संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -१२

आधीचे भाग :
संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग १ते ११) Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -1-11) यांची यादी ‘ही पृष्ठे पहा’ या सदरात दिली आहे. तिथे हव्या असलेल्या भागावर क्लिक करून कुठलाही भाग पाहता येईल.

Learning Sanskrit through Subhashitani (Part -12)
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग १२

या भागातील सुभाषिते

११०१ — २१-९-२०२१
श्रुतेन तपसा वापि श्रिया वा विक्रमेण वा।
जनान् योऽभिभवत्यन्यान् कर्मणा हि स वै पुमान् ॥
महाभारत उद्योगपर्व १३३.२४

यः श्रुतेन तपसा वा अपि श्रिया वा विक्रमेण वा अन्यान् जनान् कर्मणा हि अभिभवति, सः वै पुमान् (भवति)

One who excels other people, in his qualification (knowledge), in moral virtue or prosperity or in valour, through his performance alone, he indeed is a real man.

यः सः पुमान्- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, तद्- he, that, & पुंस्- a man, human, श्रुतेन, तपसा, श्रिया, विक्रमेण & कर्मणा- all in तृ. वि. ए. व. of श्रुतम्- न. लिं- learning, sacred knowledge, qualification, तपस्- न. लिं- penance, religious austerity, moral virtue, श्री- स्त्री. लिं- wealth, prosperity, money, विक्रमः- पु. लिं- valour, heroism, prowess & कर्मन्- न. लिं- deed, act, performance, अन्यान् & जनान्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of अन्यः- other, another & जनः- person, people, अभिभवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अभि+ भू- to surpass, excel, overcome- (भू-भवति १ ग. प. प. to be, to happen, to exist), अपि- even, also, and, वा- or, हि & वै- particles of affirmation: indeed, truly, surely- all अव्ययs

जो माणूस पवित्र ज्ञान, तपश्चर्या किंवा संपत्ती किंवा पराक्रम यात इतर सर्वसामान्य लोकांपेक्षा वरचढ असतो तोच खरा पुरुष.

११०२ — २२-९-२०२१
भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव।
राजानं चाप्ययोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥
महाभारत- अनुशासन पर्व १२.२३.१५

अयोद्धारम् राजानम् अपि च अप्रवासिनम् ब्राह्मणम् च, एतौ भूमिः, सर्पः बिलशयान् इव, निगिरति।

A King, who is unwilling to fight the battles and a theologian, who is unwilling to venture out of his place ( in pursuit of knowledge), these two, get swallowed by the earth, like a snake swallowing animals living in burrows.

अयोद्धारम्, राजानम्, अप्रवासिनम् & ब्राह्मणम्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अयोद्धारः- one who does not fight wars- योद्धारः- one who fights war- न योद्धारः- अयोद्धारः- नञ् तत्पुरुष स., राजन्- King, Ruler, अप्रवासिन्- a non-traveller- प्रवासिन्- traveller, one who ventures out- न प्रवासिन्- अप्रवासिन्- नञ् तत्पुरुष स. & ब्राह्मणः- a priest, theologian, एतौ- these two- in पु. लिं. द्वि. वि. द्वि. व. of एतद्- this, भूमिः- earth, ground- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., सर्पः- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., बिलशयान्- in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of बिलशयः- one that lives in burrows, a snake, a rat- बिलम्- burrow, cavity, आशयः- abode, resting place- बिलम् आशयः यस्य सः- बिलशयः- बहुव्रीही स., निगिरति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of नि+ गृ(दीर्घ)- to swallow fully, eat up- (गृ(दीर्घ)- गिरति- गिलति- ६ ग. प. प. to swallow), अपि- also, even, च-and, इव- like, similar to-all अव्ययs

ज्याप्रमाणे बिळात रहाणाऱ्या प्राण्यांना साप गिळून टाकतो त्याप्रमाणे युद्ध करण्यास नकार देणारा राजा आणि (ज्ञानसंपादनासाठी) प्रवास न करणारा ब्राह्मण यांना भूमी गडप करते. आपापली कर्तव्ये पाळली नाहीत तर ते नष्ट होतात.

११०३ — २३-०९-२०२१
मौनान्न स मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः ।
स्वलक्षणं तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.४३.६१

सः मौनात् न मुनिः भवति, न अरण्यवसनात् मुनिः (भवति), यः स्वलक्षणम् वेद सः तु श्रेष्ठः मुनिः उच्यते।

One does become a sage by keeping a vow of silence, nor he is a sage by residing in the forest. But, he, who realises one’s true self, is called (is recognised as) an excellent (a greatest) sage.

सः-(तद्)- he, यः- (यद्)- who श्रेष्ठः- adjctv- greatest, excellent, best, senior most, मुनिः- a sage, ascetic, holy man- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मौनात् & अरण्यवसनात्- both in- न. लिं. पं. वि. ए. व. of मौनम्- silence, a vow of silence & अरण्यवसनम्- residing in the forest- अरण्यम्- न/पु. लिं- forest, wilderness, वसनम्- dwelling, staying, residing- अरण्ये वसनम्- अरण्यवसनम्- स. तत्पुरुष स., भवति & वेद- (वेत्ति)- both in- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist, to become & विद्- २ ग. प. प. to know, understand, discover, find out, स्वलक्षणम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्वलक्षण- knowledge of oneself, one’s true nature- स्व- pronominal adjctv- one’s own, oneself, innate, inherent, लक्षण- characteristic, distinctive nature- स्वस्य लक्षणम्- स्वलक्षणम्- ष. तत्पुरुष स., उच्यते-is said to be, recognised as-आ. प. वर्त. तृ. पु. ए. व. of वच्-वक्ति- उक्तम् २ ग. प. प.-आ. प. in
non-conjugational tenses, तु- but, on the other hand, न- no, not- both अव्ययs

कुणीही मौन धरल्याने मुनि होत नाही किंवा रानात राहिल्यामुळे मुनि होत नाही. ज्याला आपण स्वतः कोण आहोत याचे ज्ञान झाले आहे तो श्रेष्ठ मुनि आहे असे सांगितले जाते.

११०४ —- २४-०९-२०२१
यथा यथैव जीवेद्धि तत्कर्तव्यमहेलया ।
जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात् ॥
महाभारत शान्तिपर्व, अ. १४१, श्‍लो. ६५

(केनापि) यथा यथा एव जीवेत् हि तद् अहेलया कर्तव्यम् (भवति)। जीवितम् मरणात् श्रेयः (भवति)। (कोsपि) जीवत् धर्मम् अवाप्नुयात्।

Just whichever way one can keep himself alive, that should be done by all means (without dalliance). Surviving is better option to death. When one remains alive, then only he can fulfill his accepted codes of conduct or way of life (Dharma)

जीवेत् & अवाप्नुयात्- both in विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of जीव्- जीवति- १ ग. प. प. to be alive, to survive & अव+ आप्- to accomplish, obtain, secure- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, attain), तद्- it, that, कर्तव्यम्- to be done, duty- कर्तव्य- (also करणीय, कार्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि.of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make & धर्मम्- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., अहेलया- by all means, facing every difficulty- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of अहेला- without contempt, respect- हेला- स्त्री. लिं- contempt, disrespect- न हेला- अहेला- नञ् तत्पुरुष स., जीवितम्- to be alive, to be surviving- जीवित- क. भू. धा. वि. of जीव्- see above, जीवत्- living, surviving- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of जीव्- see above & श्रेयः (श्रेयस्)- adjctv- better, preferable, excellent- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., मरणात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of मरणम्- death, dying, यथा- :&21which way, how, as, एव- just, mere, only, यथा यथा- whichever way, means, यथा यथा एव- just whichever way, हि -surely, indeed, alone

माणसाने काहीही करून जीवंत राहण्याचे सगळे प्रयत्न केलेच पाहिजेत, जीवन हे मरणापेक्षा श्रेयस्कर असते. जीवंत राहूनच धर्माचरण करता येते.

सिर सलामत तो पगडी पचास ।

११०५ … २५-०९-२०२१
शनैरर्था शनैः पन्थाः शनैः पर्वतमारुहेत् ।
शनैर्विद्या च धर्मश्च व्यायामश्च शनैः शनैः ॥ अ॥
वृद्धचाणक्य ६.१४
शनैः पन्थाः शनैः कन्थाः शनैः पर्वतमस्तके ।
शनैः विद्या शनैः वित्तं पञ्च एतानि शनैः शनैः॥ ब॥

अ) (तेन/तया) शनैः अर्थाः (संपादितव्याः भवन्ति), शनैः पन्थाः (आक्रमितव्यः भवति), शनैः विद्या (अर्जितव्या भवति) च (तथा) धर्मः च व्यायामः शनैः शनैः (कार्यः भवति)(सः/सा) शनैः पर्वतम् आरुहेत्।
ब) (तेन/तया) शनैः पन्थाः (आक्रमितव्यः भवति), शनैः कन्थाः (सीव्यतव्याः भवति), शनैः पर्वतमस्तके (आरोहितव्यः भवति), शनैः विद्या (अर्जितव्या भवति) (तथा) शनैः वित्तम् (संपादितव्यम् भवति)। (सः/सा) एतानि पञ्च शनैः शनैः (कुर्यात्)।

A) One should earn his wealth gradually, he should proceed on journey steadily, he should acquire knowledge steadily and fulfilment of his accepted codes of conduct (Dharma) and physical exercise are to be done in a gradual manner and he should climb a mountain slowly.
B) शनैः कन्थाः (सीव्यतव्याः भवति)=
One should stitch patched garments patiently. एतानि पञ्च शनैः शनैः- These five should be done very patiently.

अर्थाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अर्थः- wealth, money, purpose, पन्थाः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of पथिन्- road, way, पर्वतम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पर्वतः- mountain, hill, आरुहेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of आ+ रुह्- to climb, mount, ascend- (रुह्- रोहति- १ ग. प. प. to grow, spring up), विद्या- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., धर्मः- prescribed codes of conduct, Dharma & व्यायामः- physical exercise, exertion, effort- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कन्थाः – स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of कन्था- patched garment, एतानि & पञ्च- both in- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this & पञ्चन्- five, शनैः (शनैस्)- slowly, gradually, steadily, with patience, च- and- both अव्ययs

माणसाने आपली संपत्ती हळूहळू वाढवावी, मार्गावरून हळूहळू पुढे जात रहावे, पर्वतावर हळूहळू चढावे, थोडीथोडी विद्या शिकावी, धर्मकार्ये सावकाशपणे करावीत, सावकाशपणे व्यायाम करावा, फाटलेले कपड्यांवर सावकाशपणे ठिगळे शिवून घ्यावीत. या कामांमध्ये घाई करू नये.

११०६ — २६-०९-२०२१
विरूपो यावदादर्शे नात्मनः पश्यते मुखम्।
मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम् ॥अ॥
यदा स्वमुखमादर्शे विकृतं सोऽभिवीक्षते
तदान्तरं विजानीते आत्मानं चेतरं जनम् ॥ब॥
-स्कन्दपुराण खं ५, अ १८, श्लो.२१,२२

विरूपः यावत् आदर्शे आत्मनः मुखम् न पश्यते, तावत् आत्मानम् अन्येभ्यः रूपवत्तरम् मन्यते। सः यदा विकृतम् स्वमुखम् आदर्शे अभिवीक्षते, तदा आत्मानम् च इतरम् जनम् अन्तरम् विजानीते।

An ugly person, considers himself as a most handsome person as compared to the others, till such time he does not see his face in the mirror. When actually he sees his ugly face clearly in the mirror, then he realises the difference between himself and other people.

विरूपः- an ugly person- विहीनः रूपेण- विरूपः- व्याधि. प्रादितत्पुरुष स., & सः (तद्)- he- both पु. लिं. प्र. व. ए. व., आदर्शे- पु. लिं. स. व. ए. व. of आदर्शः- a mirror, looking-glass, आत्मानम् & आत्मनः-पु. लिं. द्वि. वि. & ष. वि. ए. व. of आत्मन्- oneself, soul, मुखम्- न. लिं.- face, head, mouth, स्वमुखम्- one’s own face- स्व- self, own- स्वस्य मुखम्- स्वमुखम्- ष. तत्पुरुष स., रूपवत्तरम् (रूपवत्तरः- पु. लिं.)- more handsome than- रूपवत्- adjctv- beautiful, handsome- तर- suffix indicates comparative degree, विकृतम्- deformed, ugly, mutilated- विकृत- क. भू. धा. वि. of वि+ कृ- to deform, to disfigure- (कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make), इतरम्- pronominal adjctv- other, another, जनम्- people, person & अन्तरम्- difference, separation- all in द्वि. वि. ए. व., अन्येभ्यः- पु. लिं. पं. व. ब. व. of अन्यः- other person, different person, मन्यते, पश्यते, अभिवीक्षते & विजानीते- all वर्त. आ. प. तृ. पु. ए. व. of मन्- ४ ग. आ. प. to consider, think, दृश्- पश्यति १ ग. प. प. to see, look at, अभि+वि + ईक्ष्- to look towards (ईक्ष्- ईक्षते- १ ग. आ. प. to see) & वि+ ज्ञा- to be aware, comprehend- (ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand), यावत्- till which time, as long as & तावत्- till such time,in the meantime, न-no, not, च-and, यदा- when, at which time, तदा- then, at that time-all अव्ययs

कुरूप माणूस जोपर्यंत आपला चेहेरा आरशात पहात नाही तोपर्यत तो स्वतःला इतरांपेक्षा खूप सुस्वरूप समजत असतो. पण ज्या वेळी तो आपला विद्रूप चेहेरा आरशात स्पष्टपणे पहातो तेंव्हा त्याला आपल्या आणि इतर लोकांच्या चेहेऱ्यामधला फरक समजतो.

११०७ — २७-०९-२०२१
विना शीलेन वनिता वाग्मिता विद्यया विना ।
विनियोगैर्विना वित्तं मास्तु कस्यापि जीवनः ॥
पाठभेद: विनियोगैः – विनयेन & जीवनः- देहिनः

कस्य अपि जीवनः (देहिनः), शीलेन विना वनिता, विद्यया विना वाग्मिता (तथा) विनियोगैः (विनयेन) विना वित्तम् मा अस्तु।

Let not anyone’s life/living (Let not any living person’s) wife be without a character, let not his elocution skill be without proper qualification (education) and let not his wealth be without proper utilisations (humility).

कस्य & देहिनः-both in – पु. लिं. ष. वि. ए. व. of किम्- who & देहिन्- living person, human, जीवनः- life, living- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., शीलेन, विद्यया & विनयेन-all in तृ. वि. ए. व. of शीलम्- न. लिं.- character, good behaviour, conduct, विद्या- स्त्री. लिं.- education, knowledge, learning, & विनय- पु. लिं. -modesty humility, politeness, वनिता- lady, woman, wife & वाग्मिता- oratory, eloqution-skill, rhetoric- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., विनियोगैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of विनियोगः- use, application, disposal, giving, वित्तम्- wealth, money- न. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्तु- आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, अपि-also, even, विना- without, bereft of, मा- particle of prohibition- lest, that not, do not, may not-all अव्ययs

बदफैली बायको, अडाणीपणाचे वायफळ बोलणे आणि (चांगल्या कामासाठी) खर्च न होणारे धन किंवा विनयाविना श्रीमंती अशा गोष्टी कुणा माणसाच्या जीवनात नसाव्यात.

११०८ — २८-०९-२०२१
शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति ।
न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः॥
महाभारत. उद्योगपर्व ५.३४.४९

पुरुषे शीलम् प्रधानम् (अस्ति), तद् यस्य इह प्रणश्यति, (तस्य) धनेन न (अर्थः अस्ति), बन्धुभिः न (अर्थः अस्ति), जीवितेन (अपि) न अर्थः (अस्ति)।

In this world for a person his character is of the utmost importance. One whose character is lost, for him, there is no use of his wealth, his relatives or even of his very existence.

पुरुषे- पु. लि. स. वि. ए. व. of पुरुषः- a man, person, human, शीलम्- character, good behaviour, प्रधानम्- adctv- most important thing, chief thing or object, तद्- it, that- all in न. लि. प्र. वि. ए. व., यस्य- पु. लि. ष. वि. ए. व. of यद्- who, प्रणश्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र +नश्- to get destroyed, lost- (नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to be lost, vanish), जीवितेन & धनेन- न. लि. तृ. वि. ए. व. of जीवितम्- living, being alive- जीवित- क. भू. धा. वि. of जीव्- जीवति १ ग. प. प. to be alive, to live & धनम्- wealth, money, अर्थः- purpose, meaning, value- पु. लि. प्र. वि. ए. व., बन्धुभिः- पु. लि. तृ. वि. ब. व. of बन्धु- relative, brother, इह- here, in this world, न- no, not- both अव्ययs

पुरुषासाठी त्याचे शील सर्वात जास्त महत्वाचे असते. जर ते नसेल (किंवा त्याने गमावले) तर त्याची संपत्ती, त्याचे भाऊबंद, इतकेच काय त्याचे जीवन यांना काही अर्थ नाही.

११०९ — २९-०९-२०२१
परान्नेन मुखं दग्धं हस्तौ दग्धौ प्रतिग्रहात् ।
परस्त्रीभिर्मनो दग्धं कुतः शापः कलौ युगे ॥
वृद्धचाणक्यशतकम्

(अस्मिन्) कलौ युगे, (मनुष्यस्य) मुखम् परान्नेन दग्धम् (वर्तते)। हस्तौ प्रतिग्रहात् दग्धौ (वर्तेते)। (तथा) मनः परस्त्रीभिः दग्धम् (वर्तते)। (एषः) कुतः शापः (आगतः भवति)।

In this age of Kali, man has scorched his mouth by partaking food belonging to others, burnt his hands by keeping on accepting obligations from others and the mind (consciousness) is burnt by relationship with other’s wife (adulterous behaviour). What exactly is cause of this course? (what kind of curse is this?)

कलौ & युगे- पु/न. लि. स. वि. ए. व. of कलिः- last of the four Yugas, in which there is supposed to be successive degradation of moral values among humans & युगम्- period showing the age of the world, मुखम्- mouth, face, दग्धम्- burnt, scorched- दग्ध- क. भू. धा. वि. of दह्- दहति १ ग. प. प. to burn, scorch & मनः (मनस्)- consciousness, mind, heart- all in न. लि. प्र. वि. ए. व., परान्नेन- न. लि. तृ. वि. ए. व. of परान्नम्- food belonging to the other, food given by the other, हस्तौ & दग्धौ- पु. लि. प्र. वि. द्वि. व. of हस्तः- hand & दग्ध- see above, प्रतिग्रहात्- पु. लि. पं. वि. ए. व. of प्रतिग्रहः- accepting, recording obligation/donation, परस्त्रीभिः- स्त्री. लि. तृ. वि. ब. व. of परस्त्री- another’s wife- पर- adjctv- other, another, स्त्री- woman, wife- परस्य स्त्री- परस्त्री- ष. तत्पुरुष स., शापः- curse- in- पु. लि. प्र. वि. ए. व., कुतः (कुतस्)- अव्यय- from where, wherefore, from what cause, motive, in what manner

या कलियुगातल्या लोकांचे तोंड दुसऱ्याचे अन्न खाऊन जळलेले असते, दुसऱ्याकडून काही ना काही घेऊन हात जळलेले असतात आणि दुसऱ्याच्या बायकांमध्ये रमण्याने मन जळलेले असते (ही सगळी अंगे दूषित झालेली असतात.) हा कुठला शाप आहे?

१११० — ३०-०९-२०२१
श्लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था संक्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव ॥
मालविकाग्निमित्र- अङ्क १, श्लो.१६

शिक्षकाणाम्, कस्यचित् क्रिया श्लिष्टा आत्मसंस्था (अस्ति), अन्यस्य संक्रान्तिः विशेषयुक्ता (अस्ति)। यस्य उभयम्, सः (शिक्षकाणाम्) धुरिः एव प्रतिष्ठापयितव्यः (भवति)।

Among the teachers, for some, acquisition of profound knowledge is inherent quality available to them, while some are excellent in transferring this knowledge to others. One, who is proficient in both these functions, he alone, is to be designated as the foremost (leader, head) among them.

कस्यचित्- (कः +चित्)- for someone, अन्यस्य- (अन्यः)- for others & – यस्य- (यद्)- for whom- all in- पु. लिं. ष. वि. ए. व., क्रिया- teaching, action, performance, श्लिष्टा- clung, adhered to, resting or learning on- (श्लिष्ट- क. भू. धा. वि. of श्लिष्- श्लिष्यति ४ ग. प. प. to embrace, stick, grasp, understand), आत्मसंस्था- inherent, within oneself- आत्मन्- oneself, one’s own, soul, संस्थ- adjctv- existing, lasting, situating, dwelling- आत्मनि संस्थम्- आत्मसंस्थम् स. तत्पुरुष स., संक्रान्तिः- transference or communication- (संक्रान्त- transferred, entrusted- क. भू. धा. वि. of सं+ क्रम्- to transfer, pass on), विशेषयुक्ता- extraordinary, profound- विशेष- adjctv- special, extra, युक्त- endowed with, having- क. भू. धा. वि. of यज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to furnish or endow with- विशेषेण युक्तम्- विशेषयुक्तम्- तृ. तत्पुरुष स.- all in- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., उभयम्- pronominal adjctv- though dual in sense, it is used in singular, शिक्षकाणाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of शिक्षक- a learner, teacher, instructor, सः (तद्)- he, धुरिः (धुर्)- highest, topmost, foremost & प्रतिष्ठापयितव्यः- to be designated, to be considered, to be established- प्रतिष्ठापयितव्य- (also- प्रतिष्ठापयनीय & प्रतिष्ठापेय)- प्रयोजक क. वि. धा. सा. वि. of प्रति+ स्था- (स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay)- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., साधु- good, excellent, एव- just, mere, only- both अव्ययs

काही गुरूंना स्वतःला सखोल ज्ञान मिळवण्याची मनापासून ओढ असते तर काही शिक्षकांना आपले ज्ञान दुसऱ्यांना देण्याची कला अवगत असते. ज्याच्या अंगात हे दोन्ही गुण असतील तोच श्रेष्ठ शिक्षक म्हणून मान्यचा पावतो.

मला हा श्लोक शिक्षकदिनाच्या दिवशी मिळायला हवा होता.

११११ — ०१-१०-२०२१
सत्यस्य वदिता साधुर्न सत्याद्विद्यते परम् ।
तत्त्वेनैव सुदुर्ज्ञेयं पश्य सत्यमनुष्ठितम् ॥अ॥
भवेत्सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत्।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत् ॥ब॥
महाभारत शान्तिपर्व- ८.६९. ३१ &३२
(श्रीकृष्णेन अर्जुनाय उक्तम्)
अ) सत्यस्य वदिता (वाक्) साधुः (अस्ति)। सत्यात् परम् न विद्यते। सत्यम् तत्त्वेन अनुष्ठितम् एव सुदुर्ज्ञेयम् (अस्ति एतद्) पश्य।
ब) यत्र अनृतम् सत्यम् भवेत्, सत्यम् च अपि अनृतम् भवेत्, (तत्र) सत्यम् अवक्तव्यम् भवेत् (तथा) अनृतम् वक्तव्यम् भवेत्।

A) Speaking truth is always virtuous (good). There is nothing greater than the truth. But, please understand that correct knowledge of practicing the truthful speaking (factually established truth) is the most difficult task.
B) Where an untruth would actually become a truth and where a truth would become a untruth, there speaking truth would become avoidable and speaking untruth would become necessary.

अ) सत्यम्, सत्यात् सत्यस्य- न. लिं. द्वि., पं. & ष. वि. ए. व. of सत्यम्- truth, real fact, वदिता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- talk, that is spoken- वदित- क. भू. धा. वि. of वद्- वदति १ ग. प. प. to say, speak, साधुः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- noble, virtuous, good, परम्- adjctv- the highest, supreme, greatest, विद्यते- तृ. पु. ए. व. of विद्- ४ ग. आ. प. to exist, to be, तत्त्वेन- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तत्त्वम्- essential nature, primary substance, first principal, factual अनुष्ठितम्- practiced, executed, observed, established- अनुष्ठित- क. भू. धा. वि. of अनु+ स्था- to perform, observe, do, practice, establish & सुदुर्ज्ञेयम्- very much difficult to understand- सु- अव्यय- affix to noun implies: very much, good, दुस्/ दुर्- अव्यय- affix to noun implies: difficult, hard- ज्ञेय- that to be understood, realised- (also जानीय & ज्ञातव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प.- to know, understand- दुःखेन जानाति इति- दुर्ज्ञेय- difficult to understand- उपपद तत्पुरुष स., सु+ दुर्ज्ञेय- very difficult to understand- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., पश्य- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of दृश्- पश्यति १ ग. प. प. to see, understand, realise, regard, एव- just, mere, only, न- no, not
ब) अनृतम्- untruth ऋतम्- adjctv- truth proper, fact- अन् ऋतम्- अनृतम्- नञ् तत्पुरुष स.- untruth & सत्यम्- truth- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति- १ ग. प. प. to become, to be, exist, वक्तव्यम्- to be said & अवक्तव्यम्- not to be said- वक्तव्य- (वचनीय, वाच्य, वाक्य)- क. वि. धा. सा. वि. of वच्- वक्ति २ ग. प. प. to talk, say- न वक्तव्य- अवक्तव्य- नञ् तत्पुरुष स.- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., यत्र- where, in which place or case, च- and, अपि- even, also- all अव्ययs

अ) खरे बोलणे हे नेहमीच चांगले असते. सत्याहून श्रेष्ठ असे काहीही नसते. पण सत्य तेच बोलण्याची सवय करणे हे कळायलाच खूप कठीण आहे हे पहा..

ब) जेंव्हा खोटे ते खरे होते आणि खरे ते खोटे होते तेंव्हा खरे बोलणे टाळले जाते आणि खोटेच बोलावे लागते.

१११२ — ०२-१०-२०२१
वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे
न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा।
भवति हि पुनर्भूयान्भेदः फलं प्रति तद्यथा
प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदां चयः ॥
-भवभूति उत्तररामचरितम् द्वि. अ. श्लो.४
पाठभेद- मृदां चयः= मृदादयः,

गुरुः प्राज्ञे विद्याम् यथा एव वितरति तथा जडे (अपि वितरति)। (सः) न तु तयोः ज्ञाने खलु शक्तिम् करोति वा अपहन्ति । पुनः (तयोः) फलम् प्रति, भूयान् भेदः हि भवति, तद् यथा मणिः बिम्बग्राहे शुचिः प्रभवति, न (तथा) मृदादयः (प्रभवन्ति)/ मृदाम् चयः (प्रभवति)।

A teacher or preceptor imparts knowledge to an intelligent student in a same manner as he does it for the dull person. Between the two, he neither enhances grasping capacity of the one, nor he takes it away the same from the other. But then, in the final result, there is vast difference. It is like a precious gem appears bright and shining in a mirror or any reflector but not the things like lump of clay etc. / a heap of clay.

गुरुः- teacher, preceptor, father, चयः- collection heap, mass, शुचिः- adjctv- clean, pure, clear, मणिः- jewel, gem & भेदः- dfference, inequality, separation- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्राज्ञे & जडे- both in पु. लिं. स. वि. ए. व. of प्राज्ञ- intelligent, wise, clever bright & जड- dull, stupid, विद्याम् & शक्तिम्- both in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विद्या- knowledge, education & शक्ति- capacity, strength, वितरति, करोति, भवति, प्रभवति & अपहन्ति- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ तृ(दीर्घ)- to impart, grant, bestow on- (तृ{दीर्घ}- तरति १ ग. प. प. to cross over, to overcome), कृ- ८ ग. उ. प. to do, make, भू- १ ग. प. प. to be, to exist, become, प्र+ भू- to reflect brightly, spring up, appear & अप+ हन्- to take away, seize, remove- (हन्- हन्ति to २ ग. प. प. to kill, strike), तयोः- their- in पु. लिं. ष. वि. द्वि. व. of तद्- he, ज्ञाने & बिम्बग्राहे- न. लिं. स. वि. ए. व. of ज्ञानम्- understanding, knowledge, perception & बिम्बग्राह- mirror, reflector- बिम्ब- image, reflection, ग्राह- adjctv- catcher, holder- बिम्बम् गृह्णाति इति- बिम्बग्राहम्- उपपद तत्पुरुष स., फलम् प्रति- (प्रतिफलम्)- towards the result, as against achievement- फलम्- न. लिं- fruit, result, प्रति- अव्यय- against, towards- फलम् प्रतिकृत्य- अव्ययीभाव स., भूयान्- is पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of भूयस्- adjctv of qualifying भेदः – abundant, plenty, numerous, तद्- that, it- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., मृदाम्- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of मृद्- clay, loam, earth, मृदादयः- स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of मृदादि- clay lumps etc- आदि-adjctv- at the end of the composition implies; etc., beginning with, यथा- as, in which way, तथा- like that in that way, खलु & हि- surely, indeed, एव- only, just, mere, पुनः (पुनर्)- nevertheless, again, on the other hand, वा- or, and, न- no, not, तु- but, on the other hand – all अव्ययs

हुषार विद्यार्थ्याला किंवा मठ्ठ विद्यार्थ्याला गुरु सारखीच विद्या शिकवतो. ते करत असतांना तो कुणाची ग्रहणशक्ती वाढवत नाही किंवा काढून घेत नाही. पण अखेर त्याच्या प्रयत्नाने मिळालेल्या फळांमध्ये मोठा फरक असतो. एकादे रत्न आरशात चमकतांना दिसते पण मातीचे ढेकूळ तसे दिसत नाही.

१११३ — ०३-१०-२०२१
कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु।
ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदाऽनर्थैरकिंचनः॥
महाभारत शान्तिपर्व १२.१३९.८४

(मनुष्येण) कर्म, यदि तीक्ष्णम् वा मृदु वा, आत्महितम् च कार्यम् (भवति)। अकर्मशीलः तु सदा अकिञ्चनः (भवति)। (तथा सः सदा) अनर्थैः ग्रस्यते।

A work, may be very difficult to undertake or may be of very easy nature, one should do his job, which is of the beneficial nature for himself. One, who remains idle (not engaged in any activity), will be however always remain utterly destitute and will be seized by calamities always.

तीक्ष्णम्- adjctv- hard, sharp, fiery, मृदु- adjctv- soft, mild, easy, कर्म (कर्मन्)- work, duty, activity, आत्महितम्- beneficial to oneself, one which is of self-interest- आत्मन्- पु. लिं.- oneself, one’s own, हितम्- interest, benefit- हित- क. भू. धा. वि. of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to promote, gratify- आत्मनः हितम्- आत्महितम्- ष. तत्पुरुष स, कार्यम्- ought to be done, performed- कार्य- (also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अकर्मशीलः- one who is idle, not engaged in any activity- कर्मन्- न. लिं.- work, duty, activity, शीलम्- न. लिं.- disposition, nature, character- कर्म यस्य शीलम् सः- कर्मशीलः- बहुव्रीही स. & न कर्मशीलः- अकर्मशीलः- नञ् तत्पुरुष स. & अकिञ्चनः – adjctv- utterly destitute, devoid of anything, quite poor- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अनर्थैः- तृ. वि. ब. व. of अनर्थ- worthless, calamity, misfortune- (अर्थम्- purpose, money, meaning- अन्+ अर्थम्- अनर्थम्- नञ् तत्पुरुष स.), ग्रस्यते- कर्मणी प्रयोग तृ. पु. ए. व. of ग्रस्- ग्रसते १ ग. आ. प. to swallow, seize, eclipse, यदि- if, in case, either, वा- or, तु- but, on the other hand, च- and, सदा- always, daily -all अव्ययs

आपले काम कठीण असेल किंवा सोपे असेल, ते काम माणसाने केले तर त्याच्या फायद्याचेच होईल. कामचुकार माणूस नेहमी दरिद्री रहातो किवा त्याच्यावर संकटे ओढवतात.

१११४ — ०४-१०-२०२१
ज्यायांसमपि चेद्वृद्धं गुणैरपि समन्वितम् ।
आततायिनमायान्तं हन्याद्घातकमात्मनः ॥
महाभारत- भीष्मपर्व ६.१०७.१०१

ज्यायांसम्, अपि चेद् वृद्धम् गुणैः अपि समन्वितम् आततायिनम् आत्मनः घातकम् आयान्तम्, हन्यात्।

A senior person, even if he is very old and also is endowed with lot of virtuous qualities, if he is endeavouring to kill and approaching with that murderous intention, he should be killed.

ज्यायांसः, वृद्धः, समन्वितः, आततायिनः, घातकः & आयान्तः- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of -ज्यायस्- adjctv- elder, senior, not a minor, वृद्ध- old, aged, venerable- क. भू. धा. वि. of वृध्- वर्धते- १ ग. आ. प. to increase, grow, समन्वित- endowed with, possessing- क. भू. धा. वि. of सं+अनु+ इ- to accompany, follow- (इ- एति २ ग. प. प. to go, come to), आततायिन्- one who is endeavouring to kill, any one who commits heinous crime, murderer, घातक- destructive person, & आयात्- approaching, coming towards- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of आ+ या- to approach, come towards- (या- याति २ ग. प. प. to go, move), गुणैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of गुण- virtue, good quality, excellence, आत्मनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- one’s own, oneself, हन्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of हन्- हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike, अपि- even, also, चेद्- in case, if- both अव्ययs

आदरणीय गुणवंत असा वडीलधारी वृद्ध माणूससुद्धा जर अतिरेकी होऊन मारायला आला तर त्याला मारावे लागेल.

१११५ — ०५-१०-२०२१
न तथेच्छन्ति कल्याणान्परेषां वेदितुं गुणान्।
यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.३७.४७

पापचेतसः, न तथा परेषाम् कल्याणान् गुणान् वेदितुम् इच्छन्ति, यथा एषाम् नैर्गुण्यम् ज्ञातुम् इच्छन्ति।

Wicked minded people do not show as much eagerness or inquisitiveness in knowing good or virtuous qualities of the people, the way they show their keenness in finding out their drawbacks or faults.

पापचेतसः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पापचेतस्- पाप- adjctv- sinful, evil, wicked, चेतस्- न. लिं.- mind, heart, thinking- पापम् चेतः यस्य सः- पापचेतस्- बहुव्रीही स., परेषाम्- of strangers & एषाम्- their- both- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of परः- other, another, stranger & इदम्- he, कल्याणान् & गुणान्- both- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of- कल्याणः- praiseworthy, auspicious, virtuous & गुणः- quality, characteristic, वेदितुम् & ज्ञातुम्- both- पू. का. वा. तुमन्त धा. सा. अव्यय of विद्- वेत्ति- २ ग. प..प. to know, understand & ज्ञा- जनाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, इच्छन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of इष्- इच्छति- ६ ग. प. प. to desire or want to know, नैर्गुण्यम्- want of good quality, fault, drawback न. लिं. द्वि. वि. ए. व., न- no, not, यथा- in which way, manner, as, तथा- in that manner, way, thus -all अव्ययs

दुष्टबुद्धी बाळगणारा माणूस दुसऱ्याचे गुण किंवा कल्याण पहाण्याची इच्छा धरत नाही, तो इतरांचे दोष पहाण्यासाठी इच्छुक असतो.

१११६ — ०६-१०-२०२१
ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह।
संयुक्तौ दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ ॥
महाभारत आरण्यकपर्व ३.१८८.२६

(यदा) ब्रह्म क्षत्रेण सहितम् (भवेत्), (वा यदा) क्षत्रम् च ब्रह्मणा सह (भवेत्), (तौ) संयुक्तौ शत्रून् वनानि, अग्निमारुतौ इव, दहतः।

When management skill of well qualified learned man joins hand with (is united with) a person having extraordinary (outstanding) bravery or vice versa, they both together destroy the enemies, like wildfire and torrential wind scorch the forests.

ब्रह्म (ब्रह्मन्)- a person belonging to priestly or brahmanical class, theologian & क्षत्रम्- man belonging to fighting class, Kshatriya community- both न. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षत्रेण & ब्रह्मणा- both न. लिं. तृ. वि. ए. व. of क्षत्रम्- see above & ब्रह्मन्- see above, संयुक्तौ & अग्निमारुतौ- पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of संयुक्त- adjctv- together with, joined together & अग्निमारुतः- the fire and the wind- अग्निः- fire, God of fire, मारुतः- wind, God of wind- अग्निः च मारुतः च- अग्निमारुतः- द्वंद्व स., शत्रून्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of शत्रुः- an enemy, वनानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of वनम्- forest, दहतः- वर्त. तृ. पु. द्वि. व. दह्- दहति- १ ग. प. प. to burn, scorch, सहितम्- together with, accompanied with, associated with, च- and, सह- with, together with, along with, इव- like, similar to- all अव्ययs

जेंव्हा शास्ज्ञांचा जाणकार (ब्राह्मण) आणि शस्त्रास्त्रांमध्ये निपुण (क्षत्रिय) हे एकत्र येतात तेंव्हा ते दोघे मिळून शत्रूंना रानातल्या वणव्यासारखे जाळून टाकतात.

१११७ — ०७-१०-२०२१
पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः।
पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयन्ते सर्वदेवताः॥अ॥
पितरौ यस्य तृप्यन्ति सेवया च गुणेन च।
तस्य भागीरथीस्नानमहन्यहनि वर्तते॥ब॥

पद्मपुराण।
अ) पिता धर्मः (भवति), पिता स्वर्गः (भवति), पिता हि परमम् तपः (भवति)। पितरि प्रीतिम् आपन्ने, सर्वदेवताः प्रीयन्ते।
(ब) यस्य सेवया च गुणेन च पितरौ तृप्यन्ति, तस्य भागीरथीस्नानम् अहनि अहनि वर्तते।

अ) A father actually embodies entire codes of conduct (Dharma) prescribed for a person, he is, in fact, heaven on this earth. One who is able to get love and affection of a father, entire host of Gods would get pleased on him.
(ब) Whose parents are fully satisfied with the virtues and services of their child, for him it is like having holy bath in the Ganga-river, everyday.

पिता (पितृ)- father, धर्मः- codes of conduct prescribed (Dharma), स्वर्गः- heaven- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., परमम्- adjctv- ultimate, exceedingly, very much & तपः-(तपस्)- penance, religious austerity, vow- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., पितरि & आपन्ने- पु. लिं. स. वि. ए. व. of पितृ- father & आपन्न- gained, achieved- क. भू. धा. वि. of आ+ पद्- to get, obtain- (पद्- पद्यते- ४ ग. आ. प. to go, approach, gain), प्रीतिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्रीतिः- love, affection, सर्वदेवताः- all deities, divinities- in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सर्वदेवता- सर्व- all, entire, whole, देवता- a god, deity- सर्वाः देवताः- सर्वदेवताः- समा. प्रादितत्पुरुष स., प्रीयन्ते & तृप्यन्ति- both वर्त. तृ. पु. ब. व.- ४ ग. of प्री- प्रीयते- (आ. प.) to be satisfied, to be pleased (strictly a passive voice of प्री-) & तृप्- प. प. तृप्यति- to to please, gratify, यस्य- whose & तस्य-his पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who & तद्- he, सेवया & गुणेन- both तृ. वि. ए. व. of सेवा- स्त्री. लिं.- service, attendance, worship & गुण- पु/न. लिं- quality, virtue, nature, पितरौ- parents- पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व., भागीरथीस्नानम्- holy bath in the Ganga-river- न. लिं. प्र. वि. ए. व.,भागीरथी- name of the river Ganges, स्नानम्- bath, ablution- भागीरथ्याम् स्नानम्- भागीरथीस्नानम्- स. तत्पुरुष स.- अहनि- न. लिं. स. वि. ए. व. of अहन्- a day, day time- अहनि अहनि- everyday, daily, वर्तते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वृत्- १ ग. आ. प. to be, to exist, become, happen, हि- indeed, surely, च-and- both अव्ययs

पिता हाच धर्म आहे, स्वर्ग आहे आणि श्रेष्ठ तप आहे . ज्याला पित्याचे प्रेम मिळते त्याला सगळे देव प्रसन्न आहेत. ज्या मुलाने केलेली सेवा आणि ज्याचे गुण यावर त्याचे आईवडील तृप्त असतात त्याला रोज गंगा नदीत स्नान केल्याचे पुण्य मिळते.

१११८ — ०८-१०-२०२१
वंचितस्तु खलान्मर्त्यो न विश्वसति सज्जनम्।
तक्रं फूत्कृत्य पिबति दग्धे तु पयसा मुखे

मर्त्यः खलात् वंचितः तु, सज्जनम् न विश्वसति। (सः) तु पयसा मुखे दग्धे तक्रम् फूत्कृत्य पिबति।

Common man, having got cheated by a wick person, does not trust a noble trustworthy person also. If the mouth gets scalded while drinking hot milk, one would even keep blowing over a cup of butter-milk (for cooling it).

मर्त्यः- a mortal, a human being, man & वंचितः- cheated, deceived- वंचित- क. भू. धा. वि. of वञ्च्- वञ्चति- १ ग. प. प. to cheat, deceive- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., खलात्- पु. लिं. प. वि. ए. व. of खलः- a cheat, wicked person, सज्जनम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of सज्जनः- a noble or good person, विश्वसति & पिबति- both in वर्त. तृ. पु. ए. व. वि+ श्वस्- to trust, believe, rely on- (श्वस्- श्वसिति २ प. प. to breathe, respire) & पा- १ ग. प. प. to drink, पयसा- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of पयस्- water, milk, मुखे & दग्धे- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of मुख- face, mouth & दग्ध- burnt, scalded- क. भू. धा. वि. of दह्- दहति १ ग. प. प. to burn, scald, तक्रम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तक्रम्- butter-milk, फूत्कृत्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of फूत्कृ (फूत्+ कृ)- to blow over (over a drink or cut for cooling)- (कृ- करोति कुरुते ८ ग. उ. प. to do), तु- but, on the other hand, in case, न- no, not- both अव्ययs

दुष्टाकडून फसवणूक झालेला सामान्य माणूस सज्जनावरही विश्वास ठेवत नाही. दुधाने तोंड पोळल्यावर तो ताकसुद्धा फुंकून पितो.

१११९ — ०९-१०-२०२१
कुर्यात् चिकित्सामुचितां ज्ञात्वा रोगस्य कारणम्।
कथं निरामयो भूयादन्यथा भूरि भेषजात् ॥

(कः अपि) रोगस्य कारणम् ज्ञात्वा उचिताम् चिकित्साम् कुर्यात्। अन्यथा भूरि भेषजात् कथम् निरामयः भूयात्?

One should try to understand exact generative cause of a illness /disease (after proper diagnosis) and then only go in for the proper medical treatment. How else, one can get healthy, just by consuming numerous medicines? (by undergoing various medical treatments).

रोगस्य- पु. लि. ष. वि. ए. व. of रोगः- disease, sickness, illness, कारणम्- न. लि. द्वि. वि. ए. व.- cause, reason, generative cause, ज्ञात्वा- after understanding, knowing- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of ज्ञा-जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to understand, know, उचिताम् & चिकित्साम्- both in स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of उचित- adjctv- proper, suitable, necessary, fit- क. भू. धा. वि. of उच्- उच्यते ४ ग. आ. प. to collect, gather, to be fond of- (mostly used in क. भू. धा. वि.) & चिकित्सा- medical treatment, administering remedies or medicine, कुर्यात् & भूयात् – विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make & भू-भवति १ ग. प. प. to be, to become, to exist, भेषजात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of भेषजम्- a medicine, medicament, remedy or cure in general, निरामयः- adjctv- free from disease, healthy, of sound health- पु. लि. प्र. वि. ए. व.- निर्- अव्यय- affix implies away from, free of- आमयः- disease, sickness, illness- निर्गतः आमयः यस्मात् सः- निरामयः- बहुव्रीही स., अन्यथा- otherwise, in a contrary case, in another way, भूरि- exceedingly, very much, frequently, repeatedly & कथम्- how, in which manner, in what way-all अव्ययs

रोगाच्या कारणांची पूर्ण चिकित्सा करून त्यावर उचित असे उपचार करावेत (तर त्याचा गुण येईल). तसे न करता उगाच भरमसाट औषधे घेण्याने माणूस निरोगी कसा होईल?

११२० — १०-१०-२०२१
न पण्डिताः साहसिका भवन्ति श्रुत्वापि ते सन्तुलयन्ति तत्त्वम् ।
तत्त्वं समादाय समाचरन्ति स्वार्थं प्रकुर्वन्ति परस्य चार्थम् ॥
सुभाषितरत्नाभाण्डागार

पण्डिताः साहसिकाः न भवन्ति, ते श्रुत्वा अपि तत्त्वम् सन्तुलयन्ति। तत्त्वम् समादाय स्वार्थम् समाचरन्ति (तथा) परस्य च अर्थम् प्रकुर्वन्ति।

Learned people are not reckless, they study the situation well and then after the study, they evaluate it from all angles. After understanding exact meaning (accepting the essential facts), finally they attend to their self-interest (well-being) and also attend to other’s interest (well-being of others).

पण्डिताः, साहसिकाः & ते- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पण्डितः- scholar, expert, learned person, knowledgeable man, साहसिकः- reckless, brutal, bold, daring, rash & तद्- he, श्रुत्वा- after listening, studying, having learnt- पू. का. वा. त्वांत धा. सा. अव्यय of श्रु- शृणोति ५ ग. प. प. to hear, to listen, learn, study, तत्त्वम्, अर्थम् & स्वार्थम्- all in पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of तत्त्व- true state or condition, fact, essential nature, primary substance, अर्थ- well-being, purpose, interest & स्वार्थ- self-interest, one’s own good- स्व- one’s own, self, स्वस्य अर्थः- स्वार्थः- ष. तत्पुरुष स., भवन्ति, सन्तुलयन्ति, समाचरन्ति & प्रकुर्वन्ति- all in वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू- भवति १ ग. प. प. to be, to become, exist, सं+ तुल्- to judge from all angles, to weigh pros and cons- (तुल्- तोलति १ ग. प. प & तोलयति-ते or तुलयति- ते-{ which some consider denominative from तुला} -to consider, weigh, ponder), समा+ चर्- follow, practice, perform, act- (चर्- चरति- १ ग. प. प. to walk, move, go) & प्र+ कृ- to react, respond, to perform, execute- (कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do), समादाय- after conceiving it fully, , seizing it completely- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of समा+ दा- to accept fully, to seize well- (दा- यच्छति १ ग. प. प. to give, grant, परस्य- of other’s- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of परः- other, stranger, outsider, न- no, not, च- and, अपि- even, also, though-all अव्ययs

विद्वान लोक (पंडित) लोक धाडस करत नाहीत. (धोका पत्करत नाहीत.) ते ऐकलेल्या माहितीचा साकल्याने विचार करून त्यातले मर्म जाणून घेतात आणि स्वतःचा तसेच इतरांचा लाभ कशामुळे होईल याचा विचार करून त्यानुसार कृति करतात.

११२१ — ११-१०-२०२१
गृहीतवाक्यो नयविद्वदान्यः शेषान्नभोक्ता ह्यविहिंसकश्च।
नानर्थकृत्याकुलितः कृतज्ञः सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.३७.१४

विद्वान्, (यः) गृहीतवाक्यः, नयविद्, वदान्यः, शेषान्नभोक्ता, अविहिंसकः, न हि, अनर्थकृत्याकुलितः, कृतज्ञः सत्यः मृदुः, च, (सः) स्वर्गम् उपैति।

A learned man, who is follower of (elders’) advice, knowledgeable in statesmanship, a generous person, who partakes his food after offering (it to Gods, guests and needy), a harmless person, one not having blemish of having done any wrongful deed, grateful in nature, honest and soft in his behaviour, (will enjoy happy life on this earth and) will be successful in reaching heaven.

विद्वान् (विद्वस्)- learned man, wise person- (derived from वर्त. का. वा. धा. वि. of विद्-वेत्ति २ ग. प. प. to know), गृहीतवाक्यः- follower of advice- गृहीत- क. भू. धा. वि. of upheld, accepted- ग्रह्- गृह्णाति- गृह्णीते ९ ग. उ. प. to hold take, वाक्यम्- न. लिं.- a sentence, a word, what is spoken- वाक्यम् गृह्णाति यः सः- गृहीतवाक्यः, नयविद्- a statesman, a politician- नयः- statesmanship, good conduct- नयम् वेत्ति इति- नयविद्- उपपद तत्पुरुष स., वदान्यः- a generous, liberal person, शेषान्नभोक्ता- who partakes his food after offering (it to Gods, guests and needy)- शेष- remainder, left out, अन्नम्- food, भोक्ता (भोक्तृ)- enjoyer, eater, consumer- शेषम् अन्नम्- शेषान्नम्- समा. प्रादितत्पुरुष स. & शेषान्नस्य भोक्ता- शेषान्नभोक्ता- ष. तत्पुरुष स, अविहिंसकः -harmless, non- injurious- हिंसा- injury, hurt, हिंसक- one who causes hurt, injury, वि-अव्यय- prefix implies intensity, strength, न विहिंसकः- अविहिंसकः- नञ् तत्पुरुष स., अनर्थकृत्याकुलितः- one not having blemish of having done any harmful act- अर्थ- purpose, meaning, worthy- अन् अर्थः- अनर्थः meaningless, senseless, worthless- अनर्थः कृत्यः- अनर्थकृत्यः- worthless or hurtful act, आकुलितः- adjctv- entangled, blinded, affected- अनर्थकृत्येण आकुलितः- अनर्थकृत्याकुलितः- तृ. तत्पुरुष स., कृतज्ञः- grateful, knowing the conduct- कृतम् जानाति इति- कृतज्ञः- उपपद तत्पुरुष स, सत्यः- truthful, honest, मृदुः- soft, mild-mannered- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., स्वर्गम्- in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of स्वर्गः- heaven, paradise, उपैति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+ इ- to reach, attain- (इ- एति-२ ग. प. प. to go, to come to), च- and, हि- surely, indeed, न- no, not- all अव्ययs

जो शहाणा माणूस थोरांचा उपदेश घेतो, ज्याला चांगली वर्तणूक (नीतिमत्ता) माहीत असते, जो उदार असतो, आधी दुसऱ्यांना खाऊ घालून उरलेले अन्न खातो, कुणाला इजा करत नाही, ज्याला कुठल्याही दुष्कृत्याचा कलंक लागलेला नाही, जो कृतज्ञ, खरा आणि मृदु असतो असा माणूस स्वर्गाला जाऊन पोचतो.

११२२ — १२-१०-२०२१
दोषाकरोऽपि कुटिलोऽपि कलङ्कितोऽपि
मित्रावसानसमये विहितोदयोऽपि।
चन्द्रस्तथाऽपि हरवल्लभतामुपैति
नैवाश्रितेषु गुणदोषविचारणा स्यात् ॥

चन्द्रः, दोषाकरः अपि, कुटिलः अपि, कलङ्कितः अपि, मित्रावसानसमये विहितोदयः अपि, तथा अपि, हरवल्लभताम् उपैति। आश्रितेषु गुणदोषविचारणा न एव स्यात्।

(Here all adjectives of चन्द्रः- Moon are having double meaning, second one given in bracket, applies to dependents of great people)
Even if the Moon who is creator of night, though curved in shape, though having his dark spots, though makes is appearance in sky after setting of the Sun, even with all this he is able to achieve affection of Lord Shiva. (One may be having faults, may be of crooked nature, may be having blemishes, may seek a rise or gain at the distress of a friend, still he continues to enjoy love of an eminent person, whose refuge he has sought). One who seeks refuge in someone, the inherent good or bad qualities of that refuge-seekers would not be questioned.

चन्द्रः- the Moon, दोषाकरः- दोषा- अव्यय- night- स्त्री. लिं.- darkness of night, sin, fault, करः- doer- दोषाम् करोति यः सः- दोषाकरः- बहुव्रीही स., कुटिलः- adjctv- crooked, curved, bent- (कुट्- कुटति ६ ग. प. प. to bo crooked, bent), कलङ्कितः- marked with spots (full of faults, defects)- कलङ्क- dark spot, fault, defect, कलङ्केण इतः- कलङ्कितः- तृ. तत्पुरुष स. & विहितोदयः- timing the rise (prospering well, enjoying the rise)- विहित- arranged, placed done- क. भू. धा. वि. of वि+ हि- to do, act- (हि- हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, cast), उदयः- rise, prosperity- विहितः उदयः येन सः- विहितोदयः- बहुव्रीही स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., मित्रावसानसमये- in पु. लिं. स. वि. ए. व. of मित्रावसानसमय- time of sunset- (time a friend’s difficulty, distress)- मित्र- the Sun, (a friend), अवसान- end, termination, conclusion, limit, death, समय- time- अवसानस्य समयः- अवसानसमयः & मित्रस्य अवसानसमयः- मित्रावसानसमयः- both ष. तत्पुरुष स., हरवल्लभताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of हरवल्लभता- हरः- Lord Shiva, वल्लभता- love, friendship- (वल्लभ- adjctv- beloved, dear, lover)- हरस्य वल्लभता- हरवल्लभता- ष. तत्पुरुष स., उपैति- acquires, gets- वर्त. तृ. पु. ए. व. of उप+ इ- (इ-एति २ ग. प. प. to go, to come to) आश्रितेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of आश्रितः- dependent, staying a in the refuge- क. भू. धा. वि. of आ+ श्रि- to resort to, to seek refuge with- (श्रि- श्रयति- ते १ ग. उ. प. to go to, approach, गुणदोषविचारणा- enquiry of good and bad qualities, checking of characteristics- गुणः- good quality, virtue, दोषः- faults, shortcoming, विचारणा- investigation, enquiry- गुणः च दोषः च- गुणदोषः- द्वंद्व स. & गुणदोषणाम् विचारणा- गुणदोषविचारणा- ष. तत्पुरुष स. स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to exist, to be, तथा- in that way thus, अपि- even, also, न- no, not, एव- just, mere, only- all अव्ययs

काळोखी रात्र करणारा, वक्राकार (वाकडा), डागाळलेला, सूर्य आकाशात नसतांना उगवणारा असा (अनेक दोष असलेला) चंद्रसुद्धा शंकराचा लाडका होतो. थोरांचा आश्रय घेणाऱ्याच्या गुणदोषांची चिकित्सा केली जात नाही. समर्थागृहीचे श्वान, त्यास सर्वही देती मान अशी एक प्रसिद्ध उक्ती आहे.

११२३ — १३-१०-२०२१
किं कोकिलस्य विरुतेन गते वसन्ते
किं कातरस्य बहुशस्त्रपरिग्रहेण ।
मित्रेण किं व्यसनकालपराङमुखेन
किं जीवितेन पुरुषस्य निरक्षरेण ॥
गते वसन्ते, कोकिलस्य विरुतेन किम् (प्रयोजनम्?), कातरस्य बहुशस्त्रपरिग्रहेण किं (प्रयोजनम्?), व्यसनकालपराङ्मुखेण मित्रेण किम् (प्रयोजनम्?), (तथा) निरक्षरेण पुरुषस्य जीवितेन किम् (प्रयोजनम्?)।

Of what use is sweet-calls of a cuckoo bird once spring season has passed away? Of what use is a coward possessing various types of arms? Of what use is a friend, who turns away during time of one’s distress and of use is of a living of a person who is an illiterate?

गते & वसन्ते- both in पु. लिं. स. व. ए. व. of गत- gone, lapsed- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go & वसन्त- spring time, vernal season, कोकिलस्य कातरस्य & पुरुषस्य -all in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of कोकिलः- cuckoo bird (Koyal), कातर- adjctv- cowardly, timid & पुरुष- person, human, a man, विरुतेन, जीवितेन, मित्रेण, बहुशस्त्रपरिग्रहेण, निरक्षरेण & व्यसनकालपराङ्मुखेण- all in -तृ. व. ए. व. of विरुतः- पु. लिं.- singing, melodious cry- क. भू. धा. वि. of वि+ रुद्- to give out melodious cry- (रुद्- रोदिति/ रौति- २ ग. प. प. to cry, weep), जीवितम्- न. लिं.- living, surviving- क. भू. धा. वि. of जीव्- जीवति १. ग. प. प. to be alive, to live, मित्रम्- न. लिं.- friend, बहुशस्त्रपरिग्रहः- one who has acquired lots of arms- बहु- adjctv- lot, many- शस्त्र- arms, परिग्रहः- holding, , seizing, acquiring- बहूणि शस्त्राणि- बहुशस्त्राणि- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स.- बहुशस्त्राणाम् परिग्रहः- बहुशस्त्रपरिग्रहः- ष. तत्पुरुष स., निरक्षरः- an illiterate- निर् (निस्)- अव्यय- affix implies absence of, devoid of, loss of & अक्षरः- a letter of the alphabet, word, words, speech collectively, writing in general- अक्षरेण निराकृतः यः सः- निरक्षरः- बहुव्रीही स. & व्यसनकालपराङ्मुखः- one who turns away during time of one’s distress- व्यसन- distress, calamity- काल- time, period, पराङ्- adjctv- situated beyond or on other side, unfavourable, adverse, मुखम्- न. लिं- face, mouth- व्यसनस्य कालम्- व्यसनकालम्- ष. तत्पुरुष स., पराङ् मुखम् यस्य सः- पराङ्मुखः & व्यसनकाले पराङ्मुखः यः सः- व्यसनकालपराङ्मुखः- both बहुव्रीही स. & किम्- अव्यय- a particle of interrogation- what use, what purpose

वसंत ऋतु संपून गेल्यावर कोकिळाच्या कूजनाचे काय प्रयोजन ? घाबरटाच्या हातातल्या खूप शस्त्रांचा काय उपयोग ? संकटाच्या वेळी तोंड फिरवणारा मित्र कशाला ? आणि निरक्षर रहाणाऱ्या माणसाचे कसले जगणे?

११२४ — १४-१०-२०२१
पठतो नास्ति मूर्खत्वं जपतो नास्ति पातकम् ।
मौनिनः कलहो नास्ति न भयं चास्ति जाग्रतः॥

पठतः (मनुष्यस्य) मूर्खत्वम् न अस्ति। जपतः (मनुष्यस्य) पातकम् न अस्ति। मौनिनः कलहः न अस्ति (तथा) जाग्रतः भयम् च न अस्ति ।

A person engaged in studies will not have stupidity. A person involved in saying his prayers will be free from any sin. One who keeps silence will not get involved in any quarrels and one who is alert all the time need not fear anything.

पठतः, जपतः & जाग्रतः- all in- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of पठत्- engaged in studies- (पठ्- पठति १ ग. प. प. to read, recite, rehearse), जपत्- engaged in prayers- (जप्- जपति-to mutter prayers, repeat internally) & जाग्रत्- one who is alert, awake- (जागृ- जागर्ति २ ग. प. प. to be awake, to be watchful, attentive)- all वर्त. का. वा. धा. सा. वि., मूर्खत्वम्- stupidity, foolishness- त्व- suffix implies quality, nature- (मूर्ख- stupid, dull, silly)- पातकम्- sin, crime & भयम्- fear, dread, apprehension- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., मौनिनः- in- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of- मौनिन्- adjctv- one who keeps silence- (मौनम्- silence)- all in- न. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, कलहः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., च- and, न- no, not- अव्ययs

शास्त्रांचे वाचन करणाऱ्याकडे मूर्खपणा असत नाही, जप व प्रार्थना करणाऱ्याकडे पाप असत नाही, न बोलणाऱ्याचे कुणाशी भांडण होत नाही आणि जो जागृत असतो त्याला भय नसते. म्हणून माणसाने वाचन किंवा अभ्यास करावा, नामाचा जप करावा, शांत आणि सावध रहावे.

११२५ —- १५-१०-२०२१
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं
भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य।
तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति
न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥
महाभारत उद्योगपर्व ३७.२०

तात, यः भक्तस्य, सर्वकालम् हिते रतस्य, भृत्यस्य, न क्रुध्यति, तस्मिन् भर्तरि भृत्याः विश्वसन्ति (तथा) च एनम् आपत्सु न परित्यजन्ति।

Oh dear, (Oh King), one who never gets angry on his servant, who is devoted to him and one who is all the time engaged in his welfare, towards such master, the servants develop confidence (faith) and they do not desert him in the time of his misfortune (troubles).

तात- Oh, dear, blessed one- पु. लिं. सं. वि. ए. व. , यः (यद्) – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. भक्तस्य, रतस्य & भृत्यस्य- all in- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of भक्त- devoted, attached, one who worships- क. भू. धा. वि. of भज्- भजति- ते १ ग. उ. प. to be devoted to, attached to, to worship, रत- engaged, fondly attached, pleased- क. भू. धा. वि. of रम्- रमते १ ग. आ. प. to be engaged, attached, pleased & भृत्य- servant, dependent, required to be supported- also भरणीय & भरितव्य- क. वि. धा. सा. वि. of भृ- भरति- ते १ ग. उ. प. & बिभर्ति- बिभृते ३ ग. उ. प. to support, bear, fill, सर्वकालम्- all the time- सर्वम्- all, entire, whole, कालम्- time, period- सर्वम् कालम्- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स.- हिते- न. लिं. स. वि. ए. व. of हितम्- welfare, good, proper- हित- क. भू. धा. वि. of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, discharge, send forth, क्रुध्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of क्रुध्- ४ ग. प. प. to be angry, तस्मिन् & भर्तरि- पु. लिं. स. वि. ए. व. of तद्- he & भतृ- supporter, provider, husband, lord, भृत्याः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of भृत्य- see above, एनम्- him- द्वि. वि. ए. व. of इदम्- he, आपत्सु- स्त्री. लि. स. वि. ब. व. of आपद्- calamity, trouble, misfortune, विश्वसन्ति & परित्यजन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of वि+ श्वस्- to have confidence, to believe- (श्वस्- श्वसिति २ ग. प. प. to breathe, to respire) & परि+ त्यज्- abandon fully, leave- (त्यज्- त्यजति- १. ग. प. प. to forego, abandon), न- no, not, च- and- both अव्ययs

अरे बाबा, जो नेहमी आपल्या सेवकांची काळजी घेतो, त्यांच्यावर रागावत नाही अशा मालकावर सेवकांचाही विश्वास असतो. ते सेवक संकटकाळी त्या मालकाला सोडून जात नाहीत. असा उपदेश विदुराने धृतराष्ट्राला केला.

११२६ — १६-१०-२०२१
बोद्धारो मत्‍सरग्रस्‍ता: प्रभव: स्‍मयदूषिता: ।
अबोधोपहताश्‍चान्‍ये जीर्णमंगे सुभाषितम् ॥
-भर्तृहरिनीतिशतकम् २
बोद्धारः मत्‍सरग्रस्‍ता: (सन्ति), प्रभव: स्‍मयदूषिता: (सन्ति), अन्‍ये च अबोधोपहताः (सन्ति), (अतः) सुभाषितम् (कवेः) अंगे जीर्णम् (भवति)।

( These are lamenting of poet भर्तृहरि at the start of his नीतिशतकम्- a series of 100 सुभाषितम् on human behaviour. He has also written two more शतकम्- वैराग्य & शृङ्गार)
Knowledgeable people are stricken with jealousy, people in power or authority are affected by arrogance and the rest of the people are stricken with ignorance. Therefore, witty saying or beautiful quotes of a scholarly writer, get dissolved within himself (for want of appreciation).

बोद्धारः, मत्‍सरग्रस्‍ता:, प्रभव:, स्‍मयदूषिता:, अन्‍ये & अबोधोपहताः- all in पु. लि. प्र. वि. ब. व. of बोद्धार- knowledgeable person, a person having capacity to understand, comprehend- (बुद्ध- perceived, understood, awakened- क. भू. धा. वि. of बुध्- बोधति- ते १ उ. प. & बुध्यते ४ आ. प. to know, understand), मत्‍सरग्रस्‍त- stricken with jealousy- मत्‍सर- adjctv- jealousy, envy- ग्रस्‍त- possessed, affected, stricken- क. भू. धा. वि. of ग्रस्- ग्रसते- मत्‍सरेण ग्रस्‍तः- मत्‍सरग्रस्‍तः- तृ. तत्पुरुष स., प्रभु- master, king, man in power, competent, स्‍मयदूषित- affected by arrogance- स्‍मय- pride, conceit, arrogance, दूषित- corrupted, damaged spoiled- क. भू. धा. वि. of दुष्- दुष्यति ४ ग. प. प. to be bad, be spoiled, corrupted- स्‍मयेन दूषितः- स्‍मयदूषितः- तृ. तत्पुरुष स., अन्‍य- other, remaining & अबोधोपहत- अबोध- stupidity, ignorance- (बोध- perception, knowledge, understanding- न बोध- अबोध- नञ् तत्पुरुष स.), अपहत- seized, attacked, stricken- क. भू. धा. वि. of अप+ हन्- (हन्- हन्ति- २ ग. प. प. to kill, strike)- अबोधेन अपहतः- अबोधोपहतः- तृ. तत्पुरुष स., सुभाषितम्- well-spoken, witty saying- भाषित- said, spoken, uttered- क. भू. धा. वि. of भाष्- भाषते- १ ग. आ. प. to say, speak- सुभगम् भाषितम्- सुभाषितम्- समा. प्रादितत्पुरुष स. & जीर्णम्- digested, worn-out, decayed- जीर्ण- क. भू. धा. वि. of जृ(दीर्घ)- १, ४, ९ प. प. & १० उ. प.- to be dissolved or digested, to get worn out, old- both in न. लि. प्र. वि. ए. व., अंगे- न. लि. स. वि. ए. व. of अंगम्- body, a part of the body, च-and-अव्यय

विद्वानांना (इतर विद्वानांचा) मत्सर वाटत असतो, शक्तीशाली लोकात उद्धटपणा असतो, बाकीचे लोक अडाणी असतात (त्यांना काही समजतच नाही). त्यामुळे सुभाषिते आपल्या आपच विरून जातात. कुणालाच त्यांचे कौतुक वाटत नाही.

असे उद्गार सुभाषितकार भर्तृहरीने निराश होऊन काढले होते. पण आज शेकडो वर्षांनंतरसुद्धा ती वाचली जातात हे पाहून भर्तृहरीच्या आत्म्याला समाधान वाटत असेल.

११२७ — १७-१०-२०२१
न तल्लोके द्रव्यमस्ति यल्लोकं प्रतिपूरयेत् ।
समुद्रकल्पः पुरुषो न कदाचन पूर्यते ॥
महाभारत- अनुशासनपर्व १३.९४.२९

न तद् लोके द्रव्यम् अस्ति यद् लोकम् प्रतिपूरयेत्। पुरुषः समुद्रकल्पः (भवति)। (सः) न कदाचन पूर्यते।

There is no wealth or substance on this earth which can keep a man fully satisfied (which can fulfill all his desires). A man is like an ocean, which can never get fully filled.

तद्- that, it, द्रव्यम्- wealth, a substance, material to work upon, यद्- which- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., लोके- स. वि. & लोकम्- द्वि. वि.-both पु. लिं ए. व. of लोकः- the world, earth, the people, human race, प्रतिपूरयेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of प्रति+ पूर्- to completely fill- (पूर्- ४ ग. आ. प. to fill, fill out), पुरुषः- a man, human & समुद्रकल्पः- समुद्र- sea, ocean, कल्पः- one which is similar to, like, a very good alternative- समुद्रस्य कल्पः- समुद्रकल्पः- ष. तत्पुरुष स.- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पूर्यते & अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of पूर्- ४ ग. आ. प.- see above & अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, न- no, not, कदा- when, at what time, कदा+ चन- sometimes, rarely, न कदाचन- never- all अव्ययs

माणसाचे पूर्ण समाधान होईल असे कोणतेही धन या जगात नाही, माणूस (त्याची हाव) हा कधीही न भरणाऱ्या समुद्रासारखा असतो.

११२८ — १८-१०-२०२१
कृमिकुलचितं लालाक्लिन्‍नं विगन्धिजुगुप्सितं
निरुपमरसं प्रीत्‍या खादन्‍नरास्थि निरामिषम् ।
सुरपतिमपि श्वा पार्श्वस्‍थं विलोक्‍य न शंकते
न हि गणयति क्षुद्रो जन्‍तु: परिग्रहफल्‍गुताम् ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् ९

क्षुद्रः जन्‍तु: परिग्रहफल्‍गुताम् न हि गणयति, (यथा) श्वा कृमिकुलचितम्, लालाक्लिन्‍नम्, विगन्धिजुगुप्सितम्, निरुपमरसम्, निरामिषम्, नरास्थि प्रीत्‍या खादन्, पार्श्वस्‍थम् सुरपतिम् अपि विलोक्‍य न शंकते।

A mean person, (while going about his work) does not bother about repulsive environmental conditions around him, just like a dog, happily devouring a human bone, infested with worms, soaked in its saliva, having disgusting smell, devoid of any comparable taste and without any flesh over it, without any hesitation, even after looking at King of Gods, standing besides him.

क्षुद्रः- adjctv- mean, low,, small, जन्‍तु:- a creature, living being, man, श्वा- (श्वन्)- a dog & खादन्- eating, devouring- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of खाद्- खादति १ ग. प. प. to eat, devour- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व. परिग्रहफल्‍गुताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व., परिग्रहफल्‍गुता- surrounding meanness- परिग्रह- surrounding, circumstantial, फल्‍गुता- meanness, uselessness- (फल्‍गु-adjctv- small, mean, useless)- परिग्रहस्य फल्‍गुता- परिग्रहफल्‍गुता- ष. तत्पुरुष स., गणयति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of गण्- गणयति- ते १० ग. उ. प. to count, take into account, कृमिकुलचितम्- infested with worms- कृमिः- स्त्री. लि.- a worm, कुलचितम्- fully covered, infested- क. भू. धा. वि. of कुल+ चि- to fully cover, infest- (चि- चिनोति- ५ ग. प. प. to collect, gather- कृमिभिः कुलचितम्- कृमिकुलचितम्- तृ. तत्पुरुष स., लालाक्लिन्‍नम्- soaked in saliva- लाला- saliva, spittle- क्लिन्‍नम्- wet, moistened- क्लिन्‍न- क. भू. धा. वि. of क्लिद्- क्लिद्यति ४ ग. प. प. to become wet- लालया क्लिन्‍नम्- लालाक्लिन्‍नम्- तृ. तत्पुरुष स., विगन्धिजुगुप्सितम्- disgusting due to bad smell- विगन्धिन्- dirty smelling- गन्ध- smell, odour, गन्धिन्- smelling, वि- अव्यय- affix implies adverse, intense, जुगुप्सितम्- disliked (जुगुप्सा-dislike, aversion)- विगन्धिना जुगुप्सितम्- तृ. तत्पुरुष स., निरुपमरसम्- (निर्+ उपमरसम्)- devoid of any comparable taste- निर्-अव्यय- affix implies devoid of, उपमा- resemblance, comparison, रसम्- taste- उपमा रहितम् रसम् यद् तद्- निरुपमरसम्- बहुव्रीही स., निरामिषम्- without any flesh- आमिषम्- flesh, आमिषेण रहितम्- निरामिषम्- व्याधि. प्रादितत्पुरुष स., नरास्थि- human bone- नर- man, human- अस्थि- न. लि.- a bone- नरस्य अस्थि- नरास्थि- ष. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., प्रीत्‍या-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of प्रीति- pleasure, happiness, पार्श्वस्‍थम् & सुरपतिम्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पार्श्वस्‍थः- standing by the side- पार्श्व- side- पार्श्वे तिष्ठति इति- पार्श्वस्‍थः- उपपद तत्पुरुष स. & सुरपतिः- Lord of Gods- इन्द्रः- सुरः- God, पतिः- master, lord, husband- सुराणाम् पतिः- सुरपतिः- ष. तत्पुरुष स., विलोक्‍य- after looking at- पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of वि+ लोक्- to see, look at- (लोक्- लोकते १ ग. आ. प.- to see) शंकते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of शंक्- १. ग. आ. प. to doubt, hesitate न- no, not, हि- surely, indeed, अपि- even-all s

किड्यांनी भरलेले, लाळेने बरबटलेले, दुर्गंध येत असलेले, मांस शिल्लक नसलेले, बेचव असे माणसाचे हाडूकसुद्धा कुत्रा आवडीने चघळत रहातो, त्याच्या मागे देवांचा राजा उभा असला तरी त्याला काही लाज वाटत नाही. नीच प्राण्याला गलिच्छ वातावरणाची किळस वाटत नाही.

११२९ — १९-११-२०२१
किञ्चिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापार्थं नाशे सम्पद्यते पुनः ॥
महाभारत शान्तिपर्व १२. २७६. ८

(यद्), किञ्चित् ममत्वेन कल्पितम् भवति एव, तद् यदा नाशे सम्पद्यते परितापार्थम् एव पुनः (भवति)।

When one just develops certain affection towards any object or a person, when he loses that object or person, that again becomes cause of his extreme anguish or sorrow.

किञ्चित्- (किम् चित्)- something, anything, कल्पितम्- formed, arranged, considered, fashioned- (कल्पित- प्रयोजक क. भू. धा. वि. of क्लृ- कल्पयते- to arrange, consider- क्लृ- कल्पते १ ग. आ. प.to bring about, accomplish), तद्- that, it & परितापार्थम्- a cause for anguish, agony- परिताप- wailing, lamentation, extreme heat, pain, agony, anguish & अर्थम्- purpose, reason, meaning- परितापस्य अर्थम्- परितापार्थम्- ष. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., ममत्वेन- in न. लिं. तृ. वि. ए. व. of ममत्वम्- sense of owning, belonging, attachment, pride, भवति & सम्पद्यते both- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. to be, to exist, to become & सम्+ पद्- to turn out, become, arise, produce – (पद्- पद्यते ४ ग. आ. प. to go, attain, gain), नाशे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of नाशः- destruction, ruin, loss, death, यदा- when, at the time, as soon as, पुनः (पुनर्)- again, anew, once more, एव- just, mere, only- all अव्ययs

एकाद्या गोष्टीबद्दल (किंवा व्यक्तीबद्दल) मनात थोडीशी आपुलकी निर्माण झाली तरी तिचे जाणे हे दुःखाचे कारण ठरते.

११३० — २०-१०-२०२१
शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः शिष्यप्रदेयाsगमा
विख्याताः कवयो वसन्ति विषये यस्य प्रभोर्निर्धनाः।
तज्जाड्यं वसुधाधिपस्य कवयस्त्वर्थं विनाsपीश्वराः
कुत्स्यास्स्युः कुपरीक्षका न मणयो यैरर्घतः पातिताः॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् १५

शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः, शिष्यप्रदेयागमाः, विख्याताः कवयः यस्य प्रभोः विषये निर्धनाः (सन्तः) वसन्ति, तद् वसुधाधिपस्य जाड्यम् (भवति), कवयः तु विना अर्थम् अपि ईश्वराः (भवन्ति)। कुपरीक्षकाः कुत्स्याः स्युः, न मणयः यैः (ते) अर्घतः पातिताः (सन्ति)।

If the renowned poets/scholars writing grammatically perfect words with beautiful composition, which consists of knowledge (precept) worthy of imparting to the disciples, living in the kingdom of any particular king, spend their life in poverty, that is due to apathy of the king alone. The poets/scholars are masters even without having any formal wealth. Here the blame lies on incompetent examiners, who failed to recognise the worth of the gems and not on the gems themselves.

शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः, शिष्यप्रदेयागमाः, विख्याताः कवयः निर्धनाः ईश्वराः कुपरीक्षकाः कुत्स्याः, मणयः & पातिताः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिर्- grammatically perfect words with beautiful composition- -शास्त्र- any department of knowledge, sacred treatise, उपस्कृत- prepared, collected- क. भू. धा. वि. of उपस्कृ- to perfect, prepare- (कृ- ८ ग. उ. प. to do), शब्द- word, sound, सुन्दर- beautiful, charming, गिर्- स्त्री. लिं.- speech, language- शास्त्रेण उपस्कृतम्- शास्त्रोपस्कृतम्- तृ. तत्पुरुष स., शास्त्रोपस्कृतम् शब्दम्- शास्त्रोपस्कृतशब्दम् & सुन्दरा गिर्- सुन्दरगिर्- both- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स., शास्त्रोपस्कृतशब्दम् च सुन्दरगिर् च- शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिर्- द्वंद्व स., शिष्यप्रदेयागमः- knowledge (precept) worthy of imparting to the disciples- शिष्य- student, disciple, प्रदेय- worth giving, to be imparted, given- क. वि. धा. सा. वि. of प्र+ दा- to grant, give- (दा- यच्छति १ ग. प. प. to give), आगमः- knowledge, sacred learning- शिष्याय प्रदेयम्- शिष्यप्रदेयम्- च. तत्पुरुष स. & शिष्यप्रदेयः आगमः- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स., विख्यातः- famous, renowned- क. भू. धा. वि. of वि+ ख्या- to be well-known- (ख्या- ख्याति- २ ग. प. प. to tell, declare), कविः- poet, scholar, writer in general, निर्धनः- poor, having no wealth- धनम्- wealth, money- धनेन विहीनः- निर्धनः- व्याधि. प्रादितत्पुरुष स., ईश्वरः- lord, master, कुपरीक्षकः- incompetent examiner- कु- अव्यय- affix implies bad, poor, परीक्षकः- examiner, tester, कुत्सितः परीक्षकः- कुपरीक्षकः- समा. प्रादितत्पुरुष स., कुत्स्यः- to be condemned, censured- (also कुत्स्यनीय & कुत्स्यितव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कुत्स्- कुत्सयति- ते १० ग. उ. प., मणिः- gem & पातितः- fallen, dropped, यस्य, प्रभोः & वसुधाधिपस्य- all in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of यद्- who, प्रभुः- master, lord, owner, ruler & वसुधाधिपः- King- वसुधा- land, earth, ground, अधिपः- lord, master- वसुधायाः अधिपः- वसुधाधिपः- ष. तत्पुरुष स, विषये- in पु. लिं. स. वि. ए. व. of विषयः- land, country, वसन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of वस्- वसति १ ग. प. प. to dwell, live, stay, तद्- that, it, जाड्यम्- sluggishness, apathy, inactivity & अर्थम् wealth, money- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., स्युः- विध्यर्थ तृ. पु. ब. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, यैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of यद्- who, अर्घतः- from getting the price- (अर्घः- price, value & तस्- suffix implies ‘from’, towards), तु- but, on the other hand, न- no, not, विना- without, devoid of, अपि- also, even- all अव्ययs

जर व्याकरणशास्त्रानुसार उत्तम शब्दांचा उपयोग करून शिष्यांना उपयुक्त अशा ज्ञानाने परिपूर्ण आणि सुंदर रचना करणारे कवि आणि विद्वान लोक ज्या राजाच्या राज्यात जन्मभर दैन्यावस्थेत रहात असतील तर ते त्या राजाच्या भोंगळपणामुळे होते. त्याचा दोष वाईट परीक्षकांकडेही जातो. रत्नांची योग्य पारख झाली नाही तर त्यात त्या रत्नाचा दोष नसतो.

११३१ — २१-१०-२-२१
धर्मः सत्यं तथा वृत्तं बलं चैव तथाप्यहम् ।
शीलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्यत्र संशयः ॥
महाभारत- शान्तिपर्व १२.१२४.६२

महाप्राज्ञ, धर्मः, सत्यम् तथा वृत्तम् बलम् च एव तथा अपि अहम् सदा शीलमूला (भवन्ति)। अत्र संशयः न अस्ति। (Said by लक्ष्मी to प्रह्लाद)

Oh great intellectual, following prescribed codes of conduct (Dharma), truthful conduct and good work (behaviour), inherent strength and myself (wealth earned or prosperity- लक्ष्मी) all these are always primarily based on the character of a person. In this respect there is no doubt at all.

महाप्राज्ञ- Oh great learned man- पु. लिं. सं. वि. ए. व.- महान्- great, mighty & प्राज्ञ- adjctv- intellectual, wise, learned- महान् प्राज्ञः- महाप्राज्ञः- समा. प्रादितत्पुरुष स., धर्मः- prescribed codes of conduct (Dharma) & संशयः- doubt, hesitation, uncertainty, indecision- both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सत्यम्- truth, honesty, वृत्तम्- behaviour, character, बलम्- strength, vigour, might- all-in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अहम्- I- प्र. वि. ए. व. of अस्मद्- I, we, शीलमूला- one who is principally based on the character- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- शील- character, good behaviour- मूल- base, foundation, origin- शीलम् मूलम् यस्याः सा- शीलमूला- बहुव्रीही स., अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, तथा- likewise, and, similar to, सदा- all the time, daily, always, अत्र- here, in this place, न- no, not, च- and, एव- just, mere, only अपि- even, also- all अव्ययs

हे विद्वान मुला, धर्म, सत्य, चांगली वागणूक, शक्ती आणि मी (लक्ष्मी) नेहमी सुशील माणसाबरोबर असतो यात संशय नाही असे लक्ष्मीने प्रह्लादाला सांगितले.

११३२ — २२-१०-२०२१
दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने
प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम्।
शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धृष्टता
ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् २२

स्वजने दाक्षिण्यम्, परिजने दया, दुर्जने सदा शाठ्यम्, साधुजने प्रीतिः, नृपजने नयः, विद्वज्जने च आर्जवम्, शत्रुजने शौर्यम्, गुरुजने क्षमा, कान्ताजने धृष्टता, एवम् कलासु ये पुरुषाः कुशलाः (सन्ति), तेषु एव च लोकस्थितिः (भवति)।

Politeness towards own people, compassion towards servants, trickery towards wicked people, affection towards noble people, statesmanship towards ruling class, sincerity towards learned people, bravery (heroism) against enemies, forbearance towards elderly people and tactfulness while dealing with women, in this manner those persons skilfully handle the situation, on them alone existence of this world depends upon.

स्वजने, परिजने, दुर्जने, साधुजने, नृपजने, विद्वज्जने, शत्रुजने, गुरुजने & कान्ताजने- all in पु. लिं. स. वि. ए. व. of स्वजन- own people, relatives- (स्व-own, self- स्वस्य जनः), परिजन- servants, followers- (परि- अव्यय- prefix to noun means, round about, surrounded by), दुर्जन- wicked people- (दुष्टः जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स.), साधुजन- noble people- (साधुः जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स.), नृपजन- royal people, rulers- (नॄन् पाति इति- नृपः- उपपद तत्पुरुष & नृपः जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स.), विद्वज्जन- scholar, learned- (विद्वान् जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स.), शत्रुजन- enemy- (शत्रुः जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स.), गुरुजन- teachers, elders- (गुरुः जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स.), & कान्ताजन- women, ladies- (कान्त- adjctv- desired, loved- क. भू. धा. वि. of कम्- कामयते-१० ग. आ. प. to love- कान्ता- beloved woman- कान्तः जनः- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स.), दाक्षिण्यम्- courtesy, politeness, शाठ्यम्- dishonesty, trickery, आर्जवम्- honesty, sincerity, शौर्यम्- bravery, valour, heroism- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., दया- compassion, kindness, mercy, प्रीतिः- love, affection, क्षमा- forbearance, forgiveness, धृष्टता- tactfulness, courage- (धृष्ट- क. भू. धा. वि. of धृष्- धृष्णोति ५ ग. प. प. to be courageous, confident) & लोकस्थितिः- existence of the world- लोकः/लोकम्- world, स्थितिः- existence- लोकस्य स्थितिः- लोकस्थितिः- ष. तत्पुरुष स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., नयः- statesmanship, wisdom- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पुरुषाः, कुशलाः & ये- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of पुरुष-man, person, कुशल- expert, well versed & यद्-who, कलासु- in स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of कला- art, technique, तेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of तद्-he, सदा- always, daily, च- and, एवम्- thus, in this manner, एव- just, mere, only- all अव्ययs

आपल्या माणसांशी नम्रपणे वागणे, नोकराचाकरांबद्दल दया, दुर्जनांशी लबाडपणा, सज्जनांशी प्रेमाने वागणे, राजाच्या लोकांशी धोरणीपणा, विद्वानांशी आदराने वागणे, शत्रूचा शौर्याने सामना करणे, मोठ्या लोकांशी क्षमाशील, महिलांशी धीटपणे व जपून वागणे, अशा प्रकारे परिस्थिति सांभाळून घेण्याची कला ज्यांना चांगली अवगत असते अशा लोकांमुळेच हे सगळे जग चालत आले आहे.

११३३ — २३-१०-२०२१
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः; प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः।
प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी त्याज्यः स तादृक्त्वरयैव भृत्यः ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.३७.२४

यः भृत्यः प्रत्याह (कार्येषु) अनुशिष्टः, नियुज्यमानः, वाक्यम् तु न आद्रियते, अपि च यः प्रज्ञाभिमानी, प्रतिकूलवादी (च भवति), तादृक् सः (भृत्यः), त्वरया एव त्याज्यः (भवति)।

A servant, who has been assigned works everyday and instructed accordingly, does not honour the words of the master and on the other hand speaks against the instructions and has arrogance of his own knowledge, that kind of person is to be dismissed immediately.

यः (यद्)- who, सः (तद्)- he, भृत्यः- servant, dependent- (भृत्य- (also भरणीय, भर्तव्य & भार्य)- क. वि. धा. सा. वि. of भृ- बिभर्ति- बिभृते ३ ग. उ. प. to support, bear, maintain), अनुशिष्टः- instructed, ordered- अनुशिष्ट- क. भू. धा. वि. of अनु+ शास्- to instruct, order, advise- (शास्- शास्ति २ ग. प. प. to rule, teach, instruct), नियुज्यमानः- being appointed, entrusted, deputed- नियुज्यमान (नियुञ्जान)- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of नि+ युज्- to appoint, depute- (युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to join, connect), प्रज्ञाभिमानी- arrogant about one’s own wisdom- प्रज्ञा- wisdom, intelligence, अभिमानिन्- proud, arrogant- प्रज्ञायाः अभिमानिन्- प्रज्ञाभिमानिन्- ष. तत्पुरुष स., प्रतिकूलवादी- adversely talking, प्रतिकूलम्- अव्यय- adversely, contrarily, inversely- वादी (वादिन्)- talking, speaking- प्रतिकूलम् वदति यः सः- प्रतिकूलवादिन्- बहुव्रीही स., त्याज्यः- tona be avoided, given up- त्याज्य- (also त्यजनीय & त्यक्तव्यम्)- क. वि. धा. सा. वि. of त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to leave, abandon & तादृक्- (तादृश्)- adjctv- such-like, like that- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रत्याह- every day- अहन्- न. लिं.- a day- अहनि अहनि- प्रत्याह- अव्ययीभाव स., वाक्यम्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वाक्य- sentence, spoken thing, आद्रियते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of आ+ दृ- to respect, honour- (दृ- द्रियते ६ ग. आ. प. to care, mind), त्वरया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of त्वरा- hurry, haste, तु- but, on the other hand, न- no, not, अपि- even, also, and, च-and, एव- mere just, only- all अव्ययs

ज्या सेवकाला त्याचे काम रोज दिले जाते आणि त्याविषयीच्या सूचना दिल्या जातात तरी ही तो मालकाचे सांगणे ऐकत नसेल आणि उद्धटपणे त्याच्या विरोधात बोलत असेल तर त्याला लगेच कामावरून काढून टाकावे.

११३४ — २४-१०-२०२१
सूनुः सच्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः
स्निग्धं मित्रमवञ्चकः परिजनो निःक्लेशलेशं मनः।
आकारो रुचिरः स्थिरश्च विभवो विद्यावदातं मुखं
तुष्टे विष्टपकष्टहारिणि हरौ सम्प्राप्यते देहिना ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् २५

विष्टपकष्टहारिणि हरौ तुष्टे, देहिना सूनुः सच्चरितः, प्रियतमा सती, स्वामी प्रसादोन्मुखः, मित्रम् स्निग्धम्, परिजनः अवञ्चकः, मनः निःक्लेशलेशम् आकारः रुचिरः, स्थिरः विभवः च विद्यावदातम् मुखं सम्प्राप्यते ।

When remover of the world’s hardships, God Almighty is pleased, living beings will be blessed with children with of good character, a beloved wife with good behaviour, an employer with keen intention to help, a friend with affectionate attitude, honest servants, a calm anguish-free mind, a beautiful figure, steady wealth and a face radiating with scholarship.

विष्टपकष्टहारिणि, हरौ & तुष्टे- all in पु. लिं. स. वि. ए. व. of विष्टपकष्टहारिन्- remover of the world’s hardships- विष्टप- world, कष्ट- trouble, evil, bad, हारिन्- carrying, taking, seizing- विष्टपस्य कष्टम्- विष्टपकष्टम्- ष. तत्पुरुष स. & विष्टपकष्टम् हरति इति- विष्टपकष्टहारिन्- उपपद तत्पुरुष स., हरिः- Lord Vishnu & तुष्टः- pleased, satisfied, delighted- तुष्ट- क. भू. धा. वि. of तुष्- तुष्यति ४ ग. प. प. to be pleased, contented, देहिना- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of देहिन्- living being, a man, सूनुः- son, child, सच्चरितः- of good character- सत्- good, noble, चरित- behaviour- क. भू. धा. वि. of चर्- चरति १ ग. प. प. to walk, behave, स्वामी (स्वामिन्)- master, owner, प्रसादोन्मुखः- favourable nature, eager to help- प्रसाद- kindness, favour, उन्मुखः- adjctv- inclined, eager, waiting- प्रसादे उन्मुखः- प्रसादोन्मुखः- स. तत्पुरुष स., परिजनः- servants, followers- (परि- अव्यय- prefix to noun means, round about surrounded by), अवञ्चकः- honest, trustworthy- वञ्चकः- a cheat, fraudulent- न वञ्चकः- अवञ्चकः- नञ् तत्पुरुष स., आकारः- form, figure, shape, रुचिरः- pleasing, beautiful, स्थिरः- steady, stable, विभवः- wealth, prosperity- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रियतमा- beloved, wife, & सती- virtuous, lady of good character- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., मित्रम्- friend, स्निग्धम्- affectionate, tender, मनः (मनस्)- mind, heard, निःक्लेशलेशम्- without a bit of anguish- निस्- अव्यय- devoid of, without, क्लेश- agony, anguish, worldly occupation, लेशम्- very small quality, bit- क्लेशस्य लेशम्- क्लेशलेशम्- ष. तत्पुरुष स. & निर्गतम् क्लेशलेशम् यस्मात् तद्- निःक्लेशलेशम्- बहुव्रीही स., विद्यावदातम्- radiating with scholarship- विद्या- knowledge, scholarship, अवदातम्- polished, shining, meritorious- विद्यया अवदातम्- विद्यावदातम्- तृ. तत्पुरुष स., मुखम्-face, सम्प्राप्यते- कर्मणी प्रयोग सं+प्र+आप्- सम्प्राप्नोति- gets, gets bestowed upon, च- and

जंव्हा जगाची पीडा नाहीशी करणारा परमेश्वर संतुष्ट होतो, तेंव्हा त्याला (माणसाला) चारित्र्यवान मुलगा, प्रेमळ पत्नी, मदत करणारा मालक, जिवलग मित्र, प्रामाणिक अनुयायी, निश्चिंत मन, आकर्षक शरीरयष्टी, स्थिर वैभव, विद्वत्तेने चमकणारा चेहरा अशा सगळ्या गोष्टी प्राप्त होतात.

लाभे पुत्र सुशील, पत्नि प्रियही, स्वामी स्वभावे भला
लाभे मित्र खरा, कृतज्ञ भवती, निश्चींत शांती मना ।
लाभे सौष्ठव, संपदाहि स्थिरशी, विद्या वदे बोलता
जेव्हा तोषत सर्वकष्ट हरता, सर्वेश त्याला पुरा ॥ – शार्दूलविक्रीडित

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२११०२४

११३५ —- १५-१०-२०२१
प्राणाघातान्निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं
काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् ।
तृष्णास्रोतो विभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा
सामान्यः सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसामेष पन्थाः ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् २६

प्राणाघातात् निवृत्तिः, परधनहरणे संयमः, सत्यवाक्यम्, शक्त्या काले प्रदानम्, परेषाम् युवति-जन- कथा-मूकभावः, तृष्णास्रोतः विभङ्गः, गुरुषु विनयः, सर्वभूतानुकम्पा च, एषः सर्वशास्त्रेषु अनुपहतविधिः सामान्यः श्रेयसाम् पन्थाः (अस्ति)

Avoiding any killing of living beings, control over the mind from stealing wealth of others, truthfulness in speech, trying to help others in time of need, keeping silence in gossip over women of others, stoppage of torrent of greed within, politeness towards elders (teachers), compassion towards all living beings all this is the proper way for successful life, which has been well prescribed in the scriptures.

प्राणाघातात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of प्राणाघातः- striking to kill- प्राणः- life, breath of life, आघातः- striking, killing- प्राणेषु आघातः- प्राणाघातः- स. तत्पुरुष स., निवृत्तिः- aversion, absenteeism, desisting from & सर्वभूतानुकम्पा- compassion towards all living beings a सर्व- all, entire, भूत- living being, अनुकम्पा- compassion, pity- सर्वः भूतः- सर्वभूतः- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स. & सर्वभूतेषु अनुकम्पा- सर्वभूतानुकम्पा- स. तत्पुरुष स.- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., परधनहरणे- न. लिं. स. वि. ए. व. of परधनहरणम्- stealing of wealth of others- पर- other, धन- wealth, money, हरणम्- seizing, stealing- परस्य धनम्- परधनम् & परधनस्य हरणम्- परधनहरणम्- both ष. तत्पुरुष स., युवतिजनकथामूकभावः- keeping silence with respect to talks on woman-folks- युवति- young lady, जन- folk, people, कथा- story, talk, मूक- silence- भावः- attitude- युवतिः जनः- युवतिजनः- समा. प्रादितत्पुरुष स., युवतिजनस्य कथा- युवतिजनकथा- ष. तत्पुरुष स., मूकः भावः- मूकभावः- समा. प्रादितत्पुरुष स., युवतिजनकथासु मूकभावः- युवतिजनकथामूकभावः- स. तत्पुरुष स., संयमः- control, restraint, विभङ्गः- breaking, stoppage, विनयः- discipline, decorum polite conduct, अनुपहतविधिः- well prescribed practice- सामान्यः- common, general- अनुपहत- adjctv- not injured, unbleached, well prescribed- न उपहत- अनुपहत- नञ् तत्पुरुष स.- उपहत- affected, injured- क. भू. धा. वि. of उप+ हन्- (हन्- हन्ति- २ ग. प. प. to kill), विधिः- rule, practice- अनुपहतः विधिः- अनुपहतविधिः- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स., पन्थाः- (पथिन्)- way, road & एषः (एतद्)- this, he- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सत्यवाक्यम्- truthfulness in talk- सत्य- adjctv- true, honest, genuine, वाक्यम्- sentence, speech – सत्यम् वाक्यम्- सत्यवाक्यम्- विशेषणपूर्वपद- कर्मधारय स., तृष्णास्रोतः- flow of greediness, a torrent of greed- तृष्णा- स्त्री. लिं.- greed, thirst, स्रोतः (स्रोतस्)- stream, torrent- तृष्णायाः स्रोतः- तृष्णास्रोतः- ष. तत्पुरुष स. & प्रदानम्- giving, offering- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., शक्त्या- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of शक्तिः- capacity, strength, काले- पु. लिं. स. वि. ए. व. of कालः- time, परेषाम् & श्रेयसाम्- both in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पर- other & श्रेयस्- righteous deed, religious merit, गुरुषु- in पु. लिं. स. वि. ब. व. of गुरुः- elder, teacher, father, सर्वशास्त्रेषु- in न. लिं. स. वि. ब. व. of सर्वशास्त्रम्- all scriptures, treatises- सर्व- all, entire, शास्त्रम्- scriptures, treatises- सर्वम् शास्त्रम्- सर्वशास्त्रम्- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स., च-and- अव्यय

प्राणहत्या न करणे, संपत्तीचे हरण करण्यावर संयम बाळगणे, खरे बोलणे, गरजेच्या वेळी मदत करणे, परस्त्रीविषयी न बोलणे, मनातल्या हावेवर काबू ठेवणे, मोठ्या लोकांशी विनयाने वागणे, सर्व प्राणीमात्राबद्दल अनुकंपा बाळगणे ही जीवनाची चांगली वाट आहे असे सर्व शास्त्रांमध्ये सांगितले आहे.

हिंसा ना करणे, धना न हरणे, जे बोलणे ते खरे
अन्या स्त्रीवरि वाच्यता न करणे, साह्यास येणे पुरे ।
थोरांना गरिमा, जिवांस करुणा, हावेस ते रोखणे-
हे श्रेयस्कर मार्ग सर्व ठरती सार्‍यांच शास्त्रांतले ॥ – शार्दूलविक्रीडित -मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे

११३६ — २६-१०-२०२१
यदचेतनोऽपि पादैः स्पृष्टः प्रज्वलति सवितुरिनकान्तः ।
तत्तेजस्वी पुरुषः परकृतनिकृतिं कथं सहते ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् ३७

इनकान्तः, अचेतनः अपि, सवितुः पादैः स्पृष्टः यद् प्रज्वलति, तद् तेजस्वी पुरुषः परकृतनिकृतिम् कथम् सहते?

When, even lifeless Sun-stone shines up brightly, when touched by rays of the Sun, how can a dignified person tolerate deception done by the others.

इनकान्तः- sun-stone, sun crystal- इनः (सूर्यः)- the Sun, कान्तः- beloved, husband, favourite- कान्त- क. भू. धा. वि. of कम्- कामयते १० ग. आ. प. to love, be enamoured of- इनस्य कान्तः- इनकान्तः (सूर्यकान्तः)- ष. तत्पुरुष स., स्पृष्टः- touched, – क. भू. धा. वि. of स्पृश्- स्पृशति- ६ ग. प. प. to touch, lay the hand on, तेजस्वी (तेजस्विन्)- adjctv- brilliant, illustrious, dignified, पुरुषः- man, person & अचेतनः- lifeless, inanimate- चेतन- adjctv- alive, living, lively- न चेतनः- अचेतनः- नञ् तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., यद्- which, when & तद्- that, it- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., सवितुः- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of सवितृ- Sun, पादैः- in पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of पाद- foot, a ray of light, परकृतनिकृतिम्- in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of परकृतनिकृतिः- deception done by the others, पर- other, कृत-done, made- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do, निकृतिः- wickedness, fraud, dishonesty deception- परेण कृतम्- परकृतम्- तृ. तत्पुरुष स. & परकृता निकृतिः- परकृतनिकृतिः- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स., प्रज्वलति & सहते- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ ज्वल्- shine brightly, get ignited- (ज्वल्- ज्वलति- १ ग. प. प. to burn) & सह्- १ ग. आ. प. to tolerate, bear, endure, अपि,-even, also, कथम्- how, in what manner- both अव्ययs

सूर्याच्या पायाचा (किरणांचा) स्पर्श झाल्याने (काल्पनिक किंवा काव्यातला) निर्जीव सूर्यकांत मणीसुद्धा पेटून उठतो. मग तेजस्वी माणूस दुसऱ्याने केलेली फसवणूक (अपमान) कशी सहन करेल ?
सूर्यकांत मणि जागे, स्पर्श होताची सूर्य किरणांचा ।
पुरूष मग तेजस्वी, निर्भत्सना कशी सोसेल ॥ – आर्या – मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२११०२६

११३७ — २७-१०-२०२१
भेदे गणा विनश्युर्हि भिन्नास्तु सुजयाः परैः।
तस्मात्संघातयोगेन प्रयतेरन्गणाः सदा ॥
महाभारत- शान्तिपर्व १२. १०७.१४

भेदे गणाः विनश्युः हि, भिन्नाः (गणाः) तु परैः सुजयाः (भवन्ति)। तस्मात् गणाः सङ्घातयोगेन सदा प्रयतेरन्।

Whenever there is disunity among the members of any federation (Union), they will perish. When there is splitting, they would be easily conquered (defeated) by the others. Therefore members of any federation should strive to continue to stay in a collective manner (with unity).

भेदे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of भेदः- splitting, breaking, interruption, difference- गणाः, भिन्नाः & सुजयाः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of गण- group, union, a collection of units, भिन्न- broken, separated, split, torn- क. भू. धा. वि. of भिद्- भिनत्ति- भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break, split, cleave & सुजय- easily winnable, effortlessly conquered- सुखेन जयति इति- सुजयः- उपपद तत्पुरुष स., विनश्युः & प्रयतेरन्- both in विध्यर्थ तृ. पु. ब. व. of वि+ नश्- to get destroyed, perished- (नश्- नश्यति ४ ग. प. प.) & प्र+ यत्- to strive, endeavour- (यत्- यतते १ ग. आ. प. to attempt, try), परैः-in पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of परः- other, तस्मात्- therefore- पं. वि. ए. व. तद्- that, it, सङ्घातयोगेन- तृ. वि. ए. व. सङ्घातयोग- collective manner, cooperative means- सङ्घात- assemblage, unity, collection & योग- manner, course, means, mode- सङ्घातस्य योगः- सङ्घातयोगः- ष. तत्पुरुष स., सदा- always, daily, regularly, हि- indeed, surely & तु- but, on the other hand- all अव्ययs

जर समूहामध्ये तट पडले तर तो लयाला जातो, आपसामधील दुफळीमुळे शत्रूला त्याच्यावर विजय मिळवणे सोपे होते. म्हणून समूहाने नेहमी एकत्र रहाण्याचा पराकाष्ठेचा प्रयत्न केला पाहिजे. असा उपदेश भीष्माने युधिष्ठिराला केला.

११३८ — २८-१०-२०२१
दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालनाद्
विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् ।
ह्रीर्मद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रयान्-
मैत्री चाप्रणयात् समृद्धिरनयात् त्यागप्रमादाद्धनम् ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् ४२

नृपतिः दौर्मन्त्र्यात्, यतिः सङ्गात्, सुतः लालनाद्, विप्रः अनध्ययनात् , कुलम् कुतनयात्, शीलम् खलोपासनात्, ह्रीः मद्यात्, कृषिः अनवेक्षणात्, स्नेहः अपि प्रवासाश्रयात्, मैत्री अप्रणयात्, समृद्धिः अनयात्, त्यागप्रमादात् धनम् च विनश्यति।

A King with evil councillors, an ascetic with a bad company, a child with over indulgence, a learned man by discontinuing his study, a family with a bad son, character with influence of wicked people, self respect or dignity under influence of liquor, agriculture without proper tending, love and affection due to absence on travel, friendship without love, prosperity without proper management and wealth due to carelessness and giving up get destroyed ultimately.

नृपतिः- king,- नृ- man, पतिः- lord, master, husband- नॄणाम् पतिः- ष. तत्पुरुष स., यतिः- monk, ascetic, सुतः- child, son, विप्रः- a wise-man, learned man, person belonging to priestly class & स्नेहः- affection, love- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., कुलम्- family, race, शीलम्- character, behaviour, धनम्- wealth, money- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., ह्रीः- shame, dignity, कृषिः- agriculture husbandry, मैत्री- friendship, amicability & समृद्धिः- prosperity, wealth, abundance- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., दौर्मन्त्र्यात्, सङ्गात्, लालनाद्, अनध्ययनात्, कुतनयात्, खलोपासनात्, मद्यात्, अनवेक्षणात्, प्रवासाश्रयात्, अप्रणयात्, अनयात् & त्यागप्रमादात्- all in पं. वि. ए. व. of दौर्मन्त्र्यम्- न. लिं- evil advice, bad council, सङ्गः- पु. लिं- company with, contact, coming together, लालनम्- न. लिं.- over-indulging, fondling too much, pampering, अनध्ययनम्- न. लिं.- non- study- अध्ययनम्- learning, study, न अध्ययनम्- अनध्ययनम्- नञ् तत्पुरुष स., कुतनयः- पु. लिं.- a bad son- तनयः- son or male decendant- कुत्सितः तनयः- कुतनयः- समा. प्रादितत्पुरुष स., खलोपासनम्- न. लिं.- engaging in bad company- खलः- wicked person, उपासनम् (उपासना)- waiting upon, service, worship- खलस्य उपासनम्- खलोपासनम्- ष. तत्पुरुष स., मद्यम्- न. लिं.- wine, spirituous liquor, अनवेक्षणम्- न. लिं.-not attending to, not caring- अवेक्षणम्- taking care of, attending to- न अवेक्षणम्- अनवेक्षणम्- नञ् तत्पुरुष स., प्रवासाश्रयः- पु. लिं.- staying away while on travel- प्रवासः- travel, journey, आश्रयः- stay, resting place- प्रवासे आश्रयः- प्रवासाश्रयः- स. तत्पुरुष स., अप्रणयः- पु. लिं.- absence of love- प्रणयः- love, affection, न प्रणयः- अप्रणयः- नञ् तत्पुरुष स., अनयः- पु. लिं.- non- management- नयः- policy, statesmanship- न नयः- अनयः- नञ् तत्पुरुष स. & त्यागप्रमादः- पु. लिं.- त्यागः- giving up, leaving, प्रमादः- carelessness, negligence- त्यागः च प्रमादः च- त्यागप्रमादः- द्वंद्व स., विनश्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ नश्- to get destroyed, perished- (नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to get lost, perish), अपि- even, also, च-and- both अव्ययs

वाईट सल्ल्यामुळे राजाचा, वाईट संगतीमुळे संन्याशाचा, फाजील लाडामुळे मुलाचा, शास्त्रांचे अध्ययन न करण्यामुळे ब्राह्मणाचा, दुर्गुणी मुलामुळे कुलाचा, वाईट लोकांच्या प्रभावामुळे शीलाचा, दारूमुळे प्रतिष्ठेचा, दुर्लक्ष केल्यामुळे शेतीचा, प्रवासासाठी दूर जाण्यामुळे आपुलकीचा, आपसात प्रेमभावना नसल्यामुळे मैत्रीचा, व्यवस्थापनाविना संपत्तीचा आणि निष्काळजीपणे देऊन टाकण्यामुळे धनाचा नाश होतो .

११३९ — २९-१०-२०२१
मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिनिहतो
मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः।
कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता
तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नृपाः ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् ४४
पाठभेद: हेतिनिहतो- हेतिदलितो & नृपाः- नराः

मणिः शाणोल्लीढः, समरविजयी हेतिनिहतः (हेतिदलितः), नागः मदक्षीणः, सरितः शरदि श्यानपुलिनाः, चन्द्रः कलाशेषः, बालवनिता सुरतमृदिता (तथा) नृपाः (नराः) अर्थिषु गलितविभवाः तनिम्ना शोभन्ते।

Slenderness of gem polished on a polishing machine, a war hero injured by weapons, an elephant weakened by being in rut, an autumn river shrunk with sand bank, a digitised moon, young woman tired after making love, kings (men) with reduced wealth after giving it to seekers appear splendid.

मणिः- a jewel, , gem, शाणोल्लीढः- polished on the polishing machine- शाणम्- a touchstone, polishing machine उल्लीढः- polished, rubbed- क. भू. धा. वि. of उद्+ लिह्- to polish- (लिह्- लेढि-लीढे २ ग. उ. प. to lick, to chew)- शाणेन उल्लीढः- शाणोल्लीढः- तृ. तत्पुरुष स., समरविजयी (समरविजयिन्)- hero of the war- समरः- battle, war, विजयिन्- winner- समरे विजयते इति- समरविजयिन्- उपपद तत्पुरुष स., हेतिनिहतः- injured by weapons- हेति- पु/स्त्री. लिं- a weapon, missile, निहतः- laid, lodged- हेतिना निहतः- तृ. तत्पुरुष स. & दलितः- torn, injured- both क. भू. धा. वि. of नि+ हन्- to strike- (हन्- हन्ति २ ग. प. प. to kill) & दल्- दलति १ ग. प. प. to split, crack, नागः- an elephant, मदक्षीणः- weak by being in rut- मद- rut, ichor, क्षीणः- weak, lean- क. भू. धा. वि. of क्षि-१, ५ & ९ प. प. क्षयति, क्षिणोति & क्षिणाति- to effect, diminish- मदेन क्षीणः- तृ. तत्पुरुष स., चन्द्रः- the moon, कलाशेषः- digitised moon- कला- digit of the moon, शेषः- remainder, part, कलया शेषः- तृ. तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सरितः & श्यानपुलिनाः – both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of सरित्- river & श्यानपुलिना- श्यान- coagulated, shrunk- क. भू. धा. वि. of श्यै- श्यायते १ ग. आ. प. to be coagulated, shrunk, पुलिन- पु/न. लिं- a sand bank, beach- पुलिनेन श्याना या सा- श्यानपुलिना- बहुव्रीही स., बालवनिता- young woman, बाल- young, वनिता- woman- बाला वनिता- वि. पू. प. कर्मधारय स. & सुरतमृदिता- tired after making love- सुरत- सु- अव्यय- good, रत- delighted, sexual union- क. भू. धा. वि. of रम्- रमते १ आ. प. to rejoice, मृदित- bruised, squeezed- क. भू. धा. वि. of मृद्- मृद्नाति ९ प. प.- सुरतेन मृदिता- तृ. तत्पुरुष स.- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., नृपाः, नराः & गलितविभवाः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of नृप- King- नृ- a man- नॄन् पाति इति- नृपः- उपपद तत्पुरुष स., नर- a man person & गलितविभवः- गलित- lost, deprived, filtered- क. भू. धा. वि. of गल्- गलति १ ग. प. प. to drop, fall down, disappear, विभवः- wealth, greatness, prosperity- गलितः विभवः- गलितविभवः- विशेषणपूर्वपदकर्मधारय स., शरदि- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of शरद्- autumn, अर्थिषु- in पु. लिं. स. वि. ब. व. of अर्थिन्- seeker, one who asks, begs, तनिम्ना- in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of तनिमन्- slenderness, minuteness शोभन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of शुभ्- शोभते १ ग. आ. प. to to be splendid, look beautiful, shine

पैलू पाडलेला हिरा, युद्धात जखमी झालेला विजयी वीर, मद उतरलेला हत्ती, (पूर ओसरल्यानंतर) शरद ऋतूमधली आक्रसलेली नदी, चंद्राची बारीक कोर, मीलनानंतर दमलेली युवती, दानधर्म करून गरीब झालेला राजा किंवा माणूस हे क्षीण झाल्यानंतरही शोभून दिसतात.

११४० — ३०-१०-२०२१
परिक्षीणः कश्चित्स्पृहयति यवानां प्रसृतये
स पश्चात्सम्पूर्णः कलयति धरित्रीं तृणसमाम् ।
अतश्चानैकान्त्याद् गुरुलघुतयाऽर्थेषु धनिना-
मवस्था वस्तूनि प्रथयति च सङ्कोचयति च ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् ४५

कश्चित् परिक्षीणः यवानाम् प्रसृतये स्पृहयति। पश्चात् सः (यदा) सम्पूर्णः (भवति तदा) धरित्रीम् तृणसमाम् कलयति। अतः च अनैकान्त्याद् अर्थेषु गुरुलघुतया धनिनाम् अवस्था वस्तूनि प्रथयति च सङ्कोचयति च।

When someone is impoverished, he will humbly look out for handful of barley. Later on when he becomes a prosperous man, he would consider earth equivalent to a straw. Thus, due to unsteady nature of the wealth, wealthy people’s consideration for importance of materialistic world (any particular items) keeps changing.

कश्चित् (कः चित्)- someone, परिक्षीणः- impoverished, emaciated- क. भू. धा. वि. of परि+ क्षि- (क्षि- क्षयति १ ग प. प. to decay, ruin, diminish), सः (तद्)- he, सम्पूर्णः- full, accomplished, prosperous- क. भू. धा. वि. of सं+ पूर्- (पूर्- पूर्यते ४ ग. आ. प. to fill)- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., यवानाम्- in- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of यवः- barley, प्रसृतये- पु. लिं. स. वि. ए. व. of प्रसृतः-palm of hand stretched out, modest, humble- प्रसृत- क. भू. धा. वि. of प्र+सृ- to spread, prevail- (सृ- सरति, सिसर्ति १, ३ ग. प. प. to go, move, स्पृहयति, कलयति, प्रथयति & सङ्कोचयति- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of स्पृह्- १० ग. उ. प. to desire for, long for, कल्- count, hold, consider, प्रथ्- १० ग. उ. प. to extend, increase, spread, proclaim & सं+कुच्- (प्रयोजक)- to shrink, diminish, contract- (कुच्- कुचति ६ ग. प. प. to contract, to go, to utter), धरित्रीम् & तृणसमाम्- both स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धरित्री- earth, land & तृणसमा- like a straw- तृणम्- grass, straw, सम- adjctv- like, similar to- तृणस्य समा या सा- तृणसमा- बहुव्रीही स., अनैकान्त्यात् = अनिश्चतत्वेन- due to uncertain nature, unsteady condition- न. लिं. पं. वि. ए. व. of अनैकान्त्यम्- unsteady, uncertain, एकान्त- solitary, absolute, invariable- एकान्तस्य भाव- ऐकान्त्यम्- absoluteness, invariability- न ऐकान्त्यम्- अनैकान्त्यम्- नञ् तत्पुरुष स., अर्थेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of अर्थः- wealth, money, property, गुरुलघुतया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of गुरुलघुता- big and small size- गुरु- big, huge, लघु- small, minute- गुरुः च लघुः च- गुरुलघुः- ता- suffix implies quality, धनिनाम्- in- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of धनिन्- a wealthy person, rich-man, अवस्था- state, condition, वस्तूनि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of वस्तु- item, matter, article, च- and, पश्चात्- after, subsequently, then, अतः (अतस्)- therefore, from this, than- all अव्ययs

उपासमारीने खंगलेला माणूस ओंजळभर जवाच्या दाण्यांसाठी आसुसलेला असतो पण त्याला समृद्धी मिळाल्यानंतर सगळे जग कस्पटासारखे वाटायला लागते. संपत्तीच्या चंचल स्वभावामुळे श्रीमंत लोकांच्या दृष्टीने वस्तूंचे महत्व कमी जास्त होत राहते.

११४१ — ३१-१०-२०२१
यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वशः ।
तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ ॥
महाभारत- स्त्रीपर्व ११.२.९

भरतर्षभ, यथा वायुः तृणाग्राणि सर्वशः संवर्तयति, तथा भूतानि कालवशम् यान्ति।

(Council of Vidhura to Dhrutarastra after conclusion of the war) Oh great King, just like wind blows away pieces of straw everywhere, all living beings come under influence of the destiny.

भरतर्षभ- Oh great King- भरत- one of the remote ancestors of Kauravas and Pandavas- ऋषभ- the foremost, best- भरतस्य कुलेषु ऋषभः यः सः- भरतर्षभः- बहुव्रीही स.- पु. लिं. सं. वि. ए. व., वायुः- wind, Wind-god पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तृणाग्राणि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of तृणाग्रम्- piece of hay, straw- तृणम्- straw, grass, अग्रम्- adjctv- tip, top portion- तृणस्य अग्रम्- तृणाग्रम्- ष. तत्पुरुष स., संवर्तयति- वर्त. प्रयोजक तृ. पु. ए. व. of सं+ वृत्- cause to spread, भूतानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of भूतम्- a being, living being, creature, कालवशम्- under the influence of time, destiny- न. लिं. द्वि. वि. ए. व.- कालः- time, period, fate, destiny, वशम्- influence, power, control- कालस्य वशम्- कालवशम्- ष. तत्पुरुष स., यान्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of या- याति २ ग. प. प. to go, to come to, to undergo, become, यथा- in which way manner, तथा- like that, in that manner, सर्वशः (सर्वशस्)- everywhere, on all sides, entirely, wholly- all अव्ययs

हे भरतश्रेष्ठा भीष्मा, ज्याप्रमाणे वाऱ्यामुळे गवताचे तुकडे इतस्ततः विखुरतात तसे सगळे जीव (माणसे) काळाच्या प्रभावामुळे नाहीसे होतात. असे विदुर म्हणाला.

११४२ — ०१-११-२०२१
राजन् दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां
तेनाद्य वत्समिव लोकममुं पुषाण ।
तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे
नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः॥
भर्तृहरिनीतिशतकम्- ४६

राजन्, यदि एताम् क्षितिधेनुम् दुधुक्षसि, तेन अद्य वत्सम् इव लोकम् अमुम् पुषाण। तस्मिन् सम्यग् अनिशम् परिपोष्यमाणे कल्पलता इव (सा) भूमिः च नानाफलैः फलति।

Oh King, if you wish to milk this land, in a form of a cow (get desired returns from your subjects), then, today itself (now on) please do take due care of the subjects like that of a calf. When you take care of them in a proper manner, ceaselessly, the land will yield multitudes of results like a wish-granting creeper.

राजन्- King पु. लिं. सं. वि. ए. व., एताम् & क्षितिधेनुम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of एतद्- this & क्षितिधेनु- Earth in the form of a cow- क्षितिः- earth, land, धेनु- cow- क्षितिः धेनुः इव- उपमानोत्तरपदकर्मधारय स., दुधुक्षसि- प्रयोजक वर्त. द्वि. पु. ए. व. of दुह्- दोहयति- desiderative- दुधुक्षति- (दुह्- दोग्धि- दुग्धे २ ग. उ. प. to milk, to extract), तेन- पु/न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्- he, it, that, वत्सम्, लोकम् & अमुम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of वत्सः- calf, young one of an animal, boy, son, लोकः- people, subject & अदस्- that, he, पुषाण- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of- पुष्- पुष्णाति ९ ग. प. प. to nurture, bring up, develop, तस्मिन् & परिपोष्यमाणे- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of तद्- he, it, that & परिपोष्यमाण- being well taken care of- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of परि+ पुष्- to well take care of- (पुष्- see above), कल्पलता- wish granting creeper- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व.- लता- creeper- कल्पितम् ददाति या लता सा- कल्पलता- बहुव्रीही स. & भूमिः- earth, land- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., नानाफलैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of नानाफलम्- varieties of fruit, multiple benefits- नाना- अव्यय- varieties of, manifold, multiple- फलम्- fruit, result- फलम् नानाकृत्य- नानाफलम्- अव्ययीभाव स., फलति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of फल्- to bear fruit, yield, यदि- if, in case, च- and, इव- like, similar to, अद्य- today, now, सम्यक्- properly, well, correctly, अनिशम्- ceaselessly, constantly- all अव्ययs

अरे राजा, तुला जर गायीचे दूध काढण्याप्रमाणे जमीनीतून (प्रजेकडून) उत्पन्न मिळवायचे असेल तर आजपासूनच वासराचे पोषण करावे तसे प्रजेकडे लक्ष दे म्हणजे ही जमीन तुला कल्पवृक्षाप्रमाणे भरपूर फळे देईल.

११४३ —— ०२-११-२०२१
आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां
दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च ।
येषामेते षड्गुणा न प्रवृत्ताः
कोSर्थस्तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् -४८

पार्थिव, आज्ञा, कीर्तिः, ब्राह्मणानाम् पालनम्, दानम्, भोगः, मित्रसंरक्षणम् च एते षड्गुणाः येषाम् (पार्थिवानाम्) न प्रवृत्ताः, तेषाम् उपाश्रयेण कः अर्थः (स्यात्)

Oh King, proper execution of orders, establishing his own renown, protection of priestly class (theologians), generosity in giving, proper governance and protection of friends, if these six virtues are absent in any rulers, what is the purpose in staying under their protection (service).

पार्थिव- Oh King- पु. लिं. सं. वि. ए. व., आज्ञा- order, command & कीर्तिः- fame, glory, renown- both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., भोगः- enjoyment, utility, governing, ब्राह्मणानाम्, येषाम् & तेषाम्- all in- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of ब्राह्मणः- a theologian, a person belonging to priestly class or first of the four original casts, यद्- who & तद्- he, पालनम्- protection, maintenance, दानम्- charity, benevolence, मित्रसंरक्षणम्- protection of a friend- मित्रम्- friend, protection- मित्रस्य संरक्षणम्- मित्रसंरक्षणम्- ष. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., एते, षड्गुणाः प्रवृत्ताः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, षड्गुणः- षड्- six, गुणः- quality, virtue- षड् गुणाः- समा. प्रादितत्पुरुष स. & प्रवृत्तः- well established, manifested, settled- क. भू. धा. वि. of प्र+ वृत्- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to exist, to be, to be available), उपाश्रयेण- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of उपाश्रय- support, reliance, dependence upon, कः- what, अर्थः- purpose, meaning- both in पु. लिं. तृ. वि. ए. व., च- and, न- no, not

हे राजा, आपल्या आज्ञांचे पालन होणे, चांगली कीर्ती, विद्वानांचा सांभाळ करणे, दानधर्म, उपभोग घेणे आणि मित्रांचे संरक्षण करणे हे सहा गुण ज्या राजाकडे नसतील अशा राजाच्या आश्रयाला जाऊन काय फायदा ?

११४४ — ०३-११-२०२१
न कश्चिच्चण्डकोपानामात्मीयो नाम भूभुजाम् ।
होतारमपि जुह्वानं स्पृष्टो दहति पावकः ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् श्लो.५७

चण्डकोपानाम् भूभुजाम् न कश्चित् आत्मीयः नाम (भवति)। पावकः, स्पृष्टः (सन्), जुह्वानम् होतारम् अपि दहति।

For the Kings (Rulers) with violent temper, there is no one who is truly their own, just like the fire, which when it comes in contact, burns even the priest, who is conducting the sacrificial rites, placing offerings in it.

चण्डकोपानाम् & भूभुजाम्- both in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of चण्डकोपः- a person of violent temper- चण्ड- adjctv- violent, fierce, hot- कोपः- anger, wrath- चण्डः कोपः यस्य सः- चण्डकोपः- बहुव्रीही स. & भूभुजः-king, ruler- भूः- land, earth, भुवम् भुनक्ति इति- भूभुजः- उपपद तत्पुरुष स., कश्चित्- (कः चित्)- someone, anyone, न कश्चित्-none, no one, आत्मीयः (आत्मकीयः)- adjctv- one who is close to, one’s own, of kin- (आत्मन्- self, one’s own), पावकः- fire, स्पृष्टः- touched- क. भू. धा. वि. of स्पृश्- स्पृशति ६ ग. प. प. to touch, lay hand on- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., जुह्वानम् & होतारम्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of जुह्वानः- one who is conducting yaga (putting offerings in fire)- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of हु- जुहोति ३ ग. प. प. to make offerings to a deity by placing it in the sacred fire & होतृ- a priest conducting yaga, दहति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of दह्- १ ग. प. प. to burn, scorch, अपि- even, also, नाम- named, called, indeed, truly, perhaps- both अव्ययs

जसे होमात आहुती टाकणाऱ्यालासुद्धा आगीचे चटके बसतात, म्हणून कोपिष्ट राजाला कोणीही जवळचा आप्त नसतो.

११४५ — ०४-११-२०२१
।। सर्वेभ्यः शुभं भवतु ।।
दीपावल्याः सहस्रदीपाः भवतः जीवनं सुखेन, सन्तोषेण, शान्त्या आरोग्येण च प्रकाशयन्तु।
भावार्थ: दिवाळीचे हजारो दीप आपले जीवन सुख, संतोष, शांती आणि दीर्घायुष्य आरोग्याने प्रकाशमान करोत!🪔🪔
May the thousands of lamps lighten up our lives with happiness, pleasure, peace and health.

गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः।
स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च श्रीस्सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥
महाभारत- उद्योगपर्व ५. ३७. ३३

बलम्, रूपम्, स्वरवर्णप्रशुद्धिः, स्पर्शः च गन्धः च विशुद्धता च श्रीः, सौकुमार्यम्, प्रवराः च नार्यः (एते) दश गुणाः स्नानशीलम् भजन्ते ।

One who has habit of keeping his external body hygiene in a perfect condition, ten virtues namely, strength (power), presentable figure, well modulated voice and fluent language, soft touch, good bodily smell and purity, wealth (prosperity), youthfulness, good behaviours and women entertain automatically.

बलम्- strength, power), रूपम्- presentable figure, सौकुमार्यम्- youthfulness- all in न. लि. प्र. वि. ए. व., स्वरवर्णप्रशुद्धिः- well modulated voice स्वरः- voice, tone, वर्णः- beauty, class, colour, प्रशुद्धिः- purity- स्वरस्य वर्णः- स्वरवर्णः & स्वरवर्णस्य प्रशुद्धिः- स्वरवर्णप्रशुद्धिः- both in ष. तत्पुरुष स., विशुद्धता- excellent purity, cleanliness- शुद्ध- pure, clean- क. भू. धा. वि. of शुध्- शुध्यति ४ ग. प. प. to become pure, clean- शुद्धता- cleanliness- स्त्री. लिं.- विशेषा शुद्धता- विशुद्धता- समा. प्रादितत्पुरुष स., श्रीः- wealth, prosperity, स्पर्शः-touch, feel & गन्धः-smell, odour- both in पु. लि. प्र. वि. ए. व., प्रवराः, दश & गुणाः- all in पु. लि. प्र. वि. ब. व. of प्रवरः- family, race, behaviour, character, दशन्-ten & गुणः- virtue, quality, valuable, नार्यः- in स्त्री. लि. प्र. वि. ब. व. of नारी- woman, lady, स्नानशीलम्- in पु. लि. द्वि. वि. ए. व. of स्नानशीलः- one who has habit of taking bath regularly- स्नानम्- bathing, washing, शीलम्- disposition, habit, character, nature- स्नानम् शीलम् यस्य सः- स्नानशीलः- बहुव्रीही स., भजन्ते- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भज्- भजते, च-and- अव्यय

रोज स्वच्छ आंघोळ करणाऱ्या माणसाला शक्ती, मृदु स्पर्श, सुवास, रूप, आवाज, शुद्ध वाणी, संपत्ती, यौवन, सद्वर्तन आणि स्त्रियांकडून प्रशंसा या दहा गोष्टी मिळतात.

११४६ —- ०५-११-२०२१
अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः।
अरोगजातीयमुदारवाक्यं दूतं वदन्त्यष्ट गुणोपपन्नम् ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५. ३७. २५

(बहुश्रुताः, कोविदाः) अस्तब्धम्, अक्लीबम्, अदीर्घसूत्रम्, सानुक्रोशम्, श्लक्ष्णम्, अन्यैः अहार्यम्, अरोगजातीयम्, उदारवाक्यम् अष्ट गुणोपपन्नम् दूतम् वदन्ति।

One who is endowed with eight qualities, namely, flexibility, strength, quick action (unwavering), compassion, sophistication, incorruptible by others, an healthy family lineage and exalted in speech is said to be the best person for a job of an ambassador (messenger).

अस्तब्धम्- न स्तब्धम्- not stubborn, flexible, अक्लीबम्- न क्लीबम्- not cowardly, strong, अदीर्घसूत्रम्- न दीर्घसूत्रम्- not dilatory, quick in action, अहार्यम्- न हार्यम्- incorruptible, not snatchable- (हार्य also हरणीय & हर्तव्य- क. वि. धा. सा. वि. of हृ- हरति- ते १ ग. उ. प. to take away, to influence) & अरोगजातीयम्- न रोगजातीयम्- from a disease free family, from healthy family- (रोग- disease, जातिः- family, race, lineage, जातीयः- belonging to the family, race- रोगस्य जातीयः- रोगजातीयः- ष. तत्पुरुष स.)- all नञ् तत्पुरुष स., सानुक्रोशम्- with compassion, tenderness- अनुक्रोश- compassion- अनुक्रोशेन सह- सानुक्रोश- सहबहुव्रीही स., श्लक्ष्णम्- gentle, polished, उदारवाक्यम्- exalted in the speech- उदार- generous, liberal, exalted, वाक्यम्- speech, talk- वाक्येषु उदारः यः सः- उदारवाक्यः- बहुव्रीही स., गुणोपपन्नम्- endowed with qualities- गुण- quality, virtue, उपपन्नः- endowed with, inherited- क. भू. धा. वि. of उप+ पद्- to occur, happen- पद्- पद्यते ४ ग. आ. प. to go, approach- गुणेन उपपन्नः- गुणोपपन्नः- तृ. तत्पुरुष स. & दूतम्- ambassador, messenger, envoy- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व., अष्ट- प्र. वि. ब. व. of अष्टन्- eight, अन्यैः- by others- in पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of अन्यः- other, another, वदन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of वद्- वदति १ ग. प. प. to tell, declare

लवचिकपणा, ताकत, तत्परता, दयाळूपणा, सभ्यपणा, प्रामाणिकपणा, निरोगी कटुंब, वक्तृत्व हे आठ गुण दूतामध्ये असले पाहिजेत.

११४७ — ०६-११-२०२१
अधिगतपरमार्थान् पण्डितान् मावमंस्था:
स्तृणमिव लघु लक्ष्मीर्नैव तान्संरुणद्धि ।
अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां
न भवति बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम् ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् १७

अधिगत-परम-अर्थान् पण्डितान् मा अवमंस्थाः । लक्ष्मीः तान् लघु तृणम् इव न संरुणद्धि। बिसतन्तुः अभिनव- मद-रेखा-श्याम-गण्डस्थलानाम् वारणानाम् वारणम् न भवति ।

Do not humiliate learned scholars, who have acquired the knowledge of the supreme. Power of wealth is like a blade of grass, which will not be able to stop them. A rope made of stalks of lotus will not be able to restrain a fully grown elephant, whose temple has got darkened with streaks of its ichor.

अधिगतपरमार्थान्, पण्डितान् & तान्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of अधिगतपरमार्थः- one who have acquired the knowledge of the supreme- अधिगत- acquired, obtained- क. भू. धा. वि. of अधि+ गम्- to acquire (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go), परमार्थः- ultimate truth- परम- adjctv- highest, greatest, supreme, अर्थः- meaning, purpose- परमः अर्थः- परमार्थः- वि. पू. प. कर्मधारय स. & अधिगतः परमार्थः येन सः- अधिगतपरमार्थः- बहुव्रीही स., पण्डितः- learned scholar, expert & तद्- he, अवमंस्थाः- सामान्य (द्वि) भूत द्वि. पु. ए. व. of अव+ मन्- to disregard, slight despise- (मन्- मन्यते- मनुते ४, ८ ग. आ. प. to belive, think), लक्ष्मीः- wealth, Goddess of wealth- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., लघुतृणम्- small blade of grass- लघु- small, little, तृणम्- grass, hay- लघु तृणम्- लघुतृणम्- वि. पू. प. कर्मधारय स. & वारणम्- impediment, obstacle- both in न. लिं. प्र. वि. ए. व., बिसतन्तुः- rope of a lotus-stalks- बिसम्- stalk of a lotus, तन्तुः- fibre, cord- बिसस्य तन्तुः- बिसतन्तुः- ष. तत्पुरुष स., अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानाम् & वारणानाम्- both in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलः- one whose temple is darkened with streaks of fresh ichor- अभिनव- fresh, new, मद- ichor, rut, रेखा- line, streak, श्याम- dark, black, गण्डस्थलः- temple of an elephant- (गण्डः- cheek, temple of an elephant, स्थलः- place- गण्डस्य स्थलः- गण्डस्थलः- ष. तत्पुरुष स.)- अभिनवः मदः- अभिनवमदः- वि. पू. प. कर्मधारय स., अभिनवमदस्य रेखा- अभिनवमदरेखा- ष. तत्पुरुष स., अभिनवमदरेखया श्यामः- अभिनवमदरेखाश्यामः- तृ. तत्पुरुष स. & अभिनवमदरेखाश्यामः गण्डस्थलः यस्य सः- अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलः- बहुव्रीही स. & वारणः- an elephant, भवति & संरुणद्धि- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- to be, to exist, become & सं+ रुध्- detain, arrest, hold fast- (रुध्- रुणद्धि- to stop, check), मा- particle of prohibition- that not, lest, न- no, not, इव- like, similar to- all अव्ययs

ज्यांनी परमार्थ अवगत केला आहे अशा पंडितांना कमी लेखू नये. संपत्तीची गवताच्या पात्यासारखी क्षीण शक्ती त्यांना आडकाठी आणू शकणार नाही. कमळातल्या तंतूंच्या दोरखंडाने मदोन्मत्त हत्तीला बांधून ठेवता येत नाही.

११४८ — ०७-११-२०२१
न निह्नवं मन्त्रगतस्य गच्छेत् संसृष्टमन्त्रस्य कुसङ्गतस्य।
न च ब्रूयान्नाश्वसिमि त्वयीति सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५. ३७..२९

मन्त्रगतस्य संसृष्टमन्त्रस्य, कुसङ्गतस्य (राज्ञः/ यजमानस्य/स्वामिनः), न निह्नवम् गच्छेत्। त्वयि न आश्वसिमि इति न च ब्रूयात्। (तस्य) सकारणम् व्यपदेशम् तु कुर्यात्।

When one (a King or a master) is surrounded by the bad counsellors and getting counselled by them do not openly go against them and do not say that you do not agree with him. However you ought to convince him with reasoning your views.

मन्त्रगतस्य, संसृष्टमन्त्रस्य & कुसङ्गतस्य- all in पु. लिं. ष. ए. व. of मन्त्रगतः- one who is getting counseled- मन्त्र- counsel, advice, deliberation, गतः- gone, undergone- क. भू. धा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, reach- मन्त्रम् गतः यः सः- मन्त्रगतः, संसृष्टमन्त्रः- one who is surrounded by advisors- संसृष्ट- united together, in assembly- क. भू. धा. वि. of सं+ सृज्- to be united, be in contact- (सृज्- सृजति ६ ग. प. प. to create, make), मन्त्र- see above- संसृष्टः मन्त्रः येन सः- संसृष्टमन्त्रः & कुसङ्गतः- one who is assembled with wicked people- कु- अव्यय- a prefix implies bad, wicked, mean, सङ्गतः- together, assembled, convened- सङ्गत- क. भू. धा. वि. of सं+ गम्- to go with, to accompany- कुत्सितस्य सङ्गतः यः सः- कुसङ्गतः-all three बहुव्रीही स., निह्नवम्, सकारणम् & व्यपदेशम्- all in पु/न. लिं. द्वि. ए. व. of निह्नव- mistrust, doubt, suspicion, सकारण- with reasoning- कारण- reason, cause- कारणेन सह- सकारण- सहबहुव्रीही स., व्यपदेशः- representation, pleading, convincing, गच्छेत्, ब्रूयात् & कुर्यात्- all in विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of गम्- see above, ब्रू- ब्रवीति- ब्रूते २ ग. उ. प. to say, speak & कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, त्वयि-in you- स. वि. ए. व. of युष्मद्- you, आश्वसिमि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of आ+ श्वस्- to believe, agree- (श्वस्- श्वसिति २ ग. प. प. to breathe), तु- however, on the other hand, but, न-no, not, इति- a particle used to report very word spoken: thus, in this manner, च-and- all अव्ययs

जेंव्हा राजाला (मालकाला) दुष्ट सल्लागारांनी वेढलेले असेल आणि ते त्याला सल्ले देत असतील अशा वेळी त्याला उघड विरोध करून त्याच्याशी असहमती दाखवू नये, (त्याच्या हो ला हो म्हणावे), पण त्याला नीट सकारण समजावून सांगण्याचे काम ही करावे.

११४९ — ०८-११-२०२१
त्वमेव चातकाधारोsसीति केषां न गोचरः ।
किमम्भोदवरास्माकं कार्पण्योक्तिं प्रतीक्षसे ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् श्लो.५०

अम्भोदवर, किम् अस्माकम् कार्पण्योक्तिम् प्रतीक्षसे? त्वम् एव चातकाधारः असि इति केषाम् न गोचरः (अस्ति)?

(Said by चातक- a bird which is supposed to live directly on raindrops) ‘Oh, the best among the clouds, who is not aware that you alone are the sustainer or supporter Chataks. Why then you keep expecting us to beg (for raindrops) explaining our miserable condition (helplessness).

अम्भोदवर- Oh, the best among the clouds- पु. लिं. सं. वि. ए. व.- अम्भस्- न. लिं.- water, अम्भः ददाति इति- अम्भोदः- उपपद तत्पुरुष स. & अम्भोदानाम् वरः यः सः- अम्भोदवरः- बहुव्रीही स., अस्माकम् & केषाम्- both ष. वि. ब. व. of अस्मद्- I, we & कः (किम्)- who, कार्पण्योक्तिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of कार्पण्योक्तिः- miserable pleading- कार्पण्यम्- न. लिं.- poverty, indigence, pity, उक्तिः- स्त्री. लिं.- expression, speech- कार्पण्ययुक्ता उक्तिः- कार्पण्योक्तिः- उपपद तत्पुरुष, प्रतीक्षसे & असि – वर्त. द्वि. पु. ए. व. of प्रति+ ईक्ष्- to expect, await- (ईक्ष्- ईक्षते १ आ. प. to see, observe) & अस्- २ ग. प. प. to be, to exist, त्वम्- प्र. वि. ए. व. of युष्मद्- you, चातकाधारः- sustainer or supporter Chataks- चातक- a bird which is supposed to live directly on raindrops, आधारः- sustainer, supporter- चातकस्य आधारः- चातकाधारः- ष. तत्पुरुष स. & गोचरः- within range of organs of sense, within one’s knowledge- (गो- पु/स्त्री. लिं- cattle & चर- adjctv- moving, going- अन्तरम् यद् गौः चरति तद्- गोचरम्- बहुव्रीही स.)- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व., इति- a particle used to report the very word spoken- thus, in this manner, किम्- a particle of interrogation- is it not?, न- no, not, एव- just, mere, only- all अव्ययs

चातक पक्षी ढगाला उद्देशून म्हणतो, “हे मेघराजा, मी अशी दीनवाणी याचना करायची वाटकशाला पाहतोस. चातकाचा तूच एकमेव आधार आहेस हे कुणाला माहीत नाही? “

११५० — ०९-११-२०२१
पिपीलिकार्जितं धान्यं मक्षिकासञ्चितं मधु ।
लुब्धेन सञ्चितं द्रव्यं समूलं हि विनश्यति ॥

पिपीलिकार्जितम् धान्यम्, मक्षिकासञ्चितम् मधु, लुब्धेन सञ्चितम् द्रव्यम् (यदि ते समये उपयोगम् न कुर्वन्ति तर्हि तत् सर्वम् ) समूलम् च विनश्यति।

Grains hoarded by the ants, honey collected by the bees and the wealth accumulated by a covetous person (if not utilised in time) will get lost completely (to someone soon).

पिपीलिकार्जितम्- collected by ants- पिपीलिका- a female ant- (पिपीलिकः- an ant), अर्जितम्- secured, earned, gained- (अर्जित- क. भू. धा. वि. of अर्ज्- अर्जति १ ग. प. प.)- पिपीलिकया अर्जितम्- पिपीलिकार्जितम्- तृ. तत्पुरुष स., धान्यम्- grain, मक्षिकासञ्चितम्- collected by bees, मक्षिका- a bee, सञ्चितम्- hoarded, collected, gathered- सञ्चित- क. भू. धा. वि. of सं+ चि- (चि- चिनोति- चिनुते ५ ग. उ. प. to collect)- मक्षिकया सञ्चितम्- तृ. तत्पुरुष स., मधु- honey, द्रव्यम्- wealth, money, समूलम्- adjctv- having totally removed, along with roots (without leaving anything)- मूलम्- root, मूलेन सह- समूलम्- सहबहुव्रीही स.-all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., लुब्धेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of लुब्धः-a greedy or covetous person- लुब्ध- क. भू. धा. वि. of लुभ्- लुभ्यति ४ ग. प. प. to covet, desire, long for, विनश्यति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of -वि + नश्- to get destroyed or lost completely- (नश्- नश्यति ४ ग. प. प. to be lost), च-and-अव्यय

मुंग्यांनी साठवून ठेवलेले धान्याचे कण, मधमाशांनी साठवून ठेवलेला मध आणि कंजूस माणसाने साठवून ठेवलेले पैसे हे सगळे एकदम नाहीसे होतात. त्यांचा वेळोवेळी उपयोग केला नाही तर दुसरेच कोणीतरी ते सगळे घेऊन जातात.

११५१ —- १०-११-२०२१
अहंकारो धियं ब्रूते मैनं सुप्तं प्रबोधय ।
उत्थिते परमानन्दे न त्वं नाहं न वै जगत् ॥
महासुभाषित संग्रह श्लो. ४०२८

अहंकारः धियम् ब्रूते मा एनम् सुप्तम् प्रतिबोधय, परमानन्दे उदिते, न त्वम्, न अहम्, न वै जगत् (भविष्यति)

Egotism or self pride tells the intellect within the person, ‘Do not awaken this sleeping one. Once this supreme consciousness within gets awakened, not you, nor myself, nor indeed this world would exist’. (Once the supreme consciousness of a person gets awakened all other things in the world are immaterial)

अहंकारः- sense of self, pride, egotism- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., धियम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of धी- intellect, understanding, thought, त्वम्, अहम्, & जगत्- all in प्र. वि. ए. व. of युष्मद्- you, अस्मद्- I, we & जगत्- न. लिं.- world, ब्रूते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of ब्रू- ब्रवीति- ब्रूते- २ ग. उ. प. to say, speak, एनम् & सुप्तम् both in- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of इदम्- he & सुप्त- sleeping- क. भू. धा. वि. of स्वप्- स्वपिति २ ग. प. प. to sleep, प्रतिबोधय- प्रयोजक आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of प्रति + बुध्- प्रतिबोधयति to wake, wake up- (बुध्- बोधति-ते, बुध्यते- १ उ. प. & ४ ग. आ. प. to to know, understand), परमानन्दे & उदिते- पु. लिं. स. वि. ए. व. of परमानन्दः- supreme joy, Aatma, realisation of the self- परम- adjctv- supreme, ultimate, आनन्दः- joy, happiness- परमः आनन्दः- परमानन्दः- वि. पू. प. कर्मधारय स. & उदितः- risen, ascended- क. भू. धा. वि. of उद्+ इ- (इ- एति २. ग. प. प. to go), मा- particle of prohibition- lest, that not, वै- particle of affirmation or certainty- indeed, surely, न no, not- all अव्ययs

अहंकार बुद्धीला सांगतो, “या झोपलेल्याला जागे करू नकोस. एकदा का हा परमानंद जागृत झाला की (त्याच्या लेखी) तू राहणार नाहीस, मी राहणार नाही, हे जगच राहणार नाही.” (तो स्वतःतच मग्न राहील.)

११५२ — ११-११-२०२१
संक्लिष्टकर्माणमतिप्रमादं
नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च।
विसृष्टरागं पटुमानिनं च
अपितान्न सेवेत नराधमान्षट्॥
महाभारत उद्योगपर्व ५. ३७. ३७

संक्लिष्टकर्माणम्, अतिप्रमादम्, नित्यानृतम् च अदृढभक्तिकम् च विसृष्टरागम्, पटुमानिनम् च अपि तान् षट् नराधमान् न सेवेत।

A person of unreliable action, a person who is excessively careless, a person who always speaks untruth, a person who has undependable loyalty, a person who is devoid of any affection or love and also one who thinks himself to be all knowledgeable, one should never serve these six, who are the worst among the humans.

संक्लिष्टकर्माणम्, अतिप्रमादम्, नित्यानृतम्, अदृढभक्तिकम्, विसृष्टरागम् & पटुमानिनम्-all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of संक्लिष्टकर्मन्- a person of unreliable action- संक्लिष्ट- adjctv- inconsistent, contradictory- क. भू. धा. वि. of सं+ क्लिश्- to contradict, to be inconsistent (क्लिश्- क्लिश्यते ४ ग. आ. प. to be tormented, afflicted), कर्मन्- न. लिं.- work, action, duty- संक्लिष्टानि कर्मानि यस्य सः- संक्लिष्टकर्मा, अतिप्रमादः- excessively careless, negligent- अति- अव्यय- prefix implies: excessive, very much, प्रमाद- carelessness, negligence- अतिप्रमादाः यस्य अस्ति सः, नित्यानृतः- one who always speaks untruth- नित्यम्- अव्यय- every day, always, ऋत- adjctv- truth, honesty- न ऋत- अनृत- dishonesty, untruth- नित्यम् अनृतम् यस्य सः, अदृढभक्तिकः- one who has undependable loyalty- दृढ- adjctv- fixed, firm, न दृढम्- अदृढम्, भक्तिः- स्त्री. लिं.- devotion, loyalty- अदृढा भक्तिः यस्य येषु सः- अदृढभक्तिकः, विसृष्टरागः- one who is devoid of affection- विसृष्ट- shed, let go, discharged- क. भू. धा. वि. of वि+ सृज्- to st free- (सृज्- सृजति- ६ ग. प. प. to create, make), रागः- affection, love- विसृष्टः रागः येन सः- विसृष्टरागः & पटुमानिन्- one who thinks too much of himself- पटु- expert, knowledgeable, मानिन्- fancying, considering- पटुः इति स्वयम् मनुते यः सः -पटुमानिन्- all above- बहुव्रीही स., तान्, षट् & नराधमान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of तद्- he, षट् (षड्)- six, & नराधमः- most wicked person- नरः- man, person, अधम- adjctv- the lowest, meanest, very bad- नरेषु अधमः यः सः- नराधमः- बहुव्रीही स., सेवेत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of सेव्- सेवते १ ग. आ. प. to serve, attend to, च- अपि- न-no, not – all अव्ययs

बेभरंवशाचा, खूप चुका करणारा, रोज खोटे बालणारा, बेइमान, निर्दयी आणि स्वतःला अतीशहाणा समजणारा अशा सहा अधम माणसांची चाकरी करू नये.

११५३ — १२-११-२०२१
उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा
वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय काञ्चित् ।
स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा
अरण्यसंस्थो मुनिवद्बुभूषेत् ॥

  • महाभारत ५.३७.३५

(गृहस्थः) पुत्रान् उत्पाद्य, (तान्) अनृणान् च कृत्वा, तेभ्यः काञ्चित् वृत्तिम् च अनुविधाय, स्थाने सर्वाः कुमारीः प्रतिपाद्य, अरण्यसंस्थः मुनिवद् बुभूषेत्।

A householder should beget children, should keep them free from any indebtedness, arrange for suitable business or employment for their living, ensure that girls are married to worthy boys and then keep himself detached from his householder’s life and strive to spend time like a sage.

पुत्रान् & अनृणान्- both पु. लि. द्वि. वि. ब. व. of पुत्रः- son, child & अनृणः- one who is debt-free- ऋणम्- debt- न ऋणम्- अनृणम्- नञ् तत्पुरुष स.- यस्य ऋणम् न वर्तते सः- अनृणः, उत्पाद्य- after producing, giving birth, अनुविधाय- after assigning & प्रतिपाद्य- after giving away, presenting- all पू. का. वा. ल्यबन्त धा. सा. अव्यय of प्रयोजक उद्+ पद्- उत्पादयति- to produce, create- (पद्- पद्यते ४ ग. आ. प. to go, approach), अनु+ वि+ धा- to assign, arrange- (धा- दधाति- धत्ते ३ ग. उ. प. to place, set) & प्रयोजक of प्रति+ पद्- प्रतिपादयति- to present, give, कृत्वा- after doing- पू. का. वा. त्वान्त धा. सा. अव्यय of कृ-करोति कुरुते ८ ग. उ. प. to do, तेभ्यः- to them- पु. लि. च. व. ब. व. of तद्- he, काञ्चित् (कान्+ चित्) & वृत्तिम्- both स्त्री. लि. द्वि. वि. ए. व. of किम्+ चित्- some, whichever & वृत्ति- occupation, business, mode of leading life, स्थाने- न. लि. स. वि. ए. व. of स्थानम्- proper place, house सर्वाः & कुमारीः- both स्त्री. लि. द्वि. वि. ब. व. of सर्व- all, entire & कुमारी- a girl, maiden, daughter in general, अरण्यसंस्थः- पु. लि. प्र. व. ए. व.- keeping detached- अरण्य- forest, wilderness, संस्थ- adjctv- staying, dwelling- अरण्ये संस्थः यः सः- अरण्यसंस्थः- बहुव्रीही स., मुनिवद्- like a ascetic, sage- मुनिः- sage, ascetic, वद् (वत्)- अव्यय- an affix to noun or adjctv implies resemblance, likeness, बुभूषेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of बुभूष्- बुभूषति १ ग. प. प. to with to become, wishing to be, च- and

गृहस्थाने मुले जन्माला घालावीत, त्यांच्यावर कर्जाचा बोजा ठेऊ नये, त्यांच्या उदरभरणासाठी उद्योग व्यवसायाची सोय करून द्यावी, मुलींना चांगली स्थळे पाहून त्यांची लग्ने लावून द्यावीत आणि संसारापासून निवृत्त होऊन संन्याशासारखे रहावे.

११५४ — १३-११-२०२१
इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्यात्
एतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः
इष्टं त्वनिष्टं च न मा भजेत
इत्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः ॥
महाभारत शान्तिपर्व. १२.२०१.११

कर्मविधिः इष्टम् च मे स्यात् इतरः च न स्यात्, एतद् कृते प्रवृत्तः (अस्ति), (तथा) ज्ञानविधिः इष्टम् तु अनिष्टम् च न मा भजेत इति एतद् कृते प्रवृत्तः (अस्ति)।

(A person’s) action plans are oriented towards materialising desirable things and to avoid the ones that are not desirable but his behaviour based on his intellect, strives towards not getting effected by happenings of both desirable as well as undesirable things.

कर्मविधिः- action plans, performance criteria- कर्मन्- न. लि.- action, work, विधिः- पु. लिं- performance, behaviour, manner- कर्मणः विधिः- कर्मविधिः & ज्ञानविधिः- conscious behaviour, behaviour based on intellect, enlightenment- ज्ञान- knowledge, consciousness- ज्ञानस्य विधिः- ज्ञानविधिः- both ष. तत्पुरुष स., इतरः- other, another, प्रवृत्तः- oriented, engaged in, bound- प्रवृत्त- क. भू. धा. वि. of प्र+ वृत्- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to exist, to be)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., इष्टम्- desired, longed, न इष्टम्- अनिष्टम्- undesired, disliked- नञ् तत्पुरुष स.- इष्ट- क. भू. धा. वि. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to wish, desire, एतद्- this- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., मे (मह्यम्)- for me- च. वि. ए. व. of अस्मद्- I, भजेत & स्यात्- both विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भज्- भजति- ते १ ग. उ. प. to experience, enjoy, attend upon, follow & अस्- २ ग. प. प. अस्ति- to exist, to be, कृते- for this purpose- स. वि. ए. व. of कृत- doing, purpose- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, इति- a particle used to report the very words spoken- thus, in this manner, तु- but, on the other hand, मा- a particle of prohibition- lest, that not, च- and, न- no, not- all अव्यय

इष्ट गोष्टी साध्य व्हाव्यात आणि अनिष्ट गोष्टी टाळाव्यात अशा दृष्टीने कर्मांची (कामाची) योजना केली जाते. पण ज्ञानमार्गावर जात असतांना तो इष्ट किंवा अनिष्ट दोन्ही गोष्टींचा आपल्यावर परिणाम होऊ देत नाही.

११५५ — १४-११-२०२१
अकर्मशीलं च महाशनं च
लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम् ।
अदेशकालज्ञमनिष्टवेषम्
एतान्गृहे न प्रतिवासयीत ॥
महाभारत. उद्योगपर्व ५. ३७.३५

अकर्मशीलम्, च महाशनम् च लोकद्विष्टम्, बहुमायम्, नृशंसम्, अदेशकालज्ञम् (तथा) अनिष्टवेषम्, तान् गृहे न प्रतिवासयीत।

An habitually idle person, a gready eater, one who is disliked by people, one who is a great conjurer, one who is a malicious or cruel person, one who does not have sense of place and time and the one who dresses in undesirable or unacceptable clothes, these people should not be allowed to stay next door.

अकर्मशीलम्, महाशनम्, लोकद्विष्टम्, बहुमायम्, अदेशकालज्ञम्, अनिष्टवेषम् & नृशंसम्- all पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of अकर्मशीलः- habitually an idle person- कर्मन्- work, duty, न कर्मन्- अकर्मन्- नञ् तत्पुरुष स., शीलः- character, behaviour, अकर्म एव शीलः यस्य सः- अकर्मशीलः, महाशनः- a gready eater- महत्- adjctv- great, big, copious अशनम्- act of eating- महत् अशनम् यस्य सः- महाशनः, लोकद्विष्टः- one who is disliked by people- लोकः- people, द्विष्ट- hated, hostile- क. भू. धा. वि. of द्विष्- द्वेष्टि द्विष्टे २ उ. प. to hate, to hate- लोकैः द्विष्टः यः सः- लोकद्विष्टः, बहुमायः- one who is a great conjurer- बहु- adjctv- many, large number, माया- deceit, fraud, trick, मायः- conjurer, juggler- बहवः मायाः यस्य सः, अदेशकालज्ञः- one who does not have sense of place and time- देशः- place, region, काल- time, period- देशः च कालः च- देशकालौ- द्वंद्व स.- देशकालौ यः जानाति सः- देशकालज्ञः- न देशकालज्ञः- अदेशकालज्ञः- नञ् तत्पुरुष स., अनिष्टवेषः- one who dresses in undesirable or unacceptable clothes- इष्ट- desired, wanted- क. भू. धा. वि. of इष्- इच्छति ६. ग. प. प. to desire, want- न इष्ट- अनिष्ट- नञ् तत्पुरुष स., अनिष्टम् वेषः यस्य सः- अनिष्टवेषः- all above- बहुव्रीही स., नृशंसः- malicious or cruel person, तान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of तद्- he, गृहे- न. लिं. स. वि. ए. व. of गृहम्- residence, house, home, प्रतिवासयीत- should be allowed to stay next door- प्रयोजक आ. प. विध्यर्थ तृ. प. ए. व. of प्रति+ वस्- प्रतिवासयति- ते- to dwell near, next door- (वस्- वसति-१ ग. प. प. to dwell, inhabit, live, न- no, not, च-and- both अव्ययs

कामचुकार, खादाडखाऊ, लोकांना न आवडणारा, हातचलाखी करणारा, क्रूर, काळवेळ न जाणणारा आणि नीट कपडे न घालणारा अशा लोकांना घराशेजारी राहू देऊ नये. ते धोकादायक असतात, त्यांच्यापासून दूर रहावे.

११५६ — १५-११-२०२१
कदर्यकमाक्रोशकमश्रुतं च
वनौकसं धूर्तममान्यमानिनम्
निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्नम्
एतान्भृशार्तोsपि न जातु याचेत् ॥
महाभारत उद्योग पर्व . ५. ३७.३६

भृशार्तः अपि कदर्यकम् आक्रोशकम् अश्रुतम् च वनौकसम् धूर्तम् अमान्यमानिनम् निष्ठूरिणम् कृतवैरम कृतघ्नम् एतान् न जातु याचेत्।

A person, however distressed he may be, should never solicit anything from a helpless person, an abusing person, an unknown person, a person staying in a forest, a cunning person, one who believes in wrong things, an hard-hearted person, one who nurtures animosity and an ungrateful person.

भृशार्तः- intensely afflicted- भृश- adjctv- excessive, intense, very much & आर्त- adjctv- afflicted, suffering- भृशः आर्तः यः सः- भृशार्तः- बहुव्रीही स.- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., आक्रोशकम्, अश्रुतम्, अमान्यमानिनम्, कदर्यकम्, वनौकसम्, धूर्तम्, निष्ठूरिणम् कृतवैरम् & कृतघ्नम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आक्रोशकः- an abusing person- आक्रोश- crying out, loud cry, blame- आक्रोशम् करोति यः सः- आक्रोशकः- बहुव्रीही स., अश्रुतः- uneducated- श्रुतः- learned, well-known- न श्रुतः- अश्रुतः- नञ् तत्पुरुष स., अमान्यमानिनः- one who believes in unbelievable- मान्य- respectable, believable- (also माननीय, मन्तव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of मन्- मन्यते ४ ग. आ. प. to believe- न मान्य- अमान्य- नञ् तत्पुरुष स.- अमान्यम् मानयति यः सः- अमान्यमानिनः- बहुव्रीही स., कदर्यकः- कदर्यः (कृपणः)- miser, wretched, helpless- कदर्यम् करोति इति- कदर्यकः- उपपद तत्पुरुष स., वनौकसः- a person staying in a forest- वनम्- forest, ओकस् (ओकः)- residence, dwelling- वनम् ओकः यस्य सः- वनौकसः- बहुव्रीही स., धूर्तः- a cunning person, cheat, निष्ठूरिन्- hard-hearted, cruel- निष्ठुर- adctv- hard, cruel- यस्य वर्तनम् निष्ठुरम् सः- निष्ठूरिन्- बहुव्रीही स., कृतवैरः- one who nurtures animosity- कृत- done, accomplished- क. भू. धा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. & वैरम्- animosity- कृतम् वैरम् येन सः- बहुव्रीही स. & कृतघ्नः- ungrateful- कृतम् हन्ति इति- कृतघ्नः- उपपद तत्पुरुष स., एतान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of एतद्- this, it, याचेत्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of याच्- याचते १ ग. आ. प. (rarely प. प.)- to beg, solicit ask, जातु- a particle meaning: at all, at any time, possibly perhaps- न जातु- never, in no circumstances, अपि- also, even, च- and, न- no, not all अव्ययs

माणसावर कितीही वाईट परिस्थिति आली तरीही त्याने असाहाय्य, शिवराळ, अनोळखी, रानात राहणारा, लबाड, अविश्वसनीय गोष्टींवर विश्वास ठेवणारा (अंधश्रद्ध), निष्ठुर, वैरभाव बाळगणारा आणि कृतघ्न या लोकांपुढे हात पसरू नयेत. गरज पडली तर चांगल्या लोकांचीच मदत घ्यावी.

११५७ — १६-११-२०२१
हितं यत् सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम्।
तत् कुर्यादीश्वरे ह्येतन्मूलं सर्वार्थसिद्धये ॥
महाभारत. उद्योग. -३७.४०

यद् सर्वभूतानाम् हितम्, आत्मनः च सुखावहम् (अस्ति), तद् (कर्म) ईश्वरे कुर्यात्। एतद् हि सर्वार्थसिद्धये मूलम् (भवति)

One that is suitable or beneficial to everyone and also gives happiness to oneself that deed should be done as a service to God Almighty. That alone is the basis for all types of fulfillments (accomplishments).

यद्- which, हितम्- beneficial advantageous, suitable- हित- क.भू. धा. वि. of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, please, सुखावहम्- one that gives happiness- सुखम्- happiness, joy- सुखे वहति इति- सुखावहम्- उपपद तत्पुरुष स., तद्-that, it, मूलम्- root, basis, foundation & एतद्- that, it- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., सर्वभूतानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्वभूतम्- entire living being- सर्वम्- all, entire, whole, भूतम्- living being- सर्वम् भूतम्- सर्वभूतम्- वि. पू. प. क. स., आत्मनः- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of आत्मन्- self, one’s own, ईश्वरे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of ईश्वरः- God, Almighty, सर्वार्थसिद्धये- स्त्री. लिं. च. वि. ए. व. of सर्वार्थसिद्धिः- fulfillment of entire purpose, desire- सर्वः- all, entire, अर्थः- purpose, intention, meaning- सर्वः अर्थः- सर्वार्थः- वि. पू. प. क. स., सिद्धिः- fulfillment, accomplishment- सर्वार्थाणाम् सिद्धिः- सर्वार्थसिद्धिः- ष. तत्पुरुष स., कुर्यात्- विध्यर्थ प. प. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make- च- and, हि- indeed, surely- both अव्ययs

ज्याने सर्व प्राणीमात्रांना लाभ होईल आणि स्वतःलाही आनंद होईल असे काम देवासाठी करावे. यानेच (जीवनातले) सगळे मूलभूत हेतू साद्ध्य होतात.

११५८ — १७-११-२०२१
वृद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्वमुत्थानमेव च।
व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्तिभयं कुतः ॥
महाभारत उद्योग. ५.३७. ४१

यस्य वृद्धिः, प्रभावः, तेजः, च सत्वम्, उत्थानम् एव च, व्यवसायः च स्यात्, तस्य अवृत्तिभयम् कुतः (भवेत्)

One who has ability to prosper, inborn efficacy, sharpness, natural vitality, ability to rise up and proper industrious attitude, for him where the fear of not having means of survival?

यस्य & तस्य both in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद्- who, तद्-he, वृद्धिः- growth, progress- (वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to to prosper, increase, grow)- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., प्रभावः- strength, efficacy, power, तेजः- brightness, sharpness & व्यवसायः- effort, perseverance, resolve -all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., सत्वम्- natural disposition, vitality, उत्थानम्- ability to rise, resurrection & अवृत्तिभयम्- fear of having no means of living- वृत्तिः- स्त्री. लि.- means of living, employment, occupation- न वृत्तिः- अवृत्तिः- नञ् तत्पुरुष स., भयम्- fear, dread- अवृत्तेः भयम्- अवृत्तिभयम्- ष. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, च- and, एव- just, mere, only & कुतः (कुतस्)- how, from where, why- all अव्ययs

ज्याच्याकडे वृद्धी करण्याची शक्ती, तेज आदि उत्थान करण्यासाठी लागणारे उपजत गुण आहेत अशा माणसाला तग न धरून राहण्याचे भय कशाला? तो कशाही परिस्थितीला सामना देऊन निभावून नेईल.

११५९ — १८-११-२०२१
आरोग्यं विद्वत्ता सज्जनमैत्री महाकुले जन्म।
स्वाधीनता च पुंसां महदैश्वर्यं विनाप्यर्थै: ॥

पुंसाम् आरोग्यम्, विद्वत्ता, सज्जनमैत्री, महाकुले जन्म, स्वाधीनता च विना अपि अर्थै: महदैश्वर्यम् (भवति)।

For the people, good health, good education, acquaintance of good people, birth in a respectable family and their own independence these are greatest assets, even without having any materialistic wealth.

पुंसाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of पुंस्- a man, a male, आरोग्यम्- good health, जन्म- (जन्मन्)- birth, origin, महदैश्वर्यम्- a greatest wealth- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., विद्वत्ता- wisdom, scholarship- (विद्वस्-adjctv- knowing, wise, learned- विद्वान्- पु. लिं., विदुषी- स्त्री. लि. & विद्वत्- न. लिं), सज्जनमैत्री- friendship with noble people- सज्जनः- noble people- सत्- good, noble, जनः- person people- सत् जनः- सज्जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स., मैत्री- friendship, goodwill- सज्जनेषु मैत्री- सज्जनमैत्री- स. तत्पुरुष स. & स्वाधीनता- independence, freedom- स्व- pron. adjctv- one’s own, belonging to oneself, अधीन- depend on, subservient, आधीनता- dependence- स्वस्य आधीनता- स्वाधीनता- ष. तत्पुरुष स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., महाकुले- न. लिं. स. वि. ए. व. of महाकुलम्- a great family, descent- महत्- big, great noble, कुलम्- race, family, descent- महत् कुलम्- महाकुलम्- वि. पू. प. क. स., अर्थै- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of अर्थ- wealth, riches, property, च-and, विना- without, except, bereft of, अपि- even also- all अव्ययs

माणसाकडे जरी संपत्ती नसली तरीही आरोग्य, विद्वत्ता, सज्जनांशी मैत्री, मोठ्या घराण्यात जन्म आणि स्वातंत्र्य हे त्याचे मोठे ऐश्वर्य असते.

११६० — १९-११-२०२१
इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपि सर्वथा
वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्तते ॥अ॥
इदमन्धंतमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्
यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारन्न दीप्यते ॥ब॥
दिण्डिनः काव्यादर्शः प्र. प. ३&४

वाचाम् एव प्रसादेन इह शिष्टानुशिष्टानाम् शिष्टानाम् अपि सर्वथा लोकयात्रा प्रवर्तते। इदम् भुवनत्रयम् कृत्स्नम् अन्धंतमः जायेत, यदि शब्दाह्वयम् ज्योतिः आसंसारम् न दीप्यते।

In this world for well-educated as well as those getting trained and also the rest of the people, due to availability of art of speaking, the entire functioning of this world in every way, keeps on going smoothly. Existence of all three world would get covered by total darkness, unless light in the form of communication facility does not illuminate entire world.

वाचाम्- स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of वाच्- talk, speech, language प्रसादेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of प्रसादः- courtesy, kindness, help- शिष्टानाम् & शिष्टानुशिष्टानाम् both- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of शिष्टः- an educated, trained, disciplined person, remaining, left out- क. भू. धा. वि. of शिष्- शिनष्टि ७ ग. प. प. to distinguish from other & शिष्टानुशिष्ट- well-educated as well as those getting trained अनु-अव्यय- along, after, under- अनुशिष्टः- instructed, taught, getting ordered, commanded- शिष्टः च अनुशिष्टः च- शिष्टानुशिष्टः- द्वंद्व स., लोकयात्रा- interaction in this world- लोकः- world, people, common life, यात्रा- going, motion, journey, intercourse- लोके यात्रा- लोकयात्रा- स. तत्पुरुष स., प्रवर्तते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्र+ वृत्- to go forward, move on, commence- (वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to be, to exist), शब्दाह्वयम्- sound named (appellated)- शब्द- sound, note of birds, animals, men etc- आह्वयः- a name, appellation- as last member of composition- (e.g. काव्यम् रामायणाह्वयम्)- शब्दम् इति आह्वयम्- शब्दाह्वयम्- उपपद तत्पुरुष स. & ज्योतिः (ज्योतिस्)- light, brightness, lustre, this, भुवनत्रयम्- all three worlds- भुवन- a world, earth, त्रयम्- a triad, group of three- त्रयाणाम् भवनानाम् समाहारः- भुवनत्रयम्- न. लिं. ए. व. द्विगु स., कृत्स्नम्- adjctv- all, entire, whole & अन्धंतमः- total darkness- अन्ध- adjctv- blind, darkness & तमः (तमस्)- darkness- अन्धम् तमः- अन्धंतमः- total darkness- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., आसंसारम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of आसंसारः- entire course or circuit of the worldly life, mundane existence of the world- संसारः- worldly life- संसारम् अभिव्याप्य- आसंसारः- अव्ययीभाव स., जायेत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of जन्-जायते ४ ग. आ. प. to be, to become, to be born, दीप्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of दीप्- ४ ग. आ. प. to shine, blaze, illuminate, glow, इह- here, in this world, एव- mere, only, just, न- no, not, यदि- if, in case, अपि- also, even, सर्वथा- in every way, by all means, at all, altogether- all अव्ययs

सुसंस्कृत लोक, शिक्षण घेत असलेले आणि इतरही सगळे लोक या सर्वांसाठी संभाषण महत्वाचे आहे. बोलण्यामधूनच हे जग चालत असते. शब्दांच्या ज्योतीचा उजेड नसेल तर हे जग (अज्ञानाच्या) गडद अंधारात बुडून जाईल.

११६१ — २०-११-२०२१
किं तस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याध्वरैरपि।
सुपालितप्रजो यः स्यात् सर्वधर्मविदेव सः॥
महाभारत. शान्तिपर्व १२.६९.७१

यः (राजा) सुपालितप्रजः स्यात्, सः एव सर्वधर्मविद् (भवति)। तस्य राज्ञः तपसा किम् (प्रयोजनम् अस्ति)। (तथा) तस्य अध्वरैः अपि किम् च (प्रयोजनम् अस्ति)।

A King who is looking after his subject very well, he alone knows essence of all codes of conduct (Dharma- his responsibilities). What need is there for him to observer any religious austerities and what need is there even to conduct other religious ceremonies.

यः (यद्)- सुपालितप्रजः- one whose subjects are well protected- सु- अव्यय- prefix implies good, well, पालित- protected, looked after, cared for- प्रयोजक क. भू. धा वि. of पा-पालयति- ते- (पा-पाति २ ग. प. प. to protect, preserve), प्रजा- subject, people, progeny- सुभगेन पालितः इति- सुपालितः- उपपद तत्पुरुष स. & सुपालिता प्रजा येन सः- सुपालितप्रजः बहुव्रीही स., सः (तद्)- he & सर्वधर्मविद्- one who knows all codes of conduct (Dharma)- सर्व- all, entire, धर्म- codes of conduct- सर्वम् धर्मम्- सर्वधर्मम्- समा. प्रादितत्पुरुष स. & सर्वधर्माणि वेत्ति इति- सर्वधर्मविद्- उपपद तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., स्यात्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, तस्य & राज्ञः- both in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of तद्- he & राजन्- King, तपसा- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तपस्- penance, religious austerity, अध्वरैः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of अध्वरः- religious sacrifice, ceremony, किम्- interrogative particle- what, why, च- and, एव- just, mere, only, अपि- also, even- all अव्ययःs

जो राजा आपल्या प्रजेचे पालन चांगल्या प्रकारे करतो तो सगळे धर्म जाणतो, त्याला (धर्मपालनासाठी) वेगळी तपश्चर्या किंवा धार्मिक कृत्ये करण्याची काय गरज आहे ?

११६२ — २१-११-२०२१
परार्थे सहते कष्टं स्वभावाद्यस्तु सज्जनः।
निष्पीडनादपि रसं इक्षुदण्डः प्रयच्छति ॥

यः सज्जनः, (सः) परार्थे स्वभावात् तु कष्टम् सहते, (यथा) इक्षुदण्डः निष्पीडनात् अपि रसम् प्रयच्छति।

It is the characteristic (inherent nature) of a noble person to ensure difficulties for the sake of others, just like a sugarcane piece gives out juice even after getting squeezed badly.

यः (यद्)- who, सज्जनः- a noble person, सत्- good, noble, जनः- person- सत् जनः- सज्जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स., इक्षुदण्डः- a sugarcane stick, इक्षुः- sugarcane, दण्डः- stick, rod, cane- इक्षोः दण्डः- इक्षुदण्डः- ष. तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व.,कष्टम् & रसम्- both in पु/न. लिं. प्र. वि. ए. व. of कष्टम्- difficulty, trouble, suffering & रसम्- juice, an object of taste, परार्थे- in पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of परार्थ- for the sake of others- परः- other, अर्थः- purpose, benefit- परस्य अर्थः- परार्थः- ष. तत्पुरुष स., स्वभावात् & निष्पीडनात्- both in पं. वि. ए. व. of स्वभावः- constitution, characteristic, inherent nature- स्व- one’s own, self, भावः- manner, state of being- स्वस्य भावः- स्वभावः- ष. तत्पुरुष स. & निष्पीडन- fully squeezing, pressing well- (पीड्- पीडयति-ते to torment, pain, injure- निस्- अव्यय- prefix to verbs implies fullness, transgression), सहते & प्रयच्छति- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of सह्- to ensure, tolerate & प्र+ दा- to give, grant, offer- (दा- यच्छति- १ ग. प. प. to give), अपि- even, also & तु- but, on the other hand-both- अव्ययs

दुसऱ्यासाठी कष्ट सहन करणे हा सज्जनांचा स्वभाव असतो. उसाला पिळवटूनही तो गोड रस देतो

११६३ — २२-११-२०२१
पात्रं न तापयति नैव मलं प्रसूते
स्नेहं न संहरति नैव गुणान् क्षिणोति।
द्रव्यावसानसमये चलतां न धत्ते
सत्पुत्र एव कुलसद्मनि कॊSपि दीपः॥

(सत्पुत्रः दीपः इव) पात्रम् न तापयति, न एव मलम् प्रसूते, स्नेहम् न संहरति, न एव गुणान् क्षिणोति, द्रव्यावसानसमये चलताम् न धत्ते। सत्पुत्रः कुलसद्मनि कः अपि दीपः एव (भवति)

(Here the author is comparing worthy son to a bright lamp, minus its drawbacks, using double-meaning words) A virtuous son, unlike a lamp, does not heat up the holder (occupants), nor produces any dirt (does evil deeds), nor consumes oil (destroys friendship), nor diminishes the wick (brings damage to virtuous name) and at the exhaustion of wealth- (oil) does not leave the family (does not discontinue functioning). He, indeed, is some kind of a lamp illuminating entire family- house (कुलदीपकः).

पात्रम्, मलम् & स्नेहम्- all in पु/न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पात्र- pot, receptacle, container- also means: fit or worthy person, मल- dirt, filth impurity & स्नेह- oil, fat, also meas: affection, love tenderness, गुणान्- पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of गुण- virtue, quality also means: wick of a lamp, cord, तापयति, प्रसूते, संहरति, क्षिणोति & धत्ते- all in वर्त. तृ. पु. ए. व. of प्रयोजक of तप्- to cause to heat up- (तप्- तपति १ ग. प. प. to be hot, to blaze), प्र+ सू- to bring forth, produce- (सू- सूते- २ ग. आ. प. to produce), सं+ हृ- to destroy- (हृ- हरति- ते १ ग. उ. प. to take, carry), क्षि- ९ ग. प. प. to diminish, to waste, ruin & धा- दधाति- धत्ते ३ ग. उ. प. to hold, put on, sustain, द्रव्यावसानसमये- पु. लिं. स. वि. ए. व. of द्रव्यावसानसमयः- time of loss of material/wealth- द्रव्य- material/wealth, अवसान- stopping, end, conclusion- द्रव्यस्य अवसानम्- द्रव्यावसानम् & द्रव्यावसानस्य समयः- द्रव्यावसानसमयः- both ष. तत्पुरुष स., कुलसद्मनि- न. लिं. स. वि. ए. व. of कुलसद्मन्- family’s household- कुलम्- race family, सद्मन्- house, dwelling- कुलस्य सद्म- कुलसद्म- ष. तत्पुरुष स., चलताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of चलता- ongoing, continuity- (चल्- चलति- १ ग. प. प. to move, go- चल- adjctv- moving), सत्पुत्रः- virtuous son- सत्- good, noble, पुत्रः- son, कः (किम्)- who & दीपः- lamp, light- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no not, एव- just, mere, only, न एव- not at all, अपि- even, also, and- all अव्ययs

कुलदीपक (चांगला मुलगा) हा घरातला असा दिवा आहे जो पात्राला (घरातल्या वतावरणाला) तापवत नाही, काळोखी धरत नाही (कुलाला कलंक लावत नाही), तेलाचा संहार करत नाही (स्नेह टिकवून ठेवतो ), वातीला लहान करत नाही (गुणांचा क्षय होऊ देत नाही) आणि तेल संपले (द्रव्य गेले, गरीबी आली) तरीही चालत राहतो.


११६४ — २३-११-२०२१
विना कार्येण ये मूढाः गच्छन्ति परमन्दिरम् l
अवश्यं लघुतां यान्ति कृष्णपक्षे यथा शशी ॥

ये मूढाः विना कार्येण परमन्दिरम् गच्छन्ति, (ते) यथा कृष्णपक्षे शशी (इव), अवश्यम् लघुताम् यान्ति।

Those foolish people who visit houses of others without any specific work, they certainly face disgrace (humiliation), like the Moon of the dark fortnight.

ये & मूढाः- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of यद्- who & मूढ- stupid, dull, foolish- क. भू. धा. वि. of मुह्- मुह्यति ४ ग. प. प. tine foolish, stupid, कार्येण- in न. लिं. तृ. वि. ए. व. of कार्यम्- work, business, purpose- कार्य- (also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do), परमन्दिरम्- house of other person- पर- adjctv- other, another, मन्दिरम्- house, dwelling- परस्य मन्दिरम्- परमन्दिरम्- ष. तत्पुरुष स.- in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., कृष्णपक्षे- पु. लिं. स. वि. ए. व. of कृष्णपक्ष- dark half of a lunar month- कृष्ण- adjctv- black, dark- पक्षः- the half of the lunar month- कृष्णः पक्षः- कृष्णपक्षः- वि. पू. प. क. धा. स., शशी (शशिन्)- Moon- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., लघुताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of लघुता- smallness, contempt, loss of dignity- (लघु- adjctv- diminutive, small, insignificant) यान्ति & गच्छन्ति- both in वर्त. तृ. पु. ब. व. of या- याति २ ग. प. प. to go, to be reduced to, to go to & गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go, under go, विना- without, devoid of & यथा- like, in which way or manner, अवश्यम्- inevitably, certainly necessarily-all अव्ययs

जे मूर्ख लोक काही काम नसतांना लोकांच्या घरी जातात ते कृष्णपक्षातल्या चंद्राप्रमाणे लहान होतात. त्यांचा मान रहात नाही.

११६५ — २४-११-२०२१
वृत्त्यर्थं नातिचेष्टेत सा हि धात्रैव निर्मिता ।
गर्भादुत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ ॥
-हितोपदेशे मित्रलाभः १७१

(मनुष्यः) वृत्त्यर्थम् न अतिचेष्टेत, सा (वृत्तिः) हि धात्रा एव निर्मिता (भवति)। जन्तौ मातुः गर्भात् उत्पतिते ( हि तस्याः), स्तनौ प्रस्रवतः।

One need not over exert himself with respect to finding means of livelihood for himself. That has been provided for by the Creator himself. Just after emergence of a living being out of the mother’s womb, her breasts start oozing out milk automatically.

वृत्त्यर्थम्- for the purpose of living- वृत्तिः- स्त्री. लिं.-existence, means of livelihood, अर्थम्- purpose, means, reason- वृत्तेः अर्थम्- वृत्त्यर्थम्- ष. तत्पुरुष स.- न. लिं. प्र. वि. ए. व., अतिचेष्टेत- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अति+ चेष्ट्- excessively struggle, over perform- (चेष्ट्- चेष्टते १ ग. आ. प. to be active, endeavour, make effort), सा (तद्)- she & निर्मिता- produced, created- निर्मित- क. भू. धा. वि. of निर् (निस्)+ मा- to create, produce- (मा- माति २ ग. प. प. to measure, limit)- both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., धात्रा- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of- धातृ- the creator, epithet of Brahma, जन्तौ & उत्पतिते- पु. लिं. स. वि. ए. व. of जन्तुः- creature, a living being & उत्पतित- emerged into view, produced, originated- क. भू. धा. वि. of उद्+ पत्- (पत्- पतति १ ग. प. प. to fall, alight), मातुः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of मातृ- mother, गर्भात्- पु. लिं. पं. वि. ए. व. of गर्भः- womb, belly, स्तनौ- पु. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of स्तनः- the female breast, udder, प्रस्रवतः- वर्त. तृ. पु. द्वि. व. of प्र+ स्रु- to ooze out, pour out- (स्रु- स्रवति १ ग. प. प. to flow, stream), न- no, not, एव- just, mere, only, हि- surely, indeed- all अव्यवs

माणसाने जगण्यासाठी फार जास्त कष्ट करू नयेत, त्याची सोय देवाने करून ठेवली आहे. आईच्या पोटातून जन्माला आलेल्या प्राण्याच्या बाळाबरोबर आईच्या स्तनामधून दूध येऊ लागते. “बाळा दुग्धा कोण करितो उत्पत्ती, वाढवी श्रीपती सवे दोन्ही “असे तुकाराम महाराजांनी सांगितले आहे. “ज्याने चोच दिली आहे तो चाराही देतो” असे म्हंटले जाते, पण हे काही प्रमाणातच खरे आहे, या जगात प्रत्यक्षात काही लोक, पक्षी आणि प्राणी यांची उपासमार होत असते.

११६६ — २५-११-२०२१
धर्मादपेतं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
न तत्सेवेत मेधावी न तद्धितमिहोच्यते ॥
महाभारत शान्तिपर्व १२. २९९. ८

यद् कर्म धर्मात् अपेतम् (अस्ति), यदि अपि (तद्) महाफलम् स्यात्, मेधावी तद् न सेवेत। इह न तद् हितम् उच्यते।

A work which is against normal prescribed codes of conduct (Dharma), even though that is highly rewarding, a wise person should not indulge into that activity. In this world that alone is said to be proper thing to do.

यद्- which, कर्म (कर्मन्)- work, job, duty, action, अपेतम्- deviating from, contrary, deprived of, free from- अपेत- क. भू. धा. वि. of अप+ इ- (इ- एति २ ग. प. प. to go, to go to), तद्- that, it, महाफलम्- highly rewarding, very beneficial, very profitable- महत्- adjctv- great, big, huge, फलम्- fruit, result, consequence, yield- महत् फलम् यद् तद्- महाफलम्- बहुव्रीही स. & हितम्- beneficial, good, advantageous- हित- क. भू. धा. वि. of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, cast, धर्मात्- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of धर्म- prescribed codes of conduct, duty (Dharma), स्यात् & सेवेत- both- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist & सेव्- सेवते १ ग. आ. प. to serve, attend to, indulge in, मेधावी (मेधाविन्)- intelligent, knowledgeable- person- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., उच्यते- कर्मणी प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of वच्- वक्ति- उवाच २ ग. प. प. to say, speak, इह- here, in this world, न- no, not, यदि- if, in case, अपि-even, also-all अव्ययs

धर्माच्या विपरीत असलेल्या कामामधून खूप फायदा होणार असला तरीही शहाण्या माणसाने ते काम करू नये. या जगात तेच त्याच्या हिताचे आहे.

११६७ — २६-११-२०२१
पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर ।
मनसा हि विशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम् ॥
महाभारत अरण्यपर्व ३.२६०.३४

युधिष्ठिर, दानम्, स्वल्पम् अपि, पात्रे विशुद्धेन मनसा हि, काले दत्तम्, प्रेत्य, अनन्तफलम् स्मृतम् ।

(Said by Vyasa Mahamuni to Yudhistir) Oh, Yudhistir, it has been laid down (in scriptures) that a charity, even in small quantum, made to a really fit or worthy person, with a pure mind (with good intentions), at most appropriate time of the need, yields endless benefits (to the donor), after death in the next world.

युधिष्ठिर- पु. लिं. सं. वि. ए. व. -(यध्- स्त्री. लिं.- war, battle- युधि स्थिरः यः सः- बहुव्रीही स.), दानम्- donation, giving, gift, present, स्वल्पम्- adjctv- very small, little- (अल्पम्- little, small- सु+ अल्पम्- स्वल्पम्), दत्तम्- given, granted, offered- दत्त- क. भू. धा. वि. of दा- ददाति- दत्ते ३. ग. उ. प. to give, grant, अनन्तफलम्- infinite gains- अन्तम्- end, limit- न अन्तम्- अनन्तम्- infinite, endless- नञ् तत्पुरुष स., फलम्- fruit, result, reward- अनन्तम् फलम्- अनन्तफलम्- वि. पू. प. क. स. & स्मृतम्- said, laid down- स्मृत- क. भू. धा. वि. of स्मृ- स्मरति १ ग. प. प. to lay down, consider, remember- all in- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., पात्रे & काले- both पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of पात्र- receptacle of any kind, recipient, fit or worthy person & काल- time, period, occasion, विशुद्धेन & मनसा- both न. लिं. तृ. वि. ए. व. of विशुद्धम्- very pure, clean, spotless – (विशुद्ध- क. भू. धा. वि. of वि+ शुध्- शुध्यति ४ प. प. to become pure) & मनस्- mind, heart, thinking, अपि- also, even, प्रेत्य- having departed, after death in the next world- (प्रेत्य- also क. वि. धा. सा. वि. of प्र+ इ, इ- एति २ ग. प. प. to go) & हि- surely, indeed- all अव्ययs

अरे युधिष्ठिरा, सत्पात्र व्यक्तीला शुद्ध मनाने, योग्य त्या वेळी (गरज असतांना) थोडेसे दान केले तरी पुढील काळात त्याचे खूप मोठे फळ मिळते.

११६८ — २७-११-२०२१
संभोजनं संकथनं संप्रश्नोऽथ समागमः ।
एतानि ज्ञातिकार्याणि न विरोधः कदाचन ॥
महाभारत उद्योगपर्व ५.६४.११

संभोजनम्, संकथनम्, संप्रश्नः, अथ समागमः, एतानि ज्ञातिकार्याणि (भवन्ति)। विरोधः न कदाचन (कर्तव्यम् अस्ति)।

Enjoying having food together, discussing things together, enquiring with each other and meeting each other socially, these are basic duties among the relatives. One should not indulge in any type of opposition (quarrel with them)

सम्- अव्यय- as a prefix to verb and verbal derivatives it means: together- भोजनम्- eating, eating food- संभोजनम् eating food together & संकथनम्- discussing together- both न. लिं. प्र. वि. ए. व., संप्रश्नः- enquiring with each other, समागमः- meeting together, union & विरोधः -opposition, obstruction, quarrel- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., एतानि & ज्ञातिकार्याणि- both न. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, it & ज्ञातिकार्यम्- duty of relationship- ज्ञातिः- a relative, kon, relationship, कार्यम्- duty, thing to be done- कार्य- (also करणीय, कर्तव्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. प. प. to do)- ज्ञातेः कार्य- ज्ञातिकार्यम्- ष. तत्पुरुष स., अथ- then, likewise, and, also, न- no, not, कदा- when, at what time, कदाचन- at some time, one day, न कदाचन- never- all अव्ययs

नातेवाइकांनी एकत्र येऊन सहभोजन, गप्पाटप्पा, एकमेकांची विचारपूस, एकत्र राहणे या गोष्टी कराव्यात. केंव्हाही विरोध (भांडण) करू नये.

११६९ — २८-११-२०२१
सर्वथा स्वहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्प:।
विद्यते न हि स कश्चिदुपाय: सर्वलोकपरितोषकरो य: ॥

(मनुष्येण) सर्वथा स्वहितम् आचरणीयम् (भवति)। बहुजल्प: जनः किम् (सहायम्) करिष्यति? सः कश्चित् उपाय: न हि विद्यते, यः सर्वलोकपरितोषकरः (भवति)।

One should act to protect one’s own interest, in all respect. What use is there of people, who merely keep on talking in all sort of ways. There exists not a single solution (stratagem), which could satisfy all the people.

स्वहितम्- self interest, thing that is beneficial to oneself- स्व- one’s own, self, हितम्- good, welfare- हित- क. भू. धा. वि. of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, cast- स्वस्य हितम्- स्वहितम्- ष. तत्पुरुष स. & आचरणीयम्- to be attended to, to be performed, to be practiced- आचरणीय- (also- आचरितव्य & आचर्य)- क. वि. धा. सा. वि. of आ+ चर्- (चर्- चरति १ ग. प. प. to move, go)- both in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., बहुजल्प:- all the time discoursing, merely talking- बहु- adjctv- many, very much large, जल्प:- gossiping, debating, prattling- (जल्प्- जल्पति १ ग. प. प. to talk, babble)- बहु जल्पति यः सः- बहुजल्प:- बहुव्रीही स., जनः- people, सः (तद्)- he, यः (यद्)- who, सर्वलोकपरितोषकरः- one that is satisfying to all the people- सर्व- all, entire, whole, लोक- people, परि- अव्यय- excessively, very much, तोषः- satisfaction, delight, करः- causing, doing- सर्वः लोकः- सर्वलोकः- वि. पू. प. क. धा. स., तोषम् परिकृत्य- परितोषम्- अव्ययीभाव स., परितोषम् करोति इति -परितोषकरः- उपपद तत्पुरुष स. & सर्वलोकस्य परितोषकरः यः सः- सर्वलोकपरितोषकरः- बहुव्रीही स., उपाय:- means, remedy, solution, stratagem & कश्चित्- (कः+ चित्)- some, any- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., करिष्यति- सामान्य/द्वि. भविष्य तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, विद्यते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of विद्- ४ ग. आ. प. to be, to exist, सर्वथा- in all respect, at all, altogether, किम्- a particle of interrogation: what, why, न- no, not, हि- surely indeed, न हि- not at all

माणसाने नेहमी आपले हित जपावे, सदा वायफळ बडबड करत राहणारे लोक काय (मदत) करणार आहेत ? सगळ्या लोकांना खूश करता येईल असा कोणताही उपाय अस्तित्वात नाही.

११७० — २९-११-२०२१
संहतिः श्रेयसी पुंसां स्वकुलैरल्पकैरपि ।
तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥
हितोपदेशे मित्रलाभः १.३६

पुंसाम् अल्पकैः अपि स्वकुलैः संहतिः श्रेयसी (भवति)। (क्षुद्रेण) तुषेण अपि परित्यक्ताः तण्डुलाः न प्ररोहन्ति।

For men, living in contact (company) of their own kinsmen, even if they are of very poor means (of contemptible in nature), is beneficial or advantageous, as grains of rice bereft of their lowly chaff, do not germinate, when planted.

पुंसाम्- पु. लि. ष. वि. ब. व. of पुंस्- man, human, स्वकुलैः & अल्पकैः -both in पु. लि. तृ. वि. ब. व. of स्वकुलः- of one’s own family, race- स्व- one’s own, self & कुलः- race, family- स्वस्य कुलः- स्वकुलः- ष. तत्पुरुष स. & अल्पक- adjctv- small, mean, contemptible, संहतिः- close contact, assemblage, compactness & श्रेयसी (श्रेयस्)- adjctv- beneficial, preferable, desirable- both स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., तण्डुलाः & परित्यक्ताः- both in पु. लि. प्र. वि. ब. व. of तण्डुल- rice grain after thrashing, unhusking & परित्यक्त- abandoned, deprived or bereft of- क. भू. धा. वि. of परि+ त्यज्- to abandon- (त्यज्- त्यजति १ ग. प. प. to leave), तुषेण- in पु. लि. तृ. वि. ए. व. of तुषः- husk or chaff of grain, प्ररोहन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+ रुह्- to rise, germinate- (रुह्- रोहति-१ ग. प. प. to grow, spring up) अपि- even, also, न- no, not

माणसाने गरीब असलेल्यासुद्धा आपल्या घराण्यातल्या आप्ताच्या सोबत राहणे चांगले असते. भाताचे भूस काढून टाकलेला तांदूळ पेरला तर उगवत नाही.

११७१ — ३०-११-२०२१
हरेः पादाहतिः श्लाघ्या न श्लाघ्यं खररोहणम्।
निन्दाsपि विदुषा युक्ता न युक्तो मूर्खसंस्तवः ॥
सुभाषितरत्नाभाण्डागार, पाठभेद: निन्दा =स्पर्धा & न युक्तो मूर्खसंस्तवः =न युक्ता मूर्खमित्रता

हरेः पादाहतिः श्लाघ्या (भवति, परन्तु), खररोहणम् न श्लाघ्यम् (भवति)। विदुषा युक्ता निन्दा /स्पर्धा अपि (श्लाघ्या भवति, परन्तु), मूर्खसंस्तवः युक्तः न (श्लाघ्यः भवति) /मूर्खमित्रता, युक्ता न (श्लाघ्या भवति)।

A kick of a lion’s foot (striking of a lion’s palm) is respectful (graceful) but not having a ride on an ass. A criticism or accusation of by a knowledgeable person is welcome but not the intimacy (friendship) /praise of a stupid person.

हरेः- पु. लि. ष. वि. ए. व. of हरिः- Lord Vishnu, also means Shiv, Brahma, Indra, Surya, a lion, horse, ape, frog, cuckoo, snake, peacock etc., पादाहतिः- striking with foot- पादः- पु. लिं.- foot, आहतिः- स्त्री. लिं- striking, blow, hit, beating- पादस्य आहतिः- पादाहतिः- ष. तत्पुरुष स., श्लाघ्या- praiseworthy, respectable- (श्लाघ्य- क. भू. धा. वि. of श्लाघ्- श्लाघते १ आ. प. to praise, extol), युक्ता- inclusive of, accompanied by, with- (युक्त- क. भू. धा. वि. of युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to attach, connect, add, set), निन्दा- blame, accusation, criticism /स्पर्धा- competition, rivalry, envey- (स्पर्ध्- स्पर्धते १ ग. आ. प. to contend, compete) & मूर्खमित्रता- a friendship with a stupid person- मूर्खः- पु. लिं.- stupid or foolish, ignorant, मित्रता- स्त्री. लिं.- friendship- मूर्खस्य मित्रता- मूर्खमित्रता- ष. तत्पुरुष स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., खररोहणम्- riding or mounting a donkey- खरः- an ass, a donkey, आरोहणम्- riding or mounting (आ+रुह्- to mount, ascend- रुह्- रोहति १ ग. प. प. to grow)- खरे आरोहणम्- खररोहणम्- स. तत्पुरुष स., श्लाघ्यम्- praiseworthy- both न. लिं. प्र. वि. ए. व., विदुषा- in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of विद्वस्- a learned, or knowledgeable person, मूर्खसंस्तवः- praise or intimacy of a stupid person- मूर्खस्य संस्तवः- मूर्खसंस्तवः- ष. तत्पुरुष स. & युक्तः- see above- both पु. लिं. प्र. वि. ए. व., न- no, not, अपि- अव्यय- also, even

एकवेळ सिंहाने मारलेली लाथ खाणेसुद्धा चालेल (स्पृहणीय ठरेल), पण गाढवावर आरूढ होणे ठीक नाही. विद्वानाने केलेली निंदाही चालेल, पण मूर्खाशी सलगी किंवा त्याने केलेली स्तुती नको.

११७२ — ०१-१२-२०२१
सत्यपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीनस्त्वं ।
सामुद्रो हि तरङ्गः क्वचन समुद्रो न तारङ्गः ॥
-श्रीशंकराचार्यविरचितं विष्णुषट्पदीस्तोत्रं ३

नाथ, (मम तथा तव) भेदापगमे सति अपि, अहम् तव (अस्मि), त्वम् मामकीनः न (असि), (यथा), तरङ्गः सामुद्रः हि (भवति परन्तु), समुद्रः क्वचन तारङ्गः न (अस्ति)।

Oh, Master, by now though there does not exists any difference between identity (duality) of two of us, I belong to you but you are not entirely mine, just like a wave belongs to the sea but the sea is not made of waves alone.

नाथ- Oh, Master, Lord- in सं. लिं. प्र. वि. ए. व., भेदापगमे & सति- both in पु. लिं. स. वि. ए. व. of भेदापगम:- भेदः- difference, separation, division, अपगम- disappearance, going away, removal, falling off- (अप+ गम्- गच्छति १ ग. प. प.)- भेदस्य अपगमः- भेदापगम:- ष तत्पुरुष स. & सत्- happening, becoming, being, – वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist, अहम् (अस्मद्)- I, Myself, त्वम् (युष्मद्)- you, मामकीनः- one who belongs to me alone- (मामकीन- adjctv- my, mine), तरङ्गः- a wave, तारङ्गः- one who belonging to a wave or made of wave, सामुद्रः- one who is belonging to sea, ocean- (समुद्रः- sea, ocean)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., तव- ष. वि. ए. व. of युष्मद् -you, क्व- where, when- क्व+चन- sometimes, in some place- न क्वचन- never, in no case, हि- indeed, surely, न- no, not, अपि- even also- all अव्ययs

हे नाथा (परमेश्वरा), आता (तुझ्यामाझ्यात) भेद उरला नसला तरी मी तुझा आहे, पण तू (पूर्णपणे) माझा नाहीस. जशी समुद्राची लाट असते, पण लाटेचा समुद्र नसतो..

११७३ — ०२-१२-२०२१
श्लोकार्धेन प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः ।
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः ॥अ॥
अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् ।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥ब॥

अ) ग्रन्थकोटिभिः यद् उक्तम् (तद् अहम्) श्लोकार्धेन प्रवक्ष्यामि, ‘ब्रह्म सत्यम् (अस्ति), जगत् मिथ्या (भवति), जीवः ब्रह्म एव न अपरः (अस्ति)।
ब) व्यासस्य अष्टादशपुराणेषु (एतद्) वचनद्वयम् (एव सारः अस्ति) ‘परोपकारः पुण्याय (भवति तथा), परपीडनम् पापाय (भवति)।

A) What has been said in tens of millions of holy books, I will tell you in half of a verse, ‘Brahma, the supreme being, alone is absolute truth and rest of the world is just an illusion. The life existing in all living beings is nothing other than Brahma alone’.
B) Essence of what has been detailed in eighteen Puranas authored by Maharishi Vyasa can be condensed in two sentences, ‘Doing good to others is a virtuous act (earning merit for the doer), while giving trouble to others is a sinful act’.

ग्रन्थकोटिभिः- पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of ग्रन्थकोटि- collection of ten million literary compositions- ग्रन्थः- literary composition, treatise, कोटिः- ten million- कोटिः ग्रन्थानाम् समाहारः इति- ग्रन्थकोटिः- उपपद तत्पुरुष स., यद्- which, उक्तम्- said- (उक्त-क. भू. धा. वि. of वच्- वक्ति २ ग. प. प. to say, declare, ब्रह्म (ब्रह्मन्)- the supreme being, all-prevading soul and spirit of the universe, सत्यम्- truth, factual thing, reality, जगत्- world, वचनद्वयम्- a pair of sayings- वचन- saying, declaration, affirmation, द्वयम्- a pair, couple- वचनयोः द्वयम् इति- वचनद्वयम्- उपपद तत्पुरुष स. & परपीडनम्- troubling or torturing others- परः- other, troubling or torturing- परस्य पीडनम्- परपीडनम्- ष. तत्पुरुष स.- all in न. प्र. वि. ए. व., श्लोकार्धेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of श्लोकार्धः- श्लोकः- a hymn or verse of praise, अर्धः- adjctv- half- श्लोकस्य अर्धः- श्लोकार्धः- ष. तत्पुरुष स., प्रवक्ष्यामि- सा./द्वि., भविष्य प्र. पु. ए. व. of प्र+ वच्- to interpret, explain- (वच्- see above), जीवः- – living being, life, existence, अपरः- another, someone else & परोपकारः- doing good to others- परः- other, other person, उपकारः- service, help, favour- परेषु उपकारः- परोपकारः- स. तत्पुरुष स.- in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अष्टादशपुराणेषु- न. लिं. स. वि. ब. व. of अष्टादशपुराणम्- अष्टादशन्- eight, पुराणम्- mythological scripture, well known sacred works- अष्टादशानि पुराणानि- अष्टादशपुराणानि- वि. पू. प. क. धा. स., व्यासस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of व्यासः – Vyas Maharshi, पुण्याय & पापाय- न. लिं. च. वि. ए. व. of पुण्यम्- holy or virtuous deed & पापम्-sin, evil act, एव- mere, just, only, न- no, not, मिथ्या- false, in vain, deceitful- all अव्ययs

अ) कोट्यावधि ग्रंथांमधून जे (तत्वज्ञान) सांगितले गेले आहे ते मी अर्ध्या श्लोकात सांगतो, ब्रह्म हेच सत्य आहे, सगळे जग खोटे (भासमान) आहे. सगळे जीव ब्रह्मापासून वेगळे नाहीत.
ब) व्यासांनी अठरा पुराणांमधून जे काही सांगितले आहे त्याचे सार दोन वाक्यात सांगायचे झाले तर, “परोपकार हेच पुण्य आणि इतरांना त्रास देणे हेच पाप”.

अर्ध्या श्लोकात सांगे मी, कोटी ग्रंथांतले पुरे ।
विश्व खोटे, ब्रह्म सत्य, जीव ब्रह्मच न वेगळे ॥अ॥
पुराणांतून व्यासांनी सार जे वर्णिले असे ।
पुण्य परोपकार, पाप इतरांस त्रासणे ॥ब॥ – मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१११०२

११७४ — ०३-१२-२०२१
जातः कूर्मः स एकः पृथुभुवनभरायार्पितं येन पृष्ठं
श्लाघ्यं जन्म ध्रुवस्य भ्रमति नियमितं यत्र तेजस्विचक्रम्।
संजातव्यर्थपक्षाः परहितकरणे नोपरिष्टान्न चाधो
ब्रह्माण्डोदुम्बरान्तर्मशकवदपरे जन्तवो जातनष्टाः॥
भर्तृहरि-

सः कूर्मः एकः (एव) जातः येन पृथुभुवनभराय पृष्ठम् अर्पितम्। ध्रुवस्य जन्म श्लाघ्यम्, नियमितम् यत्र तेजस्विचक्रम् भ्रमति। अपरे संजातव्यर्थपक्षाः परहितकरणे (ध्रुववत्) न उपरिष्टात् (सन्ति), न च (कूर्मवद्) अधः (सन्ति)। (ते) जन्तवः ब्रह्माण्डोदुम्बरान्तर्मशकवत् जातनष्टाः (भवन्ति)।

That tortoise (Lord Vishnu in कूर्मावतार) is one, that is worthy of its birth, having dedicated it’s back to carry burden of entire earth (stationed in ocean below). (Likewise) Birth of Dhruv is praiseworthy, around whom movement of shining galaxy of Stars and Planet is regulated (in the sky above). Status of the rest of the people, whose part of existence gone waste with regards to be of help to the others, are not below (like that tortoise) nor up above (like Dhruv). They are deemed to be ruined at birth itself, like flies inside a fig-fruit, forming their world.

सः- (तद्)- he, कूर्मः- tortoise, एकः- one, alone, जातः- one who is worthy of birth, term of endearment- (जात- क. भू. धा. वि. of जन्- जायते ४ ग. आ. प. to be born)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., येन- in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद्-who, पृथुभुवनभराय- in पु. लिं. च. वि. ए. व. of पृथुभुवनभरः- one who bears burden of entire earth- पृथु- adjctv- expansive, great, mighty, भुवन- world, earth, भरः- load, burden- पृथु भुवनम्-वि. पू. प. क. धा. स. & पृथुभुवनस्य भरः- ष. तत्पुरुष स., पृष्ठम्- back, rear, surface or upper side, अर्पितम्- given- (अर्पित- प्रयोजक क. भू. धा. वि. of ऋ- अर्पयति- ऋ- ऋच्छति १ ग. प. प. to raise, obtain)- in न. लिं. द्व. वि. ए. व., ध्रुवस्य- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of ध्रुव- the pole star- (personified in the mythology as son of Uttarpada), जन्म (जन्मन्)- birth, श्लाघ्यम्- praiseworthy- (श्लाघ्य- क. भू. धा. वि. of श्लाघ्- श्लाघ्यते १ ग. आ. प. to praise), नियमितम्- regulated, like down- (नियमित- प्रयोजक क. भू. धा. वि. of नि+ यम्– नियमयति-ते)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., तेजस्विचक्रम्- bright shining circle (of stars & planets)- तेजस्विन्- bright, shining, चक्रम्- circle, multitude- तेजस्विनाम् (ग्रहनक्षत्रादीनाम्) चक्रम् ( मण्डलम्)- ष. तत्पुरुष स., भ्रमति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भ्रम्- to go about, roam, परहितकरणे- in न. लिं. स. वि. ए. व. of परहितकरणम्- doing good to others- पर- other, हित- good, beneficial- (क. भू. धा. वि. of हि- हिनोति ५ ग. प. प. to gratify, cast), करणम्- doing- परस्य हितम्- परहितम्- ष. तत्पुरुष स. & परहितम् करणम्- परहितकरणम्- द्वि. तत्पुरुष स., ब्रह्माण्डोदुम्बरान्त- र्मशकवत्- like a fly inside the world of a fig ब्रह्माण्ड- the universe, world, उदुम्बर- fig fruit, अन्तर्- अव्यय- inside, मशकः- fly, वत्- अव्यय- prefix implies; like, similar to- ब्रह्माण्डः इव उदुम्बरः- ब्रह्माण्डोदुम्बरः- उपमान उ. प. क. स., ब्रह्माण्डोदुम्बरस्य अन्तर्- ब्रह्माण्डोदुम्बरान्तर्- ष. तत्पुरुष स. & ब्रह्माण्डोदुम्बरान्तर् स्थितः मशकः इति- ब्रह्माण्डोदुम्बरान्तर्मशकः- उपपद तत्पुरुष स., अपरे, संजातव्यर्थपक्षाः, जन्तवः & जातनष्टाः- in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of अपरः- other, someone else, संजातव्यर्थपक्षः- one whose part of existence gone waste संजात- (सं+ जात)- having born, having become, व्यर्थ- adjctv- useless, vain, पक्षः- faction, part, side- संजातः व्यर्थः पक्षः यस्य सः- संजातव्यर्थपक्षः- बहुव्रीही स., जन्तुः- a creature, living being & जातनष्टः- ruined at birth itself- जातः- born, नष्टः- destroyed, ruined- (क. भू. धा. वि. of क. भू. धा. वि. of नश्- नश्यति- ४ ग. प. प. to be lost)- जातः च नष्टः च यः सः- जातनष्टः- बहुव्रीही स., यत्र- where, in which place, उपरिष्टात्- as an adverb it means; over, high above, later on, न- no, not, च- and, अधः (अधस्)- below, in the lower region- all अव्ययs

ज्या एका कासवाने (कूर्मावतारात) सगळ्या पृथ्वीचा भार पाठीवर घेतला तो खरा कूर्म जन्माला आला. ज्या ध्रुवताऱ्याभोवती तेजस्वी ग्रह, तारे फिरत असतात त्या ध्रुवाचा जन्म स्पृहणीय आहे. बाकीच्या सगळ्या लोकांनी जीवनातला काही काळ परोपकारात खर्च केला असला तरी ते त्या पृथ्वीच्या खाली असलेल्या कासवासारखेही नाहीत किंवा आकाशात उंचावर असलेल्या ध्रुवासारखेही नाहीत. त्यांचा जन्म उंबरातल्या किड्यासारखा वाया जातो.

११७५ — ०४-१२-२०२१
आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च।
पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः॥
-चाणक्यनीति ४.१ & हितोपदेश १.२७
पाठभेद: हि सृज्यन्ते- विलिख्यन्ते

देहिनः आयुः, कर्म च वित्तम् च विद्या, निधनम् एव च एतानि पञ्च गर्भस्थस्य एव हि सृज्यन्ते (विलिख्यन्ते)।

For the human beings, duration of the life span, work that he has to do, the wealth that he is going to get, level of knowledge or education he will get and also nature of his death, these five get decided (inscribed) while he is in the womb of his mother itself.

देहिनः & गर्भस्थस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of देहिन्- living being, man, human & गर्भस्थः- while in the womb गर्भ- womb, act of conception- गर्भे तिष्ठति इति- गर्भस्थः- उपपद तत्पुरुष स., आयुः (आयुस्)- life, duration of life, कर्म (कर्मन्)- work, duty, वित्तम्- wealth, money & निधनम्- death, destruction- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., विद्या- knowledge, education, learning- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., एतानि & पञ्च- both in न. लिं. प्र. वि. ब. व. of एतद्- this, it & पञ्चन्- five, सृज्यन्ते & विलिख्यन्ते- both कर्मणी प्रयोग तृ. पु. ब. व. of सृज्- सृजति ६. ग. प. प. to create, make & वि+ लिख्- to inscribe, implant- (लिख्- लिखति- ६ ग. प. प. to write) एव- just, mere, only, च- and, हि- indeed, surely- all अव्ययs

माणसाचे आयुष्य, कार्य, संपत्ती, विद्या आणि मृत्यू या पाच गोष्टी तो अजून आईच्या पोटात असतांनाच ठरलेल्या (त्याच्या कपाळावर लिहिलेल्या) असतात. कमालीचा दैववाद.

११७६ — ०५-१२-२०२१
प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवोऽपि तं लङ्घयितुं न शक्तः।
तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं नहि तत्परेषाम् ॥
सुभाषित रत्नाकर

मनुष्यः (तस्य) प्राप्तव्यम् अर्थम् (येन केन अपि) लभते। देवः अपि तम् लङ्घयितुम् न शक्तः (अस्ति)। (अहम्) तस्मात् न शोचामि। मे विस्मयः (अपि) न (अस्ति)। यद् अस्मदीयम् न हि तद् (कदा अपि) परेषाम् (भवति)।
(This is in line with one sent on 24-4-2020- भर्तृहररि-४९)

A man gets what he is destined to get. Even God, Almighty is not capable of violating that. Therefore I am not worrying about that nor I am surprised about that. What is destined as ours that will never be of others.

मनुष्यः-a man, person, देवः- God, शक्तः- one who is capable of- (शक्त- क. भू. धा. वि. of शक्- शक्नोति ५ ग. प. प. to be able, capable of) & विस्मयः- wonder, astonishment- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., प्राप्तव्यम्, अर्थम् & तम्- all in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of प्राप्तव्यः- thing that is to be got, obtained- प्राप्तव्य (प्रापणीय & प्राप्य)- क. वि. धा. सा. वि. of प्र+ आप्- to get- (आप्- आप्नोति ५ ग. प. प. to get, attain), अर्थः- purpose, goal, wealth, meaning & तद्- that, he, लभते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of लभ्- १ ग. आ. प. to get, receive, लङ्घयितुम्- पू. का. वा. धा. सा. तुमन्त हेत्वर्थक अव्यय of प्रयोजक लङ्घ्- लङ्घयति-ते- to violate, transgress- (लङ्घ्- लङ्घति- ते १ ग. उ. प. to leap), तस्मात्- therefore- पं. वि. ए. व. of तद्- that, it, शोचामि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of शुच्- शोचति १ ग. प. प. to worry, grieve, में (मह्यम्)- to me- च. वि. ए. व. of अस्मद्- I, यद्- which, what, अस्मदीयम्- belonging to us, तद्- that, it- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., परेषाम्- in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of परः- other, someone else, अपि-also, even, न- no, not, हि- surely, indeed-all अव्ययs

माणसाला जे काही द्रव्य मिळायचे आहे तेवढेच मिळते. त्याला देवसुद्धा ओलांडू (वाढवू) शकत नाही. म्हणून मी चिंता करत नाही. जे माझे आहे ते कधीच दुसऱ्या कुणाला मिळणार नाही. पुन्हा दैववाद.

११७७ — ०६-१२-२०२१
उत्कन्धरो विततनिर्मलचारुपक्षो
हंसोऽयमत्र नभसीति जनैः प्रतीतः ।
गृह्णाति पल्वलजलाच्छफरीं यदासौ
ज्ञातस्तदा खलु बकोऽयमितीह लोकैः ॥
-योगवासिष्ठ-६ उत्तरार्ध ११८.५

अयम्, अत्र नभसि, उत्कन्धरः विततनिर्मलचारुपक्षः, हंसः, इति जनैः प्रतीतः। यदा असौ पल्वलजलात् शफरीम् गृह्णाति, तदा अयम् इह बकः इति खलु लोकैः ज्ञातः (भवति)।

This bird with a long neck, clean, spread-out, beautiful wings in this sky over here was believed to be a swan by the people, but when it catches a small glittering fish (Shafaree) from a puddle water, then only it is known to people that it is just a crane.

अयम् (इदम्)- he, this, उत्कन्धरः- one with long majestic neck- उद्- अव्यय- a prefix to verb or noun implies: expanding, powerful, pre- eminence, कन्धर- neck- उदग्रम् कन्धरम् यस्य सः- उत्कन्धरः- बहुव्रीही स., विततनिर्मलचारुपक्षः- वितत- spread out, stretched- क. भू. धा. वि. of वि+ तन्- (तन्- तनोति- तनुते ८ ग. उ. प. to stretch), निर्मल- pure, stainless- मलम्- dirt, impurity- निर्गतम् मलम् इति- उपपद तत्पुरुष स., चारु- beautiful, pleasing, पक्ष- wing- विततः च निर्मलः च चारुः च- विततनिर्मलचारुः -विततनिर्मलचारू पक्षौ यस्य सः- विततनिर्मलचारुपक्षः- बहुव्रीही स., हंसः- swan, प्रतीतः- believed, perceived- क. भू. धा. वि. of प्रति+ इ- (इ- एति २ ग. प. प. to go), ज्ञातः- understood, realised- क. भू. धा. वि. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know), बकः- crane & असौ (अदस्)- he, this- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., नभसि- in न. लिं. स. वि. ए. व. of नभस्- sky, जनैः & लोकैः- both in पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of जनः- people & लोक- world, people, पल्वलजलात्- न. लिं. द्वि. वि. ए. व. of पल्वलजलम्- puddle water- पल्वलम्- a pond, puddle, जलम्- water- पल्वलस्य जलम्- पल्वलजलम्- ष. तत्पुरुष स., शफरीम्- in स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शफरी- a small glittering fish, गृह्णाति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of ग्रह्- ९ ग. उ. प. to hold, catch, अत्र- here, at this place, इति- a particle quoting very word spoken: thus, in this way, खलु- indeed, surely, truly, इह- here, in this place, तदा- then, at that time & यदा- when, at which time- all अव्ययs

लांब मानेचा, पांढरे शुभ्र सुंदर पंख पसरून इथे उंच आकाशात विहार करणारा पक्षी पाहून तो हंस आहे असे लोकांना वाटते, पण जेंव्हा तो खाली उतरून डबक्यातल्या पाण्यातली लहानशी मासोळी पकडतो तेंव्हा बगळा आहे हे लोकांना समजते. दुरून डोंगर साजरे किंवा दिसते तसे नसते याचे उदाहरण.

११७८ — ०७-१२-२०२१
उत्पत्तिपरिपूतायाः किमस्याः पावनान्तरैः ।
तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः ॥
-भवभूतिरचित- उत्तररामचरित प्र. अ. १३

उत्पत्तिपरिपूतायाः, अस्याः किम् पावनान्तरैः (प्रयोजनम् अस्ति)। तीर्थोदकम् च वह्निः च अन्यतः शुद्धिम् न अर्हतः।

(Said by Rama on returning to Ayodhya about Sita, after she had proved her purity by the fire-test on returning from Lanka) For her, the one who is born in a purest form at birth, what need is there of any other means of purification. Holy water as well as the fire do not need any other purification to be done (purificatory rites).

उत्पत्तिपरिपूतायाः & अस्याः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of उत्पत्तिपरिपूता- one who is born in a purest form- उत्पत्तिः- स्त्री. लि.- production, birth, origin- (उद्+ पद्- to be born, produced- पद्- पद्यते ४ ग. आ. प. to go, move), परिपूत- absolutely pure- क. भू. धा. वि. of परि+ पू- ( पू- १ & ४ आ. प.- पवते, पूयते & ९ उ. प. पुनाति- पुनीते- to make pure)- उत्पत्तौ (उत्पत्त्याम्) एव परिपूता या सा- उत्पत्तिपरिपूता- बहुव्रीही स. & इदम्- she, पावनान्तरैः- न. लिं. तृ. वि. ब. व. of पावनान्तरम्- other means of purification- पावन- adjctv- purificatory, sanctifying, अन्तरम्- adjctv- other than, different from- पावनात् अन्तरम् यद् तद्- पावनान्तरम्- बहुव्रीही स., तीर्थोदकम्- holy water- न. लिं. प्र. वि. ए. व.- तीर्थ- holy place or water, an object of veneration, उदकम्- water- तीर्थस्य उदकम्- तीर्थोदकम्- ष. तत्पुरुष स., वह्निः- पु. लिं. प्र. वि. ए. व.- fire, अन्यतः- adverb- from another, by the other- (अन्य- adjctv- other, another, different & तः (तस्)- suffix implies: from, by, of that), शुद्धिम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of शुद्धिः- purificatory rite, purification, atonement, अर्हतः- वर्त. तृ. पु. द्वि. व. of अर्ह्- अर्हति- १ ग. प. प. to warrant, deserve, merit, to be worth, किम्- a particle of interrogation: why, what, what for, च and, न- no, not- all अव्ययs

जी जन्मापासूनच शुद्ध आहे तिला शुद्धीकरणाची काय गरज आहे. तीर्थामधील पाणी आणिअग्नि यंना वेगळ्या शुद्धीकरणाची आवश्यकता नसते.

११७९ — ०८-१२-२०२१
एकेन हि सुवृक्षेण पुष्पितेन सुगंधिना ।
वासितं तद्वनं सर्वं सुपुत्रेण कुलं यथा॥अ॥
एकेन शुष्कवृक्षेण दह्यमानेन वह्निना।
दह्यते तद्वनं सर्वं कुपुत्रेण कुलं यथा॥ब॥

  • चाणक्यनीति अ. ३. श्लोक १४ & १५

(अ) यथा एकेन हि सुगंधिना पुष्पितेन सुवृक्षेण तद् वनम् सर्वम् वासितम् (भवति तथा एकेन हि ), सुपुत्रेण कुलम् (ख्यातिम् आप्नोति)। (ब) यथा वह्निना दह्यमानेन एकेन (हि) शुष्कवृक्षेण तद् वनम् सर्वम् दह्यते, (तथा एकेन) कुपुत्रेण कुलम् (विनाशम् प्राप्नोति)।
(A) The way just a single very good fragrant blossomed tree makes that entire forest full of fragrance, a worthy good son brings good name for entire family. (B) just like a single parched up dry tree in flames, burns out that entire forest around it, a bad son brings disgrace to the entire family and destroys it.

तद्- that, वनम्- forest, सर्वम्- pron. adjctv- all, entire, कुलम्- family, race & वासितम्- scented, perfumed- (वासित- क. भू. धा. वि. of वास्- वासयति-ते १० ग. उ. प. to scent, make fragrant)- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., एकेन, सुवृक्षेण, पुष्पितेन, सुगंधिना, शुष्कवृक्षेण & दह्यमानेन- all in न. लिं. तृ. वि. ए. व. of एकम्- one, single, सुवृक्षम्- good tree- वृक्षम्- tree- सुभगम् वृक्षम्- सुवृक्षम्- समा. प्रादितत्पुरुष स., पुष्पितम्- bloomed, flowered- क. भू. धा. वि. of पुष्प्- पुष्प्यति ४ ग. प. प. to bloom, open, सुगंधिन्- one which is fragrant, शुष्कवृक्षम्- parched up dry tree- शुष्क- parched, dried up- क. भू. धा. वि. of शुष्- शुष्यति ४ ग. प. प. to be dry, parched up, शुष्कम् वृक्षम्- वि. पू. प. क. स. & दह्यमानम्- burning- दह्यमान- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of दह्- दहति १ ग. प. प. to burn, सुपुत्रेण, कुपुत्रेण- & वह्निना- all in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of सुपुत्रः- a good son- सुभगः पुत्रः- सुपुत्रः & कुपुत्रः- a bad son- कुत्सितः पुत्रः- कुपुत्रः- both समा. प्रादितत्पुरुष स. & वह्निः- fire, दह्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of दह्- see above, यथा- like which, how & हि- surely, indeed, merely- both अव्ययs

अ) ज्याप्रमाणे एका फुलांनी बहरलेल्या झाडाचा सुगंध सगळया वनात दरवळतो तसे एका सुपुत्रामुळे ते घराणे विख्यात होते.

ब) जसे एका वठलेल्या झाडामुळे वनात वणवा पसरतो तसे एका दुर्गुणी मुलामुळे त्याच्या घराण्याचा ऱ्हास होतो.

११८० — ०९-१२-२०२१
जीयन्तां दुर्जया देहे रिपवश्चक्षुरादयः ।
जितेषु तेषु लोकोऽयं ननु कृत्स्नस्त्वया जितः ॥॥
भारविः – किरातार्जुनीयम् ११.३२

(आदौ त्वया) देहे (स्थिताः) चक्षुरादयः दुर्जयाः रिपवः च जीयन्ताम्। तेषु जितेषु अयम् कृत्स्नः लोकः ननु त्वया जितः (एव भवति)।

You should first strive to win over your sensory organs like eyes, ears, nose, tongue etc, which are really your unconquerable enemies. Once you have conquered them, it is indeed as good as you have control over this entire world.

देहे- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of देह- body, चक्षुरादयः, दुर्जयाः & रिपवः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of चक्षुरादिः- eyes etc. (All sensory organs beginning with eyes, ears, nose etc. -चक्षुः आदिः येषाम् ते- चक्षुरादिः- बहुव्रीही स.), दुर्जय- invincible, unconquerable- दुःखेन जीयते इति- दुर्जय- उपपद तत्पुरुष स. & रिपुः- enemy, foe, तेषु & जितेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of तद्- he, it & जित- won, conquered- क. भू. धा. वि. of जि- जयति- १ ग. प. प. to conquer, defeat, surpass, अयम्- (इदम्)- this, he, कृत्स्नः- adjctv- all, entire, whole, लोकः- world, people & जितः- see above- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., त्वया- by you- तृ. वि. ए. व. of युष्मद्- you, जीयन्ताम्- कर्मणि प्रयोग आज्ञार्थ तृ. पु. ब. व. of जि- जयति- see above, च- and, ननु- particle implies: surely, certainly, of course- both अव्ययs

तुझ्या शरीरामधील डोळ्यांसारख्या अजिंक्य अशा शत्रूंवर (ज्ञानेंद्रियांवर) विजय मिळवणे कठीण आहे. तो आधी मिळवावा. त्यांच्यावर विजय मिळवलास तर तू सर्व जगावर विजय मिळवल्यासारखे आहे.

११८१ — १०-१२-२०२१
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः।
वैराग्यस्याथ मोक्षस्य षण्णां भग इतीरणा ॥
विष्णु पुराण- ६.५.७४ पाठभेद: वैराग्यस्याथ मोक्षस्य = ज्ञानवैराग्ययोश्चैव

समग्रस्य ऐश्वर्यस्य, धर्मस्य, यशसः, श्रियः, वैराग्यस्य अथ मोक्षस्य (ज्ञान वैराग्ययोः च एव) षण्णाम् भगः इति ईरणा (वर्तते)। (यस्मिन् एते षट् वर्तन्ते सः ‘भगवान्’ इति अभिधीयते)।

With respect to achievement of all forms of affluence, prescribed codes of conduct (Dharma), fame, wealth, detachment towards worldly pleasures and finally deliverance from cycles of birth and death (realisation/knowledge -ज्ञान), these six are termed as ‘fortune’ (Bhaga). (Those who have achieved these six are called- Bhagawan)

समग्रस्य, ऐश्वर्यस्य, यशसः & वैराग्यस्य -all in न. लिं. ष. वि. ए. व. of समग्रम्- adjctv- all, entire, whole, complete, ऐश्वर्यम्- wealth, supremacy, might, affluence, यशसः (यशस्)- fame, glory, reputation, वैराग्यम्- absence of worldly desires, asceticism धर्मस्य & मोक्षस्य- both in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of धर्मः- codes of conduct, righteousness, Dharma & मोक्षः- liberation from recurring cycles of birth and death, श्रियः- in स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of श्री- prosperity, wealth, fortune, ज्ञानवैराग्ययोः- in न. लिं. ष. वि. द्वि. व. of ज्ञानवैराग्यम्- knowledge and asceticism- ज्ञानम् च वैराग्यम् च- द्वंद्व स., षण्णाम्- in पु/न. लिं. ष. वि. ब. व. of षष्- six, भगः-good fortune, luck, affluence- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., ईरणा- pronouncement, notion, utterance- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., (ईर्- ईर्ते- २ ग. आ. प. to cast, utter), च-and, इति- particle used to report very word spoken: thus, so, अथ- particle used to imply: here, now, then, एव- only, mere, just- all अव्ययs

सर्व प्रकारचे ऐश्वर्य, धर्म, कीर्ती, समृद्धी, वैराग्य आणि मोक्ष (किंवा ज्ञान) या सहाही गोष्टी मिळणे हे भाग्य आहे असे म्हणतात.

११८२ — ११-१२-२०२१
दक्षः श्रियमधिगच्छति पथ्याशी कल्यतां सुखमरोगी।
अभ्यासी विद्यान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीतः ॥

  • हितोपदेशे विग्रहः श्लोक ११५

दक्षः श्रियम्, पथ्याशी कल्यताम्, अरोगी सुखम्, अभ्यासी विद्यान्तम् , (तथा) विनीतः धर्मार्थयशांसि च अधिगच्छति।

An attentive or a careful person gets wealth and prosperity, one who eats wholesome diet leads a healthy life, one who is healthy enjoys a happy life, a studious person succeeds in achieving his set goals for education and an obedient well-behaved person is successful in observing his accepted codes of conduct (Dharma) and achieving wealth and fame.

दक्षः- attentive, competent, careful, पथ्याशी (पथ्याशिन्)- one who eats wholesome diet- पथ्यम्- wholesome diet, पथ्यम् अश्नाति यः सः- पथ्यशिन्- बहुव्रीही स., अरोगी (अरोगिन्)- healthy person- रोगः- desease, sickness- रोगिन्- sick person- न रोगिन्- अरोगिन्- नञ् तत्पुरुष स., अभ्यासी (अभ्यासिन्)- अभ्यासः- practice,, exercise, study- अभ्यासम् आचरति यः सः- अभ्यासिन् -बहुव्रीही स. & विनीतः- obedient, well-behaved, modest- विनीत- क. भू. धा. वि. of वि+ नी- to tame, control, to take away- (नी- नयति-ते १ ग. उ. प. to lead, to take)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., श्रियम् & कल्यताम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of श्री- wealth, prosperity & कल्यता- sound health, freedom from sickness- (कल्यम्- sound, healthy), सुखम्- happiness, joy- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., विद्यान्तम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of विद्यान्तः- fulfillment of goal of study, knowledge- विद्या- knowledge, education, study- अन्तः- limit, border, end- विद्यायाः अन्तः- विद्यान्तः – ष. तत्पुरुष स., धर्मार्थयशांसि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of धर्मार्थयशस्- codes of conduct (Dharma), wealth and fame , धर्मः- prescribed codes of conduct (Dharma), अर्थः- wealth, goal, purpose, meaning, यशस्- न. लिं- fame, glory, name- धर्मः च अर्थः च यशः च- धर्मार्थयशस्- द्वंद्व स., अधिगच्छति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अधि+ गम्- to acquire, get, obtain- (गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go), च-and

सावध राहणाऱ्या माणसाला समृद्धी मिळते, सकस आहार घेणारा (पथ्य पाळणारा) निरोगी व सुदृढ राहतो, निरोगी माणूस सुखी असतो, अभ्यास करणाऱ्याला संपूर्ण विद्या प्राप्त होते आणि सदाचरण करणाऱ्याला धर्म, संपत्ती आणि कीर्ती प्राप्त होते.

११८३ — १२-१२-२०२१
यदीच्छसि वशीकर्तुं जगदेकेन कर्मणा ।
परापवादसस्येभ्यो गां चरन्तीं निवारय ॥
चाणक्यनीति दर्पण १४.१४

यदि (त्वम्) जगत् एकेन कर्मणा वशीकर्तुम् इच्छसि, (तदा) परापवादसस्येभ्यः चरन्तीम् (तव) गाम् निवारय।

If you wish to bring entire world under your control just by one single act of yours, then drive away that cow grazing the corns in the form of your practice of criticizing or censuring others. (Do not indulge into censuring others)

जगत्- world- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., एकेन & कर्मणा- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of एकम्- one, single & कर्मन्- an act, work, job, function, वशीकर्तुम्- to bring under control- पू. का. वा. तुमन्त हेत्वर्थक धा. सा. वि. of वशीकृ- to get under control, to influence- (कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do make), इच्छसि- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of इष्- इच्छति ६ ग. प. प. to desire, want, परापवादसस्येभ्यः- न. लिं. पं. वि. ब. व. of परापवादसस्यम्- पर- other, another, अपवाद- censure, blame, सस्यम्- grain, corn- परस्य अपवादः- परापवादः- ष. तत्पुरुष स. & परापवादः इव सस्यम्- परापवादसस्यम्- उपमानपूर्वपदकर्मधारय स., चरन्तीम् & गाम्- स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of चरन्ती- grazing- (चरत्- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of चर्- चरति- १ ग. प. प. to graze, move) & गो- cow, निवारय- आज्ञार्थ प्रयोजक प. प. द्वि. पु. ए. व. of नि+ वृ- निवारयति- ते- to cause to ward off, to keep away- (वृ- १, ५ & ९ ग. उ. प. वरति- ते, वृणोति- ते & वृणाति- वृणीते- to choose, select), यदि- in case, if- अव्यय

जर तुम्हाला एकाच कृतीने जगाला वश करून घ्यायची इच्छा असेल तर ज्याप्रमाणे तुम्ही पिकात चरणाऱ्या गायींना हाकलून लावता त्याप्रमाणे लोकांना नावे ठेवण्याची तुमची सवय मनातून काढून टाका.

११८४ — १३-१२-२०२१
कार्येषु मन्त्री करणेषु दासी भोज्येषु माता शयनेषु रम्भा।
धर्मानुकूला क्षमया धरित्री भार्या च षाड्गुण्यवतीह दुर्लभा॥
(गरुड पुराण , पूर्व खण्ड, आचार काण्ड, ६४/६)
पाठभेद:
कार्येषु दासी करणेषु मंत्री रूपे च लक्ष्मी क्षमया धरित्री |
भोज्येषु माता शयनेषु रंभा षट्कर्मयुक्ता कुलधर्मपत्नी ॥
कार्येषु मन्त्री, करणेषु दासी, भोज्येषु माता, शयनेषु रम्भा, क्षमया धरित्री (तथा) धर्मानुकूला च षाड्गुण्यवती भार्या इह दुर्लभा (अस्ति) {षट्कर्मयुक्ता कुलधर्मपत्नी (भवति)}

One who is like a minister in counselling, like a attendant in action, like a mother in feeding, like nymph (Rambha) in bed, like the earth in forbearance and one who is agreeable to follow prescribed codes of conduct (Dharma), a wife who is possessed of collection of all these six virtues is indeed difficult to find in this world (one who is possessed of all these six qualities is indeed a virtuous family wife).

कार्येषु, करणेषु, भोज्येषु & शयनेषु- all in न. लिं. स. वि. ब. व. of कार्यम्- work, job, duty- (कार्य also करणीय, कर्तव्य & कृत्य- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do), करणम्- working, performing, action, भोज्यम्- that is to be eaten, to be enjoyed- (भोज्य- also भोजनीय & भोग्य- क. वि. धा. सा. वि. of भुज्- भुनक्ति- भुंक्ते ७ ग. उ. प. to eat, enjoy) & शयनम्- bed, sleeping, sleep (शी- शेते २ग. आ. प. to sleep), मन्त्री (मन्त्रिन्)- minister, counsellor-in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., दासी- servant, attendant, माता- mother, रम्भा- name of celestial damsel, nymph, धरित्री- earth, ground, धर्मानुकूला- one who is adoptable to Dharma- prescribed codes of conduct- धर्मा- prescribed codes of conduct (Dharma), अनुकूल- adjctv- favourable, conformable- धर्मे अनुकूला या सा- धर्मानुकूला- बहुव्रीही स., भार्या- wife, षाड्गुण्यवती (षाड्गुण्यवत्)- one who is possessed of collection of six virtues- षष्- (षट्,षड्)- six, गुणम्- quality, virtue- षट् गुणानाम् समाहारम् यद् तद्- षाड्गुण्यम्- बहुव्रीही स. & वत्- suffix implies quality, possession, दुर्लभा- one who is difficult to get- दुःखेन लभ्यते इति- दुर्लभ- उपपद तत्पुरुष स., षट्कर्मयुक्ता- one who is apt in six varieties of actions- षष् (षट्)-six, कर्म- act युक्त- comprised of, endowed with possessed with- क. भू. धा. वि. of – युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to endowed with- षट् कर्मेभ्यः युक्ता या सा- षट्कर्मयुक्ता- बहुव्रीही स., कुलधर्मपत्नी- कुल- family, race, धर्म- duty, prescribed codes, पत्नी- wife- कुलस्य धर्मः- कुलधर्मः & या पत्नी कुलधर्मम् आचरति सा- कुलधर्मपत्नी- बहुव्रीही स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., क्षमया- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of क्षमा- patience, forgiveness, forbearance, च-and, इह- here, in this world- both अव्ययs

काम करण्यास तत्पर मंत्री, कृती करण्यात तत्पर दासी,, आईसारखी खायला घालणारी, रूपाने लक्ष्मीसारखी सुंदर, शयनाला रंभा, धरतीमातेसारखी क्षमा करणारी आणि कुलधर्म पाळणारी असे सहाही गुण असलेली पत्नी (मिळावी असे वाटत असले तरी ती) या जगात दुर्लभ असते. सर्वगुणसंपन्न असा नवरा तरी कुठे मिळतो?

कामात मंत्री, कृतितील दासी, खाद्यान्नि आई, शयनात रंभा ।
धर्मानुकूला, धरती क्षमेत, पत्नी अशी का सहजी मिळेल ॥
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१२१३


११८५ — १४-१२-२०२१
सृजति तावदशेषगुणाकरं पुरुषरत्नमलङ्करणं भुवः।
तदपि तत्क्षणभङ्गि करोति चेदहह कष्टमपण्डितता विधे: ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् ९२

(प्रथमथः विधिः) भुवः अशेष-गुण-आकरम् पुरुष-रत्नम् अलङ्करणम् सृजति, तावत् तद् अपि तत् क्षण-भङ्गि चेत् करोति (तर्हि) अहह! विधे: अपण्डितता कष्टम् (इव दृश्यते)

Destiny (Creator) first creates a man to be a mine of whole lot of excellent qualities, fit to be designated as jewel among the men and as an adornment of mother Earth and then again makes him very fragile and transitory. Alas it is indeed very difficult to understand the stupidity of creator in doing all this.

भुवः- स्त्री. लिं. ष. वि. ए. व. of भू- earth, globe, land, universe, अशेषगुणाकरम्- अशेष- adjctv- endless, perfect complete- (शेष- remainder- न शेष- अशेष- नञ् तत्पुरुष स.), गुण- virtue, quality, आकरम्- mine, collection- अशेषम् गुणम्- अशेषगुणम्- वि. पू. प. कर्मधारय स. & अशेषगुणानाम् आकरम्- अशेषगुणाकरम्- ष. तत्पुरुष स., पुरुषरत्नम्- a jewel anong men- पुरुषः- man, human, रत्नम्- jewel- पुरुषेषु रत्नम्- पुरुषरत्नम्- स. तत्पुरुष स., अलङ्करणम्- decoration, ornament, सृजति & करोति both- वर्त. तृ. पु. ए. व. of सृज्- ६ ग. प. प. to create, produce & कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, तद्- that, it & क्षणभङ्गि- very fragile, transitory- क्षण- moment, instant, भङ्गिः (भङ्गी)- स्त्री. लिं.- fragile, breaking- क्षणात् भनक्ति यद् तद्- क्षणभङ्गि- बहुव्रीही स., विधे:- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of विधिः- destiny, fate, creator, अपण्डितता- स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व.- stupidity, thoughtlessness- पण्डित- wise, learned, intelligent- न पण्डित- अपण्डित- stupid- नञ् तत्पुरुष स., चेत्- in case, if, though, कष्टम्- Alas, painful, mischievous, तत्- then, there, अहह-a particle of interjection implying: sorrow, regret, alas, अपि-also, even & तावत्- and then, in the mean while, on one’s part- all अव्ययs

आधी हा विधाता सर्व गुणांच्या खाणी असलेल्या पुरुषाला निर्माण करतो आणि तो जगाचे भूषण होईल असे त्याला सद्गुणांनी सजवतो, पण मग तो क्षणात भंग पावेल असे त्याला नाजुक करतो. अरेरे, हा त्याचा कसला वेडेपणा आहे तेच समजत नाही.

घडवि तो गुणभास्कर पौरुषा
नटवि त्यास कलागुण देउनी ।
मग तया करि नश्वर का तरी
किति अजाण असा मज ना कळे ॥ – द्रुतविलंबित
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१२१४


११८६ — १५-१२-२०२१
संनियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः।
स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ॥
महाभारत- उद्योगपर्व ५. ३७.४७

राजन्, यः क्रोधहर्षयोः उत्थितम् वेगम् संनियच्छति (तथा) यः च आपत्सु न मुह्यति स: श्रियः भाजनम् (भवति)

One, who is able to fully control himself at the time when he is very angry or during the height of his enjoyment and one who does not get disturbed and lose his patience during time of calamities or difficulties, is the one who enjoys (gets) prosperity or affluence.

राजन्- king- पु. लिं. सं. वि. ए. व. of राजन्, यः (यद्)- who & स: (तद्)- he -both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., क्रोधहर्षयोः- in anger and joy- in पु. लिं. स. वि. द्वि. व. of क्रोधहर्षः- क्रोधः- anger, हर्षः- joy, pleasure- क्रोधः च हर्षः च- क्रोधहर्षौ- द्वंद्व स., उत्थितम् & वेगम्- both in पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of उत्थितः- arisen, sprung up, produced- उत्थित-क. भू. धा. वि. of उद्+ स्था- to rise, arise, spring up- (स्था- तिष्ठति १ ग. प. प. to stand, stay) & वेगः- impulse agitation, rashness संनियच्छति & मुह्यति both in- वर्त. तृ. पु. ए. व. of संनि+ यम्- to fully control, curb- (यम्- यच्छति- १ ग. प. प. to check, restrain) & मुह्- ४ ग. प. प. to be disturbed, upset, perplexed, foolish, आपत्सु- स्त्री. लिं. स. वि. ब. व. of आपद्- trouble, calamity, misfortune, श्रियः- स्त्री. लिं. ष. वि. द्वि. व. of श्री- prosperity, wealth भाजनम्- a recipient, repository, receptacle in न. लिं. प्र. वि. ए. व., च-and, न- no, not- bothअव्ययs

हे राजा, जो माणूस खूप राग आलेला असतांना किंवा अत्यंत आनंद झालेला असतांना स्वतःवर ताबा ठेवतो, तसेच संकटकाळी गांगरून जात नाही त्याला समृद्धी मिळते. तो जीवनात यशस्वी होतो.

११८७ — १६-१२-२०२१
दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया।
अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुर्मनीषिणः ॥
महाभारत अनुशासनपर्व १३.११

(मनुष्यः) दानेन भोगी भवति, वृद्धसेवया मेधावी (भवति तथा) अहिंसया च दीर्घायुः (भवति) इति मनीषिणः प्राहुः।

Wise or learned people say that by donating (to worthy causes) one enjoys (uses) the wealth properly, by serving elderly (wise) people one becomes knowledgeable and by practicing non- violence one lives a long life.

दानेन, वृद्धसेवया & अहिंसया- all in तृ. वि. ए. व. of दानम्- giving, donation, gift- न. लिं., वृद्धसेवा- serving the elderly- वृद्धः- old man, wise, learned- (वृद्ध- adjctv- grown, increased- क. भू. धा. वि. of वृध्- वर्धते १ ग. आ. प. to grow, increase) & सेवा- स्त्री. लिं.- service, honouring, attending to- वृद्धस्य सेवा- वृद्धसेवा- ष. तत्पुरुष स. & अहिंसा- non- violence, abstaining from injury to other- हिंसा- hurt, violence, injury- न हिंसा- अहिंसा- नञ् तत्पुरुष स., भोगी (भोगिन्)- one who is enjoying, experiencing, using, मेधावी (मेधाविन्)- one who is intelligent, endowed with knowledge & दीर्घायुः- one having a long life- दीर्घ- adjctv- long, of long duration & आयुः (आयुस्)- न. लिं.- life, age- दीर्घम् आयुः यस्य सः- दीर्घायुः- बहुव्रीही स.- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- १ ग. प. प. tine, to exist, become, प्राहुः- वर्त. तृ. पु. ब. व. of प्र+ ब्रू- to declare, announce- (ब्रू- ब्रवीति- ब्रूते २ ग. उ. प. to say, talk), मनीषिणः- in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of मनीषिन्- wise, learned, intelligent, च- and & इति- a particle used to report very words spoken- both अव्ययs

दान करणाऱ्याला चांगला उपभोग घेता येतो, वृद्धांची सेवा केल्याने माणूस शहाणा होतो आणि अहिंसा पाळल्याने दीर्घायुष्य मिळते असे विद्वान लोक सांगतात.

११८८ — १७-१२-२०२१
अकरुणत्वमकारणविग्रहः
परधने परयोषिति च स्पृहा।
सुजनबन्धुजनेष्वसहिष्णुता
प्रकृतिसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् -५२

अकरुणत्वम्, अकारणविग्रहः, परधने परयोषिति च स्पृहा, सुजनबन्धुजनेषु असहिष्णुता, इदम् दुरात्मनाम् प्रकृतिसिद्धम् (गुणम्) हि (भवति)

A compassionless attitude, a habit of quarrelling without any valid reason, covetousness towards wealth and women of others and intolerance towards noble people and relatives these are indeed established (accepted) nature of wicked-minded people.

अकरुणत्वम्- करुणा- compassion, pity- त्व- suffix implies quality- न करुणत्वम्- अकरुणत्वम्- absence of kindness- नञ् तत्पुरुष स., इदम्-this, it & प्रकृतिसिद्धम्- inherent quality, naturally proven- प्रकृति- nature, सिद्धम्- proven- (सिद्ध- क. भू. धा. वि. of सिध्- सिध्यति ४ ग. प. प. to accomplish, to be proved)- प्रकृत्या सिद्धम्- प्रकृतिसिद्धम्- तृ. तत्पुरुष स.- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अकारणविग्रहः- quarrel without a reason- कारण- reason purpose- न कारण- अकारण- नञ् तत्पुरुष स., विग्रहः- quarrel, strife- अकारणः विग्रहः- अकारणविग्रहः- वि. पू. प. कर्मधारय स.- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., परधने- in न. लिं. स. वि. ए. व. of परधनम्- wealth of others- पर- other, धनम्- wealth- परस्य धनम्- परधनम् & परयोषिति- स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of परयोषित्- a woman belonging to other- योषित्- (योषिता, योषा)- young woman, girl- परस्य योषित्- परयोषित्- both- ष. तत्पुरुष स., स्पृहा- greed, covetousness & असहिष्णुता- intolerance, impatience- सहिष्णु- adjctv- patient, tolerant- न सहिष्णु- असहिष्णु- नञ् तत्पुरुष स.- ता- suffix implies quality- both in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., सुजनबन्धुजनेषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of सुजनबन्धुजनः- good people and kinsman- सु- अव्यय- good, noble- सुभगः जनः- सुजनः- समा. प्रादितत्पुरुष तत्पुरुष स. & बन्धुः- a brother, relative, person- बन्धुः जनः- बन्धुजनः- वि. पू. प. कर्मधारय स.-सुजनः च बन्धुजनः च- सुजनबन्धुजनः- द्वंद्व स., दुरात्मनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of दुरात्मन्- wicked person- आत्मन्- self, mind, soul- दुष्टः आत्मा यस्य सः- दुरात्मा- बहुव्रीही स., हि- indeed, surely, च- and- both अव्ययs

निर्दयीपणा, विनाकारण भांडणे, दुसऱ्याच्या संपत्तीवर आणि परस्त्रीवर डोळा ठेवणे, सज्जन बांधवांशी फटकून वागणे ही दुष्ट माणसाची नैसर्गिकरीत्या सिद्ध झालेली लक्षणे आहेत.

करि अकारण वैर, कठोरही
परधनी, महिलांवर दृष्टिही ।
सुजन बंधुजनांस न साहणे
उपजसिद्ध दुराचर लक्षणे ॥ – द्रुतविलंबित – मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१२१७

११८९ — १८-१२-२०२१
लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः
सत्यं चेत्तपसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम्।
सौजन्यं यदि किं गुणैः सुमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः
सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना॥
चाणक्यनीति १७.४ & भर्तृहरिनीतिशतकम् ५५

(यदि) लोभः (अस्ति) चेद् अगुणेन किम्? यदि पिशुनता अस्ति पातकैः किम्? (यदि) सत्यम् (अस्ति) चेत् तपसा च किम्? यदि शुचि मनः अस्ति तीर्थेन किम्? यदि सौजन्यम् (अस्ति) गुणैः किम्? यदि सुमहिमा अस्ति मण्डनैः किम्? यदि सद्विद्या (अस्ति) धनैः किम्? यदि अपयशः अस्ति मृत्युना किम्?

If greed is there, what is the need of other bad qualities, if one has slanderous nature, what is the need of other sins, if one has honesty, what is the need of other penances, if one has a pure mind, what is the need of any pilgrimage, if generosity is there, what is the need of other qualities, shining success (fame/name) is there, what is the need of other decorations, if good education is there what is the need of wealth and if one faces disgraceful failure, why worry about death.

लोभः- greed, covetousness- in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अस्ति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प. प. to be, exist, अगुणेन & मृत्युना- both in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of अगुणः- bad quality- गुणः- quality, virtue, merit- न गुणः- अगुणः- नञ् तत्पुरुष स. & मृत्युः- death, God of death, पिशुन- adjctv- slanderous or backbiting- पिशुनता- backbiting, cruelty, wickedness, महिमा (महिमन्)- greatness, glory, सुभगा महिमा- सुमहिमा- समा. प्रादितत्पुरुष स.- exalted success, fame & सद्विद्या- excellent education, knowledge- सत्- adjctv- good, noble, virtuous, विद्या- education- सती विद्या- सद्विद्या- वि. पू. प. कर्मधारय स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., पातकैः & गुणैः- पु/न. लिं. तृ. वि. ब. व. of पातक- sin, crime & गुण- virtue quality, सत्यम्- honesty, truth, शुचि- adjctv- pure, clear, virtuous (मनस्)- mind, heart, अपयशः- failure, disgrace- अप- अव्यय- as a prefix it implies: bad, unworthy, without, यशः (यशस्)- fame, glory- यशः अपकृत्य- अपयशस्- अव्ययीभाव स. & सौजन्यम्- generosity, kindness- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., तपसा & तीर्थेन both- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of तपस्- penance, religious austerity, तीर्थम्- holy water, place of pilgrimage, मण्डनैः & धनैः-both in न. लिं. तृ. वि. ब. व. of मण्डनम्- decoration, ornamenting, adorning & धनम्- wealth, money, चेद्- if, in case, च- and, किम्- a particle of interrogation implying: why, what for, of what use, यदि- if, in case- all अव्ययs

मनात लोभीपणा असल्यावर इतर दुर्गुणांची गरज काय ? दुष्टपणा, क्रूरपणा (पाशवी वर्तन) असतांना पातकांना काय तोटा? खरेपणा असला तर तप कशाला ? मन शुद्ध असेल तर तीर्थ कशाला ? सौजन्य असेल तर इतर गुणांचे काय ? चांगली कीर्ती असेल तर सुशोभीकरण कशाला ? चांगली विद्या असेल तर धनाची काळजी कशाला ? आणि अपयशापुढे मरणाचे भय कशाला ?


११९० — १९-१२-२०२१
गच्छत: स्खलनं क्वापि भवत्येव प्रमादत: ।
हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति साधव: ॥

गच्छत: (मनुष्यस्य) क्व अपि प्रमादत: स्खलनम् भवति एव । तत्र दुर्जनाः हसन्ति (परन्तु) साधव: समादधति।

A walking (working) person may stumble sometimes (get into difficulty) due to his carelessness. In such a situation wicked people just laugh at (criticise), while good people provide consolation and help.

गच्छत:- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of गच्छत्- walking, moving- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of गम्- गच्छति १ ग. प. प. to go move, प्रमादत:- due to carelessness- प्रमाद- carelessness, mistake, negligence- तः (तस्)- suffix implies: by, by that, from, of that, स्खलनम्- stumbling, slipping, blundering- न. लिं. प्र. वि. ए. व. (स्खल्- स्खलति- १ ग. प. प. to stumble, trip), भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of भू- to be, to exist, to happen, दुर्जनाः & साधव:- पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of दुर्जनः- wicked person, bad man- दुष्टः जनः- समा. प्रादितत्पुरुष स. & साधु- noble person, good person, sage, हसन्ति & समादधति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of हस्- हसति १ ग. प. प. to laugh, smile & समा+ धा- समादधाति- to redress, to console, to solve, to think over, (धा- दधाति- धत्ते ३ ग.उ. प. to hold, bear), क्व- where, अपि- even, also, क्व + अपि- somewhere sometimes, एव- just, mere only, तत्र- there, in such situation- all अव्ययs

एकादा माणूस चालतांना चुकून घसरून पडला तर दुष्ट लोक त्याला हसतात आणि सज्जन त्याला हात देऊन उठायला मदत करतात.

११९१ — २०-१२-२०२१

मौनान्मूकः प्रवचनपटुर्वाचलो जल्पको वा
धृष्टः पार्श्वे वसति च सदा दूरतस्त्वप्रगल्भः ।
क्षान्त्या भीरुर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः
सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ॥
भर्तृहरिनीतिशतकम् ५८ पाठभेद: वाचलो- वातुलो

(सेवकः) मौनात् मूकः (गण्यते), (यदि) प्रवचनपटुः (तदा) वाचलः (वातुलः) जल्पकः वा (भवति), (यदि) सदा पार्श्वे वसति च धृष्टः (यदि च) दूरतः (वसति) तु अप्रगल्भः (कथ्यते), क्षान्त्या भीरुः यदि न सहते प्रायशः न अभिजातः (कथ्यते)। (एषः) सेवाधर्मः परमगहनः (भवति), (सः) योगिनाम् अपि अगम्यः (अस्ति)।

Job of a servant is indeed a very complicated to understand. If one remains silent he is called a dumb and if one is proficient in speech, he is accused as talkative or crazy-headed. If one stays in close vicinity, he is called an impudent and if he stays at a distance, he is termed as immature. If he shows good patience, he is called a coward and if he does not tolerate certain things, he is considered as not courteous. Thus duties of a servant is possibly inconceivable, even for the saints (Yogies – who have control over their mind)

मौनात्- न. लिं. पं. वि. ए. व. of मौनम्- silence, मूकः- dumb, speechless, प्रवचनपटुः- proficient in speaking- प्रवचनम्- eloquence, speaking, पटुः- expert, proficient- प्रवचने पटुः- स. तत्पुरुष स., वाचलः- talkative, वातुलः- crazy-headed, mad, जल्पकः- talkative, garrulous,, धृष्टः- rude, impudent, अप्रगल्भः- immature, not bold- न प्रगल्भः- अप्रगल्भः- नञ् तत्पुरुष स., अगम्यः- difficult to reach, inconceivable, unapproachable- न गम्यः- अगम्यः- नञ् तत्पुरुष स.- गम्य-(also गमनीय & गन्तव्य)- क. वि. धा. सा. वि. of गम्- गच्छति १ ग.प. प. to go, भीरुः- timid, cowardly, अभिजातः- well born, courteous, सेवाधर्मः- serving duty- सेवा- स्त्री. लिं.- duty, service, धर्मः- duty, prescribed rule- सेवायाः धर्मः- ष. तत्पुरुष स., परमगहनः- very hard to understand- परम-adjctv- most, greatest, गहनः- impenetrable, hard to understand- परमः गहनः- वि. पू. प. कर्मधारय स.- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., पार्श्वे- near, at hand- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of पार्श्व- side, वसति & सहते- both वर्त. तृ. पु. ए. व. of वस्- १ ग. प. प. to live, stay & सह्- १ ग. आ. प. to tolerate, bear, क्षान्त्या- स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of क्षान्तिः- patience, forbearance, योगिनाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of योगिन्- a saint ascetic, वा-or, and, च- and, अपि- even, also, यदि- incase, if, न-no, not, दूरतः- at a distance, far away, तु- on the other hand, but, प्रायशः (प्रायशस्)- perhaps, mostly, possibly & सदा- always, daily -all अव्ययs

तो बोलत नसला तर मुका, बोलण्यात हुषार असला तर वाचाळ किंवा उथळ, सतत आजूबाजूला राहिला तर निलाजरा आणि लोचट, दूर राहिला तर प्रगल्भ न झालेला अडाणी, संयमी असला तर घाबरट आणि सहन न करणारा असला तर असंस्कृत असे ठरवले जाते. नोकराचा धर्म अत्यंत अगम्य असतो, तो एकाद्या योग्यालासुद्धा समजणार नाही.

ना बोले तो मुखदुर्बळ हो, बोलका बोलभांड
पाठीपाठी करत असता धीट, दूरस्थ अज्ञ ।
जो सोसे तो भिरु ठरतसे, सोसं ना तो मुजोर
सेवा द्यावी कशि न कळते, योगिही होत थक्क ॥ – मंदाक्रांता
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०२१०३११

नीतिशतक-५८, राजा भर्तृहरी, इसवीसनपूर्व-५५४ वर्षे

मौने मूक दिसे वदे तरि महावाचाल पार्श्वी फिरे
तेव्हा धीट तसा विवेकच नसे जैं चालतां अंतरे ।
क्षांतीने तरि भ्याड शांति न धरी तैं गावडा यापरी
सेवाधर्म असा अगाध कथिला हा जाण योगीश्वरी ॥ – शार्दूलविक्रीडित

मराठी अनुवादः वामन नरहरी शेष (वामन पंडित) इ.स.१६३६ ते १६९५.

सरळ मराठी अर्थः सेवक अबोल असेल तर मुखदुर्बळ, बोलका असेल तर बडबड्या, जवळ जवळ करत असेल तर उद्धट, दूरच राहत असेल तर अजाण, सहनशील असेल तर भित्रा आणि पुढाकाराने वागेल तर मुजोर अशी संभावना मालक करतात. त्यामुळे सेवा नेमकी कशी करावी हे योग्यांनाही कळत नाही!

११९२ — २१-१२-२०२१
जिह्वे प्रमाणं जानीहि भाषणे भोजनेऽपि च ।
अत्युक्तिरतिभुक्तिश्च सत्यं प्राणापहारिणी ॥
पाठभेद: सत्यं= सद्यः

(हे) जिह्वे, भाषणे भोजने अपि च (तव) प्रमाणम् जानीहि। (भाषणे) अत्युक्तिः (भोजने) अतिभुक्तिः च सत्यम् (सद्यः) प्राणापहारिणी (भवति)।

Oh, Tongue please watch out your limit in your speech as well as in your eating.Talking beyond permissible limits as well as indulging in over eating may truly (instantly) result in disastrous consequences.

जिह्वे- स्त्री. लिं. सं. वि. ए. व. of जिह्वा- tongue, प्रमाणम्- measure in general, size, extent, limit, quantity- न. लिं. द्वि. वि. ए. व., जानीहि- आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of ज्ञा- जानाति- जानीते ९ ग. उ. प. to know, understand, भाषणे & भोजने- न. लिं. स. वि. ए. व. of भाषणम्- speaking, talking, a speech & भोजनम्- eating, that which is enjoyed, उक्तिः- speech, statement, अति- अव्यय- prefix implies: very, exceedingly, too much- उक्तिम् अतिकृत्य- अत्युक्तिः- talking beyond limit, exaggeration, भुक्तिः- eating, enjoyment- भुक्तिम् अतिकृत्य- अतिभुक्तिः- eating beyond limit, overeating- both अव्ययीभाव स. & प्राणापहारिणी (प्राणापहारिन्)- life threatening, fatal- प्राणः- life, vitality, अपहारिन्- destroying, snatching- प्राणान् अपहरति या सा- प्राणापहारिणी- बहुव्रीही स.- all in स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व., अपि- even, also च- and, सत्यम्- truly, really, indeed & सद्यः (सद्यस्)- instantly, immediately, today, same day-all अव्ययs

हे जिभे, बोलणे आणि जेवणे हे दोन्हीही मर्यादेत असू देत इकडे लक्ष दे. जास्त (नको ते) बोलणे तसेच अती खादाडी या दोन्ही गोष्टी खरेच जीवघेण्या ठरू शकतात.

११९३ — २२-१२-२०२१
नम्रत्वेनोन्नमन्तः परगुणकथनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्तः
स्वार्थान्सम्पादयन्तो विततपृथुतरारम्भयत्नाः परार्थे ।
क्षान्त्यैवाक्षेपरुक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्जनान्दूषयन्तः
सन्तः साश्चर्यचर्या जगति बहुमताः कस्य नाभ्यर्चनीयाः ॥

  • भर्तृहरिनीतिशतकम् ७०

नम्रत्वेन उन्नमन्तः परगुणकथनैः स्वान् गुणान् ख्यापयन्तः, परार्थे वितत-पृथु- तर-आरम्भ-यत्नाः स्वार्थान् सम्पादयन्तः, (सन्तः), आक्षेप-रुक्ष-अक्षर- मुखर-मुखान् दुर्जनान् क्षान्त्या एव दूषयन्तः, साश्चर्यचर्याः, जगति बहुमताः सन्तः कस्य न अभ्यर्चनीयाः (भवन्ति)।

Seeking one’s progress with humbleness, exhibiting one’s virtues only through appreciation of virtues of others, one who is while extensively engaged in furthering interest of others in abundant measure, accomplishes his own self-interest, one who reprimands wicked people with mouth full of harsh abusive noisy speech, merely by his forbearance, such saintly people, well respected in this world by their astonishing conduct, to whom are they not venerable?

नम्रत्वेन- तृ. वि. ए. व. of नम्रत्व- humbleness, reverence- नम्र- adjctv- bowing, humble, त्व- suffix implies quality- उन्नमन्तः, ख्यापयन्तः, सम्पादयन्तः, विततपृथुतरारम्भयत्नाः, दूषयन्तः, साश्चर्यचर्याः, बहुमताः, सन्तः & अभ्यर्चनीयाः- all in पु.लिं. प्र. वि. ब. व. of उन्नमत्- rising, lifting up, elevating- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of उद्+ नम्- to rise- (नम्- १ ग. उ. प. to bow), ख्यापयन्- extolling, praising- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of प्रयोजक ख्या- ख्यापयति- ते- (ख्या- ख्याति २ ग. प. प. to tell, declare), सम्पादयन्- fulfilling, acquiring, accomplishing- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of प्रयोजक सम्पद्- सम्पादयति- ते- (पद्- पद्यते ४ ग. आ. प. to go, move), विततपृथुतरारम्भयत्नः- one who has sustained abundant continuous effort- वितत- extended, performed- क. भू. धा. वि. of वि+ तन्- (तन्- तनोति- तनुते ८ ग. उ. प. to stretch)- पृथु- adjctv- abundant, large, तर- suffix implies comparative degree, आरम्भ- commencement, beginning, यत्नः- effort, endeavour- पृथु+ तर- पृथुतर- larger, extensive, विततः असौ पृथुतरः च- विततपृथुतरः, आरम्भः असौ यत्नः च- आरम्भयत्नः & विततपृथुतरः असौ आरम्भयत्नः च- विततपृथुतरारम्भयत्नः- all वि. उ. प. कर्मधारय स., दूषयन्- hurting, defiling, sullying- वर्त. का. वा. धा. सा. वि. of प्रयोजक दुष्- दूषयति- ते- (दुष्- दुष्यति ४ ग. प. प. to be defiled), साश्चर्यचर्याः- one with surprising behaviour- आश्चर्य- adjctv- wonderful, astonishing, चर्या- conduct, behaviour- आश्चर्या चर्या- आश्चर्यचर्या- वि. पू. प. कर्मधारय स. & आश्चर्यचर्यया सह- साश्चर्यचर्या- सहबहुव्रीही स., बहुमतः- highly esteemed, respected- बहु- adjctv- many, large, huge, मतः- esteemed considered- क. भू. धा. वि. of मन्- मन्यते, मनुते ४ & ८ ग. आ. प. to think, consider), सत्- noble, good person & अभ्यर्चनीय- to be revered, worshipped- (also- अभ्यर्चयितव्य & अभ्यर्च्य)- क. वि. धा. सा. वि. of अभि+ अर्च्- to respect, adore- (अर्च्- अर्चति- ते १ ग. उ. प. to worship), परगुणकथनैः- न. लिं. तृ. वि ब. व. of परगुणकथनम्- extolling virtues of others- पर- other, गुण- quality, virtue, कथनम्- narration- परस्य गुणम्- परगुणम् & परगुणस्य कथनम्- परगुणकथनम्- both ष. तत्पुरुष स., स्वान्, गुणान् , स्वार्थान्, आक्षेपरुक्षाक्षरमुखरमुखान् & दुर्जनान्- all in पु.लिं. द्वि. वि. ब. व. of स्व- one’s own, self, गुण- quality, virtue, स्वार्थः- self-interest- अर्थः- purpose, interest, wealth- स्वस्य अर्थः- स्वार्थः- ष. तत्पुरुष स., आक्षेपरुक्षाक्षरमुखरमुखः- one with mouth full of harsh abusive noisy speech- आक्षेप- abuse blame, रुक्ष- adjctv- harsh, rough, sullied, अक्षरम्- word, speech, मुखर- adjctv- talkative, noisy, मुखम्- face, mouth- मुखरम् मुखम्- मुखरमुखम् & रुक्षम् अक्षरम्- रुक्षाक्षरम्- both वि. पू. प. कर्मधारय स., आक्षेपेण रुक्षाक्षरम्- आक्षेपरुक्षाक्षरम् & आक्षेपरुक्षाक्षरम् मुखरमुखम् यस्य सः- आक्षेपरुक्षाक्षरमुखरमुखः- बहुव्रीही स., दुर्जनः-wicked person, परार्थे- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of परार्थ- for the sake of others- परस्य अर्थः- परार्थः- ष. तत्पुरुष स., क्षान्त्या- स्त्री. लिं. तृ. वि ए. व. of एव क्षान्तिः- patience, forbearance, forgiveness, जगति- न. लिं. स. वि. ए. व. of जगत्- world, कस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of किम्- who, न- no, not & एव- mere, just, only- both अव्ययs

नम्रपणे उन्नति साधणारा, दुसऱ्यांच्या गुणांचे कौतुक करून आपले गुण दाखवणारा, परोपकारावर भरपूर प्रयत्न करतांना आपलाही स्वार्थ साधणारा, दुष्ट लोकांवर जोरात ओरडून त्यांना कठोरपणे वठणीवर आणणारा, आश्चर्यकारक (अद्भुत) अशा वागणुकीमुळे जगात आदरणीय असलेला, अशा संत व्यक्तीची आदराने पूजा करावी असे कुणाला वाटणार नाही?

११९४ — २३-१२-२०२१
भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमै-
र्नवाम्बुभिर्भूमिविलंबिनो घनाः।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः
स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥
भर्तृहरिनीतिशतक- ७१

तरवः फलोद्गमैः नम्राः भवन्ति। घनाः नवाम्बुभिः भूमिविलंबिनः (भवन्ति)। सत्पुरुषाः समृद्धिभिः अनुद्धताः (सन्ति)। परोपकारिणाम् एषः एव स्वभावः (अस्ति)।

Trees bow down when loaded with fruits, clouds fly close to the ground when loaded fresh water, virtuous men do not get puffed up pride during the time of their prosperity. It is indeed characteristic of the people, who always want to be of help to the others.

तरवः, नम्राः, घनाः, भूमिविलंबिनः, सत्पुरुषाः & अनुद्धताः- all in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of तरुः- tree, नम्र- adjctv- bowing, hanging down, घनः- cloud, भूमिविलंबिन्- hanging close to the ground- भूमिः- earth, ground, विलंबिन्- adjctv- hanging down, bent- भूमेः विलंबी यः सः- भूमिविलंबिन्- बहुव्रीही स., सत्पुरुषः- good person, noble man- सत् पुरुषः- समा. प्रादि तत्पुरुष स. & अनुद्धत- not puffed up, not raised- न उद्धत- अनुद्धत- नञ् तत्पुरुष स.- उद्धत- क. भू. धा. वि. of उद्+ हन्- to raise, elevate- (हन्- हन्ति २ ग. प. प. to strike, kill), फलोद्गमैः नवाम्बुभिः & समृद्धिभिः- all in तृ. वि. ब. व. of फलोद्गम- production of fruits- फलम्- न. लिं.- fruit, result, उद्गम- production, birth, projection- (उद्+ गम्- गच्छति १ ग. प. प.)- फलानाम् उद्गमः- फलोद्गमः- ष. तत्पुरुष स., नवाम्बु- fresh water- नव- adjctv- new, fresh, अम्बु- न. लिं.- water- नवम् अम्बु- नवाम्बु- वि. पू. प. कर्मधारय स. & समृद्धिः- स्त्री. लिं.- prosperity, affluence, भवन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of भू- भवति- १ ग. प. प. to be, to exist, परोपकारिणाम्- in पु. लिं. ष. वि. ब. व. of परोपकारिन्- one who is benevolent (helpful) to others- परः- other, some one else & उपकारिन्- helpful- परेषु उपकारिन्- परोपकारिन्- स. तत्पुरुष स., एषः (एतद्)- this, it & स्वभावः- one’s own nature, chracteristic, स्व- one’s own, self, भावः- nature, being, state- स्वस्य भावः- ष. तत्पुरुष स.-both in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., एव- merely, only, just- अव्यय

फळांनी बहरल्यावर झाडे (फांद्या) वाकतात, ताज्या पाण्याने भारलेले (काळे) ढग खाली जमीनीजवळ येतात. सज्जन लोक समृद्धी आल्यावर उद्धट होत नाहीत (त्यांन माज चढत नाही.) परोपकर करणे हाच त्यांचा स्वभाव असतो.

वृक्ष फार लवती फलभारे लोंबती जलद देउनि नीरें ॥
थोर गर्व न धरी विभवाचा हा स्वभाव उपकारपराचा ॥

११९५ — २४-१२-२०२१
नान्तर्विचिन्तयति किंचिदपि प्रतीपम्
आकोपितोऽपि सुजनः पिशुनेन पापम् ।
अर्कद्विषोऽपि हि मुखे पतिताग्रभागा:
तारापतेरमृतमेव करा किरन्ति॥
सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

सुजनः, पिशुनेन आकोपितः अपि न किंचित् प्रतीपम् पापम् विचिन्तयति। ( यथा) अर्कद्विषः मुखे पतिताग्रभागाः तारापतेः कराः अपि अमृतम् एव हि किरन्ति।

Good human being even when very much provoked by a slanderer, does not bear, even little bit of sinful retrograde feelings, in his mind, just like front parts of beams of moon rays when swallowed by Planet Rahu (an enemy of Sun, during lunar eclipse), continue to scatter ambrosia like soothing rays.

सुजनः- noble person, good human being & आकोपितः- very much provoked, angered- आकोपित- क. भू. धा. वि. of प्रयोजक of आ+ कुप्- आकोपयति-ते- (कुप्- कुप्यति ४ ग. प. प. to be angry)- both in पु. लि. प्र. वि. ए. व., पिशुनेन- in पु. लि. तृ. वि. ए. व. पिशुनः- slanderer, traitor, tale-bearer, प्रतीपम्- retrograde, obstinate, perverse, पापम्- bad, sinful, evil & किंचित् (किम् +चित्)- little bit, small- all in न. लि. द्वि. वि. ए. व., विचिन्तयति- वर्त. तृ. पु. ए. व. of वि+ चिन्त्- to think, consider- (चिन्त्- चिन्तयति- ते १० ग. उ. प. to think, consider, अर्कद्विषः & तारापतेः- both in पु. लि. ष. वि. ए. वि. of अर्कद्विष्- अर्कः- the Sun, द्विष्- an enemy- अर्कस्य द्विष्- अर्कद्विष् & तारापतिः-the Moon, lord of stars and planets- तारा- star or planet in general, पतिः- husband, master- तारानाम् पतिः-both ष. तत्पुरुष स., मुखे- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of मुख- mouth, face, front, पतिताग्रभागाः & कराः- both in पु. लि. प्र. वि. ब. वि. of पतिताग्रभागः- पतित- fallen- क. भू. धा. वि. of पत्- पतति- १ ग. प. प. to fall, अग्र- adjctv- tip, foremost, भागः- part- अग्रः भागः- अग्रभागः & पतितः अग्रभागः- पतिताग्रभागः- both वि. पू. प. कर्मधारय स. & करः- a ray, beam of light, अमृतम्- ambrosia, nectar, किरन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of कृृृृ(दीर्घ)- किरति ६ ग. प. प. to scatter, disperse, pour out, न- no not, अपि- even, also, अन्तर्- in the mind, within, by way of holding, एव- just, mere, only, हि- indeed, surely

सज्जन माणसाला एकाद्या दुष्टाने कितीही त्रास दिला तरी त्याने मनात वाईटपणा बाळगू नये. ग्रहणकाळात चंद्राच्या किरणांना राहूने गिळून टाकले तरीही तो अमृताचा वर्षाव करतच राहतो.

११९६ — २५-१२-२०२१
मित्रवान् साधयत्यर्थान् दुःसाध्यानपि वै यतः।
तस्मान्मित्राणि कुर्वीत समानान्येव चात्मनः ॥अ॥
अपि सम्पूर्णतायुक्तैः कर्त्तव्याः सुहृदो बुधैः ।
नदीशः परिपूर्णोSपि चन्द्रोदयमपेक्षते ॥ब॥

  • पंचतन्त्र- २८&२९, आचार्य श्रीविष्णु शर्मा
    पाठभेद : यतः = जनः

मित्रवान् दुःसाध्यान् अपि वै अर्थान् साधयति। जनः /यतः तस्मात् आत्मनः समानानि एव च मित्राणि कुर्वीत। सम्पूर्णतायुक्तैः बुधैः अपि सुहृदः कर्त्तव्याः, (यतः) नदीशः परिपूर्णः अपि चन्द्रोदयम् अपेक्षते।

One, who has friends, is surely able to accomplish tasks which are very difficult to accomplish. Therefore, people should cultivate friends who are equal in status (virtuous) like themselves. Wise-men, who are fully endowed with everything also need to cultivate good friends, just like the ocean, the lord of rivers, awaits for the Moon rise (for commencement of full tide).

मित्रवान् (मित्रवत्)- one who has friends- मित्रम्- न. लिं.- a friend, वत्- suffix implies: quality, possession, जनः- people, person, नदीशः- an ocean, Lord of rivers- नदी- river, ईशः- lord, master- नदीनाम् ईशः- ष. तत्पुरुष स., परिपूर्णः- quite full, completely filled- क. भू. धा. वि. of परि+ पूर्- (पूर्- पूर्यते १ ग. आ. प. to fill)- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., साधयति- प्रयोजक वर्त. तृ. पु. ए. व. of- सिध्+ सिध्यति ४ ग. प. प. & साध्- साध्नोति ५ ग. प. प.- to cause to accomplish, achieve- (to accomplish, achieve), अपेक्षते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अप+ ईक्ष्- to expect, need, await- (ईक्ष्- ईक्षते- १ ग. आ. प. to see, behold), अर्थान् & दुःसाध्यान्- in पु. लिं. द्वि. वि. ब. व. of अर्थः- goal, project, purpose & दुःसाध्यः- very difficult to accomplish- दुःखेन साध्यते इति- उपपद तत्पुरुष स.- (दुस्- अव्यय- prefix implies hard, bad, साध्य- also साद्धव्य & साधनीय- क. वि. धा. सा. वि. of साध्- साध्नोति), तस्मात्- therefore- पु/न. लिं. पं. वि. ए. व. of तद्- it, that, मित्राणि & समानानि- न. लिं. द्वि. वि. ब. व. of मित्रम्-see above & समानम्- of equal status, good, virtuous, कुर्वीत- विध्यर्थ आ. प. तृ. पु. ए. व. of कृ- करोति कुरुते ८ ग. उ. प. to do, make, आत्मनः- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. आत्मन्- self, one’s own, in पु. लिं. ष. वि. ए. व. सुहृदः & कर्त्तव्याः- both in पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of सुहृद्- one having kind heart, friendly, loving- कर्त्तव्य- to be done, worth doing- (also करणीय, कार्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- to do- see above, बुधैः & सम्पूर्णतायुक्तैः- both in पु. लिं. तृ. वि. ब. व. of बुधः- learned, wise & सम्पूर्णतायुक्तः- one endowed with completeness- सम्पूर्ण- complete, totally full- क. भू. धा. वि. of सं+ पूर्- see above- ता- suffix implies quality- सम्पूर्णता- completeness, युक्त- endowed with- क. भू. धा. वि. of युज्- युनक्ति- युंक्ते ७ ग. उ. प. to endow with, join- सम्पूर्णतया युक्तः यः सः- बहुव्रीही स., चन्द्रोदयम्- पु. लिं. द्वि. वि. ए. व. of चन्द्रोदय- rising of the Moon- चन्द्रः- the Moon, उदयः- rise- चन्द्रस्य उदयः- ष. तत्पुरुष स., यतः (यतस्)- for which reason, because, as, since, अपि-even, also, वै- surely, indeed, च-and, एव- just, merely, only- all अव्ययs

ज्याला मित्र आहेत असा माणूस (त्यांच्या सहाय्यने) असाध्य गोष्टीसुद्धा साध्य करू शकतो. म्हणून लोकांनी आपल्यासारखे (समान) मित्र करावेत. शहाण्या माणसाकडे सगळे काही असले तरी त्याने आप्तसुहृद जमवावेत. नद्यांचा राजा असलेला सागरसुद्धा चंद्राच्या उगवण्याची वाट पहात असतो.

११९७ — २६-१२-२०२१
महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः ।
तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ॥
महाभारत उद्योगपर्व ३७.७६

यः नरः नरस्य (अन्यमनुष्यस्य) महते अपकाराय प्रभवेत्, तेन वैरम् समासज्य, ‘(अहं) दूरस्थः अस्मि’ इति न आश्वसेत् ।

One should not get involved in any type of enmity with a person, who is capable of severe violent (hurtful) activities against other people, just because of the fact that one is staying far away from him. (It is not advisable to rely on or be confident of such people even if he is far away).

यः (यद्)- who, नरः- man, person & दूरस्थः- one who is far away- दूर- adjctv- far off, remote, a long way off- दूरे तिष्ठति इति- दूरस्थः- उपपद तत्पुरुष स.- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., नरस्य- in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of नरः- man, महते & अपकाराय- both in पु/न. लिं. च. वि. ए. व. of महत्- adjctv- great, big, large, & अपकार- harm, violence wickedness, प्रभवेत् & आश्वसेत्- both- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of प्र+ भू- to arise, proceed, prevail, dominate- (भू- भवति १ ग. प. प. to exist, to be) & आ+ श्वस्- to be confident, to believe- (श्वस्- श्वसिति २ ग. प. प. to breathe, to respire), तेन- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of तद्- he, वैरम्- enmity, hostility, quarrel- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., समासज्य- developing, contracting, engaging- (also समासजनीय & समासजितव्य)- पू. का. वा. क. वि. धा. सा. वि. of समा+ संज्- (संज्- सजति १ ग. प. प. to stick adhere to, अस्मि- वर्त. प्र. पु. ए. व. of अस्- अस्ति २ ग. प. प. to be, to exist इति- a particle used to report the very words spoken- thus, since, because & न- no, not- both अव्ययs

जो माणूस इतर लोकांना खूप त्रास देतो, लोकांशी वैर धरतो असा माणूस आपल्यापासून दूर आहे असे म्हणून आश्वस्त (बिनधास्त) राहू नये. तो धोकादायकच असतो. त्यामुळे आपण सावध रहावे.

११९८ — २७-१२-२०२१
पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसन्तस्य किम्?
नोलूकोऽप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणम्?
धारा नैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणम्?
यत्पूर्वं विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः? ॥
भर्तृहरि नीतीशतक ९३ & चाणक्य नी. द.१२.६

यदा करीरविटपे पत्रम् न एव (भवति तदा) वसन्तस्य किम् दोषः? उलूकः यदि दिवा अपि न अवलोकते (तत्र) सूर्यस्य किम् दूषणम्? मेघस्य धाराः चातकमुखे न एव पतन्ति (तर्हि मेघस्य) किम् दूषणम्? विधिना यत् पूर्वम् ललाटलिखितम् तद् मार्जितुम् कः क्षमः (भवति)

When there is no single leaf on a new sprout of a Bamboo, is that the fault of spring season? If an owl is not able to see anything even during the day time, is the Sun to be blamed for that? If streams of falling rain do not fall in the mouth of a Chataka (a bird supposed to be surviving only by drinking water of falling rain), is that the fault of the cloud? What all has been written on the forehead by the destiny (destined to happen), who is capable of undoing that?

करीरविटपे & चातकमुखे- both in पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of करीरविटपः- a new sprout or shoot of bamboo- करीरः- shoot of a bamboo, विटपः- branch, a new sprout or shoot- करीरस्य विटपः- करीरविटपः & चातकमुख- mouth of a Chataka bird- चातकः- a bird supposed to be surviving only by drinking water of falling rain, मुखम्- mouth चातकस्य मुखम्- चातकमुखम्- both ष. तत्पुरुष स., पत्रम्- a leaf, न. लिं. प्र. वि. ए. व., वसन्तस्य, सूर्यस्य & मेघस्य- all in पु. लिं. ष. वि. ए. व. of वसन्तः- the spring, vernal season, सूर्यः- the Sun & मेघः- cloud, दोषः- blame, fault, shortcoming, उलूकः- an owl, कः (किम्)- क्षमः- capable, competent appropriate- all in पु. लिं. प्र. वि. ए. व., अवलोकते- वर्त. तृ. पु. ए. व. of अव+ लोक्- to behold, see- (लोक्- लोकते- १ ग. आ. प. to see, view), दूषणम्- a fault, offense, defect- in न. लिं. प्र. वि. ए. व., यद्- which, what, पूर्वम्- adjctv- before, earlier, ललाटलिखितम्- written on the forehead- ललाटम्- forehead & लिखितम्- writing- ललाटे लिखितम्- स. तत्पुरुष स., तद्- that, it- all in न. लिं. द्वि. वि. ए. व., धाराः- in स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of धारा- a line of descending fluid, पतन्ति- वर्त. तृ. पु. ब. व. of पत्- पतति १ ग. प. प. to fall, drop, विधिना- in पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of विधिः- destiny, fate, मार्जितुम्-to wipe off, cleanse- पू. का. वा. हेत्वर्थक तुमन्त धा. सा. अव्यय of मृज्- मार्ष्टि- २ग. प. प. to wipe or wash off, cleanse, यदा- when, at which time, यदि- in case, when, if, अपि- even, also, न- no not, किम्- interrogative particle: what which, how, दिवा- by day, in the day time, एव- just, only merely- all अव्ययs

जर बांबूच्या रोपाला एकही पान फुटले नाही तर त्यात वसंत ऋुतूचा काय दोष आहे ? घुबडाला दिवसा काही दिसत नसले तर सूर्याला दूषण कशाला द्यावे ? चातकाच्या तोंडात पाण्याचा एक थेंबही पडला नाही तर ती ढगाची चूक आहे का ? जे नशीब विधात्याने (किंवा सटवाईने) कपाळावर लिहिले असते ते कुणाला टाळता आले आहे ?

११९९ —– २८-१२-२०२१
ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे,
विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे ।
रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः,
सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने, तस्मै नमः कर्मणे ॥

  • भर्तृहरिनीतिशतकम् ९५
    येन ब्रह्मा कुलालवत् ब्रह्माण्डभाण्डोदरे नियमितः, येन विष्णुः दशावतारगहने महासङ्कटे क्षिप्तः, येन रुद्रः कपालपाणिपुटके भिक्षाटनम् कारितः, (यस्य प्रभावात्) सूर्यः नित्यम् एव गगने भ्राम्यति, तस्मै कर्मणे नमः ।
    The Destiny, which has forced Brahma, the creator, to work endlessly, like a potter, in creation of the universe, has made Vishnu, the provider, to undergo great distress of ten painful incarnations and Shiva, the destroyer, to go around for alms with a skull in hand, as a begging bowl and due to whom the Sun goes around daily in the sky without a break, my salutations to him.
    येन- by whom- पु. लिं. तृ. वि. ए. व. of यद्- who, ब्रह्मा (ब्रह्मन्)- God of creation, Lord Brahma, नियमितः- guided, checked, regulated, appointed- क. भू. धा. वि. of प्रयोजक of नि+ यम्- नियमति- to control- (यम्- यच्छति १ ग. प. प. to curb, control), विष्णुः- God of protection, Lord Vishnu, क्षिप्तः- thrown, hurled, cast- क. भू. धा. वि. of क्षिप्- क्षिपति-ते ६ ग. उ. प. & क्षिप्यति ४ ग. प. प. to throw, cast, रुद्रः- God of destruction, Lord Shiva, कारितः- made to do, forced to do- क. भू. धा. वि. of प्रयोजक of कृ- to cause to do- (कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do), सूर्यः- the Sun, कुलालवत्- like a potter- कुलाल- a potter, वत्- suffix implies quality, similarity- all in- पु. लिं. प्र. वि. ए. व., ब्रह्माण्डभाण्डोदरे, दशावतारगहने महासङ्कटे, कपालपाणिपुटके & गगने- all in स. वि. ए. व. of ब्रह्माण्डभाण्डोदर- cavity containing entire universe, ब्रह्मन्-creator, अण्ड- an egg, often used with reference to world, भाण्डम्- pot, vessel, उदरम्- stomach, belly, cavity- ब्रह्मनः अण्डः- ब्रह्माण्डः, भाण्डस्य उदरम्- भाण्डोदरम् & ब्रह्माण्डस्य भाण्डोदरम्- ब्रह्माण्डभाण्डोदरम्- all ष. तत्पुरुष स., दशावतारगहनम्- a impenetrable forest in the form of ten incarnations- दशन्- ten, अवतारः- incarnation coming down, गहनम्- impenetrable forest, distress, दश अवतारः- दशावतारः- वि. पू. प. कर्मधारय स. & दशावताराः एव गहनम्- अवधारणा पू. प. कर्मधारय स., महासङ्कट- great distress- महत्- adjctv- great, big, सङ्कट- distress, difficulty- महान् सङ्कटः- वि. पू. प. कर्मधारय स., कपालपाणिपुटकम्- skull in hand as bowl- कपाल- skull, a beggar’s bowl, पाणिः- hand, पुटकम्- bowl, a shallow cavity, पाण्योः पुटकम्- पाणिपुटकम्- ष. तत्पुरुष स. & कपालम् पाणिपुटकम् इव- वि. उ. प. कर्मधारय स. & गगन- sky, भिक्षाटनम्- भिक्षा- alms, अटनम्- wandering- भिक्षार्थे (भिक्षया अर्थे) अटनम्- भिक्षाटनम्- उत्तरपदलोपी क. स., भ्राम्यति-वर्त. तृ. पु. ए. व. of भ्रम्- ४ ग. प. प. to go about, roam, तस्मै & कर्मणे- न. लिं. च. वि. ए. व. तद्- & कर्मन्- destiny, fate, नमः (नमस्)- asalutation, obeisance, नित्यम्- daily, regularly, एव- just merely- all अव्ययs

ज्याच्यामुळे ब्रह्मदेवाला एकाद्या कुंभाराप्रमाणे अविरत काम करून ब्रह्मांड निर्माण करायला लागते, विष्णूला दहा अवतार घेऊन त्रास सहन करावा लाागतो, शंकराला हातात कवटीचे पात्र घेऊन भिक्षा मागावी लागते आणि सूर्याला रोज आकाशात भ्रमण करावे लागते अशा त्या भाग्याला माझा नमस्कार.

१२०० — २९-१२-२०२१
सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्वदारे भोजने धने ।
त्रिषु चैव न कर्तव्योSध्ययने जपदानयोः ॥
चाणक्यनीतिदर्पण अ. ७ श्लो. ४

सन्तोषः स्वदारे, भोजने, धने (एतेषु) त्रिषु कर्तव्यः (अस्ति तथा) अध्ययने जपदानयोः (एतेषु) त्रिषु च न एव कर्तव्यः (अस्ति)।

One should be contented with three things, namely, with the wife he has got, the food (object of enjoyment) that is available to him and the wealth he is able to earn but he should never be contented with respect to the three, namely, pursuit of knowledge, religious observations like chanting (devotion to the Almighty God) and extending help to the needy (donation/ charity)

सन्तोषः- joy, happiness, satisfaction, कर्तव्यः- things to be done, duty- (also करणीय, कार्य & कृत्य)- क. वि. धा. सा. वि. of कृ- करोति- कुरुते ८ ग. उ. प. to do, स्वदारे, भोजने, धने & अध्ययने- all in स. वि. ए. व. of स्वदारा- स्त्री. लिं.- one’s own wife- स्व- one’s own, self, दारा- wife- स्वस्य दारा- स्वदारा- ष. तत्पुरुष स., भोजनम्- न. लिं.- eating, food, object of enjoyment, धनम्- न. लिं.- wealth, money & अध्ययनम्- न. लिं.- learning, acquisition of knowledge, त्रिषु- पु/न. लिं. स. वि. ए. व. of त्रि- three, जपदानयोः- न. लिं. स. वि. द्वि. व. of जपदानम्- जपः च दानम् च- द्वंद्व स.- जपः- muttering prayers, names of deities, दानम्- giving, donation,, charity, न- no, not & एव-just, merely, only- both अव्ययs

आपली पत्नी, आपले भोजन आणि आपले धन या तीन गोष्टींबद्दल माणसाने समाधानी असावे. अध्ययन (शिक्षण), जप आणि दान याबद्दल संतुष्ट असू नये. ते आणखी वाढवायचा प्रयत्न करीत रहावे.

%d bloggers like this: