाति- धत्ते- ३ ग. उ. प. to hold, lay, put, अपि- also, even, इव- like, similar to- both अव्ययs

एकाद्या क्षुल्लक वस्तूलासुद्धा चांगल्याच्या सान्निध्यामुळे शोभा प्राप्त होते. सुंदरीच्या डोळ्यात घातल्याने काळे काजळही कसे शोभून दिसते.

१२०९ — ०७-०१-२०२१
गीर्भिर्गुरूणां परुषाक्षराभिस्तिरस्कृता यान्ति नरा महत्त्वम्।
अलब्धशाणोत्कषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो विशन्ति ॥
पाठभेद: विशन्ति- वसन्ति

नराः गुरूणाम् परुषाक्षराभिः गीर्भिः तिरस्कृताः महत्त्वम् यान्ति।अलब्धशाणोत्कषणाः मणयः नृपाणाम् न जातु मौलौ विशन्ति।

Men, who get scolded with harsh words by their teachers or elders manage to reach important positions in life. Gems, that have not received dressing of a whetstone, do not possibly manage to rest on the crowns of kings.

नराः, तिरस्कृताः अलब्धशाणोत्कषणाः & मणयः- all in पु, लिं. प्र. वि. ब. व. of नरः- man, person, तिरस्कृतः- rejected, despised- क. भू. धा. वि. of तिरस्+ कृ- to reject, abuse- (तिरस्- अव्यय- covertly, without- कृ- करोति- कुरुते ८ग. उ. प. to do), अलब्धशाणोत्कषणः- लब्ध- having got, obtained- क. भू. धा. वि. of लभ्- लभते १ ग. आ. प. to get- न लब्ध- अलब्ध- नञ् तत्पुरुष स.- not received, शाणः- touchstone, whetstone, उत्कषणम्- heavy polishing- (कषणम्- polishing- उद्+ कष्- कषति-ते १ ग. उ. प to rub, scratch)- शाणेन उत्कषणम्- शाणोत्कषणम् -तृ. तत्पुरुष स. & अलब्धः शाणोत्कषणः यः सः- अलब्धशाणोत्कषणः- बहुव्रीही स. & मणिः- a gem, jewel, गुरूणाम् & नृपाणाम्- both in पु, लिं. ष. वि. ब. व. of गुरुः- teacher, elder, father & नृपः- king, परुषाक्षराभिः & गीर्भिः- in स्त्री, लिं. तृ. वि. ब. व. of परुषाक्षरा- परुष- adjctv- harsh, rough, abusive, अक्षर- words, speech- परुषम् अक्षरम्- परुषाक्षरम्- वि. पू. प. कर्मधारय स. & गिर्- speech, words, महत्त्वम्- importance, value, excellence- in न, लिं. द्वि. वि. ए. व., यान्ति & विशन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of या- याति २ ग. प. प. to go, become & विश्- विशति- ६ ग. प. प. to enter, to sit, settle down, मौलौ- पु/स्त्री. लिं. स.वि. ए. व. मौलिः- head, crown, top, न- no, not & जातु- a particle meaning: perhaps possibly, at any time, at all- both अव्ययs

ज्या लोकांना गुरूजनांनी रागात झिडकारले (तासले)असेल असे लोक आयुष्यात उच्च पदापर्यंत जाऊन पोचतात. घासून न चमकवलेला (पैलू न पाडलेला) हिरा राजाच्या मुकुटात बसवला जात नाही.

१२१० — ०८-०१-२०२१
जानन्ति पशवो गन्धाद्वेदात्जानन्ति पण्डिताः l
चारात्जानन्ति राजानः चक्षुर्भ्यामितरे जनाः॥

पशवः गन्धात् जानन्ति, पण्डिताः वेदात् जानन्ति, राजानः चारात् जानन्ति (तथा) इतरे जनाः चक्षुर्भ्याम् (जानन्ति)।

Animals recognise by smell, learned scholars get their knowledge from sacred books (Vedas), Kings (Rulers) get their information through the network of spies and rest of the people by their pair of eyes.

पशवः, पण्डिताः, राजानः, इतरे & जनाः- पु, लिं. प्र. वि. ब. व. of पशुः- an animal in general, cattle, beast, पण्डितः- learned, scholar, expert, राजन्- King, इतरः- other another & जनः- person, people, गन्धात्, वेदात् & चारात् -all in पु, लिं. पं. वि. ए. व. of गन्धः- smell, odour, वेदः- sacred scriptures, knowledge & चारः- a spy, emissary, चक्षुर्भ्याम्- in न. लिं. पं. वि. द्वि. व. of चक्षुस्- eye, sight, vision, जानन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, recognise

जनावरे वासाने ओळखतात, पंडित लोक वेदांचा अभ्यास करून ज्ञान मिळवतात, गुप्तहेरांकडून राजाला माहिती मिळते आणि इतर सगळे लोक उघड्या डोळ्यांनी पहातात. आपल्याला इतर ज्ञानेंद्रियांच्या मानाने दृष्टीमधून अधिक माहिती मिळते.

१२११ — ०९-०१-२०२२
जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भार्यां च गतयौवनाम् ।
शूरं विजितसंग्रामं गतपारं तपस्विनम् ॥
विदुरनीति- महाभारत उद्योगपर्व ३५.६९

(सन्तः) जीर्णम् अन्नम् प्रशंसन्ति, गतयौवनाम् भार्याम् च (प्रशंसन्ति), विजितसंग्रामम् शूरम् (प्रशंसन्ति) (तथा) गतपारम् तपस्विनम् (प्रशंसन्ति)।

(Wise men/Noble people) appreciate the food after it is digested well, they praise their wives after the prime age is past, they praise the warrior after he has won the battle and they approve of the ascetic, after he has realised his goal.

जीर्णम्- digested- जीर्ण- क. भू. धा. वि. of जृ(दीर्घ)-१, ४, ९ प. प. & १० उ. प.-जरति, जीर्यति जृणाति & जारयति- ते to be dissolved, digested & अन्नम्- food- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., गतयौवनाम् & भार्याम्- both in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of गतयौवना- past the prime age, old- गत- gone, past- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, यौवनम्- youth, prime age- गतम् यौवनम् यस्याः सा- गतयौवना- बहुव्रीही स. & भार्या- wife, विजितसंग्रामम्, शूरम्, गतपारम् & तपस्विनम्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विजितसंग्रामः- one who has won the war- विजित- won, conquered- क. भू. धा. वि. of वि+ जि- जयति १ ग. प. प. to conquer, win- संग्राम- war, battle- विजितम् संग्रामम् येन सः- बहुव्रीही स., शूरः- warrior, brave, hero, गतपारः- one who has mastered, accomplished, realised the goal- गत- see above, पार- opposite bank, concluding limit- गतम् पारम् येन सः- गतपारः- बहुव्रीही स. & तपस्विन्- one who is practicing penance, ascetic, प्रशंसन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+ शंस्- to praise, appreciate, approve, extol- (शंस्- शंसति १ ग. प. प. to praise), च- and- अव्यय

(जाणकार लोक) पचलेल्या अन्नाची प्रशंसा करतात, यौवन उलटून गेलेल्या बायकोचे कौतुक करतात, युद्ध जिंकून आलेल्या योद्ध्याला नावाजतात आणि (भवसागर) तरून गेलेल्या तपस्व्याची प्रशंसा करतात.

१२१२ — १०-०१-२०२२
ताडितस्य हि यः पश्चात्संमानः सोऽप्यनन्तकः ।
शालेर्ग्रीष्माभितप्तस्य कुसेकोऽप्यमृतायते ॥
योगवासिष्ठ ४. २३. ५३

ताडितस्य यः पश्चात् संमानः सः हि अपि अनन्तकः (भवति)। (यथा) ग्रीष्माभितप्तस्य शालेः कुसेकः अपि अमृतायते।

One, who had received a good beating (a punishment), if he gets honoured or considered with respect later on, even that (act) is unending relief (for him), like a paddy field subjected to severe summer heat, finds great relief even with a scanty sprinkling of water.

ताडितस्य-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of ताडितः- beaten, punished- ताडित- क. भू. धा. वि. of तड्- ताडयति- ते १० ग. उ. प. to beat, strike, punish, यः (यद्)- who, संमानः- honour, respect, सः (तद)- he, कुसेकः- कु- अव्यय- prefix implies: depreciated, bad, little, सेकः- sprinkling, watering- कुत्सितः सेकः- समा. प्रादितत्पुरुष स. & अनन्तकः- unending, immeasurable- अन्तकः-adjctv- destroying, ending- न अन्तकः- अनन्तकः- नञ् तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., शालेः & ग्रीष्माभितप्तस्य- both in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of शालिः- rice, paddy & ग्रीष्माभितप्तः- ग्रीष्मः- summer, hot season, अभितप्तः- extremely distressed, afflicted- क. भू. धा. वि. of अभि+ तप्- to heat extremely- (तप्- तपति- १ ग. प. प. to be hot)- ग्रीष्मेण अभितप्तः- ग्रीष्माभितप्तः- तृ. तत्पुरुष स., अमृतायते- causes flood of nectar, has soothing effect- वर्त. तृ. पु. ए. व. of ना. सा. धातु- अमृत्- to sooth, to be lifesaving, पश्चात्- afterwards, subsequently, हि- surely, indeed, अपि- also, even- all अव्ययs

आधी झोडपले गेल्यानंतर मिळालेला सन्मान त्या माणसासाठी बेसुमार (अनंत) असतो. कडक उन्हाळ्याने भाजलेल्या भाताच्या पिकावर पाण्याचे चार शिंतोडे उडाले तरी ते जीवनदायी असतात.

१२१३ — ११-०१-२०२२
तुल्यवर्णच्छदः कृष्णः कोकिलैः सह संगतः।
केन विज्ञायते काकः स्वयं यदि न भाषते ॥
कवि बल्लाळ- भोजप्रबंध

काकः, तुल्यवर्णच्छदः, कृष्णः कोकिलैः सह संगतः, यदि स्वयम् न भाषते, केन विज्ञायते?

A crow, having similar coloured feathers of black colour, when sits in company of cuckoos (Koyals), if it does not opens it mouth (lets out a cry) by himself, by whom he could be possibly discovered.

काकः- a crow, तुल्यवर्णच्छदः- तुल्य- adjctv- comparable, similar, like-minded, वर्णः- colour, class, race hue, छदः- wing, cover- तुल्यः वर्णः- तुल्यवर्णः- वि. पू. प. कर्मधारय स. & तुल्यवर्णौ छदौ यस्य सः- तुल्यवर्णच्छदः- बहुव्रीही स.,, कृष्णः- black & संगतः- in company, along with, come together- क. भू. धा. वि. of सं+ गम्- to go together, to be united – (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go), कोकिलैः- पु. लि. तृ. वि. ब. व. of कोकिलः- cuckoo bird, भाषते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भाष्- १ ग. आ. प. to talk, utter, say, केन- by whom- पु. लि. तृ. वि. ए. व. of किम्- who, विज्ञायते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वि+ ज्ञा- to recognise, discover- (ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand), सह- with, together, along with, यदि- if, in case, स्वयम्- by oneself, one’s own, himself, न- no, not- all अव्ययs

काळा कावळा कोकिळांच्या समूहात असला तर जोपर्यंत तो स्वतःहून कावकाव करत नाही तोपर्यंत त्याला कोण ओळखेल ?

१२१४ — १२-०१-२०२१
तुष्यन्ति भोजने विप्रा: मयूरा: घनगर्जिते।
साधवो परसम्पत्तौ खलाः परविपत्तिषु ॥

विप्राः भोजने तुष्यन्ति, मयूराः घनगर्जिते (तुष्यन्ति), साधवः परसम्पत्तौ (तुष्यन्ति तथा) खलाः परविपत्तिषु (तुष्यन्ति)।

Members of the priestly class get satisfied with a hearty meal, peacocks get pleased with the thundering of the clouds, sages or good people are happy at the prosperity of others and wicked people get joy out misfortunes of others.

विप्राः, मयूराः, साधवः & खलाः- all in पु. लि. प्र. वि. ब. व. of विप्रः- a member of priestly class, a Brahmana, मयूरः- a peacock, साधु- a sage, noble person, good man & खलः- a wicked or bad person, तुष्यन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of तुष्- तुष्यति- ४ ग. प. प. to to be pleased, happy, satisfied, contented, भोजने, घनगर्जिते & परसम्पत्तौ- all in स. वि. ए. व. of भोजनम्- न. लिं.- eating, food, any object of enjoyment, घनगर्जित- thunder of of clouds- घनः- cloud, गर्जितम्- sound, roar, thunder- गर्जित- क. भू. धा. वि. of गर्ज्- गर्जति-१ ग. प. प. to roar, to emit a thundering sound- घनस्य गर्जितम्- घनगर्जितम्- ष. तत्पुरुष स. & परसम्पत्तिः- पर- other, another, सम्पत्तिः- स्त्री. लिं.- wealth, prosperity- परस्य सम्पत्तिः- ष. तत्पुरुष स., परविपत्तिषु- in स. वि. ब. व. of परविपत्तिः- distress of others- विपत्तिः- calamity, disaster, trouble, misfortune- परस्य विपत्तिः- ष. तत्पुरुष स.

भटजी भोजनाने संतुष्ट होतात, मोरांना ढगांच्या गडगडाटाने आनंद होतो, सज्जन लोक दुसऱ्यांच्या समृद्धीने सुखावतात तर दुष्ट लोकांना दुसऱ्यांवर विपत्ती आल्यामुळे आनंद होतो.

१२१५ — १३-०१-२०२२
भारोऽविवेकिनः शास्त्रं भारो ज्ञानं च रागिणः ।
अशान्तस्य मनो भारः भारोऽनात्मविदो वपुः ॥
योगवासिष्ठ- प्र. १,स. १४, श्लो. १३

अविवेकिनः शास्त्रम् भारः (भवति), रागिणः ज्ञानम् च भारः (भवति), अशान्तस्य मनः भारः (भवति) तथा अनात्मविदः वपुः भारः (भवति)।

For a indiscreet person science or scripture is a burden, for a person indulged in sensual pleasures, knowledge or understanding of anything is a burden, for a disturbed individual the mind weighs heavy on himself and for one who has not realised himself, his body itself is a burden.

अविवेकिनः, रागिणः, अशान्तस्य & अनात्मविदः- all in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of अविवेकिन्- indiscreet, inconsiderate- विवेकः- consideration, discretion- विवेकिन्-a discreet, judicious person- न विवेकिन्- अविवेकिन्- नञ् तत्पुरुष स., रागिन्- sensualist, self-indulgent- रागः- sensual craving, indulgence, अशान्तः- a disturbed person- शान्त- calm, at ease- क. भू. धा. वि. of शम्- शाम्यति ४ ग. प. प. to be calm, quiet- न शान्तः- अशान्तः- नञ् तत्पुरुष स. & अनात्मविद्- one who has not realised himself- आत्मन्- self, soul, oneself- आत्मानम् वेत्ति इति- आत्मविद्- उपपद तत्पुरुष स. & न आत्मविद्- अनात्मविद्- नञ् तत्पुरुष स., शास्त्रम्- knowledge, science, sacred percept, ज्ञानम्- knowledge, understanding, वपुः (वपुस्)- body & मनः (मनस्)- mind, heart- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., भारः- a burden- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व.-a load, burden, च- and- अव्यय

अविवेक लोकांसाठी शास्त्र हे ओझे असते, मौजमजा करणाऱ्यांना ज्ञानाचा भार होतो, अशांत माणसाला मनाचाच भार (त्रास) होतो आणि स्वतःची ओळख न पटलेल्याला त्याचे शरीर (जीवंत असणे) हेच ओझे असते. या लोकांना अशा चांगल्या गोष्टीही नको असतात. त्यांना त्यांचा त्रास होतो.

१२१६ — १४-०१-२०२२
अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः।
सर्वतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥
— शारदाप्रकाश-संघ

कुशलः नरः अणुभ्यः च महद्भ्यः च शास्त्रेभ्यः सर्वतः सारम्, षट्पदः पुष्पेभ्यः (मधु) इव, आदद्यात्।

A wise skilful person should extract essence or meaningful portion from the smallest of small to the greatest of all the sources of science or sacred texts, like a bee collecting the nectar from the flowers.

कुशलः- adjctv- proficient, well versed, skilful, नरः- man, person & षट्पदः- a bee- षष्- six, पदम्- foot- षट् पदानि यस्य सः- षट्पदः- बहुव्रीही स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अणुभ्यः, महद्भ्यः, शास्त्रेभ्यः & पुष्पेभ्यः- न. लिं. पं. वि. ब. व. of अणु- adjctv- minute, small atomic, महत्- adjctv- great, big, mighty, शास्त्रम्- science, sacred scripture, knowledge & पुष्पम्- flower, सारम्- द्वि. वि. ए. व. of सार- adjctv- essence, substance, essential part, आदद्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of आ+ दा- to receive, accept, take- (दा- दधाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant), सर्वतः (सर्वतस्)- from every side, entirely, from every thing, च-and & इव- like, similar to- all अव्ययs

ज्याप्रमाणे मधमाशी फुलांफुलांमधून मधाचे कण वेचत जाते त्याप्रमाणे हुषार माणसाने अगदी अणूएवढ्या लहान गोष्टींपासून ते मोठ्या गहन शास्त्रांपर्यंत सर्वांकडून त्यासर्वांचे सार ग्रहण करावे.

१२१७ — १५-०१-२०२२
सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत।
नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ह्येतेsतितेजस:॥

भारत, मनुष्येण सर्पः च अग्निः च सिंहः च कुलपुत्रः च न अवज्ञेयाः (भवन्ति)। एते सर्वे हि अतितेजस: (भवन्ति)।

(Said by Vidura to Dhritarastra) Oh King of Bharatha dynasty, a man should not neglect (disregard) a snake, a fire, a lion and his own son, who is supposed to carry forward his race. All of them are potentially very powerful/ violent (in certain circumstances).

भारत- King of Bharatha dynasty- पु. लिं. सं. वि. ए. व., मनुष्येण- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of मनुष्यः- man, human, person, सर्पः- snake, अग्निः- fire, सिंहः- lion, कुलपुत्रः- a nobly born youth, a son born in respectable family- कुलम्- race, family, पुत्रः-son- कुले जातः पुत्रः इति- कुलपुत्रः- उपपद तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अवज्ञेयाः, अतितेजस:, एते- these & सर्वे- all, entire- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of- अवज्ञेयः- to be disregarded, neglected, ignored- अवज्ञेय- (अवज्ञातव्य & अवजानीय)- क. वि. धा. सा. वि. of अव+ ज्ञा- to slight, disregard, neglect- (ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to understand, know), अतितेजस्- one who is extremely powerful, violent, sharp- अति- अव्यय- very much, extreme, तेजस्-न. लिं.- powerful, violent, sharp- तेजः अतिकृत्य- अतितेजस्- अव्ययीभाव स. or अति तेजः यः सः- अतितेजस्- बहुव्रीही स., एतद्- this, it & सर्वः- all, whole, हि- surely, indeed, च- and & न-no, not- all अव्ययs

साप, अग्नि, सिंह आणि आपल्या कुलातला मुलगा यांच्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. हे सर्व प्रक्षोभक (धोकादायक) ठरू शकतात.

१२१८ — १६-०१-२०२२
भीष्म उवाच
धर्मादर्थाद्भयात्कामात्कारुण्यादिति भारत।
दानं पञ्चविधं ज्ञेयं कारणैर्यैर्निबोध तत् ॥

  • महाभारत अनुशासन पर्व १३.२०१.५

भारत, (मनुष्येण) दानम् धर्मात्, अर्थात्, भयात्, कामात् (तथा) कारुण्यात् इति पञ्चविधम् (कारणात् क्रियते)।(एतद्) ज्ञेयम् (भवति)। तद् यैः कारणैः (तद् त्वम्) निबोध।

Said by Bhishma to Yudhistir) Oh King of Bharata dynasty, please understand that charity or giving away of wealth is for five types of reasons, namely to practice stipulations of Dharma, for fulfilment of certain objective, out of fear, due to affection or love and out of compassion or pity. Please listen to causes (from me) which prompt these (charities)

भारत- King of Bharata dynasty- पु. लिं. सं. वि. ए. व., दानम्- granting, presenting, charity, giving, पञ्चविधम्- of five types- पञ्चन्- five विधम्- types- पञ्च विधम् यद् तद्- बहुव्रीही स. ज्ञेयम्- that to be understood, learnt- ज्ञेय- (also ज्ञातव्य & जानीय)- क. वि. धा. सा. वि. of ज्ञा- जानाति-जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand & तद्- that, it- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., धर्मात्, अर्थात्, भयात्, कामात् कारुण्यात्- all in पं. वि. ए. व. of धर्मः- prescribed codes of conduct, Dharma, duty, अर्थः- desire, purpose, object, भयम्- fear, dread, कामः- love, affection, sensual enjoyment, कारुण्यम्- compassion, pity, यैः & कारणैः- both in न. लिं. तृ. वि. ब. व. of यद्- which, what & कारणम्- reason, cause, निबोध- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of नि+ बुध्- to learn, understand- (बुध्- बोधति-ते १ ग. उ. प. & बुध्यते- ४ ग. आ. प. to know, understand), इति-a particle used to report the very words spoken: thus, in this manner-अव्यय

“हे भरतवंशातल्या राजा, माणूस धर्मासाठी, आर्थिक लाभासाठी, भीतीपोटी, वासनेपोटी किंवा दया येऊन अशा पाच कारणांनी दान करतो तू ही कारणे समजून घे.” असे भीष्माने युधिष्ठिराला सांगितले.

१२१९ — १७-०१-२०२२
भीष्म उवाच (धर्मस्यार्थे दानम्)
इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम्।
इति दानं प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्योऽनसूयता ॥

  • महाभारत अनुशासन पर्व १३.२०१.६

इह कीर्तिम्, प्रेत्य अनुत्तम् सुखम् च अवाप्नोति इति ब्राह्मणेभ्यः अनसूयता दानम् प्रदातव्यम् (भवति)।

For the sake achieving fame or renown in this world and unsurpassed happiness in world after death, one should do charity without any touch of malice to well-born worthy persons (Brahmanas)

कीर्तिम्- fame, renown glory- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व., अवाप्नोति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अव+ आप्- to attain, reach- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, obtain), ब्राह्मणेभ्यः- पु. लिं. च. वि. ब. व. of ब्राह्मणः- a member of the priestly class, a person befitting a Brahmana, असूया- malice, envy, न असूया- अनसूया- free from malice- ता- suffix implies quality, nature- अनसूयता- with mind free from malice- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., दानम्- charity, giving, प्रदातव्यम्- that ought to be given- प्रदातव्य- (also प्रदानीय & प्रदेय)- क. वि. धा. सा. वि. of प्र+ दा- to grant -(दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give), अनुत्तम्-adjctv- unsurpassed, the very best- उत्तम- the best- न उत्तमम् वर्तते यस्मात् तद्- बहुव्रीही स., सुखम्- happiness, joy, pleasure- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., इह- here, in this world, प्रेत्य- having departed (from this world), after death, च- and, इति- a particle used to report very words spoken: thus, in this manner- all अव्ययs

या जगात कीर्ती आणि मरणानंतर अत्युत्तम असे सुख मिळवण्यासाठी माणसाने सत्पात्र ब्राह्मणांना मनात द्वेश न बाळगता दान करावे.

१२२० — १८-०२-२०२२
भीष्म उवाच (अर्थस्यार्थे दानम्)
ददाति वा दास्यति वा मह्यं दत्तमनेन वा।
इत्यर्थिभ्यो निशम्यैव सर्वं दातव्यमर्थिने ॥

  • महाभारत अनुशासन पर्व १३.२०१.७

(अयम्) मह्यम् ददाति वा दास्यति वा अनेन (मह्यम्) दत्तम् वा इति अर्थिभ्यः सर्वम् निशम्य एव अर्थिने दातव्यम् (भवति)

While giving anything in charity to those who are asking for it, one should carefully examine all aspects like, whether he gives me or will give me in future or has ever given me in the past and then only such donations to be made to the seeker.

ददाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. & दास्यति- द्वि. भविष्य तृ. पु. ए. व. -of दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, मह्यम्- to me- च. वि. ए. व. of अस्मद्-I, we, अनेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of इदम्- he, दत्तम्- given, granted- दत्त- क. भू. धा. वि. of दा- see above- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., निशम्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of नि+ शम्- to come to know, examine, consider- (शम्- शाम्यति ४ ग. प. प. to be calm, quite), सर्वम्- all, entire, whole & दातव्यम्- that to be given- दातव्य (also दानीय & देय)- क. वि. धा. सा. वि. of दा- see above, अर्थिने- पु. लिं. च. वि. ए. व. & अर्थिभ्यः- पु. लिं. पं. वि. ब. व. of अर्थिन्- one who asks, solicits, seeker, वा -or, and, एव- just, only, mere, इति-a particle used to report very words spoken- all अव्ययs

एकाद्या याचकाला काही दान देत असतांना तो आपल्याला काही देतो का, किंवा कधी देणार आहे का किंवा त्याने आधी कधी काही दिले आहे का या सगळ्याचा सारासार विचार करूनच त्याला द्रव्य द्यायचे ठरवावे.

१२२१ — १९-०१-२०२१
भीष्म उवाच (भयस्यार्थे दानम्)
नास्याहं न मदीयोऽयं पापं कुर्याद्विमानितः।
इति दद्याद्भयादेव दृढं मूढाय पण्डितः ॥
महाभारत अनुशासन पर्व १३.२०१.८

अहम् न अस्य (अस्मि), अयम् न मदीयः (अस्ति)। (यदि अहम् तस्मै दानम् न दास्यामि सः) विमानितः (भवेत् तथा) दृढम् (मह्यम्) पापम् कुर्यात् इति भयात् एव मूढाय पण्डितः ( दानम्) दद्यात्।

I do not belong to him, neither he belongs to me. But, thinking that, if I do not give him, he may get offended and he may harm me, for this reason, a wise man would surely do charity to a stupid person, out of fear.

अयम् & अस्य- पु. लिं. प्र. & ष. वि. ए. व. of इदम्- he, अहम्- प्र. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, मदीयः- adjctv- mine, my, belonging to me, विमानितः- insulted, disrespected- क. भू. धा. वि. of प्रयोजक of वि+ मन्- विमानयति- ते- to insult- (मन्- मन्यते, मनुते ४ & ८ ग. आ. प. to think, regard) & पण्डितः- a wise man, learned person-all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पापम्- sin, harm, evil- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., कुर्यात् & दद्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do & दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, भयात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of भयम्- fear, dread, मूढाय- in पु. लिं. च. वि. ए. व. of मूढ- stupid, ignorant- क. भू. धा. वि. of मुह्- मुह्यति ४ ग. प. प. to be foolish, stupid, न-no not, इति- a particle used to report very words spoken: thus, एव- merely, only, just, दृढम्- surely, very much firmly- all अव्ययs

मी त्याचा नाही, तोही माझा नाही, पण मी त्याला काही दिले नाही तर तो त्याला अपमान वाटेल आणि तो माझे नुकसान करेल या भीतीने शहाणा माणूस मूर्खालाही दान देतो.

१२२२ — २०-०१-२०२२
भीष्म उवाच (कामस्यार्थे दानम्)
प्रियो मेsयं प्रियोऽस्याहमिति सम्प्रेक्ष्य बुद्धिमान्।
वयस्यायैवमक्लिष्टं दानं दद्यादतन्द्रितः ॥
महाभारत अनुशासन पर्व १३.२०१.९

मे अयम् प्रियः (अस्ति तथा) अहम् अस्य प्रियः (अस्मि) इति सम्प्रेक्ष्य बुद्धिमान् वयस्याय एवम् अक्लिष्टम् दानम् अतन्द्रितः दद्यात् ।

Considering well that, he is dear to me and I am dear to him, an intelligent person would do charity to a person among his friends, in this manner, without any hesitation.

प्रियः-dear, beloved, अयम् (इदम्)- he, अहम् (अस्मद्)- I we, बुद्धिमान् (बुद्धिमत्)- a wise or intelligent person- बुद्धिः- intelligence, knowledge, मत्- suffix implies quality & अतन्द्रितः- careful, alert, vigilant- (तन्द्री- sleepiness, तन्द्रा- weariness- तन्द्रित- one with a fatigue drowsiness- न तन्द्रित- नञ् तत्पुरुष स.)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सम्प्रेक्ष्य- after considering well- पू. का. वा. धा. सा. ल्यबन्त अव्यय of सम्प्र+ ईक्ष्- to think or consider well- (ईक्ष्- ईक्षते- १ ग. आ. प. to see, behold, मे (मह्यम्)- to me- च. वि. ए. व. of अस्मद्- I we, वयस्याय- पु. लिं. च. वि. ए. व. of वयस्यः- a friend, an associate, अस्य- his- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of इदम्- he, अक्लिष्टम्- undisturbed, freely, without any hesitation- क्लिष्ट- afflicted, distressed- क. भू. धा. वि. of क्लिश्- क्लिश्यते ४ ग. आ. प. to be afflicted to suffer- न क्लिष्टम्- अक्लिष्टम्- नञ् तत्पुरुष स. & दानम्- grant, charity- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., दद्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, इति-thus, in this manner & एवम्- thus in this manner- both अव्ययs

तो मला आवडतो आणि त्याला मी आवडतो असा सूज्ञ विचार करून शहाणा माणूस आपल्या लोकांना (अगदी डोळे झाकून) हयगय न करता दान करतो.

१२२३ —- २१-०१-२०२२
भीष्म उवाच (कारुण्यार्थे दानम्)
दीनश्च याचते चायमल्पेनापि हि तुष्यति।
इति दद्याद्दरिद्राय कारुण्यादिति सर्वथा ॥
महाभारत अनुशासन पर्व १३.२०१.१०

दरिद्राय, ‘अयम् दीनः च (अस्ति), याचते च (तथा अयम्) अल्पेन अपि हि तुष्यति’, इति (मत्वा) सर्वथा कारुण्यात् इति (दानम्) दद्यात् ।

Considering that a person is miserable and soliciting too and that he would get satisfied with very little itself, one should give in charity, by all means to a needy poor person.

दरिद्राय- पु. लिं. च. वि. ए. व. of दरिद्रः- poor, needy, दीनः- poor, afflicted miserable, अयम् ( इदम्)- he – पु. लिं. प्र. वि. ए. व., याचते & तुष्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of याच्- २ ग. आ. प. to solicit, beg & तुष्- ४ ग. प. प. to pleased, satisfied, अल्पेन- तृ. वि. ए. व. of अल्प- adjctv- small, little, दद्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, कारुण्यात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of कारुण्यम्- compassion, pity, इति- this in this manner, च-and सर्वथा- always, by all means, अपि- even, also & हि- surely, indeed- all अव्ययs

दरिद्री, दीनदुबळा आणि गयावया करून भीक मागणारा याचक थोडक्या दानावरच संतुष्ट होतो अशा माणसावर नेहमी दया दाखवून त्याला दान करावे.

१२२४ — २२-०१-२०२२
स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते ।
तद्दारु च वनं चान्यन्नर्दहत्याशु तेजसा ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.३७. ५७

यदा सः (अग्निः) दारुभ्यः एव खलु निर्मथ्य दीप्यते, तद् दारु च अन्यत् वनम् च तेजसा आशु निर्दहति।

While a fire, in fact gets generated by rubbing of pieces of wood (in the forest), it fully burns out that very piece of wood, as well as, rest of the forest around it, with all force, in no time.

सः (तद्)- he पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दारुभ्यः- न. लिं. पं. वि. ब. व. of दारु- timber, a piece of wood, निर्मथ्य- after rubbing, churning- पू. का. वा. धा. सा. ल्यबन्त अव्यय of निर् +मथ्- to rub, churn (मथ्- मंथ्-१ & ९ ग. प. प. मथति- मंथति, मध्नाति to churn, stir, shake, तद्- that, it, दारु- wood, अन्यत्- other, another & वनम्- forest- all in- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., तेजसा- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तेजस्- might, force, lustre, दीप्यते & निर्दहति- both in वर्त. तृ. पु. ए. व. of दीप्- ४ ग. आ. प. to blaze, to get inflamed, ignited & निर् +दह्- to burn fully- (दह्- दहति १ ग. प. प. to burn), यदा- when, in which case, च- and, आशु- quickly, immediately, fast, एव- just, mere, only & खलु- in fact, really, surely- all अव्ययs

अरण्यातल्या ज्या लाकडांच्या घर्षणातून अग्नि निर्माण होतो आणि पेट घेतो तो वणवा त्या लाकडाला आणि सगळ्या रानाला लगेच जोरात जाळून खाक करतो.

१२२५ — २३-०१-२०२२
रामे प्रव्रजनं बलेर्नियमनं पाण्डोः सुतानां वनं
वृष्णीनां निधनं नळस्य नृपते राज्यात् परिभ्रंशनम् ।
कारागारनिषेवणं च मरणं संचिंत्य लङ्केश्वरे
सर्वः कालवशेन नश्यति नरः को वा परित्रायते ॥
भोजप्रबन्धः

रामे (वने) प्रव्रजनम्, बलेः नियमनम्, पाण्डोः सुतानाम् वनम् (गमनम्), वृष्णीनाम् निधनम्, नळस्य नृपतेः राज्यात् परिभ्रंशनम्, लङ्केश्वरे कारागारनिषेवणम् च मरणम् (च) (एतद् सर्वम्) संचिंत्य, सर्वः नरः कालवशेन नश्यति (इति ज्ञायते)। (अत्र) कः वा परित्रायते?

Rama’s exile into forest, confinement of King Bali, sending of the sons of king Pandu (Pandavas) to forest, mass death of entire race of Vrushnis (Krishna’s family members), expelling of King Nala from his kingdom, placement of the King of Lanka, Ravana, in confinement and finally his death (in the hands of Rama), considering all this, it appears that all men (however mighty they may be) get perished under the influence of the time. Who has ever been got saved from this (escaped from this).

बलेः, पाण्डोः, नळस्य & नृपतेः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of बलिः- Asura King Bali, पाण्डुः- Pandu- younger brother of Dhrutarastra, नळः- Nala- charavarti & नृपतिः- a King- नृ- a man, पतिः- Master, husband- नृणाम् पतिः- ष. तत्पुरुष स., रामे & लङ्केश्वरे- both पु. लिं. स. वि. ए. व. of रामः- Lord Rama & लङ्केश्वरः- Lord of Lanka- लङ्कायाः ईश्वरः- ष. तत्पुरुष स., सुतानाम्- of the children & वृष्णीनाम्- of the members Vrushni- familiy- both- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सुतः- son- सुत (सूत)- क. भू. धा. वि. of सू- सूते & सूयते- २ & ४ of ग. आ. प. to bring forth, produce & वृष्णिः- an ancestor of Lord Krishna, प्रव्रजनम्- going to exile, wandering- (प्र+ व्रज्- to go into exile- व्रज्- व्रजति- १ ग. प. प. to go, withdraw), नियमनम्- restraining, subduing- (नि+ यम्- to restrain, curb- यम्- यच्छति- १ ग. प. प. to curb, restrain), वनम्- forest, निधनम्-death, परिभ्रंशनम्- totally expelling- परि- अव्यय- total, fully, complete- भ्रंशनम्- expelling, extermination- भ्रंशनम् परिकृत्य- अव्ययीभाव स., कारागारनिषेवणम्- placement in the prison- कारा- confinement, imprisonment, prison, आगारम्- house, dwelling- कारायाः आगारम्- कारागारम्- ष. तत्पुरुष स., निषेवणम्- placement, serving- (नि+ सेव्- inhabit dwell- सेव्- सेवते- १ ग. आ. प. to serve), मरणम्- death- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., राज्यात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of राज्यम्- kingdom, संचिंत्य- fully considering- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of सं+ चिंत्- चिंतयति- ते १० ग. उ. प.to consider, think, कः (किम्)- who, सर्वः- all entire, whole & नरः- man, person- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कालवशेन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of कालवशम्- under influence of time, with passing of the time, नश्यति & परित्रायते- both in वर्त. तृ. पु. ए. व. of नश्- ४ ग. प. प. to be destroyed, perished & परि+ त्रै- to get saved, protected- (त्रै- त्रायते- १ ग. आ. प. to save, rescue) -च- and & वा- or- both अव्ययs

राम वनवासाला गेला, बळीराजाला नमते घ्यावे लागले, पांडवांना वनवास भोगाला लागला, यादवांचा संहार झाला, नळराजाला राज्यातून बाहेर जावे लागले, रावणाला बंदीवास घडला आणि मरण आले. अशा प्रकारे मोठमोठ्या लोकांचासुद्धा काळामुळे विनाश होतो तर माणसाला काळापासून कोण वाचवणार आहे ?

१२२६ — २४-०१-२०२२
ईर्ष्यी घृणी न संतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः।
परभाग्योपजीवी च षडेते नित्यदुःखिताः ॥
सुधर्मादिनपत्रिका

ईर्ष्यी, घृणी, न संतुष्टः, क्रोधनः, नित्यशङ्कितः, परभाग्योपजीवी च एते षड् नित्यदुःखिताः (भवन्ति)

One who is envious, one who has contempt for everything, one who is not satisfied with anything, one who is of angry nature, one who is always doubting everything and one who lives out of fortunes of others, these six are always distressed.

ईर्ष्यी (ईर्ष्यिन्)- jealous, envious, (ईर्ष्या- envy, jealousy), घृणी (घृणिन्)- one who has contempt for everything (घृणा- contempt, aversion), संतुष्टः- happy, satisfied, contented- क.भू धा.वि. of सं+ तुष्- (तुष्- तुष्यति ४ ग. प. प. to be satisfied happy), नित्यशङ्कितः- a person who is always hesitating, in doubts- नित्यम्- अव्यय- always everyday, शङ्कितः- doubting, hesitating- क.भू धा.वि. of शङ्क्- शङ्कते- १ ग.आ. प. to doubt, hesitate- नित्यम् शङ्कितः यः सः- बहुव्रीही स., परभाग्योपजीवी- पर- other another, भाग्यः- fortune, affluence, उपजीवी (उपजीविन्)- depending on, subsisting by- परस्य भाग्यः- परभाग्यः – ष. तत्पुरुष स. & परभाग्येन उपजीवति यः सः- परभाग्योपजीविन्- तृ. तत्पुरुष स. & क्रोधनः- wrathful, angry (क्रोधः- anger, wrath)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., षड्- six, एते (एतद्)- they, these & नित्यदुःखिताः- always distressed- नित्यम् दुःखितः यः सः- बहुव्रीही स.- (दुःखित- adjctv- unhappy, grieving, distressed)- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व., न- no, not & च- and- both अव्ययs

दुसऱ्याशी ईर्षा करणारा, दुसऱ्याची घृणा करणारा, असंतुष्ट असणारा, नेहमी रागावलेला (कोपिष्ट), नेहमी संशय घेणारा आणि दुसऱ्याच्या नशीबावर जगणारा हे सहा लोक सारखे दुःखीच असतात. ——————-
१२२७ — २५-०१-२०२२
नानृषिः कुरुते काव्यं नारुद्रः क्रमपाठकः ।
नादेवांशो ददात्यन्नं नाविष्णुः पृथिवीपतिः ॥
सुभाषितरत्नभाण्डागार।
पाठभेद: नारुद्रः क्रमपाठकः= नागन्धर्वः सुरूपभृत्

न अनृषिः काव्यम् कुरुते, न अरुद्रः क्रमपाठकः (भवति), (न अगन्धर्वः सुरूपभृत् भवति), न अदेवांशः अन्नम् ददाति (तथा) न अविष्णुः पृथिवीपतिः (भवति)।

A person without having inborn inspiration cannot produce a poetical composition, one who is not a formidable person cannot be a reader (teacher) of sacred texts in a particular prescribed manner, (one without being a demi-god cannot be a beautiful person), one without being divine, would not offer food (to others) and one without being an incarnation of Lord Vishnu (a pious person) cannot be a (good) King.

ऋषिः- a sage, an inspired poet, an ascetic, न ऋषिः- अनृषिः, रुद्र- adjctv- formidable, dreadful, to be hard to overcome or deal with- न रुद्रः- अरुद्रः, गन्धर्वः- a celestial being, demi-god, a musician in general- न गन्धर्वः- अगन्धर्वः, देवः- a God, अंशः- a portion, part- देवानाम् अंशः- देवांशः- ष. तत्पुरुष स.- one with God like character, divine- न देवांशः- अदेवांशः & विष्णुः- a God entrusted with the preservation of the world, a pious person- न विष्णुः- अविष्णुः- all five नञ् तत्पुरुष स., क्रमः- sequence, order, particular manner, पाठकः- spiritual teacher, reader of sacred texts- क्रमवत् पाठकः- क्रमपाठकः- a reader of sacred texts in a particular prescribed manner- उ. प. लोपी कर्मधारय स., सुरूपभृत्- one with beautiful figure- सु- अव्यय- prefix implies- good, well, रूपम्- figure, form- सुभगम् रूपम्- सुरूपम्- समा. प्रादितत्पुरुष स.- भृत- borne, manifested- क. भू. धा. वि. of भृ- बिभर्ति- बिभृते ३ ग. उ. प. to foster, maintain- सुरूपम् भृतः यः सः- सुरूपभृत्- बहुव्रीही स. & पृथिवीपतिः- a King- पृथिवी- the earth & पतिः- master, husband- पृथिव्याः पतिः- पृथिवीपतिः- ष. तत्पुरुष स.-all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., काव्यम्- a poetical composition, poetry & अन्नम्- food- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., कुरुते & ददाति-both वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do & दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, न- no, not- अव्यय

अंतःप्रेरणा नसलेला ऋषी (कवी) काव्य करत नाही, रुद्र नसलेला (पाठांतर न शिकलेला) वेदांचे योग्य क्रमाने पठण करत नाही, गंधर्व सोडून कोणी सुंदर पुरुष असत नाही, दैवी अंश नसलेला दान करत नाही आणि विष्णूचा अंश नसलेला राजा नसतो. इथे कोणता माणूस काय असतो किंवा करतो हे नकारार्थी वाक्यांमधून दाखवले आहे.

१२२८ — २६-०१-२०२२
न पर्वताग्रे नलिनी प्ररोहति न गर्दभा वाजिधुरं वहन्ति।
यवाः प्रकीर्णा न भवन्ति शालयो न वेशजाताः शुचय- स्तथाङ्गनाः ॥
महाकविशूद्रककृत मृच्छकटिकम् अं ४, श्लो.१७ -(Ref: डॉ. रमाशंकर त्रिपाठि- १९६९)

नलिनी पर्वताग्रे न प्ररोहति, गर्दभाः वाजिधुरम् न वहन्ति, प्रकीर्णाः यवाः शालयः न भवन्ति तथा वेशजाताः अङ्गनाः शुचयः न (भवन्ति) ।

A lotus does not grow over a mountain top, a yoke that is borne by the horses cannot be borne by donkeys and barleys spread out (in the field) do not produce rice. Likewise, women born in the houses of courtesans are not considered virtuous.
नलिनी- lotus- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पर्वताग्रे- न. लिं. स. वि. ए. व. of पर्वताग्रम्- top of a hill, mountain- पर्वत- mountain, अग्रम्- topmost point- पर्वतस्य अग्रम्- ष. तत्पुरुष स., प्ररोहति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ रुह्- to grow (रुह्- रोहति १ ग. प. प. to grow, germinate), गर्दभाः, प्रकीर्णाः, यवाः & शालयः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of गर्दभः- a donkey, प्रकीर्णः- scattered, spread- प्रकीर्ण- क. भू. धा. वि. of प्र+ कॄ- to scatter, spread- (कॄ- किरति ६ ग. प. प. to disperse), यवः- barley & शालिः- rice, वाजिधुरम्- पु. लिं, द्वि. वि. ए. व. of वाजिधूः- yoke of horses- वाजिन्- a horse & धुर्- पु. लिं- a yoke- वाजिनोः धूः- वाजिधूः- ष. तत्पुरुष स., वहन्ति & भवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of वह्- वहति १ ग. प. प. to carry, bear & भू- भवति- १ ग. प. प. to be, to exist, to become- वेशजताः, अङ्गनाः & शुचयः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of वेशजाता- one born in the house of a courtesan, prostitute- वेशे = वेश्यालये (वेशो वेश्याजनाश्रयः इत्यमरः) जाता- वेशजाता- स. तत्पुरुष स., अङ्गना- woman, female & शुचि- adjctv- pure, virtuous, undefiled, न- no, not & तथा- similarly, likewise- both अव्ययs

पर्वताच्या शिखरावर कमळ उमलत नाही, घोड्याचे जोखड गाढवाला बांधता येत नाही , जवाचे दाणे शेतात टाकले तर त्यातून तांदूळ उगवणार नाहीत, त्याप्रमाणे वेश्येच्या घरात जन्मलेली स्त्री पवित्र असणार नाही.

१२२९ — २७-०१-२०२२
न ब्रह्मचार्यधीयीत कल्याणीं न दुहेत गाम् ।
न कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥
महाभारत शान्तिपर्व १२.१५.३७

यदि दण्डः न पालयेत्, ब्रह्मचारी न अधीयीत, कल्याणीम् गाम् न दुहेत (तथा) न कन्या उद्वहनम् गच्छेत्।

If there is no adequate protection or proper rule by an authority, youth would not be able to pursue their studies, one would not be able to milk a blessed cow or a marriageable girl would not be able to get married.

दण्डः- a staff, sceptre of a King, fine, proper rule, punishment & ब्रह्मचारी (ब्रह्मचारिन्)- a religious student, studious youth- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पालयेत्, अधीयीत, दुहेत & गच्छेत्- all in विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of पा- प. प. प्रयोजक of पा- पालयति-ते- to protect, preserve, rule, govern- (पा- पाति २ ग. प. प. to protect, guard), आ.प.of अधि+ इ -to learn, study, to pursue education- (इ- एति २ ग. प. प. to go, to go), आ.प.of दुह्- दोग्धि- दुग्धे २ ग. उ. प. to milk, extract, squeeze out & गम्- गच्छति- १ ग. प. प. to go, to undergo, to set forth, कल्याणीम् & गाम्- both in स्त्री. लिं. द्वि. ए. व. of कल्याणी- blessed, agreeable, good (also means a ‘cow’) & गो- cow, कन्या- an unmarried girl, maiden- in स्त्री. लिं. प्र. ए. व., उद्वहनम्- marriage- (उद्+वह्- वहति- ते- to marry, raise, sustain- वह्- १ ग. उ. प. to carry, bear)- in न. लिं. द्वि. ए. व., यदि- if, in case & न- no, not- both अव्ययs

दंडाची भीती (शिस्तीचा धाक) नसेल तर ब्रह्मचारी वेदांचे अध्ययन (विद्यार्थी अभ्यास) करणार नाहीत, चांगल्या गायीचेही दूध काढता येणार नाही आणि मुलगी सासरी जाणार नाही. काही चांगल्या गोष्टी करवून घेण्यासाठी थोडी दमदाटी करावी लागते.

१२३० — २८-०१-२०२२
न वै मानं च मौनं च सहितौ चरतः सदा ।
अयं हि लोको मानस्य असौ मौनस्य तद्विदुः ॥
महाभारत- उद्योगपर्व ४२.४२
पाठभेद : चरतः= वसतः

मानम् च मौनम् च न वै सदा सहितौ चरतः /वसतः)। मानस्य अयम् हि लोकः (भवति) असौ मौनस्य (लोकः भवति)। (पण्डिताः/ सन्तः) तद् विदुः।

Pride or prestige and taciturnity (knowing keeping silent) do not necessarily always go (stay) together. One gets benefitted by the pride in this world, whereas taciturnity (observed in this world) benefits in that world (after death). So say the knowledgeable people.

मानम्- न. लिं.- pride, prestige, honour, मौनम्- न. लिं.- taciturnity, knowing keeping silent, अयम् (इदम्)- this, असौ (अदस्)- that, लोकः- पु. लिं.- world- all in- प्र. वि. ए. व., सहितौ- both together- पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व. सहितः- adjctv- together with, accompanied by, चरतः & वसतः- with in वर्त. तृ. पु. द्वि. व. of चर्- चरति-to move, walk & वस्- वसति- to dwell, stay- both १ ग. प. प., मानस्य & मौनस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of मानम्- & मौनम्- both see above, तद्- that, it- न. लिं. प्र. वि. ए. व., विदुः- परोक्ष भूत. तृ. पु. ब. of विद्- वेत्ति २ ग. प. प. to know understand, हि-indeed, surely, च- and, न-no, not, न वै- not usually, not necessarily, सदा- always, regularly-all अव्ययs

मान आणि मौन या दोन गोष्टी नेहमी एकमेकांसोबत जात नाहीत. या जगात मानाला महत्व असते, तर मौनाचा लाभ परलोकात होतो, असे संत सांगतात.

१२३१ — २९-०१-२०२२
पुरुषस्तु समारम्भान्निष्फलान्वीक्ष्य चात्मनः ।
तपः कुर्यात्प्रयत्नेन न ह्यनुप्तं प्ररोहति॥अ॥
विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् ३.२६६.११/१२
भीष्म उवाच:
ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम्।
उग्रं तपः समारोहेन्न ह्यनुप्तं प्ररोहति ॥ब॥
महाभारत -अनुशासनपर्व १३.२६९.१२

अ) पुरुषः, तु समारम्भात् आत्मनः निष्फलान् वीक्ष्य, च प्रयत्नेन तपः कुर्यात्। अनुप्तम् न हि (किंचित्) प्ररोहति।
ब) (पुरुषः) ईहमानः समारम्भात् यदि न धनम् आसादयेत्, (सः) उग्रम् तपः समारोहेत्। अनुप्तम् न हि (किंचित्) प्ररोहति।

A) A man should carefully consider his failure in every enterprises and undertake the penance (and work for it) with all the effort. Nothing just grows, of its own, without sowing the seeds.
B) If a person is not able to earn any wealth from an enterprise, he should undertake intense penance. Nothing just grows, of its own, without sowing the seeds.

पुरुषः- man, person & ईहमानः- one who is desirous wanting- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of ईह्- ईहते १ ग. आ. प. to wish desire think of- both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., समारम्भात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of समारम्भः- commencement, enterprise, work, action, आत्मनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- his own, self, निष्फलान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of निष्फलः- bearing no fruit, unsuccessful, वीक्ष्य- having considered, reviewed, seen- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि+ ईक्ष्- to consider, take into account (ईक्ष्- ईक्षते १ ग. आ. प. to see, perceive), प्रयत्नेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of प्रयत्नम्- effort, exertion, अनुप्तम्- that which is not sowed- न. लिं. प्र. वि. ए. व., उप्तम्- sowed, scattered- न उपत्म्- अनुप्तम्- नञ् तत्पुरुष स.- उप्त- क. भू. धा. वि. of वप्- वपति- ते १ ग. उ. प. to sow (seeds), scatter (seeds), प्ररोहति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ रुह्- grow, rise- (रुह्- रोहति- १ ग. प. प. to grow), कुर्यात्, आसादयेत् & समारोहेत्- all in विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, प्रयोजक of आ+ सद्- आसादयति-ते- to be in possession of, to find, get- (सद्- सीदति to sit, lie down, plunge into) & समा+ रुह्- to ascend, mount, get on, धनम्- wealth, prosperity, उग्रम्- adjctv- intense, terrific, strong, तपः (तपस्)- penance, devoted effort- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., च-and, तु- but, in case, on the other hand, यदि- in case, if, न- no, not, हि- surely, indeed, certainly -all अव्ययs

अ) माणसाने विफल झालेल्या आपल्या प्रत्येक प्रयत्नावर काळजीपूर्वक विचार करावा आणि अधिक नेटाने प्रयत्न करावेत. काहीही आधी पेरल्याशिवाय उगवत नाही.

ब) जर केलेल्या प्रयत्नामधून धन मिळाले नाही तर आणखी जोमाने प्रयत्न (उग्र तप) करावेत. काहीही आधी पेरल्याशिवाय उगवत नाही.

१२३२ — ३०-०१-२०२२
उन्नतं पदमारूढः शीघ्रं पतति दोषभाक्।
कृच्छ्रादारुह्य शृङ्गाग्रं शिला पतति सत्वऱम् ॥
सुधर्मादिनपत्रिका

दोषभाक्, उन्नतम् पदम् आरूढः, शीघ्रम् पतति। (यथा) शिला शृङ्गाग्रम् कृच्छ्रात् आरुह्य सत्वऱम् (अधः) पतति।

A person full of blemishes, who climbs up to the top position, is sure to tumble down soon. A piece of stone which has ascended to top most point of a mountain with great difficulty, is sure to roll down in no time.

दोषभाक्- guilty or mean person- दोष- adjctv- blemish fault, blame, censure, भाज- adjctv- inhabiting resorting, possessing (भज्- भजति- ते १ ग. उ. प. to enjoy, resort to- प्रयोजक- भाजयति-ते)- दोषस्य भाजः यः सः- बहुव्रीही स. & आरूढः- mounted, ascended, seated- आरूढ- क. भू. धा. वि. of आ+ रुह्- to climb, mount, ascend- (रुह्- रोहति १ ग. प. प. to grow)- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., उन्नतम्- high, lofty, top eminent- उन्नत- क. भू. धा. वि. of उद्- नम्- to rise, ascend- (नम्- नमति- ते १ ग. उ. प. to bow, bend), पदम्- position, status & शृङ्गाग्रम्- top of a summit- शृङ्गम्- a summit, mountain, अग्रम्- adjctv- top most point, tip- शृङ्गस्य अग्रम्- ष तत्पुरुष स.- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., पतति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of पत्- १ ग. प. प. to fall, drop down, शिला- stone, rock- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., कृच्छ्रात्- with great effort, difficulty- पं. वि. ए. व. of कृच्छ्र- adjctv- difficult, bad, painful, आरुह्य- having ascended, elevated, risen- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ+ रुह्- see above, सत्वऱम्- quickly, speedily & शीघ्रम्- quickly, swiftly, rapidly- both अव्ययs

उच्च स्थानावर गेलेल्या माणसात दोष असले तर तो लवकरच खाली येतो. डोंगराच्या माथ्यावर नेऊन ठेवलेली शिळा धडाधड गडगडत खाली येते.

१२३३ — ३१-०१-२०२२
पीठं दत्वा साधवेऽभ्यागतायानीयापः परिनिर्णिज्य पादौ।
सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थां ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.३८.२

अभ्यागताय साधवे, पीठम् दत्वा, आपः आनीय, पादौ परिनिर्णिज्य, सुखम् पृष्ट्वा, आत्मसंस्थाम् प्रतिवेद्य, ततः धीरः, अवेक्ष्य, अन्नम् दद्यात्।

For a noble person, who has arrived as a guest (visitor), one should offer a seat, after bringing water and washing his feet well, enquire about his well-being, then tell him about one’s own welfare, then attentively observing the situation, he should offer him food.

अभ्यागताय & साधवे- both in पु. लिं. च. वि. ए. व. of अभ्यागतः- one arrived as a guest, visitor- अभ्यागत- क. भू. धा. वि. of अभि+ आ+ गम्- to approach, arrive- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go) & साधु- sage, noble person, पीठम्- a seat, आपः (आपस्)- water, सुखम्- well-being, welfare, happiness & अन्नम्- food – all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., आत्मसंस्थाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आत्मसंस्था- one’s own affair, welfare- आत्मन्- पु. लिं- one’s own self, संस्था- स्त्री. लिं.- condition, situation- आत्मनः संस्था- ष. तत्पुरुष स., पादौ- in पु. लिं. द्वि. वि. द्वि. व. of पादः- foot, दत्वा- having given & पृष्ट्वा- having enquired- both – पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give & प्रच्छ्- पृच्छति- ६ ग. प. प. to ask enquire, आनीय – after getting water, परिनिर्णिज्य- after washing very well, प्रतिवेद्य- after presenting in response & अवेक्ष्य- after observing, perceiving- all- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ+ नी- to bring fetch- (नी- नयति- ते १ ग. उ. प. to bring, carry, take), परि+ निर् + निज्- to wash very well (निज्- निंक्ते २ ग. आ. प. to wash), प्रयोजक प्रति+ विद्- प्रतिवेदयति- to communicate, inform- (विद्- वेत्ति २ ग. प. प. to know, understand) & अव+ ईक्ष्- to perceive observe, धीरः- one who is composed, calm bold, brave- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दद्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of दा- to give (see above), ततः (ततस्)- then, thereupon- अव्यय

सज्जन पाहुणा आल्यावर त्याला बसायला आसन देऊन, पाणी आणून त्याचे पाय स्वच्छ धुवून, त्याची खुषाली विचारून आणि आपल्याकडली परिस्थिती सांगून झाल्यावर सावकाशीने काळवेळ पाहून त्याला खायला द्यावे.

१२३४ — ०१-०२-२०२२
अपकृत्य बुद्विमतो दूरस्थोस्मीति नाश्वसेत्।
दीर्घौ बुद्विमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५. ३८. ८

(कः अपि) बुद्विमतः अपकृत्य, ‘(अहम्) दूरस्थः अस्मि’ इति न आश्वसेत्। बुद्विमतः बाहू दीर्घौ ( स्तः), याभ्याम् (सः) हिंसितः (तम्) हिंसति।

One, who has harmed a sharp intelligent person, should not remain complacent, thinking that I am staying far way from him (and he may not be able to harm me). The arms of that wise preson are long enough, by which the suffered person will strike back.

अपकृत्य- after harming, insulting- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of अप+ कृ- to harm, injure, wrong (कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do), बुद्विमतः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of बुद्विमत्- intelligent, smart, wise- (बुद्विः- स्त्री. लिं.- mind, intellect, talent, मत्- suffix implies quality), दूरस्थः- one who is staying far, away- दूर- adjctv- distant, far, away- दूरे तिष्ठति इति- दूरस्थः- उपपद तत्पुरुष स. & हिंसितः- one who is hurt, stricken- हिंसित- क. भू. धा. वि of हिंस्- १ & ७ ग. प. प. & १० उ. प- हिंसति, हिनस्ति & हिंसयति- ते- to strike, to torture, hurt, both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्मि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, हिंसति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हिंस्- see above, आश्वसेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of आ+ श्वस्- to be confident, to take courage, comfort (श्वस्- श्वसिति २ ग. प. प. to breathe), बाहू & दीर्घौ- in पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of बाहुः- the arm & दीर्घ- adjctv- long, reaching far, याभ्याम्- in पु. लिं. तृ. वि. द्वि. व. of who which, what, इति- thus, in this manner & न- no, not- अव्यय

एकाद्या बुद्धीमान माणसाची आगळिक केल्यावर तो दूर आहे (मला काही करणार नाही) अशा भ्रमात राहू नये. अशा बुद्धीमान माणसाचे हात खूप लांब असतात आणि तो घायाळ झालेला माणूस दूर राहूनही आघात करू शकतो.

१२३५ — ०२-०२-२०२२
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥
महाभारत अश्वमेधपर्व १४.५०.३०

नावम् आरुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् शक्यम् न (भवति) तथा एव रथम् आरुह्य आप्सु चर्या न विधीयते।

After boarding a boat, it is not possible to move around freely (like one does on the ground). Similarly while on board of a carriage, one cannot go around in waters.

नावम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of नौ- boat, ship, vessel, आरुह्य- after mounting, boarding- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of आ+ रुह्- to mount, ascend, climb- (रुह्- रोहति- १ ग. प. प. to grow, spring up), स्थले- न. लिं. स. वि. ए. व. of स्थलम्- ground, land, आप्सु- न. लिं. स. वि. ब. व. of आपस्- water, विपरिवर्तितुम्- to go about, revolve around- पू. का. वा. हेत्वर्थक तुमन्त धा. सा. अव्यय of विपरि+ वृत्- to work contrary to rule, adversely- विपरि- prefix implies adverse, unfavourable (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to remain), शक्यम्- possible, feasible- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- शक्य- ( also शकनीय & शक्तव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, competent, रथम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of रथः- chariot, carriage, car, चर्या- moving about, walking around- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विधीयते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वि +धा- to accomplish, to do, perform- (धा- दधाति- धत्ते ३ ग. उ. प. to hold, bear), न- no, not, तथा- likewise, similarly, एव- just, merely, only-all अव्ययs

नावेत चढल्यानंतर मोकळेपणे फिरता येत नाही आणि रथात बसल्यावर पाण्यात विहार करता येत नाही.

१२३६ — ०३-०२-२०२२
निकटस्थं गरीयांसमपि लोको न मन्यते।
पवित्रामपि यन्मर्त्या न नमस्यन्ति जाह्ववीम् ॥
सुभाषितरत्नभाण्डागार

लोकः निकटस्थम् गरीयांसम् अपि न मन्यते। यद् मर्त्याः पवित्राम् अपि जाह्ववीम् न नमस्यन्ति।

Great person or a thing which is close by or easily available is not valued by the people (world). Though river Ganges is sacred, people (staying on the banks) do not pay their obeisance to her.

लोकः- people, the world- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., निकटस्थम् & गरीयांसम्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of निकटस्थः- one who is close by- निकट- adjctv- near, close, proximate- निकटे तिष्ठति इति- निकटस्थः- उपपद तत्पुरुष स. & गरीयस्- adjctv- more important, superior, मन्यते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of मन्- ४ ग. आ. प. to think, consider, मर्त्याः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मर्त्यः- a mortal, a human being, पवित्राम् & जाह्ववीम्- both in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पवित्रा- sacred, pure, holy- पवित्र-adjctv & जाह्ववी- Ganga (Ganges) river, नमस्यन्ति- द्वि. भविष्य तृ. पु. ब. व. of नम्- नमति-ते १ ग. उ. प. to bow, salute, make obeisance, अपि- also, even, and न- no, not, यद्- since, because- all अव्ययs

जवळ असलेल्याची महत्ता लोकांना मान्य होत नाही. पवित्र गंगेच्या किनारी राहणारे तिला नमस्कार करत नाहीत. पिकते तिथे विकत नाही अशी म्हण आहे.

१२३७ — ०४-०२-२०२२
पूजनीया महाभागा: पुण्याश्र्च गृहदीप्तय:।
स्त्रिय: श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषत: ॥
महाभारत- उद्योगपर्व ५.३८.११

स्त्रिय:, श्रियः, पूजनीयाः, महाभागा:, पुण्याः, च गृहस्य गृहदीप्तय: (इति) उक्ताः (सन्ति)। तस्मात् (ताः) विशेषत: रक्ष्याः (भवन्ति)।

Women are said to be harbingers of prosperity, adorable, the blessed ones, ones endowed with purity and are the splendour of every household and therefore they are to be specially protected by all means.

स्त्रिय:, श्रियः, पूजनीयाः, महाभागा:, पुण्याः, गृहदीप्तय: उक्ताः & रक्ष्याः- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of स्त्री- a woman, female, श्री- wealth, prosperity, fortune, पूजनीया- worth worshipped, honoured- पूजनीय (also पूज्य & पूजितव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of पूज्- पूजयति- ते १० ग. उ. प. to worship, adore honour, respect, महाभागा- very blessed, very lucky- महत्- adjctv- great, very, abundant & भागः- fortune, fate, share- महत्यः भागाः यस्याः सा- महाभागा- बहुव्रीही स., पुण्यम्- holy, sacred, pure- पुण्यम् अस्याः अस्तीति पुण्या ताः- पुण्याः- तद्धितान्तरूपम्- one endowed with purity, गृहदीप्तिः- one who illuminates the household- गृहम्- house, abode, दीप्तिः- brightness, splendour, lustre- गृहस्य दीप्तिः- ष. तत्पुरुष स., उक्ता- said to be, spoken of- उक्त- क. भू. धा. वि. of वच्- वक्ति २ ग. प. प. to say, speak & रक्ष्या- to be protected, taken care of- रक्ष्य (also रक्षणीय & रक्षितव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of रक्ष्- रक्षति १ ग. प प. to protect, guard, गृहस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of गृहम्- house, abode, तस्मात्- therefore- पं. वि. ए. व. of तद्- that, it, च- and & विशेषत: (विशेषतस्)- particularly, specially- both अव्ययs

घरातल्या स्त्रिया समृद्धी आणतात, भाग्यवान, पुण्यवान व पूजनीय असतात, घराला उजाळा देतात, असे सांगितले जाते, म्हणून त्यांचे विशेष काळजीपूर्वक रक्षण करणे आवश्यक असते.

१२३८ — ०५-०२-२०२२
काकैः सह विवृद्धस्य कोकिलस्य कलागिरः।
खलसङ्गेsपि नैष्ठुर्यं कल्याणप्रकृतेः कुतः॥
सुधर्मादिनपत्रिका

काकैः सह विवृद्धस्य कोकिलस्य, (गिरः) कलागिरः (भवन्ति)। खलसङ्गे (स्थितस्य) कल्याणप्रकृतेः अपि नैष्ठुर्यम् कुतः (शक्यम् भवति)?

A cuckoo (Koyal), which is (supposed to be) brought up in the company of crows, attains its natural melodious voice on growing up. Even after being in the company of wicked person, how at all it is possible for one, who is of a inherent noble character, can develop cruelty (harsh-heartedness).

काकैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of काकः- crow, विवृद्धस्य, कोकिलस्य & कल्याणप्रकृतेः- all in- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of विवृद्धः- grown up, brought up, prospered- विवृद्ध- क. भू. धा. वि. of वि+ वृध्- to grow, increase, prosper -(वृध्- वर्धते १ ग. प. प. to grow), कोकिलः- Indian cuckoo bird & कल्याणप्रकृतिः- one who is endowed with noble quality- कल्याण- adjctv- holy, noble, good, auspicious, blessed & प्रकृतिः- nature, character- कल्याणी प्रकृतिः यस्य सः- कल्याणप्रकृतिः- बहुव्रीही स., कलागिरः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of कलागिर्- melodious voice, sweet singing- कला- स्त्री. लिं.- any practical art, गिर्- speech, words, language- कलापूर्णाः/ कलायुक्ताः गिरः- कलागिरः- उत्तरपदलोपी कर्मधारय स., खलसङ्गे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of खलसङ्गे- a company of bad or wicked person- खलः- bad or wicked person, सङ्गः- contact, togetherness, friendship- खलस्य सङ्गः- ष. तत्पुरुष स., नैष्ठुर्यम्- wickedness, cruelty, harshness- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- निष्ठुर- adjctv- hard-hearted cruel, सह- with, together with, कुतः (कुतस्)- from where, in what manner, how, wherefore, अपि- even, also- all अव्ययs

कावळ्यांच्या संगतीत वाढलेल्या कोकिळाला मोठा झाल्यावर मंजुळ कंठ फुटतो. सुस्वभावी माणसात दुष्टांच्या संगतीने निष्ठुरपणा कुठून येईल ?

१२३९ — ०६-०२-२०२२
परवाच्येषु निपुणः सर्वो भवति सर्वदा ।
आत्मवाच्यं न जानीते जाननपि मुह्यति ॥
महाभारत कर्णपर्व अ.४५ श्लो.४४

सर्वः परवाच्येषु सर्वदा निपुणः भवति। (परन्तु सः) आत्मवाच्यम् न जानीते जानन् अपि मुह्यति।

Everyone is an expert in finding faults or shortcomings of others. But he is not able to know his own shortcomings. Even in cases where he is aware of them, he tires to hide them or appears to be perplexed about them (frays ignorance).

सर्वः- every one, निपुणः- adjctv- clever, skilful, expert & जानन्- one who is knowing, realising- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, realise- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., परवाच्येषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of परवाच्यम्- blaming or censuring others- परः- other, another- वाच्यम्- blemish, fault- परस्य वाच्यम्- परवाच्यम्- ष. तत्पुरुष स., आत्मवाच्यम्- one’s own fault or wrong doing, blemish- आत्मन्- self, one’s own- आत्मनः वाच्यम्- ष. तत्पुरुष स., भवति, जानीते & मुह्यति- all वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist, ज्ञा- to know (see above) & मुह्- ४ ग. प. प. to be perplexed, to err, to be infatuated, सर्वदा- always, at all times, न-no, not, अपि- even, also-all अव्ययs

दुसऱ्यांना नावे ठेवण्यात सगळे लोत निपुण असतात, पण स्वतःचे दोष त्यांना माहीत तरी नसतात आणि माहीत असले तरी ते नसल्यासारखे दाखवतात.

१२४० — ०७-०२-२०२२
नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपमतेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.३८.१४

कुले जाताः, पावकोपमतेजसः, क्षमावन्तः, निराकाराः, सन्तः नित्यम् काष्ठे अग्निः इव शेरते।

Those who are born in good family, who have brilliance ( brightness) like that of fire, who have great forbearance (patience), who are unassuming and noble (good, sagely), always remain restful like a fire which remains hidden in a piece of wood.

जाताः, पावकोपमतेजसः, क्षमावन्तः, निराकाराः & सन्तः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of जातः- born, taken birth, produced- जात- क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be born, produced, पावकोपमतेजस्- one who has brilliance like a fire- पावकः- पु. लिं.- fire, उपमा- स्त्री. लिं.- resemblance, similarity & तेजस्- brilliance, lustre, splendour- पावकस्य इव उपमा यस्य सः- पावकोपमः & पावकोपमः तेजस् यस्य सः- पावकोपमतेजस्- both बहुव्रीही स., क्षमावत्- one who has patience- क्षमा- स्त्री. लिं.- patience, forgiveness, forbearance, वत्- suffix implies quality, निराकार- one who is modest, unassuming- निर्- अव्यय- without, free of, आकार- form, aspect, countenance- आकारम् निराकृत्य- निराकारम्- अव्ययीभाव स., & सत्- noble, good, sagely, काष्ठे & कुले- both in न. लिं. स. वि. ए. व. of काष्ठम्- a piece of wood, timber & कुलम्- family, race, अग्निः- fire- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., शेरते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of शी- शेते २ ग. आ. प. to sleep, lie down, rest, इव- like, in the manner, similar to & नित्यम्- always, daily- both अव्ययs

चांगल्या घराण्यात जन्माला आलेले, अग्नीसारखे तेजस्वी असलेले, क्षमाशील, आपला बडेजाव न करणारे, संतवृत्तीचे लोक लाकडातल्या सुप्त आगीसारखे शांत रहातात.

१२४१ — ०८-०२-२०२२
यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये।
स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते ॥अ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५. ३८.१५
पाठभेद :
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे।
कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ब॥

अ) यस्य मन्त्रम्, ये बाह्याः च (ये ) आभ्यन्तराः च न जानन्ति, सः राजा सर्वतश्चक्षुः चिरम् ऐश्वर्यम् अश्नुते।
ब) यस्य कृत्यम् वा मन्त्रम् (वा) मन्त्रितम् (वा) परे न जानन्ति, अस्य कृतम् एव जानन्ति, सः वै पण्डितः (इति) उच्यते।

A) A king, whose secret plans are not known to outsiders, nor to the people around him and the one who has an eye all around (through the network of his spys), enjoys his sovereignty over his kingdom for a long time.
B) It is said that, a person, whose business plans or secrets or counseling that he has received, are not known to the others (before hand) and others get to know about them only through his achievements, is indeed a wise man.

यस्य- whose & अस्य- his- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who & इदम्- he, मन्त्रम्- secret plan, consultation, counseling ऐश्वर्यम्- wealth prosperity, sovereignty, चिरम्- for a long time, कृत्यम्- what work to be done, duty, function, business- कृत्य- (also करणीय, कर्तव्य & कार्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, कृतम्- that which is accomplished, performed done- कृत- क. भू. धा. वि. of कृ- to do, मन्त्रितम्- that which is counseled, advised, secretly planned- मन्त्रित- क. भू. धा. वि. of मन्त्र्- मन्त्रयते १० ग. आ. प. to deliberate, take counsel, consult- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., ये, बाह्याः, आभ्यन्तराः & परे- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्- who, बाह्यः- stranger, outsider, foreigner, आभ्यन्तरः- insider, a person around (अभ्यन्तर-adjctv- inner, interior) & परः- other outsider, stranger, जानन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, सः, राजा, सर्वतश्चक्षुः & पण्डितः- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्- he, राजन्- King, सर्वतश्चक्षुस्- one who has an eye all-around- सर्वतः (सर्वतस्)- अव्यय- from every side, everywhere, all-around & चक्षुस्- न. लिं- eye, vision- सर्वतः चक्षुसी यस्य सः- सर्वतश्चक्षुस्- बहुव्रीही स. & पण्डित- an expert, wise man, learned, अश्नुते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अश्- ५ ग. आ. प. to get, obtain enjoy, उच्यते- कर्मणि प्रयोग- तृ. पु. ए. व. of वच्- वक्ति २ ग. प. प. to say, speak, च- and, न- no, not, वै- a particle of affirmation or certainty- indeed, surely, वा- or, and, एव- merely, just, only- all अव्ययs

अ) ज्या राजाच्या मंत्रणा (गुप्त योजना) बाहेरच्या किंवा जवळच्याही इतर कुणाला समजत नाहीत आणि जो सगळीकडे लक्ष ठेऊन असतो त्याला चिरकाळ ऐश्वर्य मिळते.

ब) ज्या माणसाची गुप्त कृत्ये (व्यवसायातली रहस्ये) किंवा त्याला मिळालेले गुप्त सल्ले दुसऱ्याला समजत नाहीत, फक्त त्याचे यशस्वी झालेले कामच सर्वांना दिसते तो खरा शहाणा असे म्हणतात.

१२४२ — ०९-०२-२०२२
दृष्टं किमपि लोकेऽस्मिन् न निर्दोषं न निर्गुणम् |
आवृणुध्वमतो दोषान् विवृणुध्वं गुणान् बुधा: ॥
सुधर्मादिनपत्रिका

अस्मिन् लोके किम् आपि न निर्दोषम् (तथा) न निर्गुणम् दृष्टम् (अस्ति)। बुधा:, अतः (मनुष्याणाम्) दोषान् आवृणुध्वम् (तथा) गुणान् विवृणुध्वम्।

In this world it is not possible to come across anything, which is absolutely devoid of any blemish or shortcomings, nor the one, that is supreme, stringless spirit, without any attributes. Therefore, Oh Wise-men, coverup or hide the faults of the people and bring out their good virtues.

अस्मिन् & लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of इदम्- this, it & लोकः/लोकम्- world, people, बुधा:- पु. लिं. सं. वि. ब. व. of बुध- a wise or learned man, दोषान् & गुणान्- both in- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of दोषः- fault, shortcoming, defect, blemish & गुणः- virtue, quality, merit, excellence, किम्- which, what- (न किम् अपि- nothing which is/ that is), दृष्टम्- seen, observed- दृष्ट- क. भू. धा. वि. of दृश्- पश्यति १ ग. प. प. to see, observe, निर्दोषम्- faultless, one which is without a blemish & निर्गुणम्- one with supreme spirit, stringless, without any attributes- निर् (निस्)- अव्यय- prefix implies: devoid of, without- दोषम् निराकृत्य- निर्दोषम् & गुणम् निराकृत्य- निर्गुणम्- both अव्ययीभाव स.- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., आवृणुध्वम् & विवृणुध्वम्- both in वर्त. द्वि. पु. ब. व. of आ+ वृ- cover, conceal, hide & वि+ वृ- to unfold, disclose, reveal, spread- (वृ- वृणोति- वृणुते- ५ ग. उ. प. to choose, select, cover, conceal), अपि- even, also, न- no, not & अतः (अतस्)- hence, therefore- all अव्ययs

पूर्णपणे निर्दोष (कसलाही दोष नसलेले) असे काहीही या जगात दिसत नाही आणि निर्गुण निराकार असा परमेश्वरही डोळ्यांना दिसत नाही. त्यामुळे शहाण्या माणसाने (लोकांचे) दोष झाकून ठेवावेत आणि गुण दाखवून द्यावेत.

१२४३ — १०-०२-२०२२
निजवर्षाहितस्नेहा बहुभक्तजनान्विताः ।
सुकाला इव जायन्ते प्रजापुण्येन भूभुजः ॥
हर्षचरितम् ३.१, – सुधर्मादिनपत्रिका

निजवर्षाहितस्नेहाः (तथा) बहुभक्तजनान्विताः, भूभुजः प्रजापुण्येन, सुकालाः इव जायन्ते।

Kings or rulers, who have totally set their mind on doing good for their own country and who have support of large number of faithful followers, come into existence (are produced), as if they were destined by the good fortune of the mankind.

निजवर्षाहितस्नेहाः, बहुभक्तजनान्विताः, भूभुजः & सुकालाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of निजवर्षाहितस्नेहः- one who has totally set his mind on doing good for his own country- निज- adjctv- one’s own, self, वर्षः- country, land, आहित- set, placed, deposited- क. भू. धा. वि. of आ+ हि- to set, place (हि- हिनोति ५ ग. प. प. to cast, gratify, incite), स्नेहः- love, affection, kindness- निजस्य वर्षः- निजवर्षः- ष. तत्पुरुष स., निजवर्षे आहितः- निजवर्षाहितः- स. तत्पुरुष स. & निजवर्षाहितः स्नेहः यः सः- निजवर्षाहितस्नेहः- बहुव्रीही स., बहुभक्तजनान्वितः- one who has support of large number of faithful followers- बहु- adjctv- many, large, भक्त- a devotee, follower, faithful- क. भू. धा. वि. of भज्- भजति- ते १ ग. उ. प. to follow, attend upon, have, enjoy, जनः- people, अन्वितः- one who is followed, possessed of- अन्वित- क. भू. धा. वि. of अनु+ इ- to follow, go after, support- (इ- एति २ ग. प. प. to go), भूभुज्- a king, ruler- भूः- स्त्री. लिं.- land, earth, भुज्- adjctv- enjoying, ruling- (भुज्- भुनक्ति- भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy, rule)- भुवम् भुनक्ति इति- उपपद तत्पुरुष स. & सुकालः (= सुसमयः)- one who has time most suited for him, one having opportune time- सु- अव्यय- good, opportune, कालः- time, period- सुभगः कालः यस्य सः- सुकालः- बहुव्रीही स., प्रजापुण्येन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of प्रजापुण्य- good fortune of the subjects- प्रजा- subjects, people mankind, पुण्य- fortune, meritorious deed- प्रजायाः पुण्यम्- प्रजापुण्यम्- ष. तत्पुरुष स., जायन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be born, to happen, to become इव- as if, as it were- अव्यय

जो आपल्या देशाच्या हितावरच मनापासून प्रेम करतो आणि ज्याला खूप मोठ्या संख्येने त्याचे भक्त (लोक) पाठिंबा देतात असा राजा चांगला काळ असतो तेंव्हा प्रजेच्या पुण्यानेच जन्माला येतो.

१२४४ — ११-०२-२०२२
आरभन्तेऽल्पमेवाज्ञाः कामं व्यग्रा भवन्ति च ।
महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥
शिशुपालवधम् मल्लिनाथव्याख्योपेतम् द्वि. सर्ग ७९

अज्ञाः अल्पम् एव आरभन्ते कामम् व्यग्राः च भवन्ति । कृतधियः (तु) महारम्भाः निराकुलाः च तिष्ठन्ति।

Stupid people undertake just very small work and get confused or bewildered with their job. Whereas the determined or learned people undertake great assignments and remain unperplexed till completion of their work.

अज्ञाः, व्यग्राः, कृतधियः, महारम्भाः & निराकुलाः- all in- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अज्ञः- adjctv- stupid, ignorant, not endowed with power of understanding, व्यग्रः- adjctv- bewildered, perplexed, frightened, कृतधीः- adjctv- wise, learned, determined- कृतम्- done, made- कृत- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, धीः- स्त्री. लिं.- understanding, conception, intellect- कृता धीः येन सः- कृतधीः- बहुव्रीही स. & महारम्भः- undertaking great works, enterprising & निराकुलः- unperplexed- निर्- अव्यय- prefix implies without, devoid of, आकुलः- adjctv- overcome, afflicted, bewildered, अल्पम्- द्वि. वि. ए. व. of अल्प- adjctv- small, little, आरभन्ते, भवन्ति & तिष्ठन्ति- all in वर्त. तृ. पु. ब. व. of आ+ रभ्- to start, commence, to set about – (रभ्- रभते १ ग. आ. प. to begin), भू- भवति- १ ग. प. प. to be, to exist, become & स्था- तिष्ठति- १ ग. प. प. to stay stand, च-and, एव- only, merely, just & कामम्- very well, of their own, no doubt- all अव्ययs

अडाणी लोक छोटेसेच काम सुरू करतात आणि त्यात गुरफटून (व्यग्र होऊन) जातात. दृढनिश्चयी शहाणे लोक मोठमोठी कामे हातात घेऊन ती तडीला लावीपर्यंत न डगमगता स्थिर रहातात.

१२४५ — १२-०२-२०२२
जानीयात् प्रेषणे भृत्यान् बान्धवान् व्यसनागमे।
मित्रं च आपत्तिकालेषु भार्याम् च विभवक्षये ॥

  • चाणक्यनीतिदर्पण- १.११ -वाक्-पत्रिका

भृत्यान् प्रेषणे, बान्धवान् व्यसनागमे, मित्रम् च आपत्तिकालेषु (तथा) भार्याम् च विभवक्षये जानीयात् ।

One would be able to assess servants when sent on a mission, kinsmen when faced with difficulties, a friend is judged when one faces calamities and a wife is tested when one faces loss of wealth.

भृत्यान् & बान्धवान्- both in- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of भृत्यः- servant, dependant, one who is to be supported, maintained- भृत्य- (also- भरणीय, भर्तव्य & भार्य)- क. वि. धा. सा. वि. of भृ- बिभर्ति- बिभृते ३ ग. उ. प. to support, maintain & बान्धवः- a relative, kinsman, मित्रम्- न. लिं- a friend, an aliy- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., भार्याम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of भार्या- wife, प्रेषणे, व्यसनागमे & विभवक्षये- all in पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of प्रेषण- despatching, sending on a mission- (प्र+ इष्- to send forth, despatch- इष्- इष्यति ४ ग. प. प. to go, cast), व्यसनागमः- time of difficulty, calamity, hardship- व्यसनम्- न. लिं.- difficulty, calamity, hardship & आगमः- arrival, coming (आ+ गम् to arrive, come- गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go)- व्यसनस्य आगमः- व्यसनागमः & विभवक्षयः- विभवः- पु. लिं.- wealth, prosperity, क्षयः- loss, decline, depletion- (क्षि- क्षयति, क्षिणोति & क्षिणाति १, ५ & ९ ग. प. प. to destroy, affect, ruin)- विभवस्य क्षयः- विभवक्षयः- both ष. तत्पुरुष स., आपत्तिकालेषु- during calamity, difficulty- पु. लिं. स. वि. ब. व. of आपत्तिकालः- आपत्तिः- स्त्री. लिं.- calamity, difficulty, कालः- पु. लिं.- period, time- आपत्तेः कालः- ष. तत्पुरुष स., जानीयात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know understand, च-and- अव्यय

नोकराला (कुठे तरी निरोप देऊन) पाठवून दिल्यानंतर तो (कसा आहे ते) समजतो, अडचणीच्या वेळी नातेवाईक, संकटाच्या वेळी मित्र आणि विपन्नतेच्या अवस्थेत बायकोची ओळख पटते.

१२४६ — १३-०२-२०२२
अनीर्षुर्गुप्तदारश्च संविभागी प्रियंवदः।
श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत् ।।
-महाभारत उद्योग ५.३८.१० – सुधर्मादिनपत्रिका

(मनुष्यः) अनीर्षुः, गुप्तदारः, संविभागी, प्रियंवदः, श्लक्ष्णः, स्त्रीणाम् मधुरवाक् च भवेत्, (परन्तु सः) आसाम् वशगः च न (भवेत्)।

A person should be free from any kind jealousy, a good protector of his wife, an ideal partner, a sweet talker, gentle in his behaviour and pleasant while dealing with other womenfolk. But he should not be totally under their influence (control).
अनीर्षुः- one who is free of jealousy- न ईर्षुः- नञ् तत्पुरुष स. (ईर्ष्य्, ईर्क्ष्य्- ईर्ष्यति १ ग. प. प. to envy, to be jealous- ईर्ष्या- ईर्षा- envy, jealousy & ईर्ष्यालु- ईर्ष्यु- ईर्षु- envious, jealous), गुप्तदारः- गुप्त- protected, preserved, guarded- क. भू. ध. वि. of गुप्- गोपयति- ते १० ग. उ. प. to protect, दाराः- पु. लिं. ब. व.- a wife- गुप्ताः दाराः येन सः- गुप्तदारः- बहुव्रीही स., संविभागी (संविभागिन्)- a good participator, sharer, partner- (भागः- share, part- विभागः- partition, division- सम्- अव्यय- prefix implies: proper, well- संविभागः), प्रियंवदः- pleasant speaker- प्रिय- adjctv- loving, likeable, sweet, प्रियम् वदति इति- प्रियंवदः- उपपद तत्पुरुष स., श्लक्ष्णः- adjctv- gentle, soft, polished, मधुरवाक्- मधुर- sweet, pleasant, वाच्- स्त्री. लिं.- talk, language- मधुरा वाक् (वाग्) यस्य सः- बहुव्रीही स. & वशगः- (वशम्- control, influence- वशम् गच्छति इति- उपपद तत्पुरुष स.)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., स्त्रीणाम् & आसाम्- their- in स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of स्त्री- woman, female & इदम्- she, भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to become, happen, च- and न-no, not

माणसाने ईर्षा करू नये, बायकोची काळजी घ्यावी, आदर्श जोडीदार व्हावे, लोकांना आवडेल असे बोलावे, सभ्य वागणूक ठेवावी, स्त्रियांबरोबर गोड बोलावे पण त्याच्या आधीन होऊ नये.

१२४७ —- १४-०२-२०२१
अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः
स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः।
जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा
अन्धेनैव नीयमाना यथाsन्धाः ॥

  • मुण्डकोपनिषद् १. २. ८ -सुधर्मादिनपत्रिका

अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानाः, स्वयम् धीराः पण्डितम् मन्यमानाः, मूढाः, यथा अन्धेन एव नीयमानाः अन्धाः, (तथा) जङ्घन्यमानाः परियन्ति।

Persons steeped into ignorance, considering themselves courageous and learned, getting bewildered and destroyed themselves, go about like blind people lead by a blind himself.

अविद्यायाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अविद्या- ignorance, illusion (Maya)- विद्या- knowledge, science, spiritual knowledge, न विद्या- नञ् तत्पुरुष स., अन्तरे- स. वि. ए. व. of अन्तर- adjctv- amidst, being inside, वर्तमानाः, मन्यमानाः, नीयमानाः, जङ्घन्यमानाः धीराः, मूढाः, & अन्धाः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of वर्तमानः- living, being, existing, मन्यमानः- believing, imagining, thinking, नीयमानः- leading, guiding, taking & जङ्घन्यमानः- getting killed, destroyed, striken- all in वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist, मन्- मन्यते, मनुते ४ & ८ ग. आ. प. to think, believe, नी- नयति-ते १ उ. प. to carry, guide, lead & हन्- हन्ति- desideratve- जिङ्घासति २ ग. प. प. to kill, destroy, strike, धीर- brave, bold, courageous, मूढः- stupid, foolish, mistaken, ignorant- क. भू. धा. वि. of मुह्- मुह्यति ४ ग. प. प. to be perplexed, stupid, infatuated, & अन्धः- blind, पण्डितम्- in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पण्डितः- wise, learned, expert, अन्धेन- in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of अन्धः- blind, परियन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of परि+ इ- go around, circumambulate- (इ- एति, इतः यन्ति ) २ ग. प. प. to go, to come to), यथा- in which manner, as, like, एव- just, merely, only स्वयम्- oneself, in one’s own person- all अव्ययs

अज्ञानामध्ये बुडालेले पण स्वतःला धीट आणि पंडित समजणारे मूर्ख लोक आंधळ्याच्या नेतृत्वाखाली जाणाऱ्या इतर आंधळ्यांप्रमाणे नष्ट होतात.

१२४८ — १५-०२-२०२२
आयुः श्रियं यशो धर्मं लोकानाशिष एव च।
हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रमः॥
-श्रीमद्भागवत- स्कन्ध-१० अ. ४ श्लो ४६

पुंसः महदतिक्रमः, (तस्य) आयुः, श्रियम्, यशः, धर्मम्, आशिषः, लोकान्, सर्वाणि श्रेयांसि एव च हन्ति।

(Blinded by arrogance), when a person disrespects or violates his elders or those worthy of respect, it destroys his life span, wealth (prosperity), reputation, accepted codes of conduct (Dharma), quality of life on this earth as well in the other worlds after death, all his benedictions and also his entire meritorious credits for righteous deeds done.

पुंसः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पुंस्- man, human, महदतिक्रमः- disrespecting the elders or eminent people- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- महत्- great, mighty, eminent, distinguished, अति- अव्यय- exceedingly, over, surpassing, क्रमः- step, order, accepted course- क्रमम् अतिकृत्य- अतिक्रमः- overstepping, breach of decorum, disregard, disrespect- महताम् अतिक्रमः- महदतिक्रमः- ष. तत्पुरुष स., आयुः & यशः- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आयुस्- life span, age & यशस्- fame, reputation, आशिस्, श्रियम् (श्रीम्)- in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of श्री- wealth, prosperity, आशिषः- in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ब. व. of आशिस्- blessing, benediction, धर्मम्- in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धर्मः- prescribed codes of conduct- (Dharma), लोकान्- in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of लोकः- world, division of the universe- (supposed to comprise of स्वर्ग, पृथ्वी & पाताल), सर्वाणि & श्रेयांसि- both in न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of सर्वम्- all, entire, whole & श्रेयस्- virtue, fortune, blessing, meritorious credit for righteous deeds done, हन्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of हन्- २ ग. प. प. to kill, destroy, strike, एव- only, just, merely & च- and- both अव्ययs

जेंव्हा एकादा माणूस थोरामोठ्यांची अवहेलना करतो तेंव्हा त्याचे आयुष्य, समृद्धी, कीर्ती, धर्म आणि या जगाचे आशीर्वाद (सदीच्छा) वगैरे सगळे वाया जाते.

१२४९ — १६-०२-२०२२
पूर्वदत्तेषु या विद्या पूर्वदत्तेषु च यद्धनम्‌ ।
पूर्वदत्तेषु या भार्या अग्रे धावति धावति ॥
सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

या विद्या (मनुष्यस्य) पूर्वदत्तेषु (अस्ति), यद् धनम्‌ (तस्य) पूर्वदत्तेषु च (अस्ति), या भार्या (तस्य) पूर्वदत्तेषु (अस्ति), (तद् सर्वम् तस्य) अग्रे धावति, धावति।

Knowledge or education which one has to get, quantum of wealth or money which he could earn and type of wife he would get are among things which are predestined. Each one of them is placed in advance as one proceeds in life

या (यद्)- which, what, विद्या- knowledge, education, skill, भार्या- wife- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पूर्वदत्तेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of पूर्वदत्तम्- which is given beforehand, predestined- पूर्वम्- adjctv- earlier, beforehand, previous, former, दत्तम्- given, granted- दत्त- क. भू. धा. वि. of दा- ददाति- दत्ते-३ ग. उ. प. to give, grant, offer- पूर्वम् दत्तम्- पूर्वदत्तम्- वि. पू. प. कर्मधारय स., यद्- which, what & धनम्‌- wealth, money- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अग्रे- adverb- in front of, in presence of, at the head, धावति- runs- वर्त. तृ. पु. ए. व. of धाव्- to run, to advance, to flow forth- १ ग. प. प., धावति धावति- keeps running, च- and- अव्यय

माणसाला जेवढी विद्या आणि धन मिळणार आहे, जशी बायको मिळणार आहे हे (त्याच्या नशीबाने किंवा देवाने) आधीच ठरवून देऊन ठेवलेले असते आणि ते त्याच्या पुढे पळत असते. दैववादाचा कळस!

१२५० — १७-०२-२०२२
माता यदि विषं दद्याद् विक्रीणाति पिता सुतम्।
राजा हरति सर्वस्वं तत्र का परिदेवना ॥
चतुर्थचरण- पाठ भेद : ‘शरणं कस्य जायते’

यदि माता विषम् दद्याद्, पिता सुतम् विक्रीणाति, राजा सर्वस्वम् हरति, तत्र (कस्य अपि) का परिदेवना (भवेत्)? {(तदा मनुष्यः) कस्य शरणम् जायते?}

If mother herself administers poison or father sells off his own son or a King/the ruler only robs one off his entire wealth, then why brood over the misery (then whom you will go for protection/ shelter)

माता (मातृ)- mother, का (किम्)- what, why, परिदेवना (परिदेवनम्)- lamentation, complaint bewailing, regret- (परिदेवः- wailing, complaining)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विषम्- poison & शरणम्- refuge, protection, help, shelter- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., पिता (पितृ)- father & राजा (राजन्)- King, ruler- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दद्याद्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, offer, सुतम्- in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सुतः – son, विक्रीणाति, हरति जायते- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ क्री- to sell, to barter, exchange- (क्री- क्रीणाति क्रीणीते ९ ग. उ. प. to buy, purchase), हृ- हरति- ते १ ग. उ. प. to take away, carry, rob, plunder, steal & जन्- ४ ग. आ. प. to happen, take place, produce, सर्वस्वम्- every thing, whole of one’s possession- सर्व- pron. adjctv- all, every whole, स्वम् (स्वः)- wealth, property- सर्वम् स्वम्- वि. पू. प. कर्मधारय स., कस्य- whose- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. किम्- who, यदि- if, in case, when & तत्र- there, in that case- both अव्ययs

जर आईनेच विष दिले, बापाने मुलाला विकले किंवा राजाने सगळी संपत्ती जप्त केली तर आक्रोश करून काय होणार ? कुणाला शरण जाऊन दाद मागायची ?

१२५१ — १८-०२-२०२२
न नूनं चात्मनः श्रेयः पथ्यं वा समवेक्षसे ।
मृत्युकाले यथा मर्त्यो विपरीतानि सेवते ॥अ॥
मुमूर्षूणां हि सर्वेषां यत्पथ्यं तन्न रोचते ।
पश्याम्यद्य हि कण्ठे त्वां कालपाशावपाशितम् ॥ब॥
रामायण- अरण्य- ३.५३.१६ &१७

(Here second half of the first and first half of the second forms a Subhashit. Said by Sita to Ravana, when he was kidnapping her to Lanka)

अ) यथा मर्त्यः मृत्युकाले विपरीतानि सेवते,(तथा त्वम्) आत्मनः श्रेयः पथ्यम् वा न नूनम् च समवेक्षसे।
ब) सर्वेषाम् मुमूर्षूणाम् हि, यत् पथ्यम् तद् न रोचते। (अहम्) अद्य हि त्वाम् कण्ठे कालपाशावपाशितम् पश्यामि।

A) Just like any mortal, at time of his death, takes recourse to adverse (forbidden) things, (in the same way, at this moment), you are surely not able perceive clearly, what needs to be done for your own good and well-being.
(B) All those who are bent upon getting perished themselves, do not like to adhere to the path, which is good for their well-being. I am clearly able to foresee you, getting badly ensnared with the noose of God of death, around your neck at this moment.

मर्त्यः- mortal, human being- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मृत्युकाले & कण्ठे- both in- पु. लिं. स. वि. ए. व. of मृत्युकालः- at the time of death- मृत्युः- death, कालः- time- मृत्योः कालः- ष. तत्पुरुष स. & कण्ठः- neck, throat, विपरीतानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of विपरीतम्- adverse, inauspicious, contrary- विपरीत- क. भू. धा. वि. of विपरि +इ- to change (usually for the worse)- इ- एति- २ ग. प. प. to go, सेवते & रोचते- both in वर्त. तृ. पु. ए. व.- १ ग. आ. प. of सेव्- to serve, attend to, to take recourse to & रुच्- to like, to be pleased with, आत्मनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one’s own, soul, श्रेयः (श्रेयस्)- virtue, welfare, good & पथ्यम्- well-being, welfare, wholesome- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., समवेक्षसे- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of समव+ ईक्ष्- inspect or consider clearly- (ईक्ष्- ईक्षते- १ ग. आ. प. to see, perceive), सर्वेषाम् & मुमूर्षूणाम्- both in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्वः- all, everyone & मुमूर्षुः- one who wants to die- (मृ- म्रियते ६ ग. आ. प. to die, perish- प्रयोजक- मारयति-ते- to kill- desiderative- मुमूर्षति- to wish to die), यद्- which, what, पथ्यम्- see above & तद्- that, it- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., त्वाम् & कालपाशावपाशितम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of युष्मद्- you & कालपाशावपाशितः- one who is badly ensnared with the noose of God of death- कालः- God of death (Yama), पाशः- noose, fetter, अव- अव्यय- prefix to verbs implies: determination, discomfiture, पाशित- adjctv- bound, ensnared, अवपाशितः- badly ensnared- क.भू. धा. वि. of अव+ पश्- to badly ensnare- पश्- पाशयति- ते १० ग. उ. प. to to bind, tie- कालस्य पाशः- कालपाशः- ष. तत्पुरुष स. & कालपाशेन अवपाशितः- कालपाशावपाशितः- तृ. तत्पुरुष स., पश्यामि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of दृश्- पश्यति १ ग. प. प. to see, look at, यथा- in which way, as, like, for instance, न- no, not, अद्य- now, today, now itself, हि- surely, indeed, वा- or, नूनम्- certainly, surely, indeed, च- and – all अव्ययs

मरणकाळ जवळ आल्यावर (तुझ्यासारखा) माणूस आपल्या हिताच्या विपरीत असा विचार करतो, ज्यांना स्वतःचा सर्वनाश ओढवून घ्यायचा असतो ते लोक स्वतःच्या हिताचाही विचार कर नाहीत. तुझ्या गळ्याभोवती पडलेला मृत्यूचा पाश मला स्पष्टपणे दिसत आहे. असे सीतेने रावणाला सांगितले.

१२५२ — १९-०२-२०२२
क्षीणे स्वहृदयग्रन्थौ न बन्धोऽस्ति पुनर्गुणैः ।
यत्नेनापि पुनर्बद्धं केन वृन्ते च्युतं फलम् ॥
योगवासिष्ठ प्र.५ सर्ग ७४ श्लो. ७५

क्षीणे स्वहृदयग्रन्थौ, पुनः गुणैः बन्धः न अस्ति, (यथा वृन्तात्) च्युतम् फलम्, यत्नेन अपि, केन पुनः वृन्ते बद्धम् (अस्ति)।

For a person who is able get himself free of bondages of his heart (from worldly attachments), there is no possibility of getting tied down with bonds again. Who has ever been able to attach back a fruit back to its stalk, once it has got detached from it and fallen off.

क्षीणे & स्वहृदयग्रन्थौ- पु. लिं. स. वि. ए. व. of क्षीणः- emaciated, waned, worn-out- क्षीण- क. भू. धा. वि. of क्षि- क्षयति, क्षिणोति & क्षिणाति १, ५ & ९ ग. प. प. to destroy, diminish & स्वहृदयग्रन्थिः- knots of one’s own heart- स्व- pron. adjctv- one’s own, self, हृदय- heart, mind, ग्रन्थिः- tie or knot of a cord- स्वस्य हृदयम्- स्वहृदयम् & स्वहृदयस्य ग्रन्थिः- स्वहृदयग्रन्थिः- both ष. तत्पुरुष स., गुणैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of गुण- quality, property, constituent nature (three inherent qualities of- सत्व, रजस् & तमस्), object of sense (sensory objects- रूप, रस, गन्ध, स्पर्श & शब्द), गुण also means rope cord, string, बन्धः- bondage, confinement- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, च्युतम्- fallen down, slipped, expelled- च्युत- क. भू. धा. वि. of च्यु- च्यवते १ ग. आ. प. to fall or drop down, फलम्- fruit- both in & बद्धम्- fastened, tied up, united- बद्ध- क. भू. धा. वि. of बंध्- बध्नाति ९ ग. प. प. to bind, tie, unite- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., यत्नेन & केन- both in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of यत्न- effort, attempt, endeavour -(यत्- यतते १ ग. आ. प. to attempt, strive) & किम्- who, वृन्ते- न. लिं. स. वि. ए. व. of वृन्तम्- foot-stalk of a fruit or leaf, न- no, not, पुनः (पुनर्)- again, once more, anew, अपि- also, even- all अव्ययs

हृदयाचे बंध क्षीण झाले असतील तर ते पुन्हा जुळत नाहीत. (किंवा कुणी आसक्तीचा त्याग केला असेल तर त्याने पुन्हा बंधनात अडकू नये) झाडावरून खाली पडलेले फळ पुन्हा फांदीला चिकटत नाही.

१२५३ — २०-०२-२०२२
यदशक्यं न तच्छक्यं यच्छक्यं शक्यमेव तत् ।
नोदके शकटं याति न च नौर्गच्छति स्थले ॥
हितोपदेशे मित्रलाभः श्लो.९१

यद् अशक्यम् न तद् शक्यम् (भवति तथा) यद् शक्यम् तद् शक्यम् एव (अस्ति)। (यथा) उदके शकटम् न याति (तथा) नौः न च स्थले गच्छति।

What is really impossible to achieve that cannot be achieved at all and what in reality is possible to do that just remains as achievable any time. One cannot move around on a carriage in the water and it is not possible to proceed boarding a ship on a land.

यद्-which, what, तद्- that, it, शक्यम्- one that is possible, feasible, न शक्यम्- अशक्यम्- नञ् तत्पुरुष स.- one that is impossible & शकटम्- cart, carriage, waggon- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., उदके & स्थले- both in न. लिं. स. वि. ए. व. of उदकम्- water & स्थलम्- dry ground, land, नौः- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of नौ- boat, ship, गच्छति & याति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of गम्- १ ग. प. प. to go, proceed & या- २ ग. प. प. to move, go, proceed, न-no, not, च- and, एव- just merely, only- all अव्ययs

जे अशक्य आहे ते कधीच शक्य होत नाही आणि जे शक्य आहे ते नेहमीच शक्य असते. पाण्यातून गाडी चालत नाही आणि जमीनीवर होडी येत नाही.

१२५४ — २१-०२-२०२२
यात्यधोsधः व्रजत्युच्चैर्नरः स्वैरेव कर्मभिः।
कूपस्य खनिता यद्वत्प्राकारस्येव कारकः ॥
हितोपदेशे सुहृद्भेदः श्लो.४८

यद्वत् कूपस्य खनिता अधः अधः याति (तथा) प्राकारस्य कारकः उच्चैः एव व्रजति (तद्वत्) नरः स्वैः एव कर्मभिः (अधः अधः याति तथा उच्चैः च व्रजति)

Just like a excavator of a well goes progressively downwards and builder of fort-wall proceed upwards, a person meets his downfall or achieves high position entirely due to his own doings/actions.

कूपस्य & प्राकारस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of कूपः- well & प्राकारः- outer wall of a fort or mansion, खनिता (खनितृ)- digger, excavator- (खन्- खनति-ते १ ग. उ. प. to dig, excavate), कारकः- doer, maker, creator- (कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make) & नरः- man person- all in -पु. लिं. प्र. वि. ए. व., याति & व्रजति- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of या- २ ग. प. प. to go, march towards & व्रज्- १ ग. प. प. to go, approach, स्वैः & कर्मभिः- both in तृ. वि. ब. व. स्व- पु/न. लि.- one’s own, self & कर्मन्- न. लिं- action, doing, work, यद्वत्- in which way or mannar, उच्चैः- high above, upward, अधः (अधस्)- downward, below, lower, एव- only, just, merely-all अव्ययs,

विहीर खणणारा जसा खोल खोल खणत खाली खाली जात असतो आणि किल्ल्याची तटबंधी बांधणारा वर वर चढत जात असतो त्याप्रमाणे माणूस फक्त आपल्या कर्माने उन्नति किंवा अधोगतीला जातो.

१२५५ — २२-०२-२०२२
गन्धेन हीनं सुमनं न शोभते दन्तैर्विहीनं वदनं न भाति।
सत्येन हीनं वचनं न दीप्यते पुण्येन हीनः पुरुषो जघन्यः ॥

सुमनम् गन्धेन हीनम् न शोभते, वदनम् दन्तैः विहीनम् न भाति, वचनम् सत्येन हीनम् न दीप्यते (तथा) पुरुषः पुण्येन हीनः जघन्यः (गण्यते)।

A flower without any fragrance is not attractive, a mouth devoid of any teeth does not look good and speech not based on truth does not enlighten anyone. Likewise a person without any meritorious or virtuous deed to his credit is considered worthless.

सुमनम्-a flower, वदनम्- face, mouth, वचनम्- talk, speech, saying, हीनम्- devoid of, without & विहीनम्- totally devoid of, without (हीन & विहीन- क. भू. धा. वि. of हा- जहाति २ ग. प. प. to give up, abandon, to be devoid of & वि+हा- to be totally devoid of) -all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., गन्धेन, सत्येन & पुण्येन- all in पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of गन्धम्- fragrance, smell, सत्यम्- truth, fact & पुण्यम्- meritorious or virtuous deed, दन्तैः- in पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of दन्तः- tooth, शोभते, भाति & दीप्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of शुभ्- १ ग. आ. प. to be splendid, to look beautiful, to shine, भा- २ ग. प. प. to be bright, splendid & दीप्- ४ ग. आ. प. to be lighted, to shine, blaze, पुरुषः- a man, person, हीनः- one who is devoid of, जघन्यः- of low origin, vilest, worst- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not- अव्यय

सुगंधाशिवाय फुलाला शोभा नाही, दात नसलेले तोंड (बोळके) चांगले दिसत नाही, खरेपणा नसलेले बोलणे प्रकाश पाडत नाही आणि पुण्य न करणारा माणूस वाईट समजला जातो.

१२५६ — २३-०२-२०२२
आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यद्यप्यधीता: सह षड्भिरंगै:।
छन्दांस्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति नीडं शकुंता इव जातपक्षा: ॥
वसिष्ठ स्मृति ६.३, देवी भागवत- ११. २. १

वेदाः, यदि अपि (ते) सह षड्भिः अंगै: अधीता:, आचारहीनम् न पुनन्ति। जातपक्षा: शकुंताः नीडम् त्यजन्ति इव छन्दांसि मृत्युकाले एनम् (त्यजन्ति )।

Vedas (Scriptures), even if they are studied along with their six sub-parts, do not purify a person, devoid of good conduct and come to his rescue at the time of his death. They abandon him like birds deserting their nest, the moment they have developed their wings.

वेदाः, अधीता:, जातपक्षा: & शकुंताः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of वेदः- Veda, scripture, अधीतः- one who has read, studied- अधीत- क. भू. धा. वि. of अधि+ इ- to read, study- (इ- एति २ ग. प. प. to go, to go to), जातपक्षः- one who has grown wings- जात- grown, produced, acquired- क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be born, produced, पक्षः- wing, जातौ पक्षौ यस्य सः- जातपक्षः- बहुव्रीही स. & शकुंतः- a bird, षड्भिः & अंगै:- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of षष्- six & अंग- part or member of a body/thing-
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसामिति । ज्योतिषामयनं चैव षडंगो वेद उच्यते ॥ (Six sub-parts of Vedas )
आचारहीनम्, नीडम् & एनम्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आचारहीनः- one who does not observe proper conduct or behaviour, -आचारः- conduct, behaviour हीनः- devoid of, wanting in- हीन- क. भू. धा. वि. of हा- जहाति- २ ग. प. प. to leave abandon- आचारे हीनः- ष. तत्पुरुष स., नीडः- nest & इदम्- he, पुनन्ति & त्यजन्ति- both in वर्त. प. प. तृ. पु. ब. व. of पू- पुनाति- पुनीते ९ ग. उ. प. to purify, to expiate & त्यज्- त्यजति- १ ग. प. प. to leave, abandon, छन्दांसि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of छन्दस्- sacred text, Veda, मृत्युकाले- पु. लिं. स. वि. ए. व. of मृत्युकालः- the time of death- मृत्युः- death, कालः- time, period- मृत्योः कालः- मृत्युकालः- ष. तत्पुरुष स, यदि- in case, if, अपि- even, also, यद्यपि- even though, न-no, not, इव-like, similar to, सह- with, together with, accompanied by- all अव्ययs

एकाद्याने वेदांच्या सहाही अंगांसह त्यांचा अभ्यास केलेला असला तरी त्याचे आचरण चांगले नसेल तर ते वेद त्याला शुद्ध करून घेणार नाहीत आणि जसे शकुंत पक्षी पंख फुटल्यावर आपले घरटे सोडून उडून जातात तसे ते वेद अंतकाळी त्या माणसाला त्याच्या कर्मावर सोडून नाहीसे होतील.

१२५७ — २४-०२-२०२२
यूयं वयं वयं यूयमित्यासीन्मतिरावयोः।
किं जातमधुना मित्र यूयं यूयं वयं वयम् ॥

मित्र, ‘यूयम् वयम् वयम् यूयम्’ इति आवयोः मतिः आसीत्। अधुना किम् जातम् यूयम् यूयम् वयम् वयम् (इति आवयोः मतिः अभवत्)

Oh my friend, ‘you were we and we were you’ thus has been our understanding (thinking/relationship) in the past. Now, what is that happened, that changed our thinking to you are you and we are we.

मित्र- Oh, friend- न. लिं. सं. वि. ए. व., यूयम्- you all & वयम्- we- प्र. वि. ब. व. of युष्मद्- you & अस्मद्- I, आवयोः-of two of us- ष. वि. द्वि. व. of अस्मद्- I, we, मतिः- thinking, understanding, mind- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., जातम्- caused, occasioned, brought about- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- जात- क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to take place, happen, to be born, आसीत्- happened to be- अनद्यतन भूत. तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, अधुना- now, at this time, इति- a particle used to report this very word spoken: thus, in this manner, किम्- a particle of interrogation: what, why- all अव्ययs
English verse translation by Arthur Ryder (courtesy internet): —
“Yes, you were I, and I was you,
So fond the love that linked us two;
Alas, my friend, for friendship’s end!
Now I am I, and you are you.”

तुम्ही म्हणजे आम्ही आणि आम्ही म्हणजे तुम्ही असा विचार आपण करत होतो, मग असे काय झाले की आता तुम्ही तुम्ही आणि आम्ही आम्ही राहिलो आहोत ?

१२५८ — २५-०२-२०२२
काष्ठादग्निर्जायते मथ्यमानाद्भूमिस्तोयं खन्यमाना ददाति।
सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणां मार्गारब्धाः सर्वयत्नाः फलन्ति॥

मथ्यमानात् काष्ठात् अग्निः जायते। खन्यमाना भूमिः तोयम् ददाति। सोत्साहानाम् नराणाम् (किमपि) असाध्यम् न अस्ति। (तेषाम् ) मार्गारब्धाः सर्वयत्नाः फलन्ति।

Pieces of wood, when stuck against each, other produce fire and ground, when excavated, yields water. For the men, who are fired with inclination and ready to put in efforts, nothing is impossible. All efforts undertaken with proper course of action yield desired results

मथ्यमानात् & काष्ठात्- both in न. लिं. पं. वि. ए. व. of मथ्यमानम्- getting rubbed against each other- मथ्यमान-कर्मणि वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of मथ् (मंथ्)- १, ९ ग. प. प. मथति- मंथति, मध्नाति to churn, strike against each other & काष्ठम्- piece of wood timber, अग्निः- fire- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., खन्यमाना- one getting dig up, excavated- खन्यमान- कर्मणि वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of खन्- खनति-ते १ ग. उ. प. to dig up, excavate & भूमिः- ground, earth- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., जायते, ददाति & अस्ति- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of जन्- ४ ग. आ. प. to be born, produced, to happen, दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant, yield & अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, फलन्ति- in वर्त. तृ. पु. ब. व. of फल्- फलति- to bear fruit, yield, produce, सोत्साहानाम् & नराणाम्- both in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सोत्साहः- one with inclination, effort- उत्साहः- effort, exertion, inclination desire- सह- अव्यय- together, with- उत्साहेण सह- सोत्साहः- सहबहुव्रीही स. & नरः- man, human, person, असाध्यम्- impossible, not achievable- साध्यम्- achievable, feasible- न साध्यम्- असाध्यम्- नञ् तत्पुरुष स.- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., & तोयम्- water- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., मार्गारब्धाः & सर्वयत्नाः- both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मार्गारब्धः- मार्ग- right way, proper course आरब्धः- commenced, begun, set about- क. भू. धा. वि. of आ+ रभ्- १ ग. आ. प. प. to begin, commence- मार्गेण आरब्धः- तृ. तत्पुरुष स. & सर्वयत्नः- all efforts- सर्वः- all, entire, every, यत्नः- effort, endeavour- सर्वः यत्नः- वि. पू. प. कर्मधारय स., न-no, not- अव्यय

लाकडाला लाकडावर घासून अग्नि तयार होतो. जमीनीला खणल्यावर ती पाणी देते, उत्साही माणसाला काय असाध्य आहे ? योग्य दिशेने केलेल्या सर्व प्रयत्नांना यश मिळते.

१२५९ — २६-०२-२०२२
बहुधाप्यागमैर्भिन्नाः पन्थानः सिद्धिहेतवः ।
त्वय्येव निपतन्त्योघा जाह्नवीया इवार्णवे ॥
कालिदासकृत रघुवंश १०.२६

सिद्धिहेतवः पन्थानः, आगमैः बहुधा भिन्नाः, अपि, जाह्नवीयाः ओघाः अर्णवे इव, त्वयि एव, निपतन्ति।

Though the paths or methods motivating one for complete attainment of the set goal by the various sacred scriptures (Shastras) are different in many ways, they all merge into you alone finally, just like various streams of mighty river Ganga get merged into the ocean at the end.

सिद्धिहेतवः पन्थानः, भिन्नाः जाह्नवीयाः & ओघाः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सिद्धिहेतुः- accomplishment of set goal- सिद्धिः- स्त्री. लिं.- accomplishment, gain, achievement, complete attainment- (सिध्- सिध्यति ४. ग. प. प. to be accomplished, gained), हेतुः- motive, reason, purpose- सिद्धेः हेतुः यः सः- सिद्धिहेतुः- बहुव्रीही स., पथिन्- road, approach, way, journey, भिन्नः- different, divided, split, separated- क. भू. धा. वि. of भिनत्ति- भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break, split, जाह्नवीयः- adjctv- belonging to जाह्नवी- adopted daughter of King जह्नु- river Ganga & ओघः- stream, current, आगमैः- in पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of आगमः- sacred writing or scripture, traditional doctrine or precept, अर्णवे- in पु. लिं. स. वि. ए. व. of अर्णवः- ocean, sea, त्वयि- in you- स. वि. ए. व. of युष्मद्- you, निपतन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of नि+पत्- to merge, sink down- (पत्- पतति १ ग. प. प. to fall, to come down), बहुधा- in many ways, diversely, variously, अपि- also, even, इव- like, similar to, एव- just merely, only- all अव्ययs

हेतू साध्य करण्यासाठी निरनिराळ्या शास्त्रांनी वेगवेगळे मार्ग सांगितले असले तरी ज्याप्रमाणे गंगेच्या अनेक धारा समुद्राला मिळतांना एक होतात तसे ते मार्ग शेवटी एकत्र येतात.

१२६० — २७-०२-२०२२
अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति।
स तेषां विपरिभ्रंशाद् भ्रंश्यते जीवितादपि ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.३८.२२

यः मोहात् अप्रशस्तानि कार्याणि अनुतिष्ठति, सः तेषाम् विपरिभ्रंशात्, जीवितात् अपि भ्रंश्यते।

One, who continues to do disgraceful works under delusion of the mind or confusion, that person due to such excessively adverse actions, may ultimately stray away from his very existence.

यः & सः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who & तद्- he, मोहात्, विपरिभ्रंशात् & जीवितात्- all in- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of मोहः- delusion of the mind, confusion, infatuation, विपरिभ्रंशः- excessively adverse decline- विपरि- अव्यय- excessively adverse & भ्रंशः- deviation, decline, destruction- (भ्रंश्- भ्रंशते ४ ग. आ. प. to tumble, stray away from, to deviate)- भ्रंशम् विपरिकृत्य- विपरिभ्रंशम्- अव्ययीभाव स. & जीवितः- living, life, existence- जीवित- क. भू. धा. वि. of जीव्- जीवति- १ ग. प. प. to live, to be alive, अप्रशस्तानि & कार्याणि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of अप्रशस्तम्- disgraceful, unworthy- न प्रशस्त- अप्रशस्त- नञ् तत्पुरुष स.- प्रशस्त- praiseworthy, excellent, commendable- क. भू. धा. वि. of प्र+ शंस्- to very much praise- (शंस्- शंसति १ ग. प. प. to praise, extol) & कार्यम्- work, action, doing- कार्य (also कृत्य, कर्तव्य & करणीय)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, अनुतिष्ठति- in वर्त. तृ. पु. ए. व. of अनु+ स्था- to perform, do, act, practice, follow- (स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay, abide, dwell) & भ्रंश्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of भ्रंश्- भ्रंशते ४ ग. (see above), तेषाम्- of them- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of तद्- he, अपि- even, also- अव्यय

जो भ्रामक विचाराने चुकीची कामे करत राहतो असा माणूस अशा दुष्कर्मांचा अतिरेक होऊन आपले जीवन घालवून बसतो.

१२६१ — २८-०२-२०२२
स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाड्गुण्यविदितात्मनः।
अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ॥
महाभारत उद्योग- ५.३८.२५ – सुधर्मादिनपत्रिका

नृप, स्थान-वृद्धि-क्षय-ज्ञस्य, षाड्गुण्य-विदितात्मनः (तथा) अनवज्ञात-शीलस्य, पृथिवी स्वाधीना (भवति)।

For the one, who has complete knowledge of the ground situation, the development and the losses of the nation, for the one who is well aware of six expedients to be used by a ruler and for the one who is having unblemished character (disposition), the earth is fully under his control.

नृप- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of नृपः- King- नृ- a man, person, नॄन् पाति इति- उपपद तत्पुरुष स., स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य, षाड्गुण्यविदितात्मनः & अनवज्ञातशीलस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of स्थानवृद्धिक्षयज्ञः- one who has complete knowledge of the ground situation, development and losses of the nation- स्थान- न. लिं.- place, position, वृद्धि- स्त्री. लिं.- development, growth, क्षय- loss, destruction, ज्ञः- knowing, familiar with- स्थानम् च वृद्धिः च क्षयः च- स्थानवृद्धिक्षयः- द्वंद्व स. & स्थानवृद्धिक्षयम् जानाति इति- स्थानवृद्धिक्षयज्ञः- उपपद तत्पुरुष स., षाड्गुण्यविदितात्मन्- one who is well aware of six expedients to be used by a ruler- षष्- six, गुण- virtue, quality- षण्णाम् गुणानाम् समाहारः- षाड्गुण्यम्- न. लिं. ए. व. द्विगुसमास- six expedients to be used by a ruler- (सन्धि-विग्रह-यान-आसन-द्वैधीभव-आश्रयान्- इति षड्गुणान्), विदितः- known, knowledgeable- क. भू. धा. वि. of वद्- वेत्ति २ ग. प. प. to know, understand, आत्मन्- self, one’s own- षाड्गुण्यम् विदितः यः सः- षाड्गुण्यविदितः & षाड्गुण्यविदितः आत्मा यस्य सः- षाड्गुण्यविदितात्मन्- both बहुव्रीही स. & अनवज्ञातशीलः- one with unblemished character- ज्ञात- known, ascertained- क. भू. धा. वि. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know- अव- अव्यय- a prefix implies: disrespect, littleness- अवज्ञातः- disrespected, contemptible- न अवज्ञातः- अनवज्ञात- highly respected, uncontemptible, शीलः- character, nature, disposition- अनवज्ञातम् शीलम् यस्य सः- अनवज्ञातशीलः- बहुव्रीही स., स्वाधीना- fully under one’s control- स्व- one’s own, self, आधीन- under the control- क. भू. धा. वि. of आ+ धि- to be under control- (धि- धिनोति ५ ग. प. प. to please, satisfy) & पृथिवी- the earth, world- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.,

हे राजा, ज्याला स्थळ काळ, वाढ आणि हानी या सगळ्यांची आणि (राजाकडे आवश्यक असलेल्या) सहा गुणांची माहिती असते, तसेच ज्याचे शील निःसंशय असते अशा राजाला पृथ्वी स्वाधीन होते. तो सगळ्या जगावर राज्य करतो

१२६२ — ०१-०३-२०२२
ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा।
अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च॥
महाभारत उद्योग-५.३८.२८ -सुधर्मादिनपत्रिका

ब्राह्मणः ब्राह्मणम् वेद, भर्ता स्त्रियम् वेद, नृपतिः अमात्यम् वेद, तथा राजा राजानम् एव च (वेद)

One who is well versed in scriptures knows the other person who is also equally well versed in scriptures, a husband knows his wife very well, a King knows his Minister well and likewise a Ruler is able to understand the other Ruler well.

ब्राह्मणः- one who has realised ब्रह्मन्, a member of priestly class befitting a ब्राह्मण- (जन्मना जायते शूद्रः संस्कारात् भवेत् द्विजः। वेद-पाठात् भवेत् विप्रः ब्रह्म जानातीति ब्राह्मणः॥), नृपतिः- King, Ruler- नृ- a man, person & पतिः- master, husband- नॄणाम् पतिः- नृपतिः- ष. तत्पुरुष स., भर्ता (भर्तृ)- a husband, master, राजा (राजन्)- King- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., ब्राह्मणम्, अमात्यम् & राजानम्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of ब्राह्मणः- see above, अमात्यः- Minister, Councillor & राजन्- King, स्त्रियम्- in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्त्री- a wife, woman, वेद (वेत्ति)- वर्त. तृ. पु. ए. व. of विद्- २ ग. प. प. to know, understand, तथा- likewise, similarly, एव- only, merely, just, च- and- all अव्ययs

ब्रह्म जाणणारा एक ब्राह्मण दुसऱ्या ब्राह्मणाला जाणतो, ओळखतो, समजून घेतो, नवरा पत्नीला जाणतो, राजा आपल्या मंत्र्याला आणि दुसऱ्या राजाला ओळखतो.

१२६३ — ०२-०३-२०२२
गृण्हन्तु सर्वे यदि वा यथेष्टं नास्ति क्षतिः कापि कवीश्वराणाम्।
रत्नेषु लुप्तेषु बहुष्वमर्त्यैरद्यापि रत्नाकर एव सिन्धुः ॥
विक्रमङ्कदेवचरितम्

सर्वे कवीश्वराणाम् (काव्येषु) यदि वा यथेष्टम् गृण्हन्तु, (तथापि तेषाम्) का अपि क्षतिः न अस्ति, (यथा) अमर्त्यैः बहुषु रत्नेषु लुप्तेषु अद्य अपि सिन्धुः रत्नाकरः एव (अस्ति)।

Let everyone pick up from works of most eminent writers or poets to whatever extent they desire, there will not be any loss caused or harm done to them, just like the Ocean, from which even after taking away lots of jewels by the Gods (after the Samudra Manthan by them along with Asuras), the Ocean remains a treasure-house of jewels, even today.

सर्वे- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्वः- all, entire, whole, कवीश्वराणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of कवीश्वरः- lord among the poets, eminent writer- कविः- a writer, poet ईश्वरः- lord, master- कवीषु ईश्वरः- स. तत्पुरुष स., यथेष्टम्- as much as desired, according to wish- न. लिं. द्वि. वि. ए. व.- यथा- अव्यय- as, like, similar to & इष्टम्- desire, wish- इष्टम् अनुसृत्य- यथेष्टम्- अव्ययीभाव स., गृण्हन्तु- आज्ञार्थ तृ. पु. ब. व. of ग्रह्- गृण्हाति- गृण्हीते ९ ग. उ. प. to seize, lay hold of, catch, grasp, का- which, what, का अपि- whatsoever & क्षतिः- loss, damage, decline- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्-२ ग. प. प. to be, to exist, अमर्त्यैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of अमर्त्यः- immortal, God, मर्त्य- adjctv- mortal- न मर्त्य- अमर्त्य- नञ् तत्पुरुष स., बहुषु, रत्नेषु & लुप्तेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of बहु- adjctv- many, lot of, plenty, रत्नम्- news, precious thing, anything best or excellent & लुप्तम्- लुप्त- क. भू. धा. वि. of लुप्- लुंपति- ते- ६ ग. उ. प. to take away, seize, destroy, rob, सिन्धुः- ocean, sea & रत्नाकरः- रत्नम्- jewel आकरः- mine, rich source- रत्नानाम् आकरः- ष. तत्पुरुष स.- both in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., एव- just, merely only, यदि- if, in case, वा- or, if, यदि वा- if in case, in the event of, अद्य- today, this day, अपि – even, also, अद्य अपि- even today, न- no, not- all अव्ययs

श्रेष्ठ कवी आणि विद्वानांच्या साहित्यामधून कुणीही यथेच्छ कितीही उचलले तरी त्यातले काहीही कमी होणार नाही (काही हरकत नाही). समुद्रमंथन करून देवांनी समुद्रातली खूप (चौदा) रत्ने काढून घेतली असली तरीही त्याच्याकडे रत्नांचा खजीना (शिल्लक) आहे.

१२६४ — ०३-०३-२०२२
लोभमूलानि पापानि रसमूलाश्च व्याधयः।
इष्टमूलानि शोकानि त्रीणि त्यक्त्वा सुखी भव ॥अ॥
लोभमूलानि पापानि संकटानि तथैव च।
लोभात्प्रवर्तते वैरं अतिलोभात्विनश्यति ॥ब॥

अ) पापानि लोभमूलानि (भवन्ति), व्याधयः रसमूलाः (भवन्ति तथा), शोकानि इष्टमूलानि (भवन्ति)। (तद् कारणात् त्वम् एतानि) त्रीणि त्यक्त्वा सुखी भव।
ब) पापानि लोभमूलानि (भवन्ति), संकटानि तथा एव च लोभमूलानि (भवन्ति)। लोभात् वैरम् प्रवर्तते (तथा) अतिलोभात् (मनुष्यः) विनश्यति।

A) Greed is the root cause of all crimes. Excessive indulgence in tasty food is the root cause of all diseases and excessive indulgence in desired things is the root cause of all problems. (Therefore) be happy, leaving these three things.
B) Greed is the root cause of all crimes as well as all problems. The greed causes animosity and excessive greed causes total destruction.

लोभमूलानि, इष्टमूलानि, पापानि, शोकानि & संकटानि- all in न. लिं. प्र. वि. ब. व. of- लोभमूलम्- one that is caused by greed- लोभः- greed, covetousness, मूलम्- root-cause- लोभः एव मूलम् यस्य तद्- लोभमूलम् & इष्टमूलम्- one that is caused by desire or longing- इष्टम्- desirous, liked- (इष्ट- क. भू. धा. वि. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to want, desire)- इष्टम् एव मूलम् यस्य तद्- इष्टमूलम्- both बहुव्रीही स., पापम्- sin, crime, evil, शोकम्- sorrow, grief, distress & संकटम्- difficulty, peril, danger, त्रीणि- in न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of त्रि- three, रसमूलाः & व्याधयः- both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of रसमूलः- one that is caused by choice of taste- रसः- taste, inclination for a thing, रसः एव मूलः यस्य सः- रसमूलः- बहुव्रीही स. & व्याधिः- sickness, ailment, disease, त्यक्त्वा- after leaving, forgoing, abandoning- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of त्यज्- त्यजति- १ ग. प. प. to leave, quit, abandon, सुखी- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of सुखिन्- one who is contended, happy, भव- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist, to become, लोभात् & अतिलोभात्- both in पु. लिं. पं. वि. ए. व. of लोभः- greed, & अतिलोभः- extreme greed- अति- अव्यय- extreme, excessive, very much- लोभम् अतिकृत्य- अतिलोभः- अव्ययीभाव स., वैरम्- enmity, quarrel, hostility- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रवर्तते & विनश्यति- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ वृत्- to arise, to happen, be produced – (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist) वि+ नश्- to get destroyed, to be ruined- (नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to be lost), च-and, तथा- likewise, similarly, एव- just, merely, only- all अव्ययs

अ) लोभापोटी पापे होतात, जिभेच्या चोचल्यांमुळे रोग जडतात, हव्यासातून दुःखे निर्माण होतात म्हणून या तीन्हींचा त्याग केल्याने माणूस सुखी होतो.

ब) लोभामुळे पापे होतात, संकटे येतात आणि वैर होते. अती लोभामुळे विनाश होतो.

१२६५ — ०४-०३-२०२२
वदनं दशनविहीनं वाचो न परिस्फुटा गता शक्तिः।
अव्यक्तेन्द्रियशक्तिः पुनरपि बाल्यं कृतं जरया ॥
पाठभेद : अव्यक्तेन्द्रियशक्तिः= विगता चेन्द्रियवृत्तिः

जरया वदनम् दशनविहीनम् (जातम्), वाचः न परिस्फुटाः, शक्तिः गता (तथा) इन्द्रियशक्तिः अव्यक्ता (भूता)– इन्द्रियवृत्तिः विगता च– (अथ वार्द्धक्ये) पुनः अपि बाल्यम् कृतम् ।

With the onset of old age, mouth got devoid of teeth, talks were not very clear (easy to understand), bodily strength got diminished, sensory organs became undetermined (bodily functions lost control). It is indeed manifestation of the childhood once again.

वदनम्- face, mouth, दशनविहीनम्- दशनम्- tooth, विहीनम्- without, devoid of- विहीन- क. भू. धा. वि. of वि+ हा- to abandon, to be without- (हा- जहाति २ ग. प. प. to quit, leave)- दशनैः विहीनम्- दशनविहीनम्-तृ. तत्पुरुष स., बाल्यम्- childhood, child-like condition & कृतम्- done, created- कृत- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., वाचः & परिस्फुटाः- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of वाच्- talk, speech & परिस्फुट- distinctly audible, very clear- परि- अव्यय- very, much, distinct, स्फुट- adjctv- clear, plain, manifest- स्फुटम् परिकृत्य- परिस्फुटम्- अव्ययीभाव स., गता & विगता- gone, diminished, disappeared- गत & विगत- क. भू. धा. वि. of गम्- to go & वि+ गम्- to vanish, १ ग. प. प., शक्तिः- strength, energy, अव्यक्ता- adjctv- undetermined, not manifest- व्यक्त- क. भू. धा. वि. of वि+ अंज्- to reveal, manifest- (अंज्- अनक्ति ७ ग. प. प. to represent, to make clear)- न व्यक्त- अव्यक्त- नञ् तत्पुरुष स., इन्द्रियशक्तिः- power of organs of senses- इन्द्रियम्- organ of sense, शक्तिः- power- इन्द्रियाणाम् शक्तिः- इन्द्रियशक्तिः & इन्द्रियवृत्तिः- functions of bodily parts, sensory organs- वृत्तिः- action, movement, function, condition, इन्द्रियाणाम् वृत्तिः- इन्द्रियवृत्तिः- both ष. तत्पुरुष स., जरया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of जरा- old age, infirmity, न- no, not, पुनः (पुनर्)- again, once more, anew, अपि- also, even- all अव्ययs

म्हातारपण आल्यावर तोंडातले दात नाहीसे होतात, बोलणे स्पष्ट रहात नाही, अंगातली शक्ती चालली जाते, इंद्रिये शिथील होतात, पुन्हा दुसरे बालपण येते.

१२६६ — ०५-०३-२०२२
आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौभूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥
महाभारत – १.७४.३०

आदित्य-चन्द्रौ, अनिल-अनलौ च द्यौ-भूमिः, आपः, हृदयम्, यमः च, अहः च, रात्रिः च, उभे संध्ये च, धर्मः च, नरस्य वृत्तम् जानाति।

The Sun and the Moon, the Gods of Wind and Fire, the heaven and the earth, the water, one’s own heart or consciousness, the God of Death, both the Day and the Night as well as both the twilight periods and the proper codes of conduct (Dharma) know every action of a person (during his life time on this earth).

आदित्यचन्द्रौ- Sun and Moon- आदित्यः-Sun, चन्द्रः- Moon- आदित्यः च चन्द्रः च- आदित्यचन्द्रौ & अनिल- God of Wind अनलः- God of Fire, अनिलः च अनलः च- अनिलानलौ- both in- पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व.- द्वंद्व स., द्यौः (द्यो)- heaven, sky, paradise, भूमिः- earth- द्यौः च भूमिः च- द्यौभूमिः- द्वंद्व स. & रात्रिः- night- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., आपः (आपस्)- Water, हृदयम्- heart, mind & अहः(अहस्)- day, day time- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., यमः- God of Death & धर्मः- prescribed codes of conduct- Dharma- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., उभे & संध्ये- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of उभय- pron. adjctv- pair of, both & संध्या- morning or evening twilight period, नरस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of नरः- man, person, वृत्तम्- पु/न. द्वि. वि. ए. व. of वृत्त- action, doing, function, behaviour, conduct- क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to act, bhave, conduct, जानाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, च-and- अव्यय

सूर्य, चंद्र, वारा, अग्नि, आकाश, भूमी. हृदय, यम, दिवसरात्र आणि सकाळसंध्याकाळ या सगळ्यांना माणसाची इत्थंभूत माहिती असते. या सर्वांच्या नजरेतून देवाचे माणसांकडे लक्ष असते.

१२६७ — ०६-०३-२०२२
निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम्।
कीर्तिं च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते ॥
महाभारत उद्योग-५.३८.३१ -सुधर्मादिनपत्रिका

प्राज्ञः मूढसेवितम् निरर्थंम् कलहम् वर्जयेत्। (तथा कृतेन सः) कीर्तिम् च लभते (तथा) लोके अनर्थेन न च युज्यते।

A wise man should always avoid meaningless quarrel involving stupid people. By doing that one gets renown and escapes from facing any misfortunes in this world.

प्राज्ञः- a wise man, an intelligent person- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मूढसेवितम्- involving stupid people- मूढ- stupid, foolish- क. भू. धा. वि. of मुह्- मुह्यति ४ ग. प. प. to be stupid, foolish & सेवितम्- attended by, pursued, involved- सेवित- क. भू. धा. वि. of सेव्- सेवते १ ग. आ. प. to serve pursue- मूढेन सेवितम्- तृ. तत्पुरुष स., निरर्थंम्- meaningless, useless- निर्- अव्यय- without, devoid of- अर्थ- meaning purpose, substance- अर्थेन विना- निरर्थम्- अव्ययीभाव स. & कलहम्- quarrel, strife- all in- पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व., वर्जयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वृज्- वर्जयति- ते १० ग. उ. प. to avoid, shun, कीर्तिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कीर्तिः- fame, renown, glory, लभते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of लभ्- १ ग. आ. प. to get, receive, लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोक- world, people, अनर्थेन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of अनर्थ- misfortune, calamity, nonsense- न अर्थ- अनर्थ- नञ् तत्पुरुष स., युज्यते- gets involved in- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to furnish, endow with, set, च- and, न- no, not- अव्ययs

शहाण्या माणसाने मूर्ख लोकांबरोबर निरर्थक भांडण करू नये. तसे करण्यामुळे (भांडण टाळल्यामुळे) त्याला या जगात कीर्तीचा लाभ होतो आणि संभाव्य अनर्थ टळतात.

१२६८ — ०७-०३-२०२२
शशिना च निशा निशया च शशी शशिना निशया च विभाति नभः।
पयसा कमलं कमलेन पयः पयसा कमलेन विभाति सरः
मणिना वलयं वलयेन मणिर्मणिना वलयेन विभाति करः
कविना च विभुर्विभुना च कविः कविना विभुना च विभाति सभा ॥

शशिना च निशा (विभाति)। निशया च शशी (विभाति)। नभः शशिना निशया च विभाति। पयसा कमलम् (विभाति)। कमलेन पयः (विभाति)। सरः पयसा कमलेन (च) विभाति। मणिना वलयम् (विभाति)। वलयेन मणिः (विभाति)। करः मणिना वलयेन (च) विभाति। कविना च विभु (विभाति)। विभुना च कविः (विभाति)। सभा कविना विभुना च विभाति

Due to the Moon, the night and due to the night, the Moon look very splendid and due to both the Moon and the night the sky looks very splendid. Due to the water, the lotus and due to the lotus the water look very beautiful and due to both the water and the lotus, the lake looks splendid. Due to the jewel the the bracelet and due to the bracelet the jewel look very beautiful and due to both the bracelet and the jewel the hand looks great. Due to a poet the sponsoring Master and due to the Master the poet outshine and due to both the great poet and the Master a gathering is most successful.

शशिना, मणिना, कविना & विभुना- all in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of शशिन्- the Moon, मणिः- a jewel, gem, precious stone, कविः- poet, philosopher, thinker & विभुः- King, Master, Lord, शशी (शशिन्), मणिः, करः- hand, कविः & विभुः- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., निशया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of निशा- night & निशा & सभा- an assembly, gathering, court- both in- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पयसा, कमलेन & वलयेन- all in न. लिं. तृ. वि. ए. व. of पयः (पयस्)- water, कमलम्- a lotus, वलयम्- bracelet, armlet, ring, पयः (पयस्), कमलम्, वलयम्, नभः (नभस्)- sky, सरः (सरस्)- lake, pond- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., विभाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ भा- to be very splendid, shining, beautiful- (भा- भाति- to be splendid, to shine), च- and- अव्यय

चंद्रामुळे रात्र शोभते, रात्रीमुळे चंद्र खुलून दिसतो आणि रात्र व चंद्र या दोन्हींमुळे आकाश सुंदर दिसते. पाण्यामध्ये कमळ खुलून दिसते, कमळामुळे त्याच्या आजूबाजूचे पाणी छान दिसते , पाणी आणि कमळ यामुळे सरोवराला शोभा येते. रत्नामुळे कडे छान दिसते, कड्यांमुळे रत्न शोभून दिसते आणि कडे व रत्न या दोन्हींमुळे हाताला शोभा येते. कवी (विद्वान) आणि त्यांना आश्रय देणारा राजा हे दोघेही एकमेकांना भूषवतात आणि त्या दोघांमुळे राजदरबाराला शोभा येते.

१२६९ — ०८-०३-२०२२
नारिकेलसमाकारा दृश्यन्तेऽपि हि सज्जनाः।
अन्ये बदरिकाssकारा बहिरेव मनोहराः॥
हितोपदेश-मित्रलाभः,शारदाप्रकाशसंघ
पाठभेद : अपि हि सज्जनाः= खलु सज्जनाः = हि सुहृज्जनाः

सज्जनाः (सुहृज्जनाः) नारिकेलसमाकाराः अपि हि (खलु) दृश्यन्ते। अन्ये (तु) बदरिकाssकाराः बहिः एव मनोहराः (भवन्ति)।

Noble people or friends may even appear like a coconut fruit (rough and tough from outside). But the others are like that of a jujube fruit (बदरिका- बेर- in Hindi,
बोर in Marathi), merely very pleasing in appearance externally (while having hard seed inside and tasteless)
सज्जनाः, सुहृज्जनाः नारिकेलसमाकाराः, बदरिकाssकाराः, मनोहराः & अन्ये-all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सज्जनः- a noble or good person, सत्- good, noble & जनः- person, people & सुहृज्जनः- a kind hearted person, friend- हृद्- न. लिं- heart, mind, सुभगः हृदयः यस्य सः- सुहृद्- one with a kind heart- बहुव्रीही स. & सुहृद् जनः- सुहृज्जनः- both- वि. पू. प. कर्मधारय स., नारिकेलसमाकारः- one who appears like a coconut- नारिकेरः-लः- a coconut, सम- adjctv- like, equal, similar, आकारः- form, shape, figure, appearance- समः आकारः- समाकारः- वि. पू. प. कर्मधारय स. & नारिकेलः इव समाकारः यस्य सः- नारिकेलसमाकारः- बहुव्रीही स., बदरिकाssकारः- one who appears like a jujube fruit- बदरिका- jujube fruit (बेर- in Hindi, बोर in Marathi)- बदरिका इव आकारः यस्य सः- बहुव्रीही स.-, मनोहरः- pleasing, captivating- मनस्- न. लिं.- mind, heart- मनः हरति इति- मनोहरः- उपपद तत्पुरुष स. & अन्यः (अन्यत्)- other, another, दृश्यन्ते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of दृश्- पश्यति १ ग. प. प. to see, behold, अपि- even, also, हि & खलु- indeed, surely, बहिः (बहिस्)- outside, externally, outwardly, एव- just, merely, only- all अव्ययs

सज्जन किंवा आपली जवळची माणसे नारळासारखी (ओबडधोबड) दिसतात आणि इतर लोक बोरांप्रमाणे बाहेरून मनोहर दिसतात.

१२७० — ०९-०३-२०२२
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः॥
महाभारत उद्योग.५.३८.३२, सुधर्मादिनपत्रिका

यस्य प्रसादः निष्फलः, क्रोधः च अपि निरर्थकः, तम् भर्तारम्, स्त्रियः षण्ढम् पतिम् इव न इच्छन्ति।

Just like the women who do not wish to have a eunuch for a husband, no one would like to have a King or Master, whose grace or kindness does not bear any fruitful results and even whose anger does not serve any worthwhile purpose.

यस्य- whose- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, प्रसादः- graciousness, kindness, निष्फलः- fruitless, useless, vain- निस् (निर्)- अव्यय- prefix implies devoid of, without- फलम्- न. लिं- fruit, result- फलेन विना यः सः- निष्फलः & निरर्थकः- meaningless, of no use- अर्थम्- purpose, use, meaning- निर्गतः अर्थः यस्मात् सः- निरर्थः- क- suffix implies: generating, doing- both बहुव्रीही स. & क्रोधः- anger, displeasure- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तम्, भर्तारम्, षण्ढम् & पतिम्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तद्- he, भर्तृ- master, lord, husband, षण्ढः- eunuch, a person of neuteral gender & पतिः- husband, master, owner, स्त्रियः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of स्त्री- woman, wife, इच्छन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to want, desire, wish to have, इव- like, similar to, च- and अपि- even, also, न- no not- all अव्ययs

जसा स्त्रियांना षंढ नवरा नकोसा असतो, तसा ज्या माणसाच्या प्रसादाचेही काही फळ नाही (कृपेचाही काही उपयोग नाही) आणि ज्याच्या रागाालाही काही अर्थ नसतो असा राजा (मालक) लोकांना नको असतो. राजाने दमदार असायला हवे. असा उपदेश विदुराने केला.

१२७१ — १०-०३-२०२२
वृथा वृष्टिः समुद्रेषु वृथा तृप्तेषु भोजनम्।
वृथा दानं धनाढ्येषु वृथा दीपो दिवापि च॥
पाठभेद : दिवापि च= दिने यथा

समुद्रेषु वृष्टिः वृथा (भवति), तृप्तेषु भोजनम् वृथा (भवति), धनाढ्येषु दानम् वृथा (भवति), (तथा) दिवा दीपः अपि च (वृथा भवति)।

A rainfall in oceans serves no purpose, offering food to a person who is already satiated is useless, donation to a person who is abundantly rich is meaningless and same is the case of lighting a lamp during the day time.

समुद्रेषु, तृप्तेषु & धनाढ्येषु -all in पु. लिं. स. वि. ब. व. of समुद्रः- sea, ocean, तृप्तः- one who is satiated, contented, satisfied- तृप्त- क. भू. धा. वि. of- तृप्- तृप्यति, तृप्नोति & तृपति ४, ५ & ६ ग. प. प. to be satisfied, satiated, pleased & धनाढ्यः- abundantly rich- धनम्- न. लिं.- wealth, money, riches, आढ्य- adjctv- abounding, possessing abundantly, rich in- धने आढ्यः- धनाढ्यः- तृ. तत्पुरुष स., वृष्टिः- स्त्री. लिं.- shower of rain, rainfall, भोजनम्- feeding, lunch & दानम्- giving, charity, donation- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., दीपः- lamp- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., वृथा- no purpose, in vain, useless, unnecessary, दिवा- at day time, by day, अपि- also, even, च- and- all अव्ययs

समुद्रामध्ये पाऊस व्यर्थ आहे, पोटभर जेवून तृप्त झालेल्या माणसाला जेवण देणे व्यर्थ आहे, श्रीमंत माणसाला दान देण्यात अर्थ नाही आणि दिवसाउजेडी दिवा लावणे निरर्थक आहे.

१२७२ — ११-०३-२०२२
न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥
महाभारत उद्योग.५.३८.३३, सुधर्मादिनपत्रिका

बुद्धिः धनलाभाय (अस्ति इति) न (ज्ञायेत तथा) जाड्यम् असमृद्धये (अस्ति इति) न (ज्ञायेत)। प्राज्ञः लोकपर्यायवृत्तान्तम् जानाति न इतरः (जनः जानाति)।

It is incorrect to think that talent or intelligence is for acquisition of wealth alone and the state of inactivity is sure way for poverty. A learned intellectual alone is able to properly understand this conflicting reality of this situation of the world, not the others.

बुद्धिः- intellect, talent, power of knowledge- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., धनलाभाय- in पु. लिं. च. वि. ए. व. of धनलाभः- acquisition of wealth- धनम्- wealth, money, लाभः- acquisition, gain- धनस्य लाभः- धनलाभः- ष. तत्पुरुष स., असमृद्धये- in स्त्री. लिं. च. वि. ए. व. of असमृद्धिः- poverty, loss of wealth- समृद्धिः- prosperity, great growth, opulence- न समृद्धिः- असमृद्धिः- नञ् तत्पुरुष स., जाड्यम्- inactivity, sluggishness- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., प्राज्ञः- knowledgeable person, intellectual & इतरः- the other, another-both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., लोकपर्यायवृत्तान्तम्- in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of लोकपर्यायवृत्तान्तः- conflicting reality of situation of the world, लोकः/लकम्- people, world, पर्याय- due or regular order, succession, method of proceeding, वृत्तान्तः- full account of, a subject topic, full narrative (वृत्त- account, tidings, mode of life, conduct- क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, occur, come to pass), अन्तः (अन्तर्)- अव्यय- inside, between, internally- वृत्तस्य अन्तर् यद् तद्- वृत्तान्तम्- बहुव्रीही स.- लोकस्य पर्यायः- लोकपर्यायः & लोकपर्यायस्य वृत्तान्तः- लोकपर्यायवृत्तान्तः- both ष. तत्पुरुष स., जानाति- वर्त. प. प. तृ. पु. ए. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, न- no, not-

बुद्धीचा उपयोग संपत्ती मिळवण्यासाठीच असतो असे आणि सुस्तीमुळे दारिद्र्य येतेच असे समजू नये. जगरहाटीमधला हा विरोधाभास हुषार लोकांना समजतो, इतरांना तो कळत नाही.

१२७३ — १२-०३-२०२२
विपत्तिः कालसञ्जाता दुर्वारा येन केनचित् l
सायं पद्मवने जाता हानिः केन निवार्यते ॥

विपत्तिः कालसञ्जाता (भवति)। (सा) येन केनचित् दुर्वारा (अस्ति)। (प्रतः प्रफुल्लित) पद्मवने, सायम् जाता हानिः केन निवार्यते?

Disaster or calamity is time destined and cannot be at all avoided by any means or by anybody. Who can prevent the damage that occurs to the beautiful fully blossomed lotus pond, by the evening.

विपत्तिः- calamity, distress, misfortune, दुर्वारा- irresistible, unavoidable- दुर- अव्यय- prefix implies: hard, difficult- दुःखेन वार्यते इति- दुर्वारः- उपपद तत्पुरुष स.- (प्रयोजक of वृ- वारयति-ते- to prevent, to ward off, restrain), जाता- created, caused- जात- क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be, become, cause, happen, to be born, कालसञ्जाता- caused by the lapse of time, time bound- कालः- time, period, सञ्जाता- created, caused- क. भू. धा. वि. of सं+ जन्- to grow, cause (जन्- see above)- कालेन सञ्जाता- कालसञ्जाता- तृ. तत्पुरुष स., हानिः- damage, loss- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., येन केनचित्- by whatever means, by whomsoever & केन- by whom, by what- येन, केन & केनचित्- all in पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद्- who, what, which, किम्- who & किम्+ चित्- something, small thing, पद्मवने- न. लिं. स. वि. ए. व. of पद्मवनम्- pond full of lotus- पद्मम्- a lotus, वनम्- a cluster, a quantity of lotuses or other plants growing in thick bed- पद्मानाम् वनम्- पद्मवनम्- ष. तत्पुरुष स., निवार्यते- कर्मणि प्रयोग of प्रयोजक of नि+ वृ- निवारयति-ते- to prevent, to ward off, restrain ( वृ- वारयति-ते- see above), सायम्- in the evening- अव्यय

संकटाची ठरलेली वेळ येते तेंव्हा ते येतेच आणि ते कुणालाही काहीही करून टाळता येत नाही. कमळांनी फुललेल्या वनाची दिवस मावळल्यावर होणारी दुर्दशा कोण टाळू शकणार आहे?

१२७४ — १३-०३-२०२२
अवैमि चैनां अनघेति किं तु लोकापवादो बलवान्मतो मे।
छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः ॥
कालिदासकृतरघु्वंश १४.४०

(अहम्) एनाम् अनघा इति च अवैमि। किम् तु लोकापवादः बलवान् (इति) मे मतः (अस्ति)। प्रजाभिः, (शशिनि पतिता) भूमेः छाया हि, शुद्धिमतः शशिनः मलत्वेन आरोपिता (भवति)।

I know for the sure that she has not committed any sin. Nevertheless, I consider that the public censuring is very powerful. A mere shadow of the earth on the spotless Moon is considered as its blemish by the people.

एनाम्- स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of इदम्-she, अनघा- one who is pure, without any sin- अघम्- न. लिं.- न अघम्- अनघम्- नञ् तत्पुरुष स.- अनघम् यस्याम् सा- अनघा- बहुव्रीही स., छाया- shadow, shade & आरोपिता- one who is charged, ascribed, blamed- आरोपित- क. भू. ध. वि. of प्रयोजक of आ+ रुह्- आरोपयति- ते- (रुह्- रोहति १ ग. प. प. to grow, spring up)- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अवैमि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of अव+ इ- to be aware of, to know, learn- (इ- एति २ ग. प. प. to go, to go to), लोकापवादः- public censuring, criticism of the people- लोक- people, world, अपवादः- censuring, blame, exception, reproach- लोकस्य अपवादः- ष. तत्पुरुष स., बलवान् (बलवत्)- stronger, powerful, mightier- बलम्- strength, power, वत्- suffix implies possession, quality & मतः- opinion, thinking, consideration- मत- क. भू. धा. वि. of मन्- मन्यते- मनुते ४, ८ ग. आ. प. to think, believe- all in पु. लि. प्र. वि. ए. व., मे (मम)- my -ष. वि. ए. व. of अस्मद्- I, प्रजाभिः- तृ. वि. ब. व. of प्रजा- subjects, people, mankind, भूमेः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of भूमिः- earth, शुद्धिमतः & शशिनः- पु. लि. ष. वि. ए. व. of शुद्धिमत्- one who is pure, without any blemish- शुद्धिः- स्त्री. लिं.- purity, cleanness, मत्- suffix implies quality- शुद्ध्या युक्तः यः सः- शुद्धिमत्- बहुव्रीही स. & शशिन्- the Moon, मलत्वेन- पु/न. लि. तृ. वि. ए. व. of मलत्व- dirtiness, impurity- मलः- मलम्- dirt, taint, blemish, त्व- suffix implies: quality, nature, किम्-why, what, तु- but, on the other hand- किम् तु- however, nevertheless, इति- a particle used to report the very word spoken- so, thus, in this manner, च- and, हि- surely, indeed- all अव्ययs

ती शुद्ध (निष्पाप) आहे हे मला माहीत आहे, पण मला लोकापवाद बलवान वाटतो. भूमीच्या सावलीलाही लोक शुद्ध अशा चंद्राला लागलेला काळिमा समजतात.

१२७५ — १४-०३-२०२२
विद्याशीलवयोवृद्धान् बुद्धिवृद्धांश्च भारत।
धनाभिजातवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते॥
महाभारत उद्योग. ३८.३४- सुधर्मादिनपत्रिका

भारत, विद्या-शील-वयो-वृद्धान् बुद्धि-वृद्धान् च धनाभिजात-वृद्धान् च मूढः नित्यम् अवमन्यते।

Oh, King of Bharata Dynasty, stupid person always tends to disregard those who are rich in knowledge, character, and aged, also those who are surpassed in intelligence and those who are born and grown in a wealthy noble family.

भारत- Oh, King of Bharata dynasty- in पु. लिं. सं. वि. ए. व., विद्याशीलवयोवृद्धान्, बुद्धिवृद्धान् & धनाभिजातवृद्धान्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of विद्याशीलवयोवृद्धः- one who is rich in knowledge, character, and age- विद्या- स्त्री. लिं.- knowledge, education, talent, शीलम्- न. लिं- character, behaviour, disposition, वयस्- न. लिं- age, youth, prime of the life, वृद्धः- पु. लिं- grown, matured, aged- वृद्ध- क. भू. धा.वि. of वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to increase, grow, age- विद्या च शीलम् च वयः च- विद्याशीलवयः- द्वंद्व स. & विद्याशीलवयसा वृद्धः- विद्याशीलवयोवृद्धः- तृ. तत्पुरुष स., बुद्धिवृद्धः- one who is rich in intelligence, knowledge- बुद्धिः- स्त्री. लिं.- intelligence बुद्ध्या वृद्धः- बुद्धिवृद्धः- तृ. तत्पुरुष स. & धनाभिजातवृद्धः- one who is born and grown in a wealthy noble family- धनम्- न. लिं- wealth, money- अभिजातः- born in the descent family, of noble descend- क. भू. धा.वि. of अभि+ जन्- to be born in noble family, to be of good descend- (जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be born, produced)- धनेषु अभिजातः- धनाभिजातः- स. तत्पुरुष स. & धनाभिजातः च वृद्धः च- धनाभिजातवृद्धः- द्वंद्व स., मूढः- stupid, foolish, silly, dull- मूढ- क. भू. धा.वि. of मुह्- मुह्यति ४ ग. प. प. to be stupid, foolish, silly, dull, अवमन्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of च-and, अव+ मन्- to despise, disregard, contemn- (मन्- मन्यते- ४ ग. आ. प. to consider, think, च- and & नित्यम्- always, daily, constantly- both अव्ययs

हे भारता (भरतवंशाच्या राजा), विद्यावंत, शीलवंत, वयोवृद्ध, बुद्धिवृद्ध, श्रीमंत घरंदाज अशा सगळ्या सन्मान्य लोकांचा मूर्ख लोक रोज अपमान करतात.

१२७६ — १५-०३-२०२२
सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम् ।
बहूनामिच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम् ॥
पाठभेद : नास्ति पुत्रः समृद्धानां विचित्रं विधिचेष्टितम्॥
महाभारत शान्तिपर्व १२.२८.२४

अनिच्छताम् दरिद्राणाम् सुबहवः पुत्राः सन्ति। (परन्तु) बहूनाम् इच्छताम् विचेष्टताम् समृद्धानाम् (एकः अपि पुत्रः) न अस्ति। {(इच्छताम्) समृद्धानाम् (एकः अपि) पुत्रः न अस्ति। (इदम्) विचित्रम् विधिचेष्टितम् (वर्तते)।}

Poor people have very many children, even though they are not wanting them, on the other hand lot of prosperous people, who are wanting and struggling hard to have a child, do not have any. (Unfathomable is the act of destiny)

दरिद्राणाम्, इच्छताम्, अनिच्छताम्, बहूनाम्, विचेष्टताम् & समृद्धानाम्- all in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of दरिद्रः- poor, one in distressed circumstances, इच्छत्- one who is wanting, desirous- इच्छत्- कर्तरि वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to want desire, अनिच्छत्- one who is not wanting, not desirous- न इच्छत्- अनिच्छत्- नञ् तत्पुरुष स., बहु- adjctv- many, lot, large, विचेष्टत्- one who is very struggling, trying hard- कर्तरि वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of वि+ चेष्ट्- to try hard, be very active- (चेष्ट्- चेष्टते १ ग. आ. प. to move about, stir) & समृद्धः- one who is very prosperous, rich- क. भू. धा. वि. of सं+ ऋध्- to be very prosperous- (ऋध्- ऋध्यति- ऋध्नोति ४ & ५ ग. प. प. to flourish thrive), पुत्रः- son, child & पुत्राः- sons, children- in पु. लिं. प्र. वि. ए. & ब. व., अस्ति & सन्ति- वर्त. तृ. पु. ए. & ब. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, सुबहवः- in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सुबहु- adjctv- very many, large number of- (सु- अव्यय- prefix implies: good, nice, बहु- adjctv- many), विचित्रम्- strange, surprising, variegated & विधिचेष्टितम्- act of the destiny, providence- विधिः- पु. लिं.- destiny, providence, चेष्टितम्- doing, action, working- चेष्टित- क. भू. धा. वि. of चेष्ट्- see above- विधेः चेष्टितम्- ष. तत्पुरुष स.- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., न-no, not-अव्यय

दरिद्री लोकांना इच्छा नसतांनाही खूप मुले होतात आणि श्रीमंतांना मुलगा हवा असतांना आणि खूप प्रयत्न करूनही तो होत नाही अशी नशीबाची विचित्र चेष्टा असते.

१२७७ — १६-०३-२०२२
अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः ।
आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक् ॥
महाभारत उद्योग १२.३८.३६- सुधर्मादिनपत्रिका

(यस्य) दानम् अविसंवादनम् (अस्ति तथा तत्र) समयस्य अव्यतिक्रमः (वर्तते), (यस्य) वाक् च सम्यक् प्रणिहिता (अस्ति), भूतानि (तम्) आवर्तयन्ति ।

One, whose giving is spontaneous (without any hesitation) and which is done at the most suitable time (without any delay), accompanied by humble soothing words, all living beings are attracted towards him.

अविसंवादनम्- one with full agreement, without any objection/ hesitation- संवाद- dialogue, assent, agreeable, concurrence, वि- अव्यय- prefix implies: the reverse, opposite- विरुद्धः संवादः यद् तद्- विसंवादनम्- बहुव्रीही स. & न विसंवादनम्- अविसंवादनम्- नञ् तत्पुरुष स. & दानम्- donation, giving, granting- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., समयस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of समय- time, situation period, अव्यतिक्रमः- non- violation, not breaching, proper performance- वि- अव्यय- prefix implies: the reverse, opposite, अति- अव्यय- prefix implies: excessive, very much- वि + अति- व्यति- extremely opposite, totally negative- क्रमः- order, performance, manner, method- क्रमम् व्यतिकृत्य- व्यतिक्रमः- अव्ययीभाव स. & न व्यतिक्रमः- अव्यतिक्रमः- नञ् तत्पुरुष स.- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रणिहिता (प्रणिहित)- adjctv- done with humility, having attention fixed upon the object, delivered- क. भू. धा. वि. of प्रणि+ धा- to set forth, prostrate, to be attentive- (धा- दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प. to hold, contain, क. भू. धा. वि. of धा- हित) & वाक्- speech, talk, dialogue- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., भूतानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of भूतम्- any being (human, devine or inanimate), living being, a creature, आवर्तयन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्रयोजक of आ+ वृत्- आवर्तयति-ते- to get attracted, draw towards, revolve around- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist) च- and & सम्यक्- properly, rightly, correctly- both अव्ययs

जो खळखळ न करता, योग्य वेळी, उशीर न लावता आणि गोड बोलून दान करतो, अशा माणसाकडे सगळे प्राणी आकर्षित होतात. तो सगळ्या जागाला आवडतो.

१२७८ — १७-०३-२०२२
सप्तैतानि न पूर्यन्ते पूर्यमाणान्यनेकशः।
स्वामी पयोधिरुदरं कृपणोऽग्निर्यमो गृहम्॥
पाठभेद : ब्राह्मणोऽग्निर्यमो राजा पयोधिरुदरं गृहम् ॥

स्वामी, पयोधिः, उदरम्, कृपणः अग्निः, यमः (तथा) गृहम् एतानि सप्त अनेकशः पूर्यमाणानि (अपि) न पूर्यन्ते।
(पाभे: ब्राह्मणः अग्निः यमः राजा पयोधिः उदरम् गृहम्)

A master, an ocean, a stomach, a miser, a fire, the God of Death and requirements of a household, these seven things, however much one tries to satisfy in various possible means, do not get get fully satisfied (gratified).

स्वामी (स्वामिन्)- master, owner, king, पयोधिः- ocean, sea- पयस्- न. लिं.- water, धिः- a receptacle, store, reservoir- (usually used as suffix)- पयसाम् धिः- पयोधिः-ष. तत्पुरुष स., कृपणः- a miser, a stingy person, अग्निः- fire, यमः- God of death- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., उदरम्- stomach, belly & गृहम्- house, household- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., एतानि, सप्त & पूर्यमाणानि- all in न. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, सप्तन्- seven, पूर्यमाणम्- getting satisfied, gratified, filled out- पूर्यमाण- कर्मणि वर्त. का. वा.धा. सा. वि. of पृ(दीर्घ)- पिपर्ति, पृणाति ३ & ९ ग. प. प. to fill, fill out, satisfy, complete, पूर्यन्ते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ब. व. of पृ(दीर्घ)- पूर्यते- see above, अनेकशः- many times, frequently, in various ways & न- no not- both अव्ययs

मालक, समुद्र, पोट (उदर), चिक्कू माणूस, अग्नि,यम आणि घर (किंवा ब्राह्मण, अग्नि, यम, राजा, समुद्र. घर आणि पोट) या सात जणांचे कधीच समाधान होत नाही. त्यांना नेहमी आणखी हवेच असते.

१२७९ — १८-०३-२०२२
सहजोपि गुणः पुंसां साधुवादेन वर्धते ।
कामं सुरसलेपेन कान्तिं वहति काञ्चनम्॥

पुंसाम् सहजः गुणः साधुवादेन वर्धते, (यथा) सुरसलेपेन काञ्चनम् कामम् कान्तिम् वहति।

Inborn good quality of a person gets enhanced and shines with words of proper appreciation just like gold, with good elegant surface treatment (polishing), indeed exhibits extra brilliance.

पुंसाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पुंस्- a man, person, human, सहजः- natural state or disposition, born together- सह- अव्यय- with, together, along with- सह जातः इति- सहजः- उपपद तत्पुरुष स. & गुणः- virtue, quality- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., साधुवादेन & सुरसलेपेन- both in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of साधुवादः- proper appreciation- साधु- adjctv- good, proper, righteous, honourable, वादः- speaking, words, speech, statement- साधुः वादः- साधुवादः & सुरसलेपः- good elegant treatment- सु- अव्यय- prefix implies: good, proper, रसः- taste, flavour, elegant- सुरसः- good elegant, लेपः- anointing, surface treatment- सुरसः लेपः- सुरसलेपः- both वि. पू. प. कर्मधारय स., वर्धते- gets enhanced & वहति- bears, acquires- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृध्- १ ग. आ. प. to increase, grow, thrive & वह्- वहति-ते १ ग. उ. प. to carry, bear, convey, काञ्चनम्- gold- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., कान्तिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कान्तिः- brilliance, lustre, कामम्- very well, no doubt, indeed, really & अपि- also, even- both अव्ययs

माणसाच्या अंगातले उपजत गुण कौतुक करण्यने वाढतात. सोन्याला घासूनपुसून चांगली झळाळी येते.

१२८० — १९-०३-२०२२
सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते ॥
महाभारत शान्तिपर्व अ. १३९.९६

सा भार्या या प्रियम् ब्रूते, सः पुत्रः यत्र निर्वृतिः (लभते), तद् मित्रम् यत्र विश्वासः (अस्ति), सः देशः यत्र (मनुष्येण) जीव्यते।

A woman, who always speaks kind agreeable things is a good wife, a child who provides true bliss (happiness) is a son, a person on whom one can have confidence or trust is a friend and a place which provides opportunity for the livelihood is the country.

सा (तद्)- she, that, भार्या- wife, या (यद्)- who & निर्वृतिः- satisfaction, bliss, happiness- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., सः (तद्)- he, that, पुत्रः- son, देशः- country, place, region & विश्वासः- trust, confidence, faith, reliance- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रियम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रिय- adjctv- pleasing, agreeable, kindness, ब्रूते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of ब्रू- ब्रवीति- ब्रूते २ ग. उ. प. to talk, say, tell, speak, तद्- that, it & मित्रम्- friend- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., जीव्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of जीव्- जीवति १ ग. प. प. to live, subsist on, to make a livelihood, यत्र- where, in which place- अव्यय

जी प्रेमळपणे बोलते ती (खरी) बायको, जो समाधान देतो तो मुलगा, ज्याच्यावर विश्वास असतो तो मित्र आणि जिथे जगायची साधने मिळतात तो देश.

१२८१ — २०-०३-२०२२
सामृतैः पाणिभिः घ्नन्ति गुरवः न विषोक्षितैः ।
लालनाश्रयिणो दोषाः ताडनाश्रयिणो गुणाः॥

गुरवः सामृतैः पाणिभिः, न विषोक्षितैः (पाणिभिः) घ्नन्ति। दोषाः लालनाश्रयिणः (भवन्ति, तथा) गुणाः ताडनाश्रयिणः (भवन्ति)।

Teachers or Elders punish with hands soaked with nectar of immortality and not with one sprinkled with the poison. All bad qualities are the product of over- indulgence or pampering, while virtuous qualities get cultivated due to timely punishments.

गुरवः, दोषाः, गुणाः, लालनाश्रयिणः, & ताडनाश्रयिणः- all in- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of गुरुः- teacher, elder, father, preceptor, दोषः- blemish, defect, evil quality, गुणः- virtue, good quality, लालनाश्रयिन्- one concerning over fondling- लालनम्- over fondling, indulging, आश्रयिन्- adjctv- resting with related to, concerning- लालनम् आश्रयी यः सः & ताडनाश्रयिन्- one concerning beating, punishment- ताडनम्- beating, whipping, flogging- ताडनम् आश्रयी यः सः- ताडनाश्रयिन्- both बहुव्रीही स., सामृतैः, पाणिभिः & विषोक्षितैः- all in पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of सामृतः- one with nectar of immortality- अमृतम्- nectar of immortality, ambrosia, beverage of Gods- अमृतेन सह- सामृतम्- सहबहुव्रीही स., पाणिः- hand & विषोक्षितः- one that is doused with poison- विषम्- poison, venom, उक्षितः- one that is sprinkled with- उक्षित- क. भू. धा. वि. of उक्ष्- उक्षति ६ ग. प. प. to sprinkle, to moisten, pour down upon- विषेण उक्षितम्- विषोक्षितम्- तृ. तत्पुरुष स., घ्नन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of हन्- हन्ति- २ ग. प. प. to strike, kill, न – no, not- अव्यय

गुरु अमृताने भरलेल्या हातांनी मार देतात, विषाने माखलेल्या हाताने नाहीत. (लहान मुलांचे) लाड केल्यामुळे दोष वाढतात आणि ताडन केल्यामुळे गुण जोपासले जातात. छडी लागे छम् छम् विद्या येई घम् घम् ।

१२८२ — २१-०३-२०२२
स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ॥
महाभारत ३.३१४.९८

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यम् (भवति)। इन्द्रियनिग्रहः धैर्यम् (भवति)। मनोमलत्यागः स्नानम् (भवति तथा) भूतरक्षणम् वै दानम् (भवति)।

Holding on steadily to one’s own prescribed codes of conduct (duty/Dharma) is real stability, control over the one’s own sensory organs is real strength, getting rid of impurities of one’s own mind is real purification (bathing) and protection of all living beings is real act of charity.

स्वधर्मे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of स्वधर्मः- one’s own prescribed codes of conduct (Dharma)- स्व- one’s own, self, स्वस्य धर्मः- स्वधर्मः- ष. तत्पुरुष स., स्थिरता- steadiness, firmness- स्थिर- adjctv- steady, firm, permanent & ता- suffix implies: quality, nature- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., स्थैर्यम्- steadiness, firmness, धैर्यम्- courage, strength, fortitude, स्नानम्- bathing, purification, ablution, भूतरक्षणम्- protection of all living beings- भूतम्- living being, a creature- भूत- क. भू. धा. वि. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to exist, become, रक्षणम्- protection, preservation- (रक्ष्- रक्षति १ ग. प. प. to protect)- भूतानाम् रक्षणम्- भूतरक्षणम्- ष. तत्पुरुष स., दानम्- charity, an act of benevolence- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., इन्द्रियनिग्रहः- control over the sensory organs- इन्द्रियम्- न. लिं.- sensory organ निग्रहः- control, restraint, suppression- इन्द्रियाणाम् निग्रहः- इन्द्रियनिग्रहः- ष. तत्पुरुष स. & मनोमलत्यागः- getting rid of impurities of mind- मनस्- न. लिं.- mind, heart, मलः/ मलम्- dirt, impurity, त्यागः- an act of giving up, avoiding- मनसः मलम्- मनोमलम् & मनोमलस्य त्यागः- मनोमलत्यागः-both ष. तत्पुरुष स.- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., वै- surely, indeed- अव्यय

आपला धर्म पाळणे हेच स्थैर्य, इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हेच धैर्य, मनातला मळ काढून टाकणे हेच स्नान आणि प्राणिमात्रांचे रक्षण करणे हेच दान (असे समजावे.)

१२८३ — २२-०३-२०२२
भोज्यं भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरांगना।
विभवो दानशक्तिश्च नाऽल्पस्य तपसः फलम्॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ.२.२

भोज्यम्, भोजनशक्तिः च, वरांगना रतिशक्तिः (च, तथा) विभवः दानशक्तिः च, न अल्पस्य तपसः फलम् (अस्ति)।

Having a good store of provisions and also good digestion power, having a beautiful woman and also to have ability to enjoy her, having a plenty of wealth and also having an inclination to give away (donate to the needy people) is not a reward for just a small bit of penance.

भोज्यम्- food, a store of provisions, eatables- भोज्य- (also-भोक्तव्य, भोग्य & भोजनीय)- क. वि. धा. सा. वि. of भुज्- भुनक्ति- भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy, possess) & फलम्- fruit, result, reward- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., भोजनशक्तिः- digestion power, capacity to eat- भोजनम्- न. लिं- food, meal, शक्तिः- स्त्री. लिं- capacity, strength, ability- (शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, have power)- भोजने शक्तिः- भोजनशक्तिः, रतिशक्तिः- ability in love making- रतिः- स्त्री. लिं.- love, affection, sexual enjoyment- रत्याम् शक्तिः- रतिशक्तिः, दानशक्तिः- ability to give- दानम्- न. लिं- giving, granting, दाने शक्तिः- दानशक्तिः-all स. तत्पुरुष स. & वरांगना- a beautiful woman- वर- adjctv- best, excellent, beautiful, अंगना- a woman, female- वरा अंगना- वरांगना- वि. पू. प. कर्मधारय स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विभवः- wealth, prosperity, riches- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अल्पस्य & तपसः- both in न. लिं. ष. वि. ए. व. of अल्पम्- adjctv- small, minor, little & तपस्- penance, religious austerity, च- and, न-no, not- both अव्ययs

भरपूर खाद्यपदार्थ आणि ते खायची शक्ती, सुंदर स्त्री आणि तिचा उपभोग घेण्याची शक्ती, संपत्ती आणि दान करण्याची शक्ती या गोष्टी लहानसहान तपाची फळे नसतात. त्यांच्यासाठी खूप प्रयत्न आणि कष्ट करावे लागतात.

१२८४ — २३-०३-२०२२
कान्तावियोगः स्वजनापमानो ऋणस्य शेषं कुनृपस्य सेवा।
दरिद्रभावो विषमा सभा च विनाग्निना ते प्रदहन्ति कायम् ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ.२.१४
कान्तावियोगः, स्वजनापमानः, ऋणस्य शेषम्, कुनृपस्य सेवा दरिद्रभावः विषमा सभा च, ते अग्निना विना कायम् प्रदहन्ति।

Loss of a beloved wife, humiliation from one’s own people, unpaid debts, serving a mean King, a poverty ridden existence, unruly assembly, all these scorch the body without the presence of actual fire.

कान्तावियोगः- loss of beloved wife- कान्ता- स्त्री. लिं.- beloved woman, wife, वियोगः- separation, loss- कान्तायाः वियोगः- ष. तत्पुरुष स., स्वजनापमानः- humiliation from one’s own people- स्व- one’s own,self, जनः- people, अपमानः- humiliation insult- स्वस्य जनः- स्वजनः- ष. तत्पुरुष स. & स्वजनेन अपमानः- स्वजनापमानः- तृ. तत्पुरुष स. & दरिद्रभावः- poverty ridden existence- दरिद्र- adjctv- distressed, poor, भावः- existence, state- दरिद्रः भावः- दरिद्रभावः- वि. पू. प. कर्मधारय स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., ऋणस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of ऋणम्- debt, obligation, शेषम्- balance, remainder- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., कुनृपस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of कुनृपः- a bad King, Ruler- कु- अव्यय- prefix implies bad, mean- नृ- a man, a person- नॄण् पाति इति- नृपः- उपपद तत्पुरुष स. & कुत्सितः नृपः- कुनृपः- समा. प्रादितत्पुरुष स., सेवा- service, attendance, विषमा- troublesome, rough, painful, course, सभा- court, assembly, council, gathering- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., ते- they- in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of तद्- he, अग्निना- in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of अग्निः- fire, कायम्- in पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कायः, कायम्- body, प्रदहन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+ दह्- to scorch badly, burn completely- (दह्- दहति १ ग. प. प. to burn, scorch) च- and & विना- without, devoid of- both अव्ययs

पत्नीचा वियोग, आपल्या लोकांकडून झालेला अपमान, उरलेले कर्ज, वाईट राजाची (मालकाची) सेवा, गरीबी, त्रासदायक सभा या गोष्टी अग्नीशिवाय शरीराला जाळत असतात. हे मानसिक त्रास असले तरी ते शरीरावर विपरीत परिणाम करतात.

१२८५ —- २४-०३-२०२२
नदीतीरे च ये वृक्षाः, परगेहेषु कामिनी ।
मन्त्रिहीनाश्च राजानः शीघ्रं नश्यन्त्यसंशयम्‌ ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ. २.१५

ये वृक्षाः नदीतीरे च (तिष्ठन्ति), (या) कामिनी परगेहेषु (वसति), (यः) राजानः मन्त्रिहीनाः च (अस्ति), एते असंशयम्‌ शीघ्रम् नश्यन्ति।

Those trees which grow on riverbanks, a beautiful woman who lives in the houses of the others and those Kings (Rulers) who do not have a council of ministers are sure to perish in no time.

ये, वृक्षाः, राजानः & मन्त्रिहीनाः – all in पु. लिं. प्र. वि. ब. of यद्- who, which, वृक्षः- tree, राजन्- King & मन्त्रिहीनः- one who is without a minister- मन्त्रिः- minister, councillor, हीनः- one who is without- हीन- क. भू. धा. वि. of हा- जहाति २ ग. प. प. to leave, abandon, forsake- मन्त्रिणा हीनः- मन्त्रिहीनः- तृ. तत्पुरुष स., नदीतीरे- on the bank’s of a river- in न. लिं. स. वि. ए. व. of नदीतीरम्- river bank- नदी- स्त्री. लिं.- river, तीरम्- bank shore- नद्याः तीरम्- नदीतीरम्- ष. तत्पुरुष स., कामिनी- listful, lovely woman- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., परगेहेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of परगेहम्- पर- adjctv- other another, गेहम्- a house, habitation- परस्य गेहम्- परगेहम्- ष. तत्पुरुष स., नश्यन्ति- वर्त. तृ.पु. ब. व. of नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to get destroyed, perish, असंशयम्‌- without any doubt, surely- संशयम्‌- doubt, uncertainty, hesitation- न संशयम्‌- असंशयम्‌- नञ् तत्पुरुष स., च-and & शीघ्रम्- quickly, in no time, swiftly- both अव्ययs

नदीच्या काठावरची झाडे, परक्यांच्या घरी रहाणारी सुंदर स्त्री, मंत्री नसलेले राजे या सर्वांचा लवकरच नाश होतो यात काही शंका नाही.

१२८६ — २५-०३-२०२२
तं द्रौपदी प्रत्युवाच प्रणयात्कुरुनन्दनम्।
तत्रैव गच्छ कौन्तेय यत्र सा सात्वतात्मजा।
सुबद्धस्यापि भारस्य पूर्वबंधः श्लथायते ॥
महाभारत आदिपर्व २२१.१७

द्रौपदी तम् कुरुनन्दनम् प्रणयात् प्रत्युवाच, ‘कौन्तेय, (त्वम्) तत्र एव गच्छ यत्र सा सात्वतात्मजा (वसति)। सुबद्धस्य अपि भारस्य पूर्वबंधः श्लथायते।

Draupadi replied to that Kuru Prince, Arjuna, fondingly ‘Oh son of Kunti (Arjuna) you may go there itself now, where that daughter of Yadavas (Subhadra) lives. Former fasteners of a load (relationship), however tight they might have been tied, tend to get slackened (with the arrival of new fasteners/ relationship)

द्रौपदी- daughter of King Drupada & सा (तद्)- she- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., तम्- him & कुरुनन्दनम्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तद्- he & कुरुनन्दनः- son of Kings of Kuru dynasty (Arjuna)- कुरुः- a state in ancient India near present Delhi, नन्दनः- son- कुरोः नन्दनः- कुरुनन्दनः- ष. तत्पुरुष स., प्रणयात्- in पु. लिं. पं. वि. ए. व. of प्रणयः- affection, love, fondness, प्रत्युवाच- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्रति+ वच्- to reply, to respond- (वच्- वक्ति ( उवाच)- २ ग. प. प. to say, talk), कौन्तेय- a son of Kunti (Arjuna)- in पु. लिं. सं. वि. ए. व., गच्छ- आज्ञार्थ. द्वि. पु. ए. व. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, सात्वतात्मजा- daughter of Yadava (सुभद्रा)- सात्वतः- a member of Yadava family, आत्मजा- daughter, आत्मन्- self, one’s own- आत्मनः जाता इति- आत्मजा- उपपद तत्पुरुष स. & सात्वतानाम् आत्मजा- सात्वतात्मजा- ष. तत्पुरुष स., सुबद्धस्य & भारस्य- both in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of सुबद्धः- सु- अव्यय- a prefix implies: well, good, बद्धः- one which is tied- बद्ध- क. भू. धा. वि. of बध्- बध्नाति ९ ग. प. प. to bind, fasten, tie & भारः- collection of pieces, load, पूर्वबंधः- previous bond, earlier relationship- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- पूर्व- adjctv- previous, earlier, former, बंधः- tie, bond, relationship- पूर्वः बंधः- पूर्वबंधः- वि. पू. प. कर्मधारय स., श्लथायते- gets slackened- कर्मणि प्रयोग of श्लथ्- श्लथयति- ते १० ग. उ. प. to be loose, slackened, weak, तत्र- there in that place, एव- just, merely, only, यत्र- where, in which place, अपि- also, even- all अव्ययs

द्रौपदीने अर्जुनाला प्रेमाने असे उत्तर दिले, “हे कौन्तेया, तू आता जिथे सुभद्रा रहात आहे तिथे जा. घट्ट बांधून ठेवलेली लाकडाची मोळी सुद्धा सैल होते.”

१२८७ — २६-०३-२०२२
तस्मै निशाचरैश्वर्यं प्रतिशुश्राव राघवः ।
काले खलु समारब्धाः फलं बध्नन्ति नीतयः॥
रघुवंश सर्ग १२.६९ -शारदाप्रकाश-संघ

राघवः तस्मै निशाचरैश्वर्यम् प्रतिशुश्राव। काले समारब्धाः नीतयः खलु फलम् बध्नन्ति ।

Prince of King Raghu’s dynasty, Rama, promised to him (to Vibhishana who had come to him seeking his refuge), the kingdom of Rakshasa King Ravana. Strategies commenced or decisions taken at an appropriate time, certainly yield desired results.

राघवः- Prince of King Raghu’s dynasty- Rama- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तस्मै- to him- in पु. लिं. च. वि. ए. व. of तद्- he, निशाचरैश्वर्यम्- kingdom of Rakshasa King Ravana- निशा- स्त्री. लिं- night, निशायाम् चरति इति- निशाचरः- उपपद तत्पुरुष स.- epithet of Rakshasa King Ravana, ऐश्वर्यम्- wealth, sovereignty, power- निशाचरस्य ऐश्वर्यम्- निशाचरैश्वर्यम्- ष. तत्पुरुष स. & फलम्- fruit, result, yield- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., प्रतिशुश्राव- परोक्ष भूत. तृ. पु. ए. व. of प्रति+ श्रु- to promise (with dative of person to whom the promise is made)- श्रु- शृणोति ५ ग. प. प. to hear, listen, काले- in time- in पु. लिं. स. वि. ए. व. of कालः- time, period, instant, समारब्धाः & नीतयः- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of समारब्धा- undertaken, commenced- समारब्ध- क.भू. धा. वि. of समा+ रभ्- to undertake, commence, to well think about and begin – (रभ्- रभते १ ग. आ. प. to begin ) & नीतिः- policiy, course of action, statesmanship, political wisdom, बध्नन्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of बंध्- ९ ग. प. प. ti tie, capture, attract, खलु- surely, indeed, in fact- अव्यय

रावणाचे (राक्षसाचे) ऐश्वर्य बिभीषणाला मिळवून देण्याचे आश्वासन राघवाने (श्रीरामाने) दिले. वेळेवर घेतलेले पवित्रे ही चांगली नीती असते. त्यातून चांगले परिणाम होतात.

१२८८ — २७-०३-२०२२
येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत ।
सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ॥
महाभारत. उद्योग ३८.४१ -सुधर्मादिनपत्रिका

भारत, येषु दुष्टेषु (स्वस्य) योगक्षेमस्य दोषः स्यात्, तेषाम् प्रसादनम्, देवतानाम् इव, सदा आचरेत्।

Oh, Prince of Bharata Dynasty (Dhritarashtra), when there is possibility of harm or ill-treatment with respect to one’s own well-being, by those who are wicked or dangerous in nature, one should always treat them with gratification like that in case of divinities.

भारत- Oh, Prince of Bharata Dynasty (Dhritarashtra)- in पु. लिं. सं. वि. ए. व., येषु & दुष्टेषु- both in पु. लिं. स. वि. ब. व. of यद्- who & दुष्टः- one who is wicked, culpable, vicious- दुष्ट- क. भू. धा. वि. of दुष्- दुष्यति ४ ग. प. प. to be bad, to be violated, defiled दोषः- harm, danger, injurious consequence- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., योगक्षेमस्य- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of योगक्षेम- welfare, well-being, security of possession- योगः- occupation, diligence, fitness & क्षेम- happiness, security, safety- योगः च क्षेमः च- योगक्षेमः- द्वंद्व स., स्यात्- would occur & आचरेत्- should behave, act- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist & आ+ चर्- to act, practice- (चर्- चरति to walk, go about), प्रसादनम्- gratifying, pleasing, courting favour- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., तेषाम् & देवतानाम्- both in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of तद्- he & देवता- a deity, god, divinity, इव- like, similar to & सदा- always, daily constantly- both अव्ययs

हे भारता (धृतराष्ट्रा), जेंव्हा दुष्टांकडून आपल्या खुषालीला धोका असेल तर त्यांच्याशी देवांप्रमाणे (सौजन्याने) वागावे. असा उपदेश विदुराने धृतराष्ट्राला केला.

१२८९ — २८-०३-२०२२
जलाहतौ विशेषेण वैद्युताग्नेरिव द्युतिः।
आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीरः स एव हि ॥
शारदाप्रकाश-संघ

जलाहतौ वैद्युताग्नेः द्युतिः विशेषेण इव यस्य प्रज्ञा आपदि स्फुरति सः एव हि धीरः (भवति)।

Like that of a thunderbolt striking out with a peculiar of flash from pouring dark cloud, the one, whose intellect or wisdom rises forth spontaneously at the time of a calamity, he alone is a courageous man indeed.

जलाहतौ- पु. लिं. स. वि. ए. व. of जलाहतिः- cloud- जलम्- न. लिं.- water, आहतिः- स्त्री. लिं- striking- जलस्य आहतिम् करोति यः सः- जलाहतिः- बहुव्रीही स., वैद्युताग्नेः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of वैद्युताग्निः- fire of lightening, thunderbolt- वैद्युत- adjctv- belonging to lightening, electrical, अग्निः- fire- वैद्युतस्य अग्निः- वैद्युताग्निः- ष. तत्पुरुष स., द्युतिः- brightness splendour & प्रज्ञा- wisdom, intelligence, judgement- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विशेषेण- तृ. वि. ए. व. of विशेष- adverb- peculiar, copious, distinction, यस्य- whose- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, आपदि- in स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of आपद्- calamity, danger, misfortune, स्फुरति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्फुर्- १ ग. प. प. to spring up, rebound, rise forth, सः (तद्)- he & धीरः- courageous, strong-minded, resolute- both in -पु. लिं. प्र. वि. ए. व., इव- like, similar to, एव- just only, merely, हि- surely, indeed-all अव्ययs

काळ्या ढगातून लखलखती वीज चमकावी त्याप्रमाणे संकटकाळी ज्याच्या डोक्यात हुषारीची झलक येते तो खरा धीरोदात्त माणूस.

१२९० — २९-०३-२०२२
दानं होमं दैवतं मंगलानि प्रायश्चित्तान्विविधांल्लोकवादान्
एतानि य: कुरुते नैत्यकानि तस्योत्थानं देवता राधयन्ति ॥
विदुरनीति ‌अ. १-१२१ -शारदाप्रकाश-संघ

दानम्, होमम्, दैवतम्, मंगलानि, प्रायश्चित्तान् (तथा) विविधान् लोकवादान् एतानि नैत्यकानि य: कुरुते, देवताः तस्य उत्थानम् राधयन्ति।

One who is engaged in acts of charity, offering of sacrifices to Gods, other acts related to worship of God, in other auspicious activities, acts of atonement for sins committed and attending to various forms of worldly requirements forming part of daily obligatory duties, the Divine Powers (Gods) themselves will cause to accomplish his resurrection (uplifting)

दानम्- charity, act of giving, दैवतम्- act concerning Gods & उत्थानम्- resurrection, uplifting, effort- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., होमम्- in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of होमः- offering obligations to Gods, Yajna, मंगलानि, एतानि & नैत्यकानि- all in न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of मंगलम्- auspicious act, एतद्- this & नैत्यकम्- obligatory act, indispensable, to be performed regularly, प्रायश्चित्तान्, विविधान् & लोकवादान्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of प्रायश्चित्तः- act of atonement, विविधः- diverse, various, manifold & लोकवादः- public assertion, worldly requirement- लोकः- world, people, वादः- a statement, assertion- लोकस्य वादः- लोकवादः- ष. तत्पुरुष स., य: (यद्)- who- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कुरुते- आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते- ८ ग. उ. प. to do, देवताः- in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of देवता- a deity, God, devine power, तस्य- his- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्- he राधयन्ति- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ब. व. of राध्- राधयति- ते- cause to accomplish, complete- (राध्- राध्नोति- ५ ग. प. प. to please, effect)

जो माणूस दान, होम, मंगल कृति, प्रायश्चित्त, लोकांसाठी विविध कामे वगैरे सत्कार्य करतो त्याच्या उत्कर्ष देव घडवून आणतात.

१२९१ — ३०-०९-२०२२
निर्धनं पुरुषं वेश्या प्रजा भग्नं नृपं त्यजेत् ।
खगा वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चाभ्यागतो गृहम् ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ.२.१७

वेश्या निर्धनम् पुरुषम् त्यजेत्, प्रजाः भग्नम् नृपम् (त्यजेयुः), खगाः वीतफलम् वृक्षम् (त्यजेयुः), (तथा) अभ्यागतः भुक्त्वा च गृहम् (त्यजेत्)।

A prostitute would leave a person who is without wealth, subjects would desert the Ruler who is devastated, birds would abandon a tree which is left with no fruits and a visitor to a house would leave the household after enjoying the hospitality.

वेश्या- courtezan, prostitute, concubine-in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रजाः & खगाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of प्रजा- subject, people, mankind & खगः- a bird- खम्- sky- खे गच्छति इति- खगः- उपपद तत्पुरुष स., निर्धनम्, पुरुषम्, भग्नम्, नृपम्, वीतफलम् & वृक्षम्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of निर्धनः- a poor person, one who is without wealth- निर्गतम् धनम् यस्मात् सः- निर्धनः- बहुव्रीही स., पुरुषः- man, person, भग्नः- impaired, broken, defeated- क. भू. धा. वि. of भंज्- भनक्ति ७ ग. प. प. to devastate, shatter, break, नृपः- Ruler, King- (नृ- a man, person- नॄण् पाति इति- नृपः- उपपद तत्पुरुष स.), वीतफलः- one which is devoid of fruit- वीत- gone, departed, disappeared- क. भू. धा. वि. of वि+ इ- to be without, to depart- (इ- एति २ ग. प. प. to go, to go to) & फलम्- fruit- वीतानि फलानि यस्मात् सः- वीतफलः- बहुव्रीही स., & वृक्षः- a tree, अभ्यागतः- a guest, visitor, a person arrived- अभ्यागत- क. भू. धा. वि. of अभि+ आ+ गम्- to arrive- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., गृहम्- house, dwelling- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., भुक्त्वा- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of भुज्- भुनक्ति- भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy, त्यजेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to leave, abandon, च- and- अव्यय

वेश्या निर्धन माणसाला सोडून जाते, ढासळलेल्या राजाला प्रजा साथ देत नाही, फळे संपून गेल्यावर पक्षी ते झाड सोडून जातात आणि पोट भर जेवण शाल्यावर पाहुणे राम राम ठोकतात. सगळे लोक स्वार्थापुरती साथ देतात.

१२९२ — ३१-०३-२०२२
यद्दूरं यद्दुराराध्यं यच्च दूरे व्यवस्थितम् ।
तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥
चाणक्यनीतिदर्पण- १७.३ -वाक् पत्रिका

यद् दूरम् यद् दुराराध्यम् यद् च दूरे व्यवस्थितम् तद् सर्वम् तपसा साध्यम् (भवति)। तपः हि दुरतिक्रमम् (अस्ति)

One which at a far off place, a thing that is most difficult to accomplish or a thing that is well settled at a distant place, all that is possible to achieve by sustained rigorous effort (penance). This sustained rigorous effort cannot be, indeed, bypassed. (There is no short cut to success)

यद्- which, what, दूरम्- at a distance, remote, long way off, दुराराध्यम्- one which is very difficult to propitiate, accomplish, attain- दुर्- अव्यय- prefix implies hard, difficult, bad- आराध्यम्- to be propitiated, accomplished, attained- आराध्य (also आराद्धव्य & आराधनीय)- क. वि. धा. सा.वि. of आ+ राध्- रध्नोति- दुःखेन आराध्यते इति- दुराराध्य- उपपद तत्पुरुष स., तद्- that, it, सर्वम्- all, entire, whole, व्यवस्थितम्- placed in order, firmly located- व्यवस्थित- क. भू. धा. वि. of व्यव+ स्था-to be placed properly- (स्था – तिष्ठति १ ग. प. प. to stay, stand), साध्यम्- possible to achieve, accomplish- साध्य- (also साद्धव्य & साधनीय)- क. वि. धा. सा.वि. of साध्- साध्नोति ५ ग. प. प. to accomplish, complete, तपः (तपस्)- penance, sustained rigorous efforts & दुरतिक्रमम्- difficult to be overcome, conquered- दुःखेन अतिक्राम्यते इति- उपपद तत्पुरुष स.- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., दूरे- न. लिं. स. वि. ए. व. of दूरम्- see above, तपसा- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तपस्- see above, च- and & हि- indeed, surely, certainly- both अव्ययs

जे दूर आहे, साध्य करणे कठीण आहे, दूर अंतरावर व्यवस्थितपणे स्थापन झालेले आहे, ते सुद्धा तपश्चर्या (निकराचे प्रयत्न) करून मिळवणे शक्य असते, पण त्यासाठी आवश्यक असलेली तपश्चर्या करणे मात्र टाळता येत नाही.

१२९३ — ०१-०४-२०२२
न हि प्राणात्प्रियतरं लोके किञ्चन विद्यते ।
तस्माद्दयां नरः कुर्याद्यथात्मनि तथा परे ॥
महाभारत अनुशासन पर्व १३.११६.१२

लोके प्राणात् प्रियतरम् न हि किञ्चन विद्यते । तस्मात् नरः, यथा आत्मनि, तथा परे दयाम्, कुर्यात्।

In this world, surely, there is nothing that exists, which is dearer or more beloved than one’s own life. Therefore a man should treat the other person with as much compassion as he would like himself to be treated by others.

लोके, परे & आत्मनि- all in पु. लिं. स. वि. ए. व. of लोकः- world, earth, common life, परः- the other person & आत्मन्- self, oneself, प्राणात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of प्राणः- life, principle of life, प्रियतरम्- more beloved, pleasing, dearer- प्रिय- adjctv- beloved, pleasing, dear, तर- suffix- implies comparative degree & किञ्चन- (किम्+ चन)- a little bit, small thing- न हि किञ्चन- nothing at all- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., विद्यते- exists- वर्त. प्र. पु. ए. व. of विद्- ४ ग. आ. प. to be, to exist, नरः- a man, person- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दयाम्- in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दया- compassion, mercy sympathy, कुर्यात्- विध्यर्थ प्र. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, यथा- like which, in what manner, तथा- like that, in that manner, तस्मात्- therefore, न- no, not & हि- surely, indeed, certainly- all अव्ययs

या जगात कुणालाही प्राणापेक्षा प्रिय असे काहीही नाही. त्यामुळे माणसाने स्वतःइतकीच काळजी इतरांचीही घ्यावी.

१२९४ — ०२-०४-२०२२
न हि वैरेण वैराणि शाम्यन्तीह कदाचन।
अवैरेण हि शाम्यन्ति एष धर्मः सनातनः ॥

इह वैराणि वैरेण न हि कदाचन शाम्यन्ति। (तानि) अवैरेण हि शाम्यन्ति। एषः धर्मः सनातनः (भवति)

In this world animosities or quarrels do not come to an end by countering them with animosity. They could be stopped only by extending friendly approach. This has been the eternal prescribed code of conduct (Dharma).

इह- here, in this world, वैराणि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. & वैरेण- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of वैरम्- enmity, animosity, quarrel, grudge, शाम्यन्ति- वर्त. प्र. पु. ब. व. of शम्- शाम्यति ४ ग. प. प. to cease, to come to an end, stop, अवैरेण- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of अवैरम्- absence of quarrel, enmity, animosity- न वैरम्- अवैरम्- नञ् तत्पुरुष स., एषः (एतद्)- this, धर्मः- prescribed codes of conduct, Dhama & सनातनः- eternal, ancient, permanent, settled- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not, हि- certainly, indeed, sure, कदाचन- at some time or the other- न हि कदाचन- never, at no occasion- all अव्ययs

इथे कधीही वैरामुळे वैर संपत नाही. वैर न धरल्यामुळेच त्याचे शमन होते असा सनातन धर्म आहे.

१२९५ — ०३-०४-२०२२
नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र सुदुर्लभा।
शीलं च दुर्लभं तत्र विनयस्तत्र सुदुर्लभः॥

लोके नरत्वम् दुर्लभम् (भवति)। तत्र (नरेषु) विद्या सुदुर्लभा (अस्ति)। तत्र (विद्यावत्सु) शीलम् च दुर्लभम् (अस्ति)। तत्र (शीलवत्सु) विनयः सुदुर्लभः (अस्ति)।

In this world among all living beings to be born as a human is indeed a blessing. Among humans it is rare to find those who are able to acquire knowledge. Among knowledgeable those with a character are rare to find and among them those with humility is still rare.

लोके- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of लोकः, लोकम्- world, earth, common life, नरत्वम्- human life, to be born as a human- नरः- man, human, त्व- suffix implies quality, nature, दुर्लभम्- one which is difficult to get- दुःखेन लभ्यते इति- दुर्लभः- उपपद तत्पुरुष स., शीलम्- character, good behaviour- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., विद्या- knowledge, education, skill & सुदुर्लभा (सुदुर्लभम्)- one which is very difficult to get- सु- अव्यय- prefix implies very, more, hard- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विनयः- humility, modesty & सुदुर्लभः- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., च- and, तत्र- there, in this- both अव्ययs

या जगात मनुष्यजन्म मिळणे दुर्लभ असते, त्या माणसाला विद्या मिळणे दुर्लभ असते, त्यातही शील दुर्लभ असते आणि विनय त्याहूनही दुर्लभ असतो. विनयी, सुशील आणि सुविद्य असा माणूस फारच दुर्मिळ असतो.

१२९६ — ०४-०४-२०२२
परहस्तेन पापानां पुण्यानां निजपाणिना।
कृतानां करणीया नो चर्चा कस्याग्रत: क्वचित् ॥
शारदाप्रकाश-संघ

परहस्तेन कृतानाम् पापानाम् (तथा) निजपाणिना (कृतानाम्) पुण्यानाम् चर्चा कस्य अग्रत: क्वचित् नो करणीया (भवति)।

Crimes or sins that others have committed and meritorious deeds that one has accomplished himself should never be discussed in front of anyone.

परहस्तेन & निजपाणिना- both in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of परहस्तः- hand of some one else- पर- adjctv- other another, हस्तः- hand- परस्य हस्तः- परहस्तः & निजपाणिः- one’s own hand- निज- adjctv- one’s own, self, पाणिः- hand- निजस्य पाणिः- निजपाणिः- both ष.तत्पुरुष स., कृतानाम्, पापानाम् & पुण्यानाम्- all in न. लिं. ष. वि. ब. व. of कृतम्- done, performed, accomplished- कृत- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, पापम्- sin, crime, wrong doing & पुण्यम्- meritorious or righteous deed, चर्चा- discussion, recitation, talk & करणीया- to be done- करणीय (also कर्तव्य, कार्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- to do- see above- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., कस्य- whose- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of किम्- who, अग्रत:- adverb- before, in the presence of, क्व- where, when, क्व+ चित्- in some places, in some cases, नो (न+ उ)- no not, नो क्वचित्- never- allअव्यय s

परक्याच्या हातातून घडलेली पापे आणि स्वतःच्या हाताने केलेली पुण्यकर्मे यांची चर्चा कधीही आणि कुणापुढेही करू नये.

१२९७ — ०५-०४-२०२२
गृहीत्वा दक्षिणां विप्रास्त्यजन्ति यजमानकम् ।
प्राप्तविद्या गुरुं शिष्या दग्धारण्यं मृगास्तथा ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ. २.१८

विप्राः दक्षिणाम् गृहीत्वा यजमानकम् त्यजन्ति, शिष्याः प्राप्तविद्या गुरुम् (त्यजन्ति) तथा दग्धारण्यम् मृगाः (त्यजन्ति)।

The officiating priests leave the household of a patron after receiving their fees on conclusion of a religious ceremony. The students leave their teacher after having received their training. Similarly the wild animals abandon the forest which has been burnt down.

विप्राः, शिष्याः & मृगाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of विप्रः- officiating priest, शिष्यः- disciple, pupil, student & मृगः- an animal, दक्षिणाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of दक्षिणा- fee or present offered to a priest on conclusion of the religious rite, गृहीत्वा- after getting hold of, after acceptance- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of ग्रह्- गृह्णाति- गृह्णीते ९ ग. उ. प. to take hold of, seize, यजमानकम् & गुरुम्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of यजमानकः- relationship with the host or patron- यजमानः- the head of the family, a host, patron, person who conducts a religious act- क- suffix implies relationship, belonging & गुरुः- teacher, elder, father, त्यजन्ति- वर्त. प्र. पु. ब. व. of त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to leave, abandon, प्राप्तविद्या- the knowledge or expertise having obtained- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- प्राप्त- having obtained, gained- क. भू. धा. वि. of प्र+ आप्- to get, obtain- (आप्- आप्नोति ५. ग. प. प. to get) विद्या- knowledge, expertise, education- प्राप्ता विद्या- प्राप्तविद्या- वि. पू. प. कर्मधारय स., दग्धारण्यम्- burnt or scorched forest- दग्ध- burnt, scorched- क. भू. धा. वि. of दह्- दहति १ ग. प. प. to burn, scorch, अरण्यम्- forest, wilderness- दग्धम् अरण्यम्- दग्धारण्यम्- वि. पू. प. कर्मधारय स.- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., तथा- likewise, similarly- अव्यय

दक्षिणा मिळाल्यावर भटजी यजमानाला सोडून देतो, विद्या प्राप्त झाल्यावर शिष्य गुरूला विचारत नाही, तसेच वणव्यात जळून गेलेल्या रानातून हरिणे निघून जातात. या जगात सगळे स्वार्थापुरते जवळ असतात.

१२९८ — ०६-०४-२०२२
यथा व्याघ्री हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभिर्न च पीडयेत्।
भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान् प्रयोजयेत्॥
शारदाप्रकाश-संघ

यथा व्याघ्री पतनभेदाभ्याम् भीता पुत्रान् दंष्ट्राभिः हरेत्, न च पीडयेत्, तद्वत् (मनुष्यः) वर्णान् प्रयोजयेत्।

In the manner how a tigress, afraid of her young ones falling down or getting hurt, would carry them with her sharp teeth, without letting them getting injured in any manner, in the same way one should always use his words (taking care not to slip or hurt any one in the process)

व्याघ्री- tigress & भीता- one who is scared of, afraid of, alarmed of- भीत- क. भू. धा. वि. of भी- बिभेति ३ ग. प. प. to fear, dread, be afraid of- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पतनभेदाभ्याम्- पु/न. लिं. पं. वि. द्वि. व. of पतनभेदौ- fall and injury- पतनम्- falling, भेदः- hurt, injury, break- पतनम् च भेदः च- पतनभेदौ- द्वंद्व स., पुत्रान् & वर्णान्- both in- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of पुत्रः- child, son & वर्णः- a word, syllable, दंष्ट्राभिः- तृ. वि. ब. व. of दंष्ट्रा- a large tooth, tusk, fang, हरेत्, पीडयेत् & प्रयोजयेत्- all in विध्यर्थ प्र. पु. ए. व. of हृ- हरति- ते १ ग. उ. प. to carry, take, convey, पीड्- पीडयति- ते १० ग. उ. प. to harm, hurt, pain, injure & प्रयोजक of प्र+ युज्- प्रयोजयति- ते- to cause to deploy, use, act- (युज्- युनक्ति- युंक्ते- ७ ग. उ. प. to use, join, furnish, employ), तद्वत्- like that, in that manner, so also, न- no, not, च- and & यथा- as, so that, in which way, how- all अव्ययs,
(A reference from internet in connection with this shloka:
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः नाव्यक्ता न च पीडिताः॥30,31॥ इति नारदीयशिक्षा बोधयति। वेदमन्त्राणां वर्णानामुच्चारणक्रमे अधो-निर्दिष्ठाः अष्ट अंशाः व्याशिक्षायां श्लोकरूपेण उपदिष्टाः सन्ति।
ध्वनिः स्थानं च करणं प्रयत्नः कालता स्वरः।
देवता जातिः एतैश्च वर्णाः ज्ञेयाः विचक्षणैः॥
अपि च –मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह।)

आपली पिले खाली पडून जखमी होऊ नयेत या भीतीने वाघीण त्यांना आपल्या तीक्ष्ण दातांनी सांभाळून धरून उचलून घेऊन जाते त्याप्रमाणे माणसाने बोलतांना शब्दांचा उपयोग जपून करावा. शब्दांनी कुणाला दुखवू नये.

१२९९ — ०७-०४-२०२२
न वृद्धिर्बहु मन्तव्या या वृद्धिः क्षयमावहेत्।
क्षयोऽपि बहु मन्तव्यो यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ॥
महाभारत उद्योग. ३९.६ -सुधर्मादिनपत्रिका

या वृद्धिः क्षयम् आवहेत्, (सा) वृद्धिः न बहु मन्तव्या (भवति), (तथा) यः क्षयः वृद्धिम् आवहेत्, (सः) क्षयः अपि बहु मन्तव्यः (अस्ति)।

A prosperity, which is soon to undergo a decline, need not be given much importance and similarly, one could welcome a period of decline, that is going to pave way for prosperity later.

या (यद्)- what, which, मन्तव्या – to be considered, thought of- मन्तव्य- (also मननीय, मान्य)- क. वि. धा. सा. वि. of मन्- मन्यते- मनुते ४ & ८ ग. आ. प. to consider, think, believe & वृद्धिः- prosperity, growth- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., यः (यद्)- what, which, क्षयः- decline, loss, wane & मन्तव्यः- to be considered, thought of- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., वृद्धिम् & क्षयम्- both in द्वि. वि. ए. व. of वृद्धिः & क्षयः- see above, आवहेत्- विध्यर्थ प्र. पु. ए. व. of आ+ वह्- to bring home, to cause, produce- (वह्- वहति -ते १ ग. उ. प. to carry, bear, lead), न- no, not, बहु- too much, very large, exceeding, अपि- also, even- all अव्ययs

जी वाढ पुढे जाऊन घट आणणारी असते तिला महत्व देऊ नये. ज्या घटीमधून पुढे वाढ होणार असेल ती खूप महत्वाची असते.

न वृद्धिर्बहु मन्तव्या या वृद्धिः क्षयमावहेत्।
क्षयोऽपि बहु मन्तव्यो क्षयो वृद्धिमावहेत्।।6।।
न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत्।
क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत्।।7।।

राजन्! जो लाभ भविष्य में बड़े विनाश का कारण बने, उसे त्याग देना चाहिए। और जो हानि भविष्य में बड़े लाभ का कारण बने, उसका सम्मान करना चाहिए। वास्तव में हम जिसे हानि कहते हैं, यदि वह लाभ का कारण हो, तो वह हानि है ही नहीं। परंतु उस लाभ को भी हानि ही मानना चाहिए, जो बड़ी क्षति का कारण बने।

जो वृद्धि भविष्य में नाश का कारण बने, उसे अधिक महत्व नहीं देना चाहिए और उस क्षय का भी बहुत आदर करना चाहिए, जो आगे चलकर अभ्युदय का कारण हो।

१३०० — ०८-०४-२०२२
धृतराष्ट्र उवाच:
अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा।
धात्रा हि दिष्टस्य वशे कृतोऽयं तस्माद्वद त्वं श्रवणे धृतोऽहम् ॥
महाभारत उद्योग ३९.१-सुधर्मादिनपत्रिका

भवाभवे, अयम् पुरुषः, सूत्रप्रोता दारुमयी योषा इव, अनीश्वरः (अस्ति)।अयम्, धात्रा हि दिष्टस्य वशे कृतः (अस्ति)। तस्मात् त्वम् वद, अहम् श्रवणे धृतः (अस्मि)।

Said by Dhritarashtra to Vidura during course of his advice)
Just like a string tied puppet woman made of wood, a person has no control over day to day happenings in this world. The Creator has put him under control of his destiny. (Thus he is helpless). Therefore, you please continue with your talk. I am attentively hearing the same.

भवाभवे- पु. लिं. स. वि. ए. व.- भवाभवः- worldly existence or non-existence, well-being or otherwise- भवः- worldly existence, life, well-being- न भवः- अभवः- नञ् तत्पुरुष स. & भवः च अभवः च- भवाभवः- द्वंद्व स., अयम् (इदम्)- this, he, पुरुषः- person, man, अनीश्वरः- one having no control, helpless- ईश्वरः- lord, master- न ईश्वरः- अनीश्वरः- नञ् तत्पुरुष स., कृतः- one who is made to, done- कृत- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, धृतः- one who has held on- धृत- क. भू. धा. वि. of धृ- धरति १ ग. प. प. to hold, bear, सूत्रप्रोता- string-tied- सूत्रम्- a thread, string, wire & प्रोत- (प्र+ ऊत)- bound, tied, pierced- क. भू. धा. वि. of प्र+ व्ये- to tie, bind, sew- (व्ये- व्ययति- ते- १ ग. उ. प. to sew)- सूत्रे प्रोता- सूत्रप्रोता- स. तत्पुरुष स., दारुमयी- one which is made of wood- दारु- न. लिं.- wood, timber, मयी (मय)- adjectv- an affix used to indicate- ‘consisting or composed of’, ‘made of’- दारुणा मया इति- दारुमयी- उपपद तत्पुरुष स., योषा- a woman, girl- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., धात्रा- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of धातृ- the creator, epithet of Brahma, दिष्टस्य- न. लिं. ष. वि. ए. व. of दिष्टम्- fate, luck, destiny, वद- आज्ञार्थ. द्वि. पु. ए. व. of वद्- वदति १ ग. प. प. to say, talk, श्रवणे & वशे- both in न. लिं. स. वि. ए. व. of श्रवणम्- act of hearing, the ear & वशम्- will, power, influence control, अहम्- I & त्वम्- you- both प्र. वि. ए. व. of अस्मद् & युष्मद् respectively. इव- like, similar to हि- indeed, surely & तस्मात्- therefore- all अव्ययs

धृतराष्ट्र विदुराला म्हणाला, “लाकडाच्या कळसूत्री बाहुलीचे जसे परिस्थितीवर नियंत्रण नसते त्याप्रमाणे मला सुद्धा दैवाच्या हातातले खेळणे करून ठेवले गेले आहे. तू सांगत रहा, मी लक्षपूर्वक ऐकत राहीन.”


%d bloggers like this: