संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह -१

माझ्या एका मित्राच्या सहकार्याने मी मागच्या वर्षी फेसबुकवर एक उपक्रम सुरू केला आहे. हा मित्र  सेवानिवृत्त  झाल्यानंतर गेली काही वर्षे संस्कृत भाषेचा आणि वाङमयाचा स्वान्तसुखाय अभ्यास करत आहे. तो रोज मला एक नवे संस्कृत सुभाषित, त्यामधील शब्दांचे व्याकरण आणि त्याचा इंग्रजीमधून अर्थ पाठवतो. या तपशीलांमुळे माझ्या शाळेत शिकलेल्या संस्कृतच्या अभ्यासाची उजळणी होते आणि  मलाही ते सुभाषित समजण्याला मदत होते. मग माझ्या मतीनुसार मी त्या सुभाषिताचा मराठी अर्थ लिहून ते सुभाषित फेसबुकवरील मित्रांसाठी देत आलो आहे.
अशी पहिली शंभर सुभाषिते मी या भागात एकत्र केली आहेत. या सुभाषितांसह सर्व संस्कृत सुभाषिते या दुव्यांवर उपलब्ध आहेत.     संस्कृत सुभाषितानि – ०१        संस्कृत सुभाषितानि – ०२          संस्कृत सुभाषितानि – ०३     संस्कृत सुभाषितानि – ०४         संस्कृत सुभाषितानि – ०५      संस्कृत सुभाषितानि – ०६

Learning Sanskrit through Subhashitani सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया.
One of my friends has started learning Sanskrit again in his seventies, by self study. He is taking a Subhashit, rearranging the words, finding meaning of each word and then the meaning of the full verse in a systematic manner. I am sharing some of the shlokas, so analysed by him.  01/08/2018

००१ कामधेनुसमा विद्या सदैव फलदायिनी।
प्रवासे मातृवत्तस्मात् विद्या गुप्तधनं स्मृतम्।।

विद्या कामधेनु समा सदा एव फलदायिनी (अस्ति)।( सा ) प्रवासे मातृ वत्( रक्षति )। तस्मात् विद्या गुप्त धनम् स्मृतम्।

Knowledge is like Kamdhenu (wish fulfilling cow ) always helping to get desired objects. Knowledge protects one like a mother in foreign land/ traveling. That is why, it is called hidden treasure.

स्मृ-१प.प. स्मरति- to think of, recollect, स्मृत-कर्मणि भूतकाल धातुसाधित विशेषण( क. भू धा वि)Past Participle
कामधेनुप्रमाणेच (किंवा कल्पवृक्षाप्रमाणे) विद्यासुद्धा फळ देणारी असते. प्रवासामध्ये ती आईप्रमाणे आपले रक्षण करते. म्हणूनच तिला गुप्त धन असेही म्हणतात
—————————————————————————————————————————————-
02/08/2018
००२ कः कालः कानि मित्राणि को देशः कौ व्ययागमौ ।
कश्चाहं का च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुहुर्मुहुः ।।

(कश्यचित् कार्यम् कुर्वन् प्राग्) मुहुः मुहुः चिन्त्यम्
कः कालः, कानि (मे ) मित्राणि, कः देशः, कौ (मे ) व्यय-आगमौ, कः च अहम्, का च मे शक्तिः इति।
(Before beginning any venture one) ought to repeatedly ask (himself), What is ( ideal) time?, Who are ( my) friends? Which is (ideal) place?, What are ( my) income and expenses?, Who am I? What is my strength?

In simple words, ‘Look before you leap.” The management funda.

(कुठलेही मोठे काम हातात घेतांना) काळ, वेळ, मित्र, जागा, उत्पन्न, खर्च, आपले स्थान, शक्ती वगैरेंचा पुन्हा पुन्हा विचार करावा. अविचार करू नये.

——————————————————————————————————————————–
03/08/2018
००३  नमन्ति फलिनो वृक्षाः नमन्ति गुणिनो जनाः।
शुष्ककाष्टश्च मूर्खाश्च न नमन्ति कदाचन।।

फलिनः वृक्षाः नमन्ति। गुणिनः जनाः नमन्ति। शुक-काष्टः च मूर्खाः च कदाचन न नमन्ति।

Trees full with fruits bend, ( the same way) good people are modest (namra) towards others. But dry wood and a fool never bends ( do not show respect to others)

फलिन्- adjective-bearing or yielding fruits. गुणिन्- adjective- meritorious, good ( both प्र. वि. बहु वचन) शुष्ककाष्टः -समानाधिकरण प्रादि तत्पुरुष समास- शष्कः काष्टः -शुष्ककाष्टः -dry wood,
नम्- नमति १प.प. -bow, salute, make obeisances, कदा-अव्यय( indeclinable) means when, what time , followed by चन, means once, at sometimes

फळांनी लगडलेला वृक्ष (त्याच्या फांद्या) खाली झुकतो. गुणवान लोक नम्रतेने वागतात, कोरडे लाकूड आणि मूर्ख लोक मात्र कधीच वाकत नाहीत.
विद्या विनयेन शोभते असेही एक सुवचन आहे.

Results from Google search;
नमन्ति फलिनो वृक्षा: , नमन्ति गुणिनो जनाः ।
शुष्क काष्ठश्च मूर्खश्च, न नमन्ति कदाचन् ।।
( चाणक्य नीति )
(Branches of) a tree with lot of fruits bends towards earth. A virtuous person always bows down to earth. But a dry wood never bends down. Neither does a fool who does not respect others.
फलों से लदे हुए वृक्ष भूमि की ओर झुक जाते हैं । गुणी लोग भी सदैव झुक जाते हैं । किन्तु सूखी लकड़ी और मूर्ख लोग कभी झुकते नहीं हैं ।
——————————————————————————-
04/08/2018
००४   फळांनी लगडलेल्या वृक्षांचे (त्याच्या फांद्यांचे) लवणे याच उदाहरणावर आणखी एक सुभाषित आहे. राजा भर्तृहरीच्या नीतीशतकामधील या सुभाषिताचा पंतकवि वामन पंडितांनी मराठीत श्लोकामध्ये सुरेख अनुवाद केला आहे. ते दोन्ही खाली दिले आहेत.

भर्तृहरीचा श्लोक
भवन्ति नम्रास्तरवः फलागमैर्नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः ॥
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥
भवन्ति नम्राः तरवः फलागमैः नव अम्बुभिः दूरविलम्बिनो घनाः। अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एषा एव परोपकारिणाम्।
ज्याप्रमाणे फळे लागल्यामुळे झाडे लवतात, पाण्याने भरल्यामुळे काळे ढग खाली येतात त्याचप्रमाणे समृद्धी आल्यानंतरसुद्धा चांगले लोक उद्धट न होता नम्र राहतात कारण परोपकार हा त्यांचा स्वभाव असतो.

वामन पंडितांचे रूपांतर
वृक्ष फार लवती फलभारे
लोंबती जलद देउनि नीरें ॥
थोर गर्व न धरी विभवाचा
हा स्वभाव उपकारपराचा ॥
—————————————————————
07/08/2018
००५    अपूर्वः कोपि कोशोयं विद्यते तव भारति।
व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति संचयात् ।।

भारती! अयम् कः अपि अपूर्वः तव कोशः विद्यते।(सः) व्ययतः वृद्धिम् आयाति, संचयात् क्षयम् आयाति।

O Goddess Saraswati, your this treasure is unique in nature. It increases when it is spent and gets reduces, if it is hoarded (and not shared with others).

अपूर्व-adjective( वि.) Strange, not preceded, unique, कोशः,कोशम्-treasure( it also means vessel, box, sheath, covering, store), विद्- विद्यते,४ आ.प.to exist, remain ( please note विद्-वेत्ति २,प.प,- know, understand and विद्-विंदति/ते ६, उ.प.- to get, obtain, find), भारती-Saraswati, goddess of speech, voice, words, व्यय्, १०, उ.प.& व्ययति/ते, १, उ.प. to expend, give away, throw,व्ययत्- व.का.धा.वि.-( present participle), वृद्धिः-growth, increase, या-याति-२,प.प. to go, move, आ+या-, to come, arrive, undergo, attain, क्षयः,क्षयम्- loss, decline, fall ( it also means house, abode),चय्-चयते,१.आ.प.to go, move, सं+चय्- hoard, collect

हे देवी शारदे, तुझा (विद्यांचा) खजिना अपूर्व आहे, खर्च करण्याने त्यात भर पडते आणि साठवून ठेवण्याने त्यात घट होते.
आपल्याकडे असलेली विद्या इतरांना देत असतांना ती अधिक पक्की होते आणि कुणालाही न देता आपल्याजवळच राखून ठेवली तर ती विस्मरणात जाऊ शकते.

नरेंद्र गोळे .
अपूर्व किती हा कोश तुझा गं भारती असे ।
खर्चता वाढतो आणि संग्रही नष्ट होतसे ॥
—————————————-
08/08/2018
००६   अन्नदानं परं दानं विद्यादानमतः परम्।
अन्नेन क्षणिका तृप्तिः यावज्जीवं च विद्यया।।
अन्नदानं परं दानम् (अस्ति), विद्यादानं अतः परम् (अस्ति)। अन्नेन क्षणिका तृप्तिः (भवति), विद्यया च यावत् जीवं ( तृप्तिः भवति)

Giving food is a good deed. But educating the people is better than this. With food, hunger would clam down for the time being but the education is helpful for whole life.
अन्नदानं, विद्यादानं, षष्ठी तत्पुरुष स.(अन्नस्य दानं, विद्ययाः दानं), अतस्(अतः)- than this, hence, from this place,( indeclinable – अव्यय) क्षणिक- momentary (adjective-वि.), यावत्-as much as, all, whole, as long as- (adjective-वि.), तृप्ति- satisfaction, pleasure, contentment

अन्न दान करणे हे मोठे दान (पुण्यकर्म) आहे, पण विद्या देणे हे त्याहून मोठे काम आहे. अन्न खाण्याने भूक भागते आणि तात्पुरती तृप्ती मिळते, पण विद्या जन्मभर उपयोगी पडते. या अर्थाची एक इंग्रजी म्हण अशी आहे.
If you give a hungry man a fish, he will be happy for a day, but if you teach him fifshing he will be happy for his whole life.

नरेंद्र गोळे .
अन्नदान महादान विद्यादान महत्तर ।
अन्नानी मिटते भ्रांत विद्येने तृप्ती आजीव ॥
———————————————————————–
१०-०८-२०१८
००७   शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः।
वक्ता दशसहस्रेषु दाता भवति वा न वा।।

शूरः शतेषु (एकः) जायते। पंडितः सहस्रेषु (एकः जायते)। वक्ता दशसहस्रेषु ( एकः जायते)। (किंतु) दाता भवति वा, न वा (भवति)।

Among the hundred one is brave. Among the thousand one is a learned/wise. Among the ten thousand one is a good orator. But donor is very very rare.

वा- ( indeclinable-अव्यय) it means ‘or’, ‘as well as’, also, like, as, optionally, possibilly. When repeated वा has sense of ‘either- or’ ‘whether -or’
जन्- जायते ४ आ.प. to be born, produced, rise, spring up, grow, happen, take place, occur
भू-भवति १प.प. to be, become, to be born, to produce, spring up, happen, arise.

शंभर लोकांमध्ये एकादा शूरवीर असतो, हजार लोकांमधला एकादा पंडित (विद्वान) होतो, दहा हजार लोकांमधला एकजण फर्डा वक्ता असतो, पण (एकादासुद्ध) दानशूर माणूस असेल की नसेल कोण जाणे.

हे सुभाषित असले तरी त्याचा जास्त उपयोग चांगल्या वक्त्याचे कौतुक करण्यासाठीच केलेला दिसतो. कदाचित तसे अनेक वक्ते आपल्याला भेटतात, पण दानी व्यक्ती मात्र फारच दुर्मिळ असतात.
————————————————————————
११-०८-२०१८
आज दिव्याची आवस आहे. त्यानिमित्याने दीपासंबंधीचे सुभाषित.

००८ “दीपो नाशयते ध्वान्तं, धनारोग्ये प्रयच्छति
कल्याणाय भवति एव , दीपज्योतिर् नमोस्तु ते II”

अर्थ:     दिवा अंधाराचा नाश करतो, धन व आरोग्य देतो आणि कल्याण करतो. हे दीपा , तुला माझा नमस्कार असो.

दिया अंध:कार का नाश करता है और आरोग्य तथा धन देता है। सबके कल्याण करने वाले दियेको मेरा प्रणाम।

याशिवाय आपण नेहमी ही प्रार्थना म्हणतोच,
शुभंकरोति कल्याणम् आरोग्यम् धनसंपदा शत्रुबुद्धीविनाशाय दीपज्योती नमोस्तु ते ।
हे दिव्या, सर्व शुभ आणि कल्याणकारक असे घडावे, मला आरोग्य आणि समृद्धी मिळावी आणि माझ्या मनातली वैरभावना नाहीशी व्हावी यासाठी मी तुला नमस्कार करतो.
————————————-
१२-०८-२०१८
००९    मूर्खाः यत्र न पूज्यंते धान्यं यत्र सुसंचितम्।
दंपत्यो कलहो नास्ति तत्र श्रीः स्वयमागता।।

यत्र मूर्खाः न पूज्यंते, यत्र धान्यम् सु-संचितम्, (यत्र) दंपत्योः कलहः न अस्ति तत्र श्रीः स्वयम् आगता।

Where fools are not  worshipped, where grains (food stock) is well stored, (where) couple’s quarrel (discord) is not there, Goddess of wealth ( prosperity) comes by its own.

पूज्-पूजयति-ते-१० उ.प. worship, revere, honour-पूज्यंते- कर्मणी प्रयोग- get worshipped. चि-चिनोति-चिनुते-५ उ.प. collect, gather, सं+चि- collect, hoard, संचित- क.भू.धा.वि., सु- (indeclinable-अव्यय) meaning well, good, excellent, दंपती-(always masculine द्वि. वचन), दंपत्योः,ष.वि., कलहः -हं-quarrel, strife, अस्-अस्ति-२ प.प. to be, exist, गम्-गच्छति १ प.प.-to go, गत-( क.भू. धा. वि), gone,आ+गम्- आगत-come, स्वयम्-अव्यय-oneself, one’s own

जिथे मूर्खांची पूजा केली जात नाही, जिथे धान्य चांगल्या प्रकारे साठवून ठेवले जाते, नवराबायकोंमध्ये भांडणे नसतात अशा जागी लक्ष्मी स्वतः येते.
————————————————————
१४-०८-२०१८
०१०   एकमेकांशी भांडणतंटा न करता आपण एकजुटीने रहावे, सगळीकडे शांति राहू दे. असा साधारण अर्थ आहे असे समजून हा शांतिपाठ आपण असंख्य वेळा म्हंटला असेल, पण त्यामधील शब्दांचा नेमका अर्थ काय आहे? हे एका गुरूने त्याच्या शिष्याला उद्देशून म्हंटले आहे.

ॐ सह नाववतु सहनौ भुनक्तु।
सह वीर्यं करवावहै।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।।

नौ सह अवतु। नौ सह भुनक्तु। (आवाम् ) वीर्यम् सह करवावहै। नौ अधीतम् तेजस्वि अस्तु।(आवाम्) मा विद्वषावहै। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।

May (God) protect us together. May we eat( enjoy) together. May we acquire strength together. May our study ( अध्ययन) be illustrious/brilliant. May we not have enmity between us.

This सुभाषित is starting मंत्र of केनोपनिषद् & काठकोपनिषद्. नौ refers to ‘we two’, concerning आचार्य & शिष्य ( सर्वनाम-अस्मद्, षष्ठी विभक्ती द्वि.व.)
मम(मे), आवयोः (नौ), अस्माकम् (नः), अव्-अवति १ प.प. protect, भुज्-भुनक्ति-भुंक्तें ७ उ.प. to eat, enjoy, rule, suffer, endure.अस् अस्ति २ प.प,अवतु-भु्नक्तु-अस्तु- अज्ञार्थ तृ. पु ए.वचन-( आज्ञार्थ is used to indicate prayer, request, wish, order), कृ करोति-कुरुते ८ उ.प. विद्विष्-to hate, dislike, करवावहै, विद्वषावहै- आज्ञार्थ प्र.पु. द्वि.वचन, मा- ‘lest’, ‘that not'( indeclinable-अव्यय), आवाम्-we two.

(परमेश्वर) आपणा दोघांचे एकत्र रक्षण करो, आपण दोघे एकत्र भोजन करू (आमचे पोषण होऊ दे) , एकत्र पराक्रम करू (सर्व शक्तीनिशी काम करू), आपले शिक्षण प्रकाशमान होऊ दे (आपल्याला ज्ञानाचे तेज प्राप्त होऊ दे), एकमेकांचा कधीही द्वेष करणार नाही. आधिदैविक, आधिभौतिक आणि आध्यात्मिक शांति प्रस्थापित होऊ दे. (मनात, जगात आणि दैवी शक्तींमध्ये).
————————————
1: Om, May God Protect us Both (the Teacher and the Student) (during the journey of awakening our Knowledge),
2: May God Nourish us Both (with that spring of Knowledge which nourishes life when awakened),
3: May we Work Together with Energy and Vigour (cleansing ourselves with that flow of energy for the Knowledge to manifest),
4: May our Study be Enlightening (taking us towards the true Essence underlying everything), and not giving rise to Hostility (by constricting the understanding of the Essence in a particular manifestation only),
5: Om, Peace, Peace, Peace (be there in the three levels – Adhidaivika, Adhibhautika and Adhyatmika).
——————–
ॐ सह नाववतु। Om, May we all be protected
सह नौ भुनक्तु। May we all be nourished
सह वीर्यं करवावहै। May we work together with great energy
तेजस्वि नावधीतमस्तु May our intelect be sharpened (may our study be effective)
मा विद्विषावहै। Let there be no Animosity amongst us
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ Om, peace (in me), peace (in nature), peace (in divine forces)
————————————————————————

16/08/2018
०११    पापान्निवारयति योजयते हिताय
गुह्यं निगूहति गुणान् प्रकटीकरोति
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले
सन्मित्रलक्षणमिदं निगदन्ति सन्तः
.
– वसंततिलका, नीतिशतक-७२, भर्तृहरी, इसवीसनपूर्व ५५४ वर्षे

पापात् निवारयति, हिताय योजयति, गुह्यम् च गूहति, गुणान् प्रकटी-करोति,आपद्-गतम् च न जहाति, काले ददाति इदम् ( एतानि) सन्मित्र-लक्षणम् (इति) सन्तः प्रवदन्ति।

Wards off from sin, instigates for good, hides the secrets, publisises the virtues, does not leave when in difficulty, helps in time these are the qualities of a good friend, ( so) say the virtuous/noble people.

वृ-१,५,९,उ.प. वरति-ते,वृणोति-वृणुते,वृणाति-वृणीते,Causal-प्रायोजक – वारयति-ते, to prevent, ward off, restrain, check नि- अव्यय, expresses intensity.युज्-७ उ.प. युनक्ति-युंक्ते, join, unite, harness, use, employ, apply, causal-प्रा.-योजयति-ते-employ, influence, हित-adjective- beneficial, wholesome, salutary, गुह् १ उ.प. गूहति-ते, cover, conceal, hide, keep secret,गुह्य- कर्मणि विद्यर्थ धा. वि.-secret, प्रकट-adjective- manifest, unfold, reveal, कृ- करोति-कुरुते,८उ.प. to do, गम्-गच्छति- to go-गत- क.भू. धि.वि.-gone, आपद्-calamity, misfortune, danger, हा-जहाति-२ प.प. abandon, leave, दा-ददाति-दत्ते ३ उ.प. to give, grant( also दा-यच्छति१ प.प., give, grant, दा, दाति २ प.प. cut),सत्-wise, learned, respectable,सन्तः पु.लि.प्र.वि ब.व., सत् मित्रः- सन्मित्रः,प्रादि तत्पुरुष स., सन्मित्रस्य लक्षणम् सन्मित्रलक्षणम्-षष्ठी तत्पुरुष स., वद्- वदति१ प.प. say, speak, प्र+वद्-consider, say

जो आपल्या मित्राला पापांपासून वाचवतो, त्याचे हित साधतो, त्याची गुपिते राखतो, त्याच्या गुणांना प्रसिद्धी देतो (सर्वांना ते सांगतो). संकटसमयी त्याला सोडून जात नाही, वेळेवर त्याच्या उपयोगी पडतो, ही चांगल्या मित्राची लक्षणे आहेत असे संत (मोठे लोक) सांगतात.

जो मित्र वाचवत पाप हितास साधे
राखे रहस्य अभिव्यक्ति गुणांस दे जो
सोडी न संकटि सहाय्य करे सदा जो
सन्मित्र त्यास म्हणतात जगात संत
.
– वसंततिलका, मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१८०८१६
.
योजी हिताप्रति निवारूनि पापकर्मे
गुह्ये करोनि प्रकटी गुण तो स्वधर्मे
दे आपणास असतां व्यसनी त्यजीना
सन्मित्रलक्षण असे वदताति जाणा
.
– वसंततिलका, मराठी अनुवादः वामन पंडित, ख्रिस्तोत्तर सतरावे शतक

—————————————————————-
१८-०८-२०१८
०१२   अमंत्रमक्षरं नास्ति नास्ति मूलमनौषधम् ।
अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः॥

अमंत्रम् अक्षरम् न अस्ति, न अस्ति मूलम् नऔषधम् । अयोग्य पुरुष न अस्ति, योजकः तत्र दुर्लभः।

There is no alphabet that is not a mantra, no plant that is not medicinal |
There is no person unworthy, what is lacking is a ‘FACILITATOR’ ||

मंत्र नाही असे अक्षर नसते, औषध नाही असे झाडाचे मूळ नसते, अयोग्य असा माणूस नसते,, फक्त योजकाची कमतरता असते.
जगातल्या प्रत्येक गोष्टीचा काही ना काही उपयोग असतो, मात्र ते समजून घेऊन तिचा उपयोग करून घेणारा मात्र विरळा असतो.

नरेंद्र गोळे .
अमंत्र नसे अक्षरं नच मूळ अनौषधी ।
नाढळे नर अयोग्य असे दुर्मीळ योजक ॥

————————————————————————————————————————-
19/08/2018
०१३    अगुणस्य हतं रूपं दुःशीलस्य हतं कुलम्।
असिद्धस्य हता विद्या अभोगेन हतं धनम्।।

अगुणस्य रूपम् हतम्, दुःशीलस्य कुलम् हतम्, असिद्धस्य हता विद्या अभोगेन धनम् हतम्।

Beauty is in vain in absence of virtues, family reputation is of no value who has no character, knowledge that does not give success is in vain, wealth that is not used for enjoyment is in vain
.
अ-prefix corresponding to in, un, joined to nouns, adjectives, indeclinable or verbs conveys negative particle,नञ् and changed to अन् before vowels.

अंगात चांगले गुण नसले तर रूपाला काही अर्थ नसतो, माणसाचे शील शुद्ध नसले तर त्याच्या कुळाला बट्टा लागतो, शिकलेल्या विद्येचा उपयोग केला नाही तर ती कांही कामाची नाही आणि संपत्तीचा उपभोग घेतला नाही तर ती तशीच वाया जाते. थोडक्यात सांगायचे तर आपल्याकडे जे कांही असेल त्याचा चांगल्या कामासाठी उपयोग करता आला पाहिजे.
——————————————————-
20/08/2018
०१४ विद्यार्थी सेवकः पान्थः क्षुधार्तो भयकातरः।
भाण्डारी प्रतिहारी च सप्तसुप्तान् प्रबोधयेत्।।     (चाणक्य नीति शास्त्र)

(It is considered a sin to wake up one from sleep. However it is) alright to wake up seven sleeping persons, a student, servant, traveler, hungry person, person struck with fear, cook and a watchman.

विद्याम् अर्थयति इति-विद्यार्थी-student, उपपद तत्पुरुष स.,पान्थः -traveler, wayfarer, क्षुध्(noun) -(न.लि.)-hunger, (verb)- ४ प.प. क्षुध्यति- to be hungery,आर्त- adjective-struck by, afflicted with, क्षुधया आर्तः – क्षुधार्तः,भयम्- fear, dread, कातर – adjective-afraid, timid, agitated, भयेन कातरः -भयकातरः( both तृ. तत्पुरुष स.),भाण्डारी -cook, प्रतिहारी- Door-keeper, watchman.
प्रतिहारः means door, gate.
It also means a door-keeper, porter, बुध्- बोधति-ते, १ उ. प. बुध्यते ४ आ.प. to know, comprehend, प्र+बुध्-to wake up, rise,causal-प्रायोजक- प्रबोधयति- प्रबोधयेत्-विद्यर्थ, तृ. पु. ए.वचन -may wake up. स्वप्-स्वपिति २ प.प. to sleep-सुप्त-slept,, asleep (क.भू.धा.वि), सुप्तान्-पु.लि. द्वि. वि.ब.वचन

(एरवी झोपलेल्या माणसाला उठवू नये, ते पाप आहे, पण) विद्यार्थी, नोकर, प्रवासी, भुकेलेला, घाबरलेला, स्वैपाकी आणि राखणदार या सात झोपलेल्यांना (आवश्यक असेल तर) झोंपेतून उठवायला हरकत नाही.
————————————————————————–
२१-०८-२०१८
०१५ आत्मापराधवृक्षस्य फलान्येतानि देहिनाम्।
दारिद्र्यरोगदुःखानि बन्धनव्यसनानि च।।४०।।
(चाणक्य नीति शास्त्र)

देहिनाम् आत्म-अपराध-वृक्षस्य एतानि फलानि, दारिद्र्य-रोग-दुःखानि, बन्धन-व्यसनानि च।

For living person, tree of self done misdeeds has these fruits; poverty, diseases, problems (hardships), bondages and distress.

देहिन्-adjective-पु.लि.- living being, देहिनाम्-षष्ठी वि.ब.वचन, अपराधः – offence, crime,आत्मन्-पु. लि. self, soul,आत्मनः अपराधः -आत्मापराधः – उपपद तत्पुरुष स. आत्मापराधः इव वृक्षः -आत्मापराधवृक्षः-उपमान-उत्तरपद कर्मधारय स. Tree called self misdeeds. एतिनि-these- फलानि-fruits, both,न.लि. प्र. वि ब. वचन of एतद् & फलम्, दारिद्र्यम् च रोगम् च दुःखम् च -दारिद्र्यरोगदुःखानि, बन्धनम् च व्यसनानि च- बन्धनव्यसनानि, both द्वंद्व स.

स्वतः केलेल्या अपराधाच्या झाडाला दारिद्र्य, रोग, दुःखे, बंधने आणि संकटे (व्यसन) अशी (कटु) फळेच लागतात. करावे तसे भरावे लागते.
—————————————————————————————-
23/08/2018
०१६   विषादप्यमृतं ग्राह्यं  बालादपि सुभाषितम् ।
अमित्रादपि सद्वृतं  अमेध्यादपि कांचनम्।।

विषात् अपि अमृतम्, बालात् अपि सुभाषितम् , अमित्रात् (अपि) सद् वृत्तम्,अमेध्यात् अपि कांचनम् ग्राह्यम्
अमेध्य= घाण Dirt

Nectar is acceptable even if it is found in poison, Learn good saying (subhashita) even from children,Good character / qualities must be emulated even from enemies and accept gold even if it is found in a dirty place

विषामधूनसुद्धा निघाले असले तरी ते अमृत, लहान मुलांकडून ऐकलेली चांगली वचने, शत्रूमधले सद्गुण आणि घाणीमधले (सुद्धा) सोने या गोष्टी घेण्यासारख्या असतात.
————
नरेंद्र गोळे
विषातले अमृत ग्राह्य, बालाचे सुभाषित ।
अमित्राचे सद्गुणही, स्वर्ण मातीतले तसे ॥
——————————————–

०१७    अर्थानामार्जने दुःखं अर्जितानां तु रक्षणे।
आये दुःखं व्यये दुःखं अर्थः किं दुःखभाजनम्।।४२।।
-नीतिसारः
अर्थानाम् अर्जने दुःखम् (भवति), अर्जितानाम् तु रक्षणे( अपि दुःखम् भवति), (अर्थस्य) आये दुःखम्, व्यये दुःखम्, किम् अर्थः दुःख-भजनम्।

There is suffering in earning wealth, as well as in protecting the earned. Earning is painful, spending is painful. Is not wealth is pot full of suffering?

अर्थः -wealth,riches( also means, object, purpose,,end and aim, wish, desire etc), अर्ज्-अर्जति-१ प.प. to procure,earn, gain,अर्जनम्- acquisition, getting, रक्ष्-रक्षति१ प.प.- protect, guard, रक्षणम्-protection,आयः -gain, acquisition, arrival, वि+आयः=व्ययः -spending, decline, loss, destruction, भाजनम्- vessel, receptacle, repository,(also means sharing, dividing),किम्- pronoun- who, what, which ( used interrogatively)

[08:28, 8/23/2018] Nayak, Kishor: अर्थानाम्, अर्जितानाम्- न.लिं.ष. वि. ब.वचन

संपत्ति कमावण्यासाठी कष्ट करावे लागतात. तिला सांभाळण्यासाठी मेहनत करावी लागते. त्यामुळे ती येतांनाही दुःख (कष्ट) आणि खर्च करतांनाही त्रास होतो याचाच अर्थ धन (संपत्ती) हे दुःखाचे भांडे नाही कां ?

सुभाषितकाराचे हे सांगणे ठीक आहे, पण काय करणार? ते आपल्याजवळ नसले तरी जास्तच दुःख होते ना? सगळे सोडून सन्यास तर घेता येत नाही ना? आणि संन्यासी तरी कुठे सुखी दिसतात?
याचा मतितार्थ एवढाच घ्यायचा की पैसा म्हणजे सारे कांही नाही. तो मिळवणे आणि खर्च करणे जरा जपून करावे.
———————————————-

०१८     सिंहादेकं बकादेकं शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात्।
वायसात्पञ्च शिक्षेच्च षट् शुनस्त्रीणि गर्दभात्।।४३।।
चाणक्य नीतिदर्पण-अ.६,श्लो.१४.

सिंहात् एकम्, बकात् एकम्,, कुक्कुटात् चत्वारि शिक्षेत् च।
वायसात् पञ्च, शुनः षट्, गर्दभात् त्रीणि शिक्षेत् च।

This is first among set of 7 shlokas from Chanakya Nitidarpan (अ.६). Chanakya take example of 6 birds/animals to pinpoint their virtues. Virtues of each will follow in Subhashits of next 6 days).

Learn one from a lion, one from crane and four from a cock. Learn five from a crow, six from a dog and three from a donkey.

बकः Crane, कुक्कुटः Cock, वायसः Crow, शुनिः Dog, गर्दभः Donkey, All in पञ्च. वि.ए. वचन, शिक्ष्-शिक्षते १ आ. प.,शिक्षेत्-विद्यर्थ तृ.पु.ए.व.
1 to 10 numeral adjective:
एक, द्वि, त्रि, चतुर्, पञ्चन्, षष्, सप्तन्, अष्टन्, दशन्
एकम्, प्र.वि.ए.व
त्रीणि, चत्वारि, षट्, सप्त-प्र.वि.ब.वचन
०१९ १)सिंहः
प्रभूतं कार्यमल्पं वा यन्नरः कर्तुमिच्छति।
सर्वारम्भेण तत्कार्यं सिंहादेकं प्रचक्षते।।४४।।

नरः प्रभूतम् वा अल्पम् यत् कार्यम् कर्तुम् इच्छति, तत् कार्यम् सर्व-आरम्भेण (कर्तुम्) सिंहात् एकम् प्रचक्षते

Big or small, whichever work a man wants to do, once begun that work, effort to complete it, one ought to learn from lion.

प्रभूत-क.भू.धा.वि. of प्र+भू-भवति१ प.प- huge, big. अल्प-small, minor, कर्तुम्- तुमन्त धातुसाधित अव्यय-कृ-करोति-कुरुते १ उ.प.- to do. इष्-इच्छति ६ प.प.-to wish, desire,आरंभः – begin, commence, सर्व-pronominal adjective-entire, complete, सर्वारम्भम्- begin to finish, चक्ष्-चष्टे २ आ.प.-to see, perceive, प्र+चक्ष्-प्रचक्षते-lay down, say, learn

१ सिंह :- लहान असो वा मोठे, कोणतेही कार्य करायची इच्छा माणसाला असेल ते काम करायला सुरुवात केल्यापासून ते पूर्ण करण्यासाठी त्याने सिंहाप्रमाणे त्याच्या मागे लागून प्रयत्न करत रहायला पाहिजे.

—————–
०२०    २) बकः
इन्द्रियाणि च संयम्य बकवत्पण्डितो नरः।
देशकालबलं ज्ञात्वा सर्वकार्याणि साधयेत् ।।९।।

पण्डितः नरः इन्द्रियाणि संयम्य, देश, काल, बलम् च ज्ञात्वा सर्वकार्याणि बकवत् साधयेत्।

A wise man should perform his duties, having control over his senses and knowing place, time and strength like a Crane
( बक पक्षि)
संयम्य-पूर्वकालवाचक ल्यबन्त धातुसाधित अव्यय ( Indeclinable)
यम्- यच्छति१,प.प curb, restrain, subdue
सं-यम् control
ज्ञा-जानाति,जानीते, ९ उ.प. to know, learn
ज्ञात्वा-पूर्वकालवाचक त्वान्त धातुसाधित अव्यय
सिध्-सिध्यति ४,प.प. to fulfill, accomplish, attain
साधयेत्-तृ. पु. एक वचन, विध्यर्थ

२) बगळा :- बगळ्याप्रमाणे आपल्या इंद्रियांवर संयम ठेवून आणि देश, वेळ व बळ समजून घेऊन आपली सर्व कामे (कर्तव्ये ) साध्य करावीत.
——————–

०२१  ३)कुक्कुटः 3) Virtues to be learnt from a Cock / कोंबड्याकडून शिकण्यासारखे चार गुण

प्रत्युत्थानं च युद्धं च संविभागंच बन्धुषु। स्वयमाक्रम्य भुक्तंच शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात्।।४५।।

कुक्कुटात् प्रति-उत्थानम् च युद्धम् च बन्धुषु संविभागम् च स्वयम्-आक्रम्य भुक्तम् च (इति) चत्वारि शिक्षेत्।

From a cock, one must learn (following) four,
timely awakening, (ever ready for) a fight, sharing with the kins and enjoy food earned by a fight.

उत्थानम्- rising, getting up-प्रत्युत्थान- timely awakening (also means rising from one’s seat, as a respect to a visitor), भागः part, portion, share-वि+भागः /सम्+वि+भागः division, partition, share, क्रम् १ उ.प. क्रामति-क्रमते ४ प.प.-क्राम्यति- to walk, approach,आ+क्रम्-attach,, conquer, vanquish, go towards-आक्रम्य -ल्यबन्त धा. अव्यय.,भुक्त-क.भू.धा.वि of भुज्- ७ उ.प. भुनक्ति, भुंक्ते- enjoyed, eaten
३) कोंबडा :- वेळेवर उठणे (किंवा उठू उभे राहणे), (नेहमीच) लढाईसाठी तयारीत राहणे, (जे मिळेल ते) बांधवांबरोबर वाटून घेणे आणि लढून मिळवलेले अन्न खाणे हे चार गुण कोंबड्याकडून शिकण्यासारखे आहेत.
…………………………
नरेंद्र गोळे .
उठणे, युद्ध करणे, वाटून खाणे बांधवी ।
स्वकष्टार्जित खाणे, शिकावे कोंबड्याकडून ॥ ४५ ॥ – चाणक्यनीतिदर्पण
.
मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१८०९०१
——————————————————-
०२२   ४)वायसः

गूढं च मैथुनं धार्ष्ट्यं काले काले च सङ्ग्रहम्।
अप्रमत्तमविश्वासं पञ्च शिक्षेच्च वायसात्।।४६।।
Or

गूढमैथुनधीरत्वं काले काले च सङ्ग्रहम्।
अप्रमत्तमविश्वासं पञ्च शिक्षेच्च वायसात्।।४६।।

One must learn from a crow five virtues,(namely), copulating secretly, valour, stocking (food) from time to time, impeccability (ever cautious) and not believing (blindly) any one.
गूढ-क.भू.धा.वि of गुह्-गूहति-ते १ उ.प. cover, hide keep secret, मैथुन-copulation, मत्त-क.भू धा.वि मद् ४ प.प. मद्यति to be mad, drunk, अ+प्र+मत्त- ever cautious, धार्ष्ट्यम्-धीरत्वम्- valour

४) कावळा :- गुप्तपणे समागम करणे, धीटपणा, वेळोवेळी (मिळेल तसे) अन्न जमवून ठेवणे, सतत सावध राहणे आणि (आंधळा) विश्वास न ठेवणे हे पांच गुण कावळ्याकडून शिकण्यासारखे आहेत.
०२३    ५) शुनः
बह्वाशी स्वल्पसन्तुष्टः सुनिद्रो लघुचेतनः।
स्वामिभक्तश्च शूरश्च षडेते श्वानतो गुणाः।।४७।।

बहु-आशी, स्वल्प-सन्तुष्टः, सु-निद्रः,लघु-चेतनः, स्वामि-भक्तः च शूरः च एते षड् श्वानतः गुणाः (भवन्ति/सन्ति)

To eat in large quantities ( when food is available), to be content with little (at times), to sleep well, to get awakened easily, devotion to master and valour these are six virtues of a Dog.

आशा- adj.-wish,desire, expectation, स्वल्पेन सन्तुष्टः इति- स्वल्पसन्तुष्टः ,सुखेन स्वपिति(स्वप्-२ प.प.) इति- सुनिद्रः,स्वामिनः भक्तः -स्वामिभक्तः all उपपद तत्पुरुष स.,लघुः चेतनः यस्य सः – लघुचेतनः बहुव्रीही स., शुनिः=श्वानः- a dog Also in बहु-आशी-It is based on, अश् -अश्नाति ९ ग.प.प. — to eat, consume
( अश् in ५ गण-आ.प. -अश्नुते-means pervade, penetrate,get, enjoy)
५) कुत्रा – (उपलब्ध असेल तर) खूप खाणे, (आणि नसेल तर) थोड्यावर संतुष्ट होणे, गाढ झोप घेणे, लवकर जागे होणे, स्वामिभक्ती आणि शौर्य हे सहा गुण कुत्र्याकडून घेण्यासारखे आहेत.

०२४  ६) गर्दभः

सुश्रान्तोपि वहेद्भारं शीतोष्णं न च पश्यति।
संन्तुष्टश्चरते नित्यं त्रीणि शिक्षेच्च गर्दभात्।।४८।।

गर्दभात् (एते) त्रीणि शिक्षेत्:
सु-श्रान्तः अपि भारम् वहेद्, शीत-उष्णम् च न पश्यति, नित्यम् सन्तुष्टः चरते च।

(One) ought to learn three (virtues) from a donkey: carrying load even when tired, not bother about heat and cold and always being content.

श्रम्-श्राम्यति ४प.प.exert, toil, labour, exhaust,श्रान्त-क.भू.धा.वि.,वह्-वहति-ते१ उ.प.,वहेत् -carry, शिक्ष्- १ आ.प. शिक्षते- to learn study-both-विद्यर्थ तृ. पु. ए.वचन,भारम्-load, दृश्- पश्यति १ प.प.- to see, perceive, mind, तुष्-तुष्यति ४ प.प.to be pleased, satisfied, तुष्ट क.भू.धा.वि.,सं+तुष्ट-well pleased, contented, चर्-चरति १ प.प.,walk,, roam, graze,(but with the instrumental of conveyance, like,सं, सन्तुष्ट it is आ.प.),
त्रीणि-प्र. वि ब.वचन, गर्दभात्-पु.लि. पं. वि. ए.वचन

६) गाढव :
दमलेला असला तरीसुद्धा (विश्रांति न घेता) भार वाहून नेणे, थंड किंवा ऊष्ण याची पर्वा न करणे (समभाव) आणि नेहमी संतुष्ट असणे हे तीन गुण गाढवाकडून शिकण्यासारखे आहेत.

——–  ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

02/09/2018
०२५       Today is श्रीकृष्णजन्माष्टमी. I will take a break from my daily सुभाषित and share with you a beautiful श्लोक on बालकृष्ण, which is one of my favourites. I will only take first one out of the set of 8 for my home work. Rest are enclosed for those interested.

करारविंदेन पदारविंदं मुखारविंदे विनिवेशयंतम् ।

वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुंदं मनसा स्मरामि ॥ १ ॥

कर-अरविंदेन पद-अरविंदम् मुख-अरविंदे वि-नि-वेशयंतम् ,वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुंदं मनसा स्मरामि।

With his lotus like hand,
putting his lotus like feet in his lotus like mouth and resting on in a fold of leaf of a banian tree ( वट), I recollect with all my mind infant Mukunda.

करारविंदेन(तृ.वि),मुखारविंदे(स.वि), पदारविंदम् (द्वि.वि),all न.लि.उपमा-उत्तर-पद-कर्मधारय स., करम् अरविंदम् इव, मुखम् अरविंदम् इव, पादम् अरविंदम् इव, करम्-hand, मुखम्-mouth, पादम्-foot, अरविंदम्- lotus, विनिवेशयंतम्, शयानम्, बालम् मुकुंदम्-all पु.लि.द्वि. वि ए.व of विनिवेशयत्,(वर्त.धा. वि of विश्-विशति -to enter, ६ ग. प.प. causal- वेशयति-ते-cause to enter- विनि+ means ‘to be placed’), शयान (वर्त.धा. वि of शी-शेते-२ ग. आ.प.-to lie, sleep), बालः child, infant and मुकुंदः respectively, वटस्य, पत्रस्य षष्ठी वि. of वटः banian tree, पत्रम्-leaf, पुटे- स. वि. of पुटः or पुटम्- fold, concavity, hollow space, मनसा- न.लिं. तृ. वि. ए.व of मनस्-mind, heart, thought, स्मरामि- प्र. पु. ए.व. of स्मृ-स्मरति १ ग. प.प.to recollect, remember, call upon mentally.

कमळासारख्या हातांनी कमळासारखे पाय कमळासारख्या तोंडात घालत वडाच्या पानावर झोपलेल्या बाळकृष्णाचे मी मनात स्मरण करतो.
—–×——

०२६     आज श्रीकृष्णजन्माष्टमी आहे. श्रीकृष्णावरील एका सुंदर स्तोत्राच्या पहिल्या श्लोकाचा अनुवाद वर दिला होता. संपूर्ण स्तोत्र खाली दिले आहे.

करारविंदेन पदारविंदं मुखारविंदे विनिवेशयंतम्
वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुंदं मनसा स्मरामि ॥ १ ॥

संहृत्य लोकान्वटपत्रमध्ये शयानमाद्यंतविहीनरूपम् ।
सर्वेश्वरं सर्वहितावतारं बालं मुकुंदं मनसा स्मरामि ॥ २ ॥
इंदीवरश्यामलकोमलांगम् इंद्रादिदेवार्चितपादपद्मम् ।
संतानकल्पद्रुममाश्रितानां बालं मुकुंदं मनसा स्मरामि ॥ ३ ॥
लंबालकं लंबितहारयष्टिं शृंगारलीलांकितदंतपंक्तिम् ।
बिंबाधरं चारुविशालनेत्रं बालं मुकुंदं मनसा स्मरामि ॥ ४ ॥
शिक्ये निधायाद्यपयोदधीनि बहिर्गतायां व्रजनायिकायाम् ।
भुक्त्वा यथेष्टं कपटेन सुप्तं बालं मुकुंदं मनसा स्मरामि ॥ ५ ॥
कलिंदजांतस्थितकालियस्य फणाग्ररंगेनटनप्रियंतम् ।
तत्पुच्छहस्तं शरदिंदुवक्त्रं बालं मुकुंदं मनसा स्मरामि ॥ ६ ॥
उलूखले बद्धमुदारशौर्यम् उत्तुंगयुग्मार्जुन भंगलीलम् ।
उत्फुल्लपद्मायत चारुनेत्रं बालं मुकुंदं मनसा स्मरामि ॥ ७ ॥
आलोक्य मातुर्मुखमादरेण स्तन्यं पिबंतं सरसीरुहाक्षम् ।
सच्चिन्मयं देवमनंतरूपं बालं मुकुंदं मनसा स्मरामि ॥ ८ ॥

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

०२७
धर्माख्याने श्मशाने च रोगिणां या मतिर्भवेत्।
सा सर्वदैव तिष्ठेच्चेत् को न मुच्येत बन्धनात्।।४९।।

या मतिः धर्म-आख्याने, श्मशाने, रोगिणाम् च भवेत् (यदि), सा (मतिः) सर्वदा एव तिष्ठेत् चेत्, कः न मुच्येत बन्धनात्।

The awakening aroused (in mind) at the occasion of hearing religious discourse, at cremation ground and during illness, if that were to remain for ever, who would not achieve his final salvation?

आख्यानम् discourse, lecture, धर्मस्य आख्यानम्-धर्माख्यानम्-षष्ठी तत्पुरुष स.,रोगः illness, रोगिः ill person, रोगिणाम्- पु.लिं. षष्ठी.वि., ब.वचन, मतिः -mind, belief, thought ( also means, Intellect,, knowledge,idea etc), भवेत्- भू-भवति १प.प. to be, happen, exist- स्था-तिष्ठति-१ प.प.- stay,stand, abide, मुच्-मुंचति-ते ६ उ.प-set free, liberate, भवेत्, तिष्ठेत्, मुच्येत-विद्यर्थ तृ.पु. ए.व.,सर्व-pronominal adjective-whole, entire, complete-सर्वदा- at all times, always, for ever,चेद्- if, provided ( both indeclinables), कः who सा- she-both प्र.वि.ए.व. of pronoun- किम्, तद् respectively
धार्मिक आख्याने ऐकतांना, स्मशानामध्ये आणि आजारी असतांना ज्या माणसाची बुद्धी नेहमी जागृत असते तो (जन्ममरणाच्या) बंधनामधून मुक्त कां होणार नाही ?
त्याला नक्कीच मोक्ष प्राप्ति होईल.
०२८
लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः,
सत्यं चेत्तपसा च किं शुचिमनो यद्यस्ति तीर्थेन किम्।

सौजन्यं यदि किं गुणैः सुमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः,
सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना।।५०।।

-चाणक्य नीतिदर्पणः( अ.१७, श्लो.४)

लोभः चत् (यदि अस्ति, अन्य) अगुणेन किम्? पिशुनता यदि अस्ति (अन्य) पातकैः किम्? सत्यम् चेत् (यदि अस्ति) तपसा च किम्? शुचि-मनः यदि अस्ति (अन्य) तीर्थेन किम्?, सौजन्यम् यदि(अस्ति अन्य) गुणैः किम्? सु-महिमा यदि अस्ति( अन्य) मण्डनैः किम्? सद्-विद्या यदि ( अस्ति अन्य) धनैः किम्? अपयशः यदि अस्ति मृत्युना किम्?

If there is greed what is the need for other wickedness, if there is back-biting/traitorous nature what is need for other sins, if there is truthfulness/honesty what is the need for other penance, if there is pure heart what is the need for pilgrimage, if there is compassion what is the need for other qualities/virtues, if there is natural greatness what is the need for other decorations, if there is good education what is the need for other wealth, if there is failure what is need for death
?
लोभः -greed, गुणः -quality, virtueअ+गुण- wickedness, पिशुन- back-biter, traitor, wicked, +ता- displaying, manifesting,पातकं- sin, crime, सत्यं-truthful, honest, तपस्- penance, meditation, शुचि- adjective- pure, clean, मनस्- mind, heart, न. लिं( मनः,मनसी,मनांसि- प्र., द्वि., सं. विभक्ति) शुचिः मनः – शुचिमनः – pure heart-प्रादि तत्पुरुष स., तीर्थ- holy place, shrine, holy water, सौजन्यं- generosity, kindness, compassion, महिमन्-(पु.लिं) greatness, glory, स्व- pronoun-one’s own, innate, natural,स्वमहिमा- natural greatness, मण्डनं-decoration, award, सत्-सद्-true, virtuous, proper, विद्या- education, knowledge, धनं- wealth, यशस्- न.लि.-fame, victory, glory, अप-(अव्यय) as a prefix it means negation, deterioration, opposition. मृत्युः death, end
लोभ असतांना दुसरे दुर्गुण कशाला? कपटापुढे आणखी कुठल्या पापांचे काय? प्रामाणिकपणा असला तर तपाची काय गरज आहे? मन शुद्ध असेल तर तीर्थयात्रा कशाला? सौजन्य असेल तर आणखी कुठले गुण हवेत? मन मोठे असेल तर दिखाव्याची काय गरज आहे? चांगली विद्या असतांना दुसरी संपत्ती कशाला? अखेर अपयशापुढे मृत्यूचे एवढे काय?
कोणकोणत्या चांगल्या किंवा वाईट गोष्टींचे महत्व सगळ्यात जास्त असते किंवा असायला हवे हे चाणक्याने या श्लोकात सांगितले आहे. यात सांगितलेले विचार आजही तसेच मानले जातात.

———————————————————————————————————————-

०२९         रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातम् भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पङ्कजश्रीः ।

इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे  हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार ॥ ५१।।

रत्रिः गमिष्यति, सुप्रभातम् भविष्यति, भास्वान् उदेष्यति,पञ्कजश्रीः हसिष्यति, इत्थम् विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे, हा हन्त हन्त! नलिनीम् गजः उद्-जहार

The night shall pass, dawn shall arrive, the sun shall rise and the lotus shall bloom” – Alas, alas,even as the bee, stuck in the lotus bud, was thinking; an elephant uprooted the lotus!!

गम्-गच्छति, to go,भू-भूवति,to be, to happen, हस्-हसति, to smile, laugh–all १गण,प.प, इ-एति-२ ग.प.प.,to come उद्+इ-उदेति, to rise, गमिष्यति, भविष्यति, हसिष्यति, उदेष्यति-all सामान्य ( द्वितीय ) भविष्यत् काल, तृ.पु ए.व., हृ-हरति-ते-१ग. उ.प.-carry, ,rob, take away-उद+ हृ -उद्धरति-uproot, save, extricate, lift up,उज्जहार-परोक्ष भूत. तृ.पु.ए.वचन,भास्वान्- sun, light,, splendour (भास्वत्-adjective- shining, bright,पंकः, पंकम्- mud, clay, mire, पंके जातः or जातम्-पंकजः or पंकजम्-lotus, पंकजेषु श्रेष्ठः पंकजश्री- both स. तत्पुरुष स., कोशः-bud or closed flower case, sheath, कोशे गतः – कोशगतः – स. तत्पुरुष स., द्विरेफः – large black bee, इत्थम्- अव्यय-thus, so,in this manner, हन्त-अव्यय-a particle implying i) joy, surprise, flurry ii) pity, compassion, iii) grief iv) good luck, benediction, नलिनी- lotus, lotus-plant, lotus-pond,नलिनीम्- स्त्री. लि. द्वि. वि.ए.व., विचिन्तयति, कोशगते, द्विरेफे- all पु.लिं. स.वि.ए.व, of विचिन्तयत्- वर्त. धा. वि of वि+चिन्त्-विचिन्तयति-ते १०ग. प.प.to think, ponder over, कोशगतः,& द्विरेफः

“रात्र जाईल, पहाट होईल, सूर्य उगवेल, कमळ उमलेल, मग आपली मुक्तता होईल.” मिटलेल्या कमळाच्या पाकळ्यांमध्ये गुंतलेला भुंगा मनात असे विचार करतो आहे, पण अरे देवा, हत्तीने ते कमळच उपटून टाकले की !
—————————————————————————————————————

०३०       रे रे चातक सावधान मनसा मित्र क्षणं श्रुयताम् ।

अम्बोदा: बहवा: सन्ति गगने सर्वेपि नैतादृशा:।

केचिद् वृष्टिभि: आर्द्रयन्ति धरणिं( वसुधां) गर्जयन्ति केचिद् वृथा ।

यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरत: मा ब्रूहि दीनं वच:॥५२।।

रे रे मित्र, चातक, सावधन मनसा, क्षणम् श्रुयताम्। गगने अम्बोदाः बहवाः सन्ति, अपि सर्वे न एतादृशाः (सन्ति)। कचित् (अम्बोदाः) धरिणिम् वृष्टिभिः आर्दयन्ति। केचित् वृथा गर्जयन्ति। (त्वम्) यम् यम् पश्यसि तस्य तस्य पुरतः दीनम् वचः मा ब्रूहि।

(चातक -bird is harbinger of monsoon, and supposed to drinks water directly from rain only(कवि कल्पना). It is considered synonymous of ‘thirst’)
Oh Chatak, my friend, listen carefully for a moment, Clouds, there are too many in the sky, yet not all are alike,
Some humidify the earth by showering rain, others just roar in vain. (therefore) Do not appeal to each and every cloud you see there.

सावधन-(adjective)-attentive, heedful, मनसा-न.लि.तृ.वि.ए.व.of मनस्-mind, desire, क्षणम्-instant, moment श्रुयताम्-श्रु-५ग.प.प.(here आ.प) आज्ञार्थ-तृ.पु.ए. व, गगने-न.लि.स.वि.ए.व of गगनम्, अम्बोदाः & बहवाः – पु.लि.प्र.वि.ब.व.of अम्बुदः – cloud ( अम्बु-न.लिं-water- अम्बुम् ददाति इति अम्बुदः or अम्बोदः(उपपद तत्पुरुष स.), cloud & बहु-much, plentiful, अस्-अस्ति २ प.प.-सन्ति- वर्त.तृ. पु.ब.वचन, एतादृश् -such, like,of this kind, केचित् -some-पु.लि.प्र.वि.ब.व. of किम्+चित्, वृष्टिभिः-स्त्री.लि.तृ.वि.ब.व. of वृष्टिः,rain, shower, आर्दयन्ति,गर्जयन्ति-१० ग.उ.प. वर्त.तृ.पु.ब.व.of-आर्द्-wet, humid & गर्ज्- roar, thunder, धरिणिम्, वसुधाम् both स्त्री.लिं द्वि. वि. ए.व of धरिणिः, वसुधा-earth, वृथा-(अव्यय)- in vain, wantonly, – यम् – पु.लि.द्वि. वि. ए.व. of यद्- who,पश्यसि- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of दृश् -पश्यति- to see, look at, तस्य & पुरतः both- पु.लि.षष्ठी वि.ए.व.of तद्-he & पुरस् (अव्यय) before, front, मा- (अव्यय)- a particle of prohibition, कुरु & ब्रूहि- आज्ञार्थ-प.प.द्वि.पु.ए. व, of कृ-करोति-कुरुते- ८ग. उ.प.-to do & ब्रू-ब्रवीति-ब्रूते- २ग.उ.प. talk, say, दीन- poor, distressed, वचः न.लि.प्र. वि.ए.व. of वचस् – speech, word
अरे मित्रा चातका, एक क्षणभर माझे सांगणे ऐक, आभाळात खूप ढग असले तरी ते एकसारखे नाहीत, काही जमीनीवर वृष्टी करून जमीनीला आर्द्रता देतात, तर काही उगाचच वायफळ गर्जना करतात. म्हणून तुला सांगतो, उगाच जो जो दिसेल त्याच्यापुढे दीनवाणे होऊन याचना करू नकोस.
————–

०३१
पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।

नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः परोपकाराय सतां विभूतयः॥५३।।

नद्यः स्वयम् एव अम्भः न पिबन्ति। वृक्षाः स्वयं न फलानि खादन्ति। वारिवाहाः सस्यं न अदन्ति खलु। सतां विभूतयः परोपकाराय ॥

The rivers do not drink their own waters; the trees do not eat their own fruits. The clouds, indeed, do not eat the crops (they have watered). The wealth of the good people are for helping others.

नद्यः rivers, विभूतयः wealth-स्त्री. लि.प्र.वि.ब.व of-नदी, विभूति, स्वयम् एव -by one-self, अम्भः न.लिं.द्वि. वि.ए.व. of अम्भस्-water, पिबन्ति, खादन्ति, अदन्ति -वर्त.तृ.पु.ब.व of पा-१ प.प.-drink, खाद्-१ प.प.-eat, devour, अद्-२ प.प.-eat, devour, वृक्षाः trees, वारिवाहाः clouds, -पु.लि.प्र.वि.ब.व.-वारीम् वहति इति- वारिवाहः -water bearer-द्वि. तत्पुरुष स.,फलानि,
न.लि.द्वि. वि.ब.व. of फलम् , सताम्- पु.लि.षष्ठी वि. ब.व. of सत्-noble, virtuous परोपकाराय-च.वि.ए.व of परोपकारः -परेषां उपकारः (षष्ठी तत्पुरुष स.) for helping others, सस्यम्-corn, grain : अम्भः, फलानि  (Both these have to be in द्वि. वि. as they are objects (कर्म)

नद्या स्वतःचे पाणी पीत नाहीत, झाडे आपलीच फळे खात नाहीत, ढगांनी ज्यांना पाणी देऊन पिकवले आहे अशी पिके ढग खात नाहीत, परोपकार हीच सज्जन लोकांची संपत्ती असते.
————
०३२

लोभमूलानि पापानि संकटानि तथैव च।

लोभात्प्रवर्तते वैरं अतिलोभात्विनश्यति॥५४।।

लोभ-मूलानि पापानि तथा एव संकटानि च। लोभात् वैरं प्रवर्तते अति लोभात् विनश्यति॥

Greed is the root cause of all sins and also troubles. Greed gives rise to enmity and excess greed leads to disaster.

लोभात्- पु.लिं.पं,वि ए.व of लोभः greed, longing, मूलानि,पापानि,संकटानि-न.लि.प्र.वि.ब.व of मूलम्-root, basis, beginning, पापम्-sin, evil, संकटम्- difficulty, danger, peril, प्रवर्तते- आ.प.वर्त.तृ.पु.ए.व of प्र+वृत् १आ.प- arise, follow, वैरम्- enmity, hostility, grudge, अति (अव्यय)- prefix used with adjct. or advb. meaning-‘very’ ‘ exceedingly’, विनश्यति- perish, ruine- वर्त. तृ.पु.ए.व of वि+नश्- नश्यति ४ प.प.
लोभ हे पाप आणि संकटांचे मूळ आहे, लोभामुळे वैर निर्माण होते आणि अतिलोभामुळे नाश होतो.
———————
०३३
वयसः परिणामेपि यः खलः खल एव सः।

सुपक्वमपि माधुर्यं नोपयातीन्द्रवारुणम्।।५५।।

यः परिणामे खलः सः वयसः अपि खलः एव। इन्द्रवारुणम् सु-पक्वम् अपि न उपयाति माधुर्यम्।

One, who is evil by nature, he on gaining maturity is evil person only. Bitter pumpkin (Indravaarun fruit) does not mellow into sweetness even after becoming fully ripe.

वयसः न.लि.प्र.वि. ए.व.of वयस्- age,old ( also means time or period of life, Youth, a bird in general, a crow), परिणामे-स.वि. ए.व of परिणमः -maturity, ripening ( also means digestion, alteration, result, effect,end, old age),खलः,खलं – wicked,, mischievous(also means floor, earth, place, heap of dust), पक्व-(adjective) mature, ripe(also means cooked, digested, baked ), सु-a particle used with कर्मधारय / बहुव्रीही स. And with adjectives/adverbs. It indicates well, good, beautiful, proper, thorough, easily, readily. माधुर्यम्- sweetness, pleasantness, उपयाति- वर्त.२ ग. तृ. पु.ए.व. of उप+या-attain, approach
(या-याति- go, walk, vanish). इन्द्रवारुणम्- bitter pumpkin
वाईट स्वभावाचा माणूस वयाने वाढला तरी तो वाईटच राहतो. इन्द्रवदन नावाचा कडू भोपळा पिकल्यावरसुद्धा गोड होतच नाही.
—————

०३४
रत्नैः महार्हैः तुतुषुर्न देवाः न भेजिरे भीमविषेण भीतिम्।

अमृतं विना न प्रययुर्विरामम् न निश्चितार्थात्विरमन्ति धीराः।।५६।।

देवाः रत्नैः महा-अर्हैः न तुतुषुः (ते) भीम-विषेण भीतिम् न भेजिरे। (ते) अमृतम् विना विरामम् न प्रययुः। धीराः निश्चितार्थात् न विरमन्ति।

(During Sagarmanthan) Gods did not get satisfied with the precious jewels nor they fell pray to the terror of the deadly poison. They did not rest until they got ‘Amruta’. Brave/Courageous do not rest until they get determined results.

रत्नैः, अर्हैः -न.लिं. तृ.वि ब.व of रत्नम् -jewel, अर्ह (adjective) precious, worthy, तुतुषुः, भेजिरे, प्र-ययुः all परोक्ष भूत.तृ.पु ब.व. of तुष्-तुष्यति-४ प.प.-to be satisfied, contented, भज्-भजति-ते १ उ.प.-to have, share possess, या-याति-२ प.प.-go, move प्र+या- to go, set out. भीमविषेण-न.लिं.तृ.वि. ए.व of भीमविषम्-भीमम् – (deadly, terrible),विषम्-(poison)- द्वि. तत्पुरुष स.,भीतिम्-स्त्री. लिं. द्वि.वि. ए.व. of भीतिः- fear, अमृतम्- nectar of immortality, विना-(अव्यय)- without,, except, निश्चितार्थात्- न.लि. पं.वि. ए.व निश्चितार्थातम्-निश्चतम् अर्थम्- द्वि.तत्पुरुष स.-set goal, determined target, विरमन्ति- वर्त.१ ग. प.प. ब.व. रम्-रमते (१ आ.प. )rejoice, वि+रम्- (१ग प.प. ) terminate, end, stop,विरामम् -द्वि. वि ए.व of विरामः( धातु साधित नाम वि+ रम्)
समुद्रमंथन करतांना मिळालेल्या रत्नांनी देव संतुष्ट झाले नाहीत किंवा जालिम विषाच्या भीतीलाही ते बळी पडले नाहीत. अमृत मिळेपर्यंत ते स्वस्थ बसले नाहीत. धीरोदात्त पुरुष ठरवलेले लक्ष्य गाठल्याशिवाय विश्रांति घेत नाहीत.
————————————————————————————————————
०३५ 
धैर्यं यस्य पिता क्षमा च जननी शान्तिश्चिरं गेहिनी

सत्यं सूनुरयं दया च भगिनी भ्राता मनःसंयमः ।

शय्या भूमितलं दिशोऽपि वसनं ज्ञानामृतं भोजनं

एते यस्य कुटुम्बिनः वद सखे कस्माद् भयं योगिनः ।।७४।।

यस्य पिता धैर्यम्,जननी क्षमा च शान्तिः चिरं गेहिनी (यस्य), सत्यम् सूनुः अयम्, भगिनी दया च, भ्राता मनःसंयमः (अस्ति), ( यस्य) शय्या भूमितलं, दिशः वसनम् अपि,भोजनम् ज्ञानामृतम्, एते यस्य कुटुम्बिनः ( सन्ति), सखे वद, कस्माद् भयं योगिनः ?

A Yogi for whom courage is his father, forbearance his mother, calmness of mind his wife, truth his son, compassion his sister, control of mind his brother, and for whom this earth is the bed, the directions the attire and the nectarine knowledge the food – for whom all these are members of his family, tell me O friend, from what would such a Yogi fear?

यस्य-पु. लि. ष.वि ए.व यद् -whose, पिता, जननी, गेहिनी, सूनुः,अयम् , भगिनी, भ्राता, शय्या, ज्ञानामृतम्- all प्र. वि.ए.व of पितृ- father, जननी-mother, गहिनी- housewife ( गेहिन्-householder), सूनुः-son, इदम्- (पुलिं.) He,भगिनी- sister, भ्रातृ- brother, शय्या-bed, ज्ञानामृतम् – nectarine knowledge- ज्ञानम् अमृतम्- विशेषणपूर्वपद-कर्मधारय स., respectively.
दिशः प्र. वि.ब.व. of दिश्- स्त्री.लि- quarter of sky, direction, धैर्यम् -courage, strength, क्षमा forbearance, forgiveness, शान्तिः calmness, tranquility, चिर- (adjctv) listing, चिरम्- a long time, सत्य- (adctv) true real-, सत्यम् truth, honesty, दया- compassion, sympathy मनःसंयमः -मनसः संयमः ष. तत्पुरुष स.- control of mind, भूमितलम्- earth surface भूम्याः तलम्- ष. तत्पुरुष स., भूमि- earth, तलम् – surface , वसनम्- garment, cloths, (also dwelling, staying), भोजनम् – food, that which is enjoyed, एते- पु.लिं. प्र वि. ब. व.of एतद्- (एषः), कुटुम्बिनः पु.लिं. प्र वि.ब. व.of कुटुम्बिन्- householder, family, सखे- सं. वि. ए. व. of सखि (पु.लिं.- सखा सखायौ सखयः) friend, वद आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. व. of वद् १ ग. प.प. to say, speak, कस्माद् – पं. वि. ए. व. of किम्- what, which, भयम् fear, योगिनः पु.लिं. प्र वि.ब. व.of योगिन् – ascetic, saint ( also means follower of Yoga, female magician)

धैर्य हा ज्याचा पिता आणि क्षमा ही माता आहे, शांति ही पत्नी, सत्य हा पुत्र, दया ही बहीण, संयम हा भाऊ आहे, जमीन ही शय्या, दिशा हीच वस्त्रे आणि ज्ञानामृत हेच भोजन आहे. ज्याचे असे सर्व कुटुंबीय आहेत अशा योग्याला कशाची भीती वाटेल ?
नंगेसे खुदा डरता है अशी एक म्हण आहे. You have nothing to lose except your chains. असे आवाहन लेनिनने कामगारांना केले होते. ज्या लोकांकडे कांहीही नाही त्यांची अगतिकता या वाक्यांमध्ये आहे. पण या सुभाषितामधल्या योग्याने आपणहून हा कठीण मार्ग स्वीकारला आहे.
———————————————

०३६   सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया.

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः। तीर्थं फलति कालेन सद्यः साधुसमागमः||७६।।

साधूनां दर्शनं पुण्यं (अस्ति)। साधवः तीर्थभूता हि (भवन्ति)।
तीर्थं कालेन फलति। साध-ुसमागमः सद्यः (एव फलति)।

The sight of saintly persons is holy, such saintly persons are like sacred rivers which absolve one’s sins
. The holy waters (Teerthas) give results in their own time but the meeting with saintly persons gives instant results.

साधूनां – पु.लिं. ष.वि.ए.व. of साधुः – sage, saint, virtuous man,साधवः प्र.वि. ब.व, दर्शनम्- (धा.सा. नाम of दृश्- पश्यति) -to see, look upon, पुण्यम् -(adjctv) -holy, sacred, तीर्थम्- holy place,a shrine, sacred river,भूत- क. भू.धा. वि of भू-भवति- make happen, to be – न तीर्थम् अतीर्थम् – अतीर्थम् तीर्थम् संपद्यमाना भूता- तीर्थभूता- scared, holy- च्विसमास
हि-(अव्यय)- indeed,, surely
कालेन पु. लिं. तृ. वि ए. व of कलः time, a period,फलति- तृ. पु. ए. व. of फल्- to best fruit, produced fruit साधुसमागमः Holy union-साधूनाम् समागमः – ष. तत्पुरुष स. समागमः meeting, union, सद्यः प्र. वि. ए.व. of सद्यस्- (अव्यय)- today, same day.

साधुसंतांचे दर्शन घेणे हेच पुण्यकर्म आहे कारण ते लोक तीर्थासारखेच असतात. तीर्थाचे फळ मिळायला वेळ लागतो, पण साधुसंतांच्या सहवासाचा लाभ तत्काळ मिळतो.
—————————–
२८-०९-२०१८
०३७ Learning Sanskrit through Subhashitani सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया.
प्रदोषे दीपकश्चन्द्रः प्रभाते दीपको रविः
त्रैलोक्ये दीपको धर्मः सुपुत्रः कुलदीपकः ।।
चन्द्रः प्रदोषे दीपकः (अस्ति)।रविः प्रभाते दीपकः (अस्ति)। धर्मः त्रैलोक्ये दीपकः (अस्ति)। सुपुत्रः कुलदीपकः (भवति)।
The guiding light at night is the Moon, the guiding light during day is the Sun, ‘Virtue’ is the guiding light in all three worlds, a ‘good progeny’ is the light for entire clan.
चन्द्रः – Moon, दीपकः -a lamp, light, रविः – Sun, धर्मः prescribed course of conduct, duty, virtue, religion, सुपुत्रः- शोभनः (virtuous, good) पुत्रः (son)- समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स. कुलदीपकः -कुलस्य (of clan, family) दीपकः – ष. तत्पुरुष स.-all in प्र. वि. ए. व. , प्रदोषे, प्रभाते, त्रैलोक्ये, all स. वि. ए. व of प्रदोषः – evening, first part of night ( also means fault, sin, defect), प्रभातम्- day break, dawn, प्र+भात- क.भू. धा. वि. of भा-भाति २ ग. प. प.- to shine, be luminous, त्रैलोक्यम्- three worlds taken together.
रात्री चंद्रापासून प्रकाश मिळतो, सकाळी (दिवसा) सूर्याचा उजेड पडतो, तीन्ही लोकांमध्ये धर्म मार्गदर्शन करतो त्याप्रमाणे चांगला मुलगा कुलदीपक ठरतो, पूर्ण कुटुंबाचे नाव उज्ज्वल करतो.
————————-
२९-०९-२०१८
०३८       प्रथमे नार्जिता विद्या द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये नार्जितं पुण्यं चतुर्थे किं करिष्यसि ॥७८।।

(यदि त्वया) प्रथमे विद्या न अर्जिता, द्वितीये धनम् न अर्जितम् , तृतीये पुण्यम् न अर्जितम्, चतुर्थे ( त्वम्) किम् करिष्यसि?

If you did not study in your early life( first quarter), did not earn wealth in your youth(second quarter), did not do noble deeds during old age( third quarter) – then how are you going to face death ( in fourth) honorably ?

प्रथमे, द्वितीये, तृतीये, चतुर्थे – all स. वि. ए.. व. प्रथमा- first, द्वितीया- second, तृतीया- third, चतुर्थ -forth, विद्या-स्त्री.लि. knowledge, learning, अर्जित- क. भू. धा वि. of अर्ज्- अर्जति- १ ग.प.प. to gain, earn, secure, अर्जिता-स्त्री.लिं -अर्जितम् – न. लिं, both – प्र. वि. ए. व., धनम् -न. लिं. wealth, पुण्यम्- न. लिं. good deed, moral merit, किम् -pronominal adjctv. what, करिष्यसि- द्वि. भविष्य. द्वि. पु. ए. व. of कृ – ८ ग. उ. प. करोति-कुरुते- to do

जर तुम्ही पहिल्या भागात (बालपणी) विद्या संपादन केली नाही, दुसऱ्यात (तरुणपणी) धन कमावले नाही, तिसऱ्यात (प्रौढवयात) पुण्य मिळवले नाही तर चौथ्या (अखेरच्या) टप्प्यात काय कराल?
अर्थातच आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर असतांना आवश्यक ती कामे करायलाच पाहिजेत, नाहीतर अखेरीस दारुण परिस्थिती होईल. शेवटचा दिस गोड व्हावा यासाठी आयुष्यभर अट्टाहास केला असे संत तुकाराम महाराजांनी सांगितले आहे.
————————————————–
३०-०९-२०१८
०३९     अनारम्भो हि कार्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणम् | प्रारब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् ||७९।।

कार्याणाम् अन्-आरम्भः हि प्रथमम् बुद्धि-लक्षणम् (भवति)।
प्रारब्धस्य अन्त-गमनम् द्वितीयम् बुद्धि-लक्षणम् (अस्ति)।

Not starting the work ( which is beyond one’s capacity) is first sign of intelligence. If one starts the work then to carry that work to its conclusion is the second sign of intelligence.

कार्याणाम्- न.लिं. ष. वि. ब. व. of कार्यम्- work, business- (कर्मणि विध्यर्थ धा. वि. of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ.प.) अनारम्भः – न आरम्भः – नञ् तत्पुरुष स.- not starting, हि – (अव्यय) surely, indeed, प्रथम- द्वितीय- adjctv- first, second, बुद्धिलक्षणम्- बुद्धेः(बुद्ध्याः) लक्षणम्- ष.तत्पुरुष स.- बुद्धिः स्त्री.लिं- intelligence, understanding, लक्षणम्- sign, प्रारब्धस्य- ष. वि. ए. व. of प्रारब्ध- begun, commenced ( क. भू.धा.वि. of प्र+ आ+ रभ्-रभते १ ग. आ. प.- to start, begin,) अन्तगमनम्- ending, concluding- अन्ते गच्छति इति -अन्तगमः उपपद तत्पुरुष स.

पूर्ण विचार केल्याशिवाय एकादे काम सुरू न करणे हे बुद्धीमंताचे पहिले लक्षण आहे आणि सुरू केले काम तडीला नेणे हे त्याचे दुसरे लक्षण आहे.
म्हणजेच बुद्धीमान माणूस विचार करून एकादे काम सुरू करतो आणि ते पूर्णत्वाला नेतोच म्हणून तो यशस्वी होतो.
—————————–
04/10/2018
०४०   निर्विषेणापि सर्पेण कर्तव्या महती फणा। विषं भवतु वा माऽभूत् फणाटोपो भयंकरः॥८३॥

पाठभेद:  विषमस्तु न चाप्यस्तु फटाटोपो भयंकरः ॥

सर्पेण निर्विषेण अपि महती फणा कर्तव्या।
विषं भवतु वा मा अभूत् फणाटोपः भयंकरः (कर्तव्या)
(विषम् अस्तु न च अपि अस्तु फटाटोपः भयंकरः ।)

Even by a non-poisonous snake, it is important to hiss and expand its hood.
Whether or not it has poison, the (sight of the) hood is itself scary.

सर्पेण and निर्विषेण- both तृ. वि. ए. व of सर्पः snake-serpent and निर्विषः non-poisonous ( निर्गतम् विषम् यस्मिन् तद्- निर्विषम् -प्रादिबहुव्रीही स.), विषम्- poison, अपि -(अव्यय)- though, even if, महती – huge, big, great, फणा- फणः-फटः -expanded hood of a snake, आटोपः -pride, self-conceit, arrogance, कर्तव्या- ought to do- क. विध्यर्थ धा. वि. of कृ. करोति-कुरुते -८ ग. उ. प- to do- (All three स्त्री. लि. प्र. वि. ए. व. of -महत्, फणा & कर्तव्य resptvly), फणाटोपः फटाटोपः (फणायाः आटोपः -ष. तत्पुरुष स.)- arrogant display of hood, , भवतु -आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. and अभूत्- समान्य भूत. तृ. पु. ए. व of भू-भवति – १ ग. प.प. to be , happen, वा – (अव्यय) or , also, and मा-particle of prohibition, भयंकरः भयम् करोति इति- प्रादि तत्पुरुष स.- frightening, terrible, अस्तु -आज्ञार्थ तृ. पु. ए. व. of अस्- २ ग. प.- to be

विषारी नसलेल्या सापालासुद्धा फणा उगारून फुस्स करणे महत्वाचे आहे. विष असू दे किंवा नसू दे, फण्याला पाहून धडकी भरते.
स्वतःच्या संरक्षणासाठी इतरांवर, विशेषतः शत्रूवर जरब बसवणे आवश्यक असते.
“फुफकारो पर काटो मत।” असा एक हिंदी वाक्प्रचार आहे.
————————-

०५-१०-२०१८
०४१      अनन्तशास्त्रं बहुलाश्च विद्याः   अल्पश्च (स्वल्पश्च) कालो बहुविघ्नता च।

यत्सारभूतं तदुपासनीयं    हंसो यथा क्षीरमिवम्बुमध्यात्।।८४।।

अनन्त-शास्त्रम् ( भवति)। विद्याः च बहुलाः (सन्ति), कालः च अल्पः (स्वल्पः) (अस्ति), विघ्नता च बहु (अस्ति)। यत् सारभूतं तद्, यथा हंसः अम्बु-मध्यात् क्षीरम् इव उपासनीयम्।

The knowledge (in holy scriptures) is vast, fields of learnings are many, time is very short, hurdles are many. (Hence) whatever is worthy (gist, essential) should be sought, just like a swan that sips the milk and leaves the water ( poetic myth- कविकल्पना)
अनन्तशास्त्रम्- अनन्तम् शास्त्रम्- समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स.-Vast source of knowledge, विद्याः स्त्री.लिं. प्र. वि. ब.व of विद्या, बहुलाः (comparative बंहीयस्, supr. बंहिष्ठ)- बहु, बह्वी( compr.-भूयस्, supr.- भूयिष्ठ)- many, plenty, abundant, कालः पु. लिं- time, अल्पः (स्वल्पः)- little, small, यद् -न. लिं which,what, तद्- न. लिं-it, this , हंसः पु. लिं. Swan अम्बु-न. लि. Water, क्षीरम्- न. लिं. Milk- all प्र. वि. ए. व. विघ्नः पु.लिं. rarely न.लि.- obstacle, interruption +ता- occurrence of obstacles, सारभूतं -सारम्- essence न सारम्-असारम् ,असारम् सारम् सम्पद्यमानम्- सारभूतम्- gist, essence-च्विसमास, मध्यात् -पं वि. ए. व. of मध्यः middle, inside इव- like, उपासनीयम् – प्र. वि. ए. व.- of क. विध्यर्थ धा. वि. of उप+ आस्-आस्ते २ ग. आ.प- to be worshipped, accepted

शास्त्राला अंत नाही आणि खूप विद्या आहेत, पण वेळ कमी असतो आणि अनेक अडचणी येत असतात त्यामुळे ज्याप्रमाणे हंस पक्षी पाण्यामधून दुधाचा अंश तेवढा काढून पिऊन घेतो त्याप्रमाणे आपण त्या विद्या आणि शास्त्रामधले सार घ्यायचे असते.
—————-
नरेंद्र गोळे
अनंत शास्त्रे व असंख्य विद्या ।
वेळच कमी अन् बहु अडचणीही ॥
जे सार, ते उपास्य सारेच आहे ।
पाण्यातले दूध पीई हंस तैसे ॥
————————————-
07/10/2018
०४२     शान्तितुल्यं तपो नास्ति संतोषान्न परं सुखम्।

नास्ति तृष्णापरो व्याधिर्न च धर्मो दयापरः॥८६।।

चाणक्य नीतीदर्पण अ.८,श्लो.१३

शान्ति-तुल्यं तपः न अस्ति संतोषात् परम् सुखम् न (अस्ति)। तृष्णा-परः व्याधिः न अस्ति। दयापरः धर्मः न च (अस्ति)।

There is no penance or religious austerity like peace, there is no happiness like satisfaction / contentment, there is no disease like desire and there is no Dharma like mercy.

शान्तितुल्यम्- शान्त्या तुल्यम्- तृ. तत्पुरुष स.- compared to peace, तपः – penance, religious austerity- प्र. वि. ए. व of तपस्- न. लिं.,अस्ति- तृ. पु. ए. व. of अस् २ ग. प. प.-to be, संतोषात् – पं. वि. ए. व. of संतोषः – satisfaction, contentment, परम्-परः -(adjctv)-other, different, सुखम्- happiness, तृष्णा- thirst, desire, greed, दया-mercy, तृष्णापरः – तृष्णायाः परः, दयापरः – दयायाः परः – both तृ. तत्पुरुष स. व्याधिः – disease, धर्मः virtue, righteousness, religion

शांतिसारखे कोणते तप नाही, संतोषासारखे सुख नाही, हव्यासासारखी व्याधी नाही आणि दयेसारखा धर्म नाही. कुठल्या गोष्टीचा हव्यास न धरता समाधानी, दयाळू आणि शांत रहावे.
——————————–
०८-१०-२०१८
०४३    प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।

तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ॥८७।।

चाणक्य नीतिदर्पण अ.१६ श्लो.१७

सर्वे-जन्तवः प्रिय-वाक्य-प्रदानेन तुष्यन्ति । तस्मात् तद् एव वक्तव्यम् । वचने का दरिद्रता (कुरुथ)?

All person like pleasant talk. Therefore that alone to be spoken. Why show stinginess while speaking?

सर्वे -जन्तवः – both पु.लिं. प्र. वि ब. व. of सर्व- -all, entire and जन्तु- living being, man, person, प्रियवाक्यप्रदानेन- तृ.वि ए. व. of प्रियवाक्यप्रदान- प्रियम् वाक्यम्- प्रियवाक्यम् -प्रियवाक्यस्य प्रदानम्- प्रियवाक्यप्रदानम्- both द्विगु स. offering pleasant talk, तुष्यन्ति- तृ. पु. ब. व. of तुष्- तुष्यति-४ ग.प.प. to be happy, satisfied, तस्मात् -therefore- पं. वि. ए. व. of तद्- it, this,एव (अव्यय) alone, only, वक्तव्यम् -प्र.वि. ए. व. of वक्तव्य- क. विध्यर्थ धा.वि of वच् -वक्ति,२ ग. to say, tell, वचने-स. वि. ए.व. of वचन- speech, utterance, का and दरिद्रता both स्त्री. लिं. प्र.वि. ए. व. of किम्- why, (which what) and दरिद्र- poor, mean- +ता use of meanness, stinginess

आवडणारे बोलणे ऐकून सर्वच लोक खुश होतात म्हणून फक्त तसेच बोलावे, बोलण्यामध्ये दारिद्र्य (किंवा चिक्कूपणा) कशाला ? बोलायला कांही पैसे पडत नाहीत, तेंव्हा ऐकणाऱ्याला आनंद होईल असे चांगले अघळपघळ बोलावे .
—————————————————

21/10/2018
०४४
को न याति वशं लोके मुखं पिण्डेन पूरितः ।  मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मधुरं ध्वनिम् ॥९८।।

लोके कः मुखम् पिण्डेन पूरितः वशम् न याति? मृदङ्गः मुखलेपेन मधुरम् ध्वनिम् करोति।

Who does not get into control when mouth is filled with morsel of food? Mṛdaṅga makes beautiful sound when its mouth is smeared (with piṇḍa = paste of flour).

लोके- स. वि. ए. व. of लोकः world, कः पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of किं- who, मुखम्- न. लि. द्वि. वि. ए. व. – mouth, पिण्डेन- तृ. वि. ए. व. of पिंडः-पिंडम्- food, morsel ( also means lump of cooked rice, compact, dense,) पूरितः -प्र.वि. ए. व. of पूरित- to fill, cover- क. भू. धा. वि. of पूर्- १० ग. उ. प.- पूरयति-ते- strictly causal), वशम्- control, influence, याति- तृ. पु. ए. व. of या- २ ग.प.प.- to come, go, happen, मृदङ्गः a kind of drum, मुखलेपेन- तृ. वि. ए. व. of मुखलेप- मुखे लेपः स.- तत्पुरुष स.- लेपः smear, plastering, मधुरम्- melodious, sweet, ध्वनिम्-sound, करोति-तृ. पु. ए. व. of कृ-करोति-कुरुते-८ ग.उ. प. to do, make

तोंडात खाऊ भरवल्यावर कोण वश होत नाही ? मृदुंगाला कणकेचा लेप दिल्यावर तो मधुर आवाज काढायला लागतो. थोडक्यात म्हणजे दाम करी काम असे या सुभाषितात सुचवायचे आहे.
————————————————————–
22/10/2018
०४५     खननाखुबिलं सिंहः पाषाणशकलाकुलम्।   प्राप्नोति नखभङ्गं वा फलं वा मूषको भवेत्।।९९।।

सिंहः पाषाण-शकल-आकुलम् आखुबिलम् खनन्, नख-भङ्गम् प्राप्नोति वा फलम् मूषकः वा भवेत्।

When a lion digs into rathole in a area full of rocks, he either gets his nails broken or gets a reward of a rat.( Undertaking a strenuous task expected to give no result or very minor reward is not worth attempting)

सिंहः – lion & मूषकः -mouse both प्र. वि. ए. व. पाषाण- rock, शकल- portion, part,आकुल- (adjctv)- full of, filled with, पाषाणस्य शकलः – पाषाणशकलः – उपपद तत्पुरुष स., पाषाणशकलेन आकुलम्- तृ. तत्पुरुष स.- area full of rocks, आखुः – mouse, rat बिलम्- burrow, hole, आखोः बिलम्- आखुबिलम् – ष. तत्पुरुष स. rathole, खनन्- वर्त. धा. सा. वि. of खन्-खनति-ते १. ग. उ.प. -to dig, excavate, नखः-नखम्- fingernail, भङ्गः -भङ्गम्- breaking, splitting, नखाणाम् भङ्गः – नखभङ्गः nail-breaking- ष. तत्पुरुष स.-प्राप्नोति – to get, reach-तृ. पु. ए.व of प्र+आप्- ५ ग. प. प., वा- अव्यय- or, also, फलम् – reward, fruit, भवेत्- विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of भू-भवति१ ग. प. प.

सिंहाने खडकाळ जागेतल्या उंदराच्या बिळात खोदकाम केले तर एक तर त्याची नखे तुटून जातील आणि ( इतके कष्ट घेतल्यावर) त्याचे फळ म्हणून मिळालाच तर एक उंदीर मिळेल. एकादे काम हातात घेतांना त्यासाठी किती मेहनत करावी लागेल आणि त्यातून काय मिळणार आहे याचा विचार केला पाहिजे.
——————————————

24/10/2018
०४६    मर्कटस्य सुरापानं मध्ये वृश्चिक दम्शनम् ।  तन्मध्ये भूतसञ्चारो यद्वा तद्वा भविष्यति ॥१०३।।

(यद् अपि) मर्कटस्य सुरा-पानं (भवति), (तस्य) मध्ये वृश्चिक-दम्शनम् (भवति), तद्-मध्ये भूत-सञ्चारः (भवति), (तदा) यद्वा तद्वा भविष्यति

(If) a monkey gets drunk, in between gets stung by a scorpion, amidst all this gets invaded by ghosts, everything goes totally astray.

मर्कटस्य -. ष. वि. ए. व. of मर्कटः पु. लिं monkey, सुरापानम् drink of a wine- सुरा- स्त्री. लिं- wine, liquor, पानम्- drinking, a drink ( धा.सा.नाम of पा-पिबति१, ग. प. प. to drink, quaff) – सुरायाः पानम्, वृश्चिकदम्शनम्- stinging of a scorpion, वृश्चिकः scorpion, दम्शनम्- act of biting or stinging ( धा.सा.नाम of दंश्- दशति १ ग. प.प.) वृश्चिकस्य दम्शनम्- भूतसञ्चारः – invasion of ghosts- भूतम्- a spirit, ghost, devil ( also means any being, creature) सञ्चारः – inciting, going, movement ( धा. सा. नाम of सं+ चर्- चरति १ ग. प.प. to roam, move )- भूतानाम् सञ्चारः all three ष. तत्पुरुष स., मध्ये- स.वि. ए. व. of मध्य – (adjctv) middle, यद्वा (यद् वा ) whether, or else and तद्वा ( तद् वा) like that, in that manner- both अव्यय भविष्यति- सामान्य(द्वितीय) भूत, तृ. पु. ए. व. of भू-भवति१ ग. प.प. to happen, to be

आधीच मर्कट तशांतहि मद्य प्याला।
झाला तशांत मग वृश्र्चिकदंश त्याला।
झाली तयास तदनंतर भूतबाधा।
लीला वदूं मग किती कपिच्या अगाधा।।
एखाद्या माकडाला जर प्रथम दारू पाजली व त्यांत त्याला आणखी विंचू चावला व नंतर त्यास भूतबाधा झाली तर तो केवढा प्रचंड धिंगाणा घालेल त्याचे वर्णनहि करतां येणार नाही. एखाद्या कुचेष्टेखोर अथवा खोड्याळ मनुष्याला जर अनुकूल संधि मिळाली तर त्याच्या माकडचेष्टांना किती ऊत येईल?
———————————————————-
25/10/2018
०४७    क्षते प्रहारा निपतंत्यभीक्ष्णं  धनक्षये दीप्यति जाठराग्निः ।

आपत्सु वैराणि समुल्लसंति  छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवंति ॥१०२।।     -पञ्चतंत्र

क्षते प्रहाराः अभीक्ष्णम् निपतन्ति। धन-क्षये जाठराग्निः दीप्यति। आपत्सु वैराणि सम्-उद्-लसंति। छिद्रेषु अनर्थाः बहुली भवंति।

A wound gets hurt again and again (before healing). The digestive fire blazes more when one has no money. All enemies rejoice (and perhaps unite) when one is in trouble. When someone’s life is being torn apart, he commit s more blunders. A small hole or a crack can lead to disaster.

क्षते – धनक्षये – आपत्सु -छिद्रेषु all स. वि. ए. व. of क्षत-(adjctv) -wound, hurt, injury (क्षण्-क्षणोति-८ ग. प. प. to injure, hurt, धनम्- न. लिं money, wealth, क्षय-(adjctv) loss, wane (क्षि- १,५,९, ग. प. प.- क्षयति, क्षिणोति, क्षिणाति – to diminish, wane), धनस्य क्षयः – धनक्षयः – ष. तत्पुरुष स.- loss of wealth, आपद्- स्त्री. लिं.- calamity, misfortune छिद्रम्- न. लिं. hole, crack, weak point, प्रहाराः -hit, blow, अभीक्ष्ण -adjctv- constant, repeated, frequent, निपतन्ति- तृ. पु. ब. व. of नि+ पत्-पतति १ ग. प. प. Befall, descend, जठरम्- stomach- अग्निः -fire- जठरस्य अग्निः – जठराग्निः – ष. तत्पुरुष स., दीप्यति- gets inflamed- कर्मणि तृ. पु. ए. व. of दीप्- दीप्यते ४ ग आ. प. to blaze, burn, be lighted, वैराणि- अनर्थाः -प्र. वि. ब. व. of वैरम्- न. लिं enimity hostility – अनर्थः पु.लिं. calamity, misfortune, सम्-उद्-लसंति- gets exhilaration, great joy- लस्- लसति १ ग. प.प. to shine, glitter, बहुल- abundant, ample, भवंति- तृ. पु. ब. व. of भू भवति १ ग. प. प. to be, happen

लहानशा जखमेला पुन्हा पुन्हा धक्का लागून ती चिघळते, पैसे नसतांना जोरातच भूक लागते, संकट आले तर वैरी आनंदाने जल्लोश करतात, तेंव्हा लहानशा छिद्रापासून खूप अनर्थ होत असतात. लहानसहान त्रासाकडेही दुर्लक्ष करणे घातक ठरू शकते.
——————————————————————————————
26/10/2018
०४८     दृष्ट्वा यतिर्यतिं सद्यो वैद्यो वैद्यं नटं नटः।  याचको याचकं दृष्ट्वा श्वानवद् गुर्गुरायते।।१०५।।

पाठभेद: पंडितो पंडितं दृष्ट्वा श्वानवद् गुर्गुरायते

यतिः यतिम्, दृष्ट्वा, वैद्यः वैद्यम् (दृष्ट्वा), नटः नटम् (दृष्ट्वा)  याचकः याचकम् दृष्ट्वा सद्यः श्वानवद् गुर्गुरायते।     पाठभेद: पंडितः पंडितम् दृष्ट्वा

An ascetic seeing an ascetic, a doctor seeing an doctor, a beggar seeing a beggar (a scholar seeing a scholar), instantly growls like a dog.

…. Professional rivalry or fear of competition.
यतिः वैद्यः नटः याचकः पंडितः all- प्र. वि. ए. व. & यतिम्, वैद्यम्, नटम् , याचकम् ,पंडितम् all पु. लिं. द्वि.वि. ए. व. of यति – ascetic, वैद्य – physician ( also means learned man, doctor), नट – actor, याचक- beggar, पंडित scholar, दृष्ट्वा- पू. काल. वा. त्वान्त धा.सा. अव्यय of दृश्-पश्यति १ ग. प. प. to see, look at, call upon, सद्यः ( सद्यस् ) अव्यय- immediately, instantly (also means today, the same day), श्वानः a dog, वद्-वत् -अव्यय- an affix to nouns shows likeness, possession, resemblance
गुर्गुरायते- तृ. पु. ए. व. गुर्गुर्- to growl, to make gutteral sound of anger, murmur

एक संन्यासी दुसऱ्या संन्यास्याला, एक वैद्य दुसऱ्या वैद्याला, एक नट दुसऱ्या नटाला आणि एक भिकारी दुसऱ्या भिकाऱ्याला पाहून कुत्र्यासारखे गुरगुरायला लागतो.
————————————————————————–
२७-१०-२०१८
०४९    गणेशः स्तौति मार्जारं स्ववाहस्य अभिरक्षणे।  महानपि प्रसंगेन नीचं सेवितुमिच्छति।।१०१।।

गणेशः स्व-वाहस्य अभिरक्षणे मार्जारम् स्तौति। प्रसंगेन महान् अपि नीचं सेवितुम् इच्छति।

Lord Ganesh worships cat for the protection of his carriage (mouse). At times, great or mighty also would like to serve the low
( This one is similar to popular Marathi proverb अडला हरी गाढवाचे पाय धरी)

गणेशः lord Ganesh & महान्-great both पु.लिं. प्र.वि. ए. व., स्ववाहस्य -ष. वि. ए. व. of स्ववाहः – स्व- (pronominal adjctv.) One’s own- वाहः -conveyance, carriage स्वस्य वाहः -ष.तत्पुरुष स, अभिरक्षणे -स. वि. ए. व. of अभि- (अव्यय) as a prefix to verb and noun, it means towards, for, greatly, over-रक्षण- protection, मार्जारम्-नीचम्- both द्वि. वि. ए. व. of मार्जारः(लः) -a cat & नीचः -low or humble person ( नीचस्- अव्यय- low, below), स्तौति- तृ.पु. ए. व. of स्तु-स्तौति-स्तवीति स्तुते-स्तुवीते २ ग. उ. प. to praise, to worship प्रसंगेन- तृ. वि. ए. व. of प्रसंग- occasion, incident, अपि (अव्यय) -also, too, सेवितुम्- तुमन्त धा. सा. अव्यय of सेव्-सेवते-१ ग. आ.प. to serve, honour, attend upon इच्छति- तृ. पु. ए. व. of इष्- ६ ग. प.प. to wish, desire, like

उंदीर या आपल्या वाहनाचे रक्षण करण्यासाठी गणपति मांजराची स्तुति करतो. वेळ आली तर मोठासुद्धा लहानाची सेवा करायला तयार असतो.
मी तरी अशी कोणती कथा ऐकलेली नाही, पण कुठल्यातरी पुराणात असेलही.
————————————————————————————————–
28/10/2018
०५०    न द्विषन्ति न याचन्ते परनिन्दां न कुर्वते। अनाहूता न चायान्ति तेनाश्मानोऽपि देवताः॥१०७।

अश्मानः न द्विषन्ति। (ते) न याचन्ते। (ते) परनिन्दां न कुर्वते।(ते) अनाहूताः न च आयान्ति। तेन (ते) अपि देवताः(भवन्ति)

Stones do not hate. (They) do not beg. (They) do not defame anyone. (They) also do not go anywhere uninvited. That is the reason (they) are also deities.

अश्मानः stones- अश्मन्- पु. लिं, देवताः deities- देवता स्त्री. लि. both प्र. वि. ब. व., द्विषन्ति- याचन्ते- कुर्वते-आयान्ति all वर्त. तृ. पु. ब. व. of द्विष्- द्वेष्टि- द्विष्टे २ ग. उ.प. to hate, dislike, but here द्विषति १ ग. प.प. , याच्- याचते- १. ग.आ.प. to beg, कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ.प. to do, या- याति २ ग. प. प. to go, become, आ+ या- to come, परनिन्दाम्- द्वि. वि. ए. व. of परनिन्दा- पर (adjctv) other, stranger, निन्दा- defamation, blame, criticism, censure, परस्य or पराणाम् निन्दा- ष. तत्पुरुष स.,अनाहूता – न आहूता नञ्तत्पुरुष स. uninvited, आहूता- क. भू. धा. वि. of आ+ह्वे to invite- ह्वे- ह्वयति-ते१ ग. उ. प. to call, तेन – from that, by that तृ. वि. ए. व. of तद्- that, अपि (अव्यय) also, too.

दगड कुणाचा द्वेष करत नाहीत, ते कुणाकडे भीक मागत नाहीत, कुणाची निंदा करत नाहीत, कुणाकडे न बोलावता अचानक जात नाहीत (त्यांच्यात माणसांचे हे दुर्गुण नसतात) यामुळे तेसुद्धा देव असतात.
—————————————-

29/10/2018
०५१ कन्या वरयते रूपं माता वित्तं पिता श्रुतम् । बांधवाः कुलमिच्छंति मिष्टान्नमितरे जनाः ।।

कन्या रूपम् वरयते माता वित्तम् ( इच्छति)। पिता श्रुतम् (इच्छति)। बांधवाः कुलम् इच्छंति। मिष्टान्नम् इतरे जनाः (इच्छंति)

A girl looks for beauty in her match. Mother looks out to whether he is wealthy. Father looks for his education. Relatives want a good family. Others look for a sumptuous feast.

कन्या – माता & पिता all प्र. वि. ए. व. of कन्या girl- स्त्री लिं, मातृ – mother स्त्री लिं & पितृ- पु. लिं, बांधवाः – जनाः both प्र. वि. ब. व. of बांधव- relative, जन- people, रूपम् – beauty, वित्तम्- wealth, श्रुतम् -education, कुलम् – family, मिष्टान्नम् – excellent food ( मिष्ट- (adjctv) sweat, dainty अन्नम्-food – मिष्टम् अन्नम्- उपपद तत्पुरुष स.)- all द्वि. वि. ए. व., वरयते – तृ. पु. ए. व. of वृ – १० ग. उ. प.- वरयति-ते- to select, choose, court, (also in १, ५, & ९, ग. उ. प. वरति-ते, वृणोति-वृणुते & वृणाति-वृणीते), इच्छति & इच्छंति- तृ. पु. ए. व. & ब. व. of इष्- ६ ग. प. प.- wish, desire इतरे- पु. लि. प्र. वि. ब. व. of pronominal adjctv इतर- the other, remaining ( इतर- पु.लिं, इतरा-स्त्री. लिं & इतरत्-न. लिं. )

एकादे लग्न ठरवले जात किंवा होत असतांना नवरी मुलगी नवऱ्या मुलाचे रूप पाहते, तिची आई मुलाची संपत्ती पाहते, वडील त्याचे शिक्षण, विद्वत्ता आणि लौकिक पाहतात, बांधव त्याचे कुल पाहतात आणि इतर लोकांना मात्र फक्त विवाहसमारंभातल्या मेजवानीतच (मिष्टान्ने खाण्यातच) तेवढा रस असतो.
एकाद्या घटनेकडे पहाण्याचा निरनिराळ्या लोकांचा दृष्टीकोन किती वेगवेगळा असतो, प्रत्येकाच्या अपेक्षा किती निराळ्या असतात याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. इतर लोकांना फक्त मजा करायची असते, मग त्या नवरानवरीचे पुढे काही का होऊ दे, त्यांना काही फरक पडत नाही. त्यामुळे इतर लोक काय म्हणतील असा विचार करण्यापेक्षा संबंधित लोकांना काय वाटते याचा विचार केला पाहिजे.
——————————————————————
30/10/2018
०५२ हस्तादपि न दातव्यं गृहादपि न दीयते। परोपकारणार्थाय वचने किं दरिद्रता।।

परोपकारण-अर्थाय हस्तात् ( किम् ) अपि दातव्यम् न (अस्ति), गृहात् ( किम् ) अपि न दीयते। ( तदा) वचने दरिद्रता किम्?

In the matter of providing help to the others, if nothing is required to be given from the hand and nothing gets spent from the house, then why show stinginess in speaking.
(When there is no obligation involved everyone liberally speaks for the cause of charity)

परोपकारणार्थाय- च. वि. ए. व. of परोपकारणार्थः- परः another person, उपकारः – service, favour, help, परेषु उपकारः – परोपकारः -ष. तत्पुरुष स., परोपकारस्य निमित्तम् – परोपकारणः कर्मधारय स.,अर्थः purpose, object, desire- परोपकारणस्य अर्थः -परोपकारणार्थः – ष. तत्पुरुष स. – for purpose of helping other, हस्तात् – from hand & गृहात् – from house both पं. वि. ए. व. of हस्तः पु. लिं-hand & गृहम् न. लिं षट-house, अपि -अव्यय- also, besides, too, दातव्यम् – to be given- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. ( other two forms दानीय & देय) and दीयते- gets spent – कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of दा- यच्छति १ ग.प.प. & ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. – to give, grant (note- दा-दाति- २ ग. प. प. to cut), वचने-स.वि. ए. व. of वचनम् -speaking, talking, दरिद्रता- meanness, stinginess किम् pronominal adjctv- what, why

जेंव्हा दुसऱ्याला मदत करण्यासाठी आपल्या हाताने किंवा घरातले कांही द्यायचे नसते अशा वेळी बोलतांना कशाला चिक्कूपणा करावा? चांगले अघळपघळ बोलावे असे बरेच लोक करतात.

(This is similar to another Shloka No.87 under different context)
यापूर्वी दि. ८ ऑक्टोबरला दिलेल्या एका श्लोकात असाच भाव होता.
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ॥
थोडक्यात माणसाने संकोच न करता चांगले भरपूर बोलावे. त्याने ऐकणाऱ्याला बरे वाटते. बोलायला काही पैसे पडत नाहीत.
——————————————————-
३१-१०-२०१८
०५३ अञ्जलिस्थानि पुष्पाणि वासयन्ति करद्वयम्।अहो सुमनसां प्रीतिर्वामदक्षिणयो: समा।।

पुष्पाणि अञ्जलिस्थानि करद्वयम् वासयन्ति।अहो सुमनसां प्रीतिः वामदक्षिणयो: समा (भवति)

Here first line is an example and second line is a statement with double meaning words.
Flowers in the palm make both hands fragrant.
1) Oh flowers love both left and right (hand) equally
2) Oh persons with broad mind love bad and good people equally
(Both do not discriminate between left and right or bad and good)

पुष्पाणि- flowers, अञ्जलिस्थानि- contained in palm- both न. लिं .प्र. वि. ब. व. of पुष्पम् and अञ्जलिस्थम् अञ्जलिः स्त्री. लि. cavity formed by joining palms- अञ्जलौ ( अञ्जल्याम्) तिष्ठति इति – अञ्जलिस्थम्- उपपद तत्पुरुष स., करः hand- द्वौ-two- द्वौ करयोः समाहारः- करद्वयम् – द्वंद्व स.-two hands, वासयन्ति- तृ. वि. ब. व.of वास्- वासयति-ते १० ग. उ. प. to scent, make fragrant,
अहो-अव्यय- a particle showing surprise, wonder-Oh, सुमनसाम्- ष. वि.ब. व. of सुमनस् ( सुमनस् -adjct- good minded, benevolent, learned man- सुमनस्- पु. लिं – a god, divinity- सुमनस्-स्त्री. लिं & न. लि. a flower), प्रीतिः स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. love, affection, favour, regard, वाम -adjctv- left, opposite, unfavourable, vile, wicked, दक्षिण -adjctv- right, competent, sincere, वामम् च दक्षिणम् च -वामदक्षिणौ- द्वंद्व स. वामदक्षिणयो: स. वि. द्वि. व – of left and right or bad and good, समा- adjctv- equal

ओंजळीमध्ये धरलेल्या फुलांचा सुगंध दोन्ही हातांना सारखाच लागतो. मोठे मन असलेले लोक डावेउजवे असा भेदभाव न करता सर्वांना सारखेच प्रेम देतात.
————————————————————
01/11/1018
०५४ Another example of noble people. मोठ्या मनाच्या लोकांचे आणखी एक उदाहरण.
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् | उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।।

अयम् निजः (अयं )परः वा इति लघु-चेतसाम् गणना (भवति)| उदार-चरितानाम् तु वसुधा कुटुम्बकम् एव (अस्ति)।

The mean-minded people ( ordinary people) consider, he is mine, he is an outsider. Where as for broad-minded people ( noble persons) whole world is like a family.

अयम् he- निजः one’s own, related- परः stranger, alien, outsider- all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of इदम् , निज & पर respectively, वा- अव्यय-meaning or, like, or else, इति- अव्यय- this particle is most generally used to report the very word spoken, लघुचेतसाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of लघुचेतस् – लघु- adjctv- small, short, low, चतस्- the mind, consciousness- लघु चेतः इति – लघुचेतस्- उपपद तत्पुरुष स. – mean minded, गणना- thinking, counting,, calculation, उदारचरितानाम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of उदारचरितः – उदार- adjctv-generous, liberal, noble, चरित known, life, behaviour (चरित- क. भू. धा. वि. of चर्-चरति- १ ग. प.प. to walk, behave towards, conduct oneself)- उदारः चरितः इति – उदारचरितः उपपद तत्पुरुष स. – broad-minded, noble person, तु- अव्यय- an adversative particle meaning ‘but’, ‘on the contrary, ‘on the other hand’, वसुधा- world, earth कुटुम्बकम् –
household, family, एव -अव्यय-this particle is most frequently used to strengthen the idea expressed meaning just, exactly, alone, same, like

हा आपला, हा परका असा भेदभाव क्षुद्र वृत्तीचे सामान्य लोक करतात, उदार हृदय असलेले लोक सर्व जगालाच आपले कुटुंब समजतात. ते सर्वच लोकांशी आपुलकीने वागतात.

Wikipedia : वसुधैव कुटुम्बकम् सनातन धर्म का मूल संस्कार तथा विचारधारा है[1] जो महा उपनिषद सहित कई ग्रन्थों में लिपिबद्ध है। इसका अर्थ है- धरती ही परिवार है (वसुधा एव कुटुम्बकम्)। यह वाक्य भारतीय संसद के प्रवेश कक्ष में भी अंकित है।
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् | उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् || ॥ (महोपनिषद्, अध्याय ४, श्‍लोक ७१)
अर्थ – यह अपना बन्धु है और यह अपना बन्धु नहीं है, इस तरह की गणना छोटे चित्त वाले लोग करते हैं। उदार हृदय वाले लोगों की तो (सम्पूर्ण) धरती ही परिवार है।
——————————————————————
02/11/2018
०५५ उत्तमः क्लेशविक्षोभं क्षमः सोढुम् न चेतरः। मणिः एव महाशाणघर्षणं न तु मृत्कणः।।

उत्तमः क्लेश-विक्षोभम् सोढुम् क्षमः (भवति) न च इतरः ( तद् सोढुम् क्षमः अस्ति)। मणिः एव महाशाणघर्षणम् ( सहते) न तु मृत्कणः ( तद् सोढुम् क्षमः अस्ति)

Great people alone can bear the struggling during distress, not the others. A precious stone alone can stand the grinding of cutting device not a clod or lump of earth.
उत्तमः adjctv- – best, excellent, क्षमः adjctv- patient, enduring, इतरः – pronominal adjctv-the other, another,मणिः – precious stone, मृत्कणः a clod or lump of earth – all पु. लि. प्र. वि. ए. व. क्लेशविक्षोभम् – द्वि. वि ए. व. of क्लेशविक्षोभः – pains of struggle- क्लेश -suffering, anguish, विक्षोभ- struggle, disturbance- क्लेशाणाम् विक्षोभः – ष. तत्पुरुष स., सोढुम् – तुमन्त हत्वर्थक अव्यय of सह्-सहते १ग. प. प. to bear, endure, suffer,. एव & तु see श्लो. १११,महा- great, huge, शाणम्- touchstone, grinding stone, घर्षण- rubbing, friction- महत् शाणम्- महाशाणम्-उपपद तत्पुरुष स.- महाशाणस्य घर्षणम्- महाशाणघर्षणम्- grinding of polishing stone,

महान लोकच कठीण परिस्थितीत येणारे कष्ट सहन करू शकतात, इतर लोक नाहीत. पैलू पाडण्यासाठी केले जाणारे भयंकर घर्षण हिऱ्यासारखे रत्न सहन करते, मातीचे ढेकूळ नाही, त्याचा भुगा होऊन जातो.
याच अर्थाचा संत तुकारामांचा एक अभंग आहे. हिरा ठेविता ऐरणी, वाचे मारिता जो घणी । तोचि साधू ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा ।।
नरेंद्र गोळे .
पैलू पाडतांचे कष्ट, सोसू शके हिरा जरी ।
मातीचे ढेकुळ कधी, सोसू न शकते तयां ॥
—————————————————————————————–
03/11/2018
०५६ उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे |  प्रचलति यदि मेरुः शीततां याति वह्निः |

विकसति यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां |न चलति खलु वाक्यं सज्जनानां कदाचित् ।।

-भर्तृहरि नीतिशतक

यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे उदयति, यदि मेरुः प्रचलति, ( यदि) वह्निः शीतताम् याति,
यदि पद्मम् पर्वताग्रे शिलायाम् विकसति, (तथापि) सज्जनानाम्
वाक्यम् खलु कदाचित् न चलति।

If the Sun rises in the West, if the mount Meru moves, ( if ) the fire gets coolness, if a lotus blooms on the mountain top rock, the word of virtuous (noble) people does not change at all.
यदि- अव्यय- if, in case, whether, भानुः -the Sun, मेरुः -the Mount Meru, वह्निः – the fire, पद्मम्- lotus – all प्र. वि. ए. व., पश्चिमे, दिग्विभागे, पर्वताग्रे – all स. वि. ए. व. of पश्चिमा- स्त्री.लिं. the West, दिग्विभागम् -न. लि. direction ( दिशः विभागम्- ष. तत्पुरुष स.-दिश्-स्त्री.लिं-direction, विभागम्-part, portion), पर्वताग्र- mountain top (पर्वतस्य अग्रम्- ष. तत्पुरुष स.) उदयति, चलति, प्रचलति, याति, विकसति, all वर्त. तृ. पु. ए. व. of इ- एति -२ ग. प.प. to go, come to, उद्+इ- to rise, spring, चल्- १ ग. प.प. to walk, go, shake, deviate, move, प्र+चल्- to tremble, या- २ ग. प.प. to get, go, become, कस्-कसति १ ग. प. प. to move, approach वि+कस् – to open, bloom, शीतताम्- द्वि. वि. ए. व. of शीतता-coolness, शिलायाम्- स. वि. ए. व. of शिला- rock स्त्री. लिं , सज्जनानाम्- ष. वि. ब. व. of सज्जन ( सत्-good , noble + जनः people) वाक्यम्- sentence, word खलु – अव्यय-indeed, really, कदा -अव्यय-when, what time, followed by चित् – means ‘at one time’ or ‘at some time’.

जरी सूर्य पश्चिमेला उगवला, मेरू पर्वत जागचा हलला, अग्नि थंडगार झाला आणि डोंगराच्या शिखरावर कमळ फुलले (अशा अशक्यप्राय गोष्टी घडल्या) तरीसुद्धा सज्जन त्याने दिलेला शब्द बदलणार नाही. सज्जन लोक कांहीही झाले तरी नेहमी आपला शब्द पाळतातच.
——————————————————–
04/10/2018
०५७ उदये सविता रक्तः रक्तः चास्तमने तथा। सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता।।

सविता उदये रक्तः (अस्ति), (सः) अस्तमने च तथा रक्तः( भवति)। महताम् सम्पत्तौ च विपत्तौ च एकरूपता (अस्ति)।

The sun is red at the rising, so it is at the setting. Great people are the same ( undisturbed) when they are prosperous (successful) or facing difficult times (calamity)

सविता – प्र. वि. ए. व. of सवितृ -पु. लिं. the sun, उदये & अस्तमने- स.वि.ए.व. of उदय -पु. लिं. rising, अस्तमनम्- न. लिं. setting, रक्तः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of रक्त red ( क.भू. धा. वि. of रंज् १ & ४ ग. उ. प. रजति-ते, रज्यति-ते to be coloured, redden, glow), तथा- अव्यय- likewise, same, महताम् – पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महत्- great, big, noble , सम्पत्तौ & विपत्तौ स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of सम्पत्तिः – prosperity, riches & विपत्तिः calamity, mishap, adversity, एकरूपता- same state, oneness (एकम् रूपम्- एकरूपम् – द्वि. तत्पुरुष स. – +ता- state of oneness

उगवता सूर्य लालबुंद असतो आणि मावळतानाही तसाच लाल असतो. महान लोक संपत्ती आणि विपत्तीच्या परिस्थितीत सारखेच असतात, फरक करत नाहीत. हे उदाहरण थोडे अपूर्ण आहे कारण मधल्या वेळेत सूर्य अत्यंत देदिप्यमान असतो. या उदाहरणात फक्त उदय आणि अस्त यांचाच विचार केला आहे.
———————————————————————————
05/11/2018
०५८ अमितगुणोपि पदार्थो दोषेणेकेन निन्दितो भवति। निखिलरसायनमहितो गन्धेनुग्रेण लशुन इव।।

लशुनः निखिल-रसायन-महितः उग्रेण गन्धेन निन्दितः इव, पदार्थः अमित-गुणः अपि एकेन दोषेण निन्दितः भवति।

Even one bad (unpleasant) quality can make a thing ( or a peerson) having innumerable good qualities also unpopular, as Garlic having a whole range of medical qualities becomes repulsive due to its strong odour.

लशुनः ( लशूनः, लशुनम्)- garlic, निखिल- adjctv- complete, whole, all, रसः object of taste, essnce- +अयनम्- रसायनम्- elixir of life, good medicine, महित- esteemed revered ( क. भू. धा. वि. of मह् १ ग. प. प. & १० उ. प. महति-महयति-ते- to honour, respect revere value, ( निखिलः रसायनः निखिलरसायनः – उपपद तत्पुरुष स.- निखिलरसायनः इति महितः – निखिलरसायनमहितः- उपपद तत्पुरुष स.), उग्रेण & गन्धेन both तृ. वि. ए. व. of उग्र – adjctv- strong, terrific, powerful & गन्धः smell, odour, निन्दित- blamed, shamed (क. भू. धा. वि. of निन्द् – निन्दति to blame, censure), इव – अव्यय- like, as, पद- object, abode ( also means foot, a line of a stanza, verse)- पद+अर्थः a thing, object or meaning of a word, अमित-countless, plenty-( न मितः अमितः नञ्तत्पुरुष स.)- मित- limited, measured ( क. भू. धा. वि. of मा-२ ग. प. प. -माति & ३ ग. & ४ ग. आ.प.-मिमीते – मीयते – to limit, measure, गुणः – quality, virtue, अपि- अव्यय- even, also, एकेन & दोषेण- both तृ. वि. ए. व. of एक- one & दोष – fault, defect, blemish, भवति-तृ. पु. ए. व. of भू-१ ग. प. प. to happen, to be

ज्याप्रमाणे उग्र दर्पामुळे लसुणामधले इतर सगळे औषधी गुणसुद्धा झांकले जातात त्याच प्रमाणे एकाद्याच अवगुणामुळे सर्वगुणसंपन्न वस्तूसुद्धा नकोशी वाटते.
त्यामुळे कुठल्याही अवगुणाकडे दुर्लक्ष करू नये. उद्याच्या नरकचतुर्दशीला घराच्या सफाईबरोबर अंगातल्या दुर्गुणांची जळमटेही काढून टाकावीत.
—————————————————————————————–
०६-११-२०१८
०५९ उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः। अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते।।

यः उपकारिषु साधुः, साधुत्वे तस्य कः गुणः ( भवति)। यः अपकारिषु साधुः (भवति) सः साधुः (इति) सद्भिः उच्यते।

A person who is good (gentle) towards someone who has helped him or one who is of a helpful nature, what is there in his goodness,. But if a person is good towards one , who by nature is harmful, he is called a sage by virtuous people

उपकारिषु – अपकारिषु- साधुत्वे स. वि. ब. व. of उपकारिन्- one who has helped (obliged) or of helpful nature, अपकारिन्- one who is harmful (ungrateful) & साधुत्व- nobility, virtue -respectively, यः , कः, सः, साधुः, गुणः, all पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of यद्- who, which, what, किम् -who, which, what, तद् – he, she,it, that, all pronominal adjctvs, साधु- a noble person, sage, गुण – virtue, quality, तस्य-पु. लिं. ष.वि.ए. व. of तद्, सद्भिः – तृ. वि. ब. व. of- सत्-पु. लिं noble-good-holy person, उच्यते-कर्मणि प्रयोग वर्त. तृ. पु. ए. व. of वच्- २ ग. प. प. वक्ति (उवाच) to say, relate, describe

आपल्यावर ज्यांनी उपकार केले आहेत त्यांच्याशी (सज्जनांशी) चांगले वागण्यात कसला मोठा सद्गुण आला आहे ? पण जे आपल्या वाईटावर टपले आहेत अशा दुष्ट माणसांशीसुद्धा चांगले वागणाऱ्याला साधू म्हणतात.
—————————————————
08/11/2018
०६० गुणदोषौ बुधो गृह्णन् इन्दुक्ष्वेडाविवेश्वरः ।   शिरसा श्लाघते पूर्वं परं कण्ठे नियच्छति ।।

बुधः गुणदोषौ गुह्णन्, ईश्वरः इन्दु-क्ष्वेडौ इव, पूर्वम् शिरसा श्लाघते परम् कण्ठे नियच्छति ॥

Wise person accepts virtues (good) and faults ( bad), like Lord Shiva did with Moon and Venom, who honoured the the former on his head (Moon) and retained or blocked the later ( Venom) in his throat

बुधः ईश्वरः both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of बुध- learned, wise, ईश्वर Lord Shiva, गुणदोषौ- द्वंद्व स. गुणः च दोषः च- virtues and faults, गुह्णन्- वर्त. धा. सा. वि. of ग्रह्- ९ ग. उ. प. गृह्णाति-गृह्णीते to take, accept, catch, इन्दुक्ष्वेडौ- द्वंद्व स. इन्दुः च क्ष्वेडः च – moon and venom, poison ( both products of सागरमंथन), इव- अव्यय- like, as, पूर्वम्-first one, former, परम्- later, the other, शिरसा- न. लिं. तृ. वि. ए. व. of शिरस् head, top, श्लाघते – तृ. पु. ए. व. of श्लाघ् १ ग. आ.प. to praise, extol, कण्ठे – स. वि. ए. व. of कण्ठ throat, neck, नियच्छति- restrain, curb, check- यम्-यच्छति- to curb, control,यम्+नि curb well (please note दा-यच्छति १ ग.प.प. means to give, grant)

ज्याप्रमाणे भगवान शंकराने चंद्राला मस्तकावर स्थान दिले आणि विषाला कंठामध्ये बंद करून ठेवले त्याप्रमाणे शहाणे लोक सद्गुण आणि दुर्गुण या दोघांचाही स्वीकार करतात (आणि त्यांना योग्य ते स्थान देतात.)
——————-

09/11/2018
०६१ तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना
नैको ऋषिर्यस्य (मनिर्यस्य) मतं प्रमाणम्।

धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम्
महाजनो येन गतः सः पन्थाः।।

or महाजना: येन गता: सः पन्थाः ।।
महाभारत वन. अ.३१३.११७

तर्कः अप्रतिष्ठः(अस्ति), श्रुतयः विभिन्नाः (भवन्ति), न एकः ऋषिः ( मुनिः) (भवति), यस्य मतम् प्रमाणम् (अस्ति)। धर्मस्य तत्त्वम् गुहायाम् निहितम् (अस्ति) महाजनः येन गतः सः पन्थाः (भवति)।

(This is answer Yudhistir gave to Yaksha)
No conjecture ( logic) is conclusive. The sacred texts are different (many). There is no single sage (prophet), whose opinion is a testimony. The essence (the primary substance) of the religion (prescribed course of conduct) is hidden in the cave (Hence) one should follow the path by which great people have traveled

तर्कः conjecture, logic, reasoning, अप्रतिष्ठः – unproven- प्रतिष्ठ- basis, proven, authority ( न प्रतिष्ठः – अप्रतिष्ठः नञ्तत्पुरुष स.) एकः one ( person) , ऋषिः (मुनिः) sage, saint, महाजनः great person ( महान् जनः उपपदू तत्पुरुष स.), गतः gone (क. भू. धा. वि. of गम्-गच्छति १ ग. प.प. to go), सः ( pronoun तद्) he – all in प्र. वि. ए . व.
श्रुतयः sacred texts, Veda- श्रुतिः-स्त्री. लिं, विभिन्नाः different, many (विभिन्न क. भू. धा. वि. of भिद् ७ ग. उ. प. भिनत्ति-भिंत्ते- break, split वि+भिद् -disperse, scatter, suicide)- both प्र. वि. ब. व.
यस्य- whose (ष. वि ए. व. of यद्- which, what), मतम्- opinion, view, प्रमाणम् -testimony, proof, धर्मस्य- of religion (ष. वि ए. व. of धर्म), तत्त्वम् – principles, essence गुहायाम् – in cave ( स. वि. ए. व. of गुहा ), निहितम् -hidden (हित- क. भू. धा. वि. of हि हिनोति- to send, throw, cast, नि+हि to hide, lodge, hold), पन्थाः – पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of पथिन्- a road, way, line of conduct (पंथाः पंथानौ पंथानः )

बऱ्याच वेळी तर्क नेमका नसतो, तो दोन्ही बाजूंनी करता येतो, निरनिराळ्या प्रकारच्या श्रुति (धार्मिक ग्रंथ) आहेत, ज्याचे मतच प्रमाण मानावे असा एकमेव ऋषि नाही, धर्माची तत्वे अज्ञानाच्या गुहेत दडलेली (अगम्य) आहेत, अशा वेळी मोठी माणसे ज्या रस्त्याने गेली आहेत तोच खरा रस्ता असतो. अनेक वेळा माणसाला काय करावे ते समजत नाही, वेगवेगळ्या मतांच्या विचाराने तो गोधळून जातो. अशा वेळी आदर्श अशा महान व्यक्तींनी काय केले हे पाहून त्यांचे अनुकरण करावे.
———————————
11/11/2018
०६२ धवलयति समग्रं चन्द्रमा जीवलोकं किमिति निजकलङ्कं नात्मसंस्थं प्रमार्ष्टि |

भवति विदितमेतत्प्रायशः सज्जनानां परहितनिरतानामादरो नाSSत्मकार्ये ||

सुभाषित रत्नाकर (शार्ङ्गधर)

चन्द्रमाः समग्रम् जीवलोकम् धवलयति। आत्मसंस्थम् निजकलङ्कम् किम् इति न प्रमार्ष्टि। प्रायशः परहित-निरतानाम् सज्जनानाम् एतत् विदितम्, आत्मकार्ये आदरः न भवति।

The Moon illuminates the whole world but why it is that it does not wipe its dark spot itself ? Probably it is known to the noble (righteous) persons who are engaged in the welfare of society, not to respect their own work.

चन्द्रमाः पु.लिं. प्र.वि. ए. व. of चन्द्रमस् , समग्रम् & जीवलोकम् both द्वि. वि. ए. व. of समग्र adjctv- all, entire & जीवलोक -living world (जीव- adjctv-living, life , लोकः the world- जीवानाम् लोकः ष. तत्पुरुष स.)- ,धवलयति- तृ. पु. ए. व. of धवल् ( धवल-adjctv white, pure), आत्मन्- self, oneself, संस्थ- adjctv- existing, staying आत्मनि संस्थम् -आत्मसंस्थम् – स. तत्पुरुष स.-one’s own, existing on oneself, निज- adjctv- own, innate, कलङ्कम्- stain, dark spot -निजस्य कलङ्कम् निजकलङ्कम् – self strain, किम् -pronominal adjctv- why, इति-अव्यय- so, thus, प्रमार्ष्टि- तृ. पु. ए. व. of प्र+मृज्- २ ग. प.प. to wipe, wash (१० उ.प. मार्जयति-ते), प्रायशः ( प्रायस्) अव्यय-generally, probably, mostly, परहितनिरतानाम्- involved in other’s welfare, ष. वि. ब. व- पर- the other, हित- well-being ( क. भू. धा. वि. of हि-हिनोति to gratify, discharge, despatch), निरत- engaged ( क. भू. धा. वि. of नि+रम् -रमते १ ग. आ. प.), परस्य हितम् -परहितम्- ष. तत्पुरुष स.- परहिते निरतः परहितनिरतः स तत्पुरुष स., सज्जनानाम् – ष. वि. ब. व. of सज्जन noble person ( सत् जनः उपपद तत्पुरुष स.) एतत्- pronoun- this, विदितम् – known ( क. भू. धा. वि. of वद्- वेत्ति or वेद २ ग. प. प.) आत्मकार्ये- own work स. वि. ए. व. of आत्मकार्य (आत्मनः कार्यम् – ष.तत्पुरुष स.), आदरः respect, care, भवति तृ. पु. ए. व. of भू १ ग. प. प. to be, exist

सर्व जगाला उजेडाने उजळणारा चंद्र स्वतःवरचा डाग का बरे पुसून टाकत नाही? परोपकारामध्ये मग्न असणाऱ्या सत्पुरुषांना बहुधा स्वतःकडे लक्ष देणे एवढे महत्वाचे वाटत नाही.
———————————————————–
१२-११-२०१८
०६३ प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः

शिरसि निहितभारा नारिकेला नराणाम्

ददति जलमनल्पास्वादमाजीवितान्तं

न हि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति।।

– सुभाषितरत्नभाण्डागार

प्रथमवयसि पीतम् अल्पम् तोयम् स्मरन्तः, शिरसि निहित-भाराः नारिकेलाः नराणाम् अन्-अल्प-आस्वादम् जलम् आजीवित-अन्तम् ददति। साधवः कृतम्-उपकारम् न हि विस्मरन्ति।

Remembering the little water consumed as a seedling, a coconut tree, bearing weight on its head throughout its life, gives sweet water abundantly to humans. The noble never forget any assistance given to them

प्रथमवयसि- स.वि. ए. व. of प्रथमवयस् ( प्रथम- adjctv- first, early – वयस् न. लिं. age प्रथमः वयःउपपद तत्पुरुष स.) पीतम् -drunk , consumed-द्वि. वि. ए. व. of पीत -क.भू. धा वि. of पा-पिबति १ ग. प. प., अल्पम्- adjctv-small, little, तोयम्- water, स्मरन्तः प्र. वि. ब. व. of स्मरन् remembering ( वर्त. धा. सा. वि. of of स्मृ- स्मरति १ ग. प. प.), शिरसि- स. वि. ए. व. of शिरस्- न. लि.-head. निहित- placed, bearing ( क.भू. धा. वि. of नि+हि-हिनोति-५ ग. प.प.), भार-weight, निहितः भारः – निहितभारः उपपद तत्पुरुष स.- bearing weight, नारिकेलाः प्र. वि. ब. व. of नारिकेलः coconut , नराणाम् ष. वि. ब. व. of नरः man, human, अनल्प- not small, plenty, numerous, आस्वादम् & जलम् both द्वि. वि. ए. व. of आस्वाद- taste, delicious & जलम्-water, जीवित- extent alive, living -क.भू. धा. वि. of जीव् १ ग. प. प.to live, अन्तम्- end, जीवितस्य अन्तम् जीवितान्तम्- ष. तत्पुरुष स.-end of life, जीवितान्तस्य पर्यन्तम् इति- आजीवितान्तम् -till the end of life, ददति- तृ. पु. ए. व. of दा ३ ग. उ. प. ददाति- दत्ते to give, साधवः प्र. वि. ब. व. of साधुः noble person, कृतम्-द्वि. वि. ए. व. of कृत- done क.भू. धा. वि. of कृ. ८ ग. उ प. करोति-कुरुते- to do, उपकारम् – help, विस्मरन्ति- तृ. पु. ब. व. of वि+स्मृ- to forget (स्मरति-to remember)

नारळाचे झाड ते लहान रोप असतांना माणसाने दिलेल्या थोड्याशा पाण्याची आठवण ठेवते आणि स्वतःच्या माथ्यावर भार सहन करीत त्याला जन्मभर मुबलक गोड पाणी देत राहते. सज्जन लोक कधीही उपकार विसरत नाहीत.
—————————————————————–
13/11/2018
०६४ निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु

लक्ष्मीः स्थिरा भवतु(समाविशतु) गच्छतु वा यथेष्टम्।

अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा

न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ।।

नीतिनिपुणाः निन्दन्तु यदि वा स्तुवन्तु, लक्ष्मीः स्थिरा भवतु (समाविशतु), वा यथेष्टम् गच्छतु,
मरणम् अद्य एव अस्तु वा युगान्तरे वा (अस्तु), धीराः न्याय्यात् पथः पदं न प्रविचलन्ति

Knowledgeable ( Path showers) may blame you or praise you, wealth may come or go by itself, death may come today or may be at the end of the world but men of strength (brave) never deviate from the path of justice.

नीतिनिपुणणाः प्र.वि. ए.व. of नीतिनिपुणण- नीतिः conduct, policy, law स्त्री. लिं,निपुण-expert, clever- नीत्याम् निपुणः स. तत्पुरुष स., निन्दन्तु -(निन्द्- १ ग. प. प. to blame), स्तुवन्तु( स्तु २ ग. उ. प. स्तौति-स्तुवीते to praise,extol), भवतु ( भू-भवति-१ ग. प. प. to happen), समाविशतु ( सम् +आ +विश्- १ ग. प. प. settle, enter, गच्छतु ( गम्-गच्छति १ ग. प. प. to go), अस्तु ( अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be) all आज्ञार्थ तृ.पु. first two ब.व. rest ए..व., यदि -अव्यय- if, in case, वा -अव्यय- or, also, लक्ष्मीः स्त्री. लिं. द्वि. वि. ब. व. of लक्ष्मी-wealth, स्थिर- adjctv- steady, firm, यथेष्टम् – यथा- like, as, इष्ट- desired-क.भू. धा. वि. of इष्-इच्छति ६ ग. प. प., मरणम्- death, अद्य- adjctv- today, this day, एव- अव्यय- just, quite, only, युगान्तरे -end of the world-स. वि. ए. व. of युगान्तर- युग- era, अन्तर् अव्यय- between, धीराः adjctv-brave,, prudent, strong, न्याय्यात्-पं. वि. ए. व. of न्याय्य-, just, right, proper, पथः – पु. लिं. पं. वि. ए. व. of पथिन्- way, road, पदम्- foot, step, प्रविचलन्ति- तृ. पु. ब. व. of प्र+ वि +चल्- चलति- १ ग. प. प.-waver, move away

शहाणे लोक प्रशंसा करतील किंवा निंदा, लक्ष्मी टिकून राहील किंवा वाटल्यास निघून जाईल, मरण कदाचित आजच येणार असेल किंवा जगबुडीच्या वेळी, काहीही झाले तरी धीरोदात्त लोक न्यायाचा रस्ता सोडत नाहीत.
————————————————————
१४-११-२०१८

०६५ निर्गुणेष्वपि सत्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः |न हि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रः खलनिकेतनात् (चाण्डालवेश्मनः) ||
(हितोपदेश)

साधवः निर्गुणेषु् अपि सत्वेषु दयाम् कुर्वन्ति। चन्द्रः खल-निकेतनात् (चाण्डाल-वेश्मनः)
ज्योत्स्नाम् न हि संहरते।

Noble people take pity even on worthless things (beings). Moon does not withhold the moonlight from wicked person’s house (an outcast’s house).

साधवः- प्र. वि. ब. व. of साधुः पु. लिं. Noble person, a sage, निर्गुणेषु् स. वि. ब. व. of निर्गुणः ( गुणेन हीनः उपपद तत्पुरुष स.) worthless, अपि-अव्यय- also, even, सत्वेषु-स. वि. ब. व. of सत्वम्- being, character, entity, दयाम्- द्वि. वि. ए. व. of दया- pity, compassion, कुर्वन्ति- प. प. तृ. पु. ब. व of कृ-८ ग. उ. प. करोति-कुरुते to do, चन्द्रः the moon, खलनिकेतनात्- पं. वि. ए. व of खलनिकेतन-a house of wicked man ( खलस्य निकेतनः ष. तत्पुरुष स.) चाण्डालः an outcast, वेश्मन् -house , dwelling (चाण्डालस्य वेश्मनः ष. तत्पुरुष स.), ज्योत्स्नाम्- द्वि. वि. ए. व. of ज्योत्स्ना- moonlight, संहरते-आ. प. तृ. पु. ए. व. of हृ
-हरति-ते १ ग. उ. प. to take way, rob सम्+हृ= to withdraw, withhold
ज्याप्रमाणे चंद्र आपला प्रकाश दुष्ट लोकांच्या घरावरसुद्धा पाडतो त्याचप्रमाणे सज्जन (साधू) लोक चांगला वाईट असा भेद भाव न करता सर्वांवर दया करतात.
————————————————————-
15/11/2018
०६६ परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकरं नृणाम्

धर्मे स्वीयमनुष्ठानं कस्यचित्तु महात्मनः।।

सर्वेषाम् नृणाम् परोपदेशे पाण्डित्यम् सुकरम् (भवति)
स्वीयम् धर्मे अनुष्ठानम् कस्यचित् तु महात्मनः (भवति)

When advising others, it is very easy for all men (persons) to show off their skill (knowledge). But when it comes to oneself to follow the right path ( Dharma), it is possible for a select few noble persons (alone).

सर्वेषाम् & नृणाम् – पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सर्व-all, everyone -pronominal adjctv & नृ a man, person, परोपदेशे- स. वि. ए. व. of परोपदेश- पर other, उपदेश- advice- परेषु उपदेशम् (उपपद तत्पुरुष स.) पाण्डित्यम् – scholarship, knowledge, सुकरम्- (सु+करम्) -easy to do,
स्वीयम् – द्वि. वि. ए. व. of स्वीय- adjctv- own, one’s own,धर्मे- स. वि. ए. व. of धर्मः right path, conduct अनुष्ठानम् -practice, doing, कस्य ष. वि. ए. व. of किम्-who(अपि, चित्, चन, चिदपि or स्वित् added to किम् gives it indefinite sense, तु- अव्यय- but, contrary, as to, as for महात्मनः ष. वि. ए. व. of महात्मन्- great soul, noble person.
दुसऱ्याला उपदेश करण्याचे पांडित्य दाखवणे सगळ्याच माणसांना सोपे असते, पण स्वतः धर्माने आचरण करणे मात्र महात्म्यांनाच शक्य असते.
एक मराठी म्हण आहे, “लोका सांगे ब्रह्मज्ञान, आपण कोरडा पाषाण.” बहुतेक लोकांची अशी अवस्था असते.
————————————————————————————————-
16/11/2018
०६७ तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।  एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥

-महाभारत,उद्योग. अ.३६. ३४

सताम् गेहे- तृणानि, भूमिः, उदकं, सूनृता वाक्, चतुर्थी च एतानि अपि कदाचन न उच्छिद्यन्ते

Grass(sitting), land (sleeping), water and fourth being pleasant and honest speech – these are never cut off from the home of a righteous person (for serving a visitor)

(This has reference to Yudhistir when he was in वनवास)

सताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of सत्- noble, righteous person, गेहे- स. वि. ए. व. of गेहम्-house न. लिं., तृणानि- प्र. वि. ब. व. of तृणम्-न. लिं. grass, भूमिः स्त्री. लिं प्र. वि. ए. व. of भूमि -earth, ground, उदकम् – प्र. वि. ए. व. न. लिं.water, सूनृत- adjctv- true, pleasant ( सूनृता-स्त्री. लिं ), वाक्- प्र. वि. ए. व. स्त्री. लिं. of वाच् , चतुर्थ- adjctv- fourth चतुर्थी- स्त्री. लिं. , एतानि-प्र. वि. ब. व. न. लिं.of एतद्- this, अपि-अव्यय- also, and, कदा- अव्यय- when, added चन gives it indefinite sense- never, उच्छिद्यन्ते -आ. प. तृ. पु. ब. व of उद्+ छिद्- cut off, take away ( छिद्- छिनत्ति-छिंत्ते ७ ग. उ. प. to cut, tear, break)
(बसायला) गवत, (निजायला) जमीन, (प्यायला) पाणी आणि चांगले व खरे बोलणे या चार गोष्टी सज्जनांच्या घरापासून कधीच दूर करता येत नाहीत. कुठल्याही पाहुण्याला त्या तरी निश्चितपणे मिळतील. असे युधिष्ठिराने पांडव वनवासात असतांना सांगितले होते.
—————————————
१७-११-२०१८
०६८ वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि |
लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ||

लोकोत्तराणाम् वज्रात् अपि कठोराणि, कुसुमात् अपि मृदूनि
चेतांसि कः हि विज्ञातुम् अर्हति?

Extraordinary persons’ mind ( behaviour of great men) are sometimes firm ( hard) like the Indra’s weapon ‘Vajra’ ( or diamond) and are very gentle like a flower at other times. Who is capable to predict (know) their minds?

लोकः- the world, उत्तरः upper, higher, excellent, chief, लोकेषु उत्तरः इति – लोकोत्तरः – uncommon, extraordinary- उपपद तत्पुरुष स., लोकोत्तराणाम् – ष. वि. ब. व. of लोकोत्तरः, वज्रात्, कुसुमात् both पं. वि. ए. व. of वज्र diamond or India’s weapon & कुसुम -flower अपि-अव्यय- also, and कठोराणि & मृदूनि न. लिं. प्र. वि. ब. व of कठोर- hard & मृदु- soft, tender- both adjctvs, चेतांसि- न. लिं. प्र. वि. ब. व of चेतस्- mind, consciousness, sense, कः -पु. लिं. प्र. वि. ए. व of किम्- who, हि- अव्यय- indeed, surely, विज्ञातुम्- तुमन्त धा. सा. अव्यय of वि+ ज्ञा – to know, understand ( ज्ञा- ९ ग. उ. प. जानाति-जानीते- to know, learn), अर्हति- तृ. पु. ए. व. of अर्ह्-१ ग. प. प. to deserve, merit, to be fit.
जगावेगळ्या महान लोकांचे मन वेळ पडल्यास वज्राहूनही कठोर होते तर कधी फुलाहूनही कोमल असते, कुणाला त्याचा थांग लागेल? कोणालाच नाही ना?
————————————————————————
18-11-2018
०६९ शैले शैले न माणिक्यं मौक्तिकं न गजे गजे ।  साधवो न हि सर्वत्र चंदनं न वने वने ॥

माणिक्यं शैले शैले न (अस्ति)। मौक्तिकं न गजे गजे (अस्ति)।
साधवः न हि सर्वत्र (सन्ति)। चंदनं वने वने न अस्ति।

A precious stone is not found in every mountain. A pearl is not found in every elephant. Noble people are not found everywhere. Sandalwood is not found in every forest. (Greatness cannot be found in all places.)
(It was believed that celestial elephants in rut will develop a pearl in their forehead)

माणिक्यम् – a precious stone, gem, मौक्तिकम्-a pearl. चंदनम्- sandalwood- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., शैले- स. वि. ए. व. of शैलः – पु. लिं mountain ., गजे- स. वि. ए. व. of गजः – पु. लिं an elephant, साधवः पु. लिं प्र. वि. ब. व. of साधुः -noble or good person, sage, हि- अव्यय- for instance, indeed, surely, सर्वत्र- अव्यय- everywhere, वने- न. लिं. स. वि. ए. व. of वनम्-forest

सगळ्याच डोंगरांमध्ये माणके मिळत नाहीत, प्रत्येक हत्तीच्या मस्तकावर मोती नसतो, सगळ्या रानांमध्ये चंदनाची झाडे नसतात, त्याचप्रमाणे सर्वच ठिकाणी साधू नसतात.
—————————————————–
१९-११-२०१८
०७० सत्संगाद्भवति हि साधुता खलानां  साधूनां नहि खलसंगमात् खलत्वम्।

आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते मृद्गन्धं नहि कुसुमानि धारयन्ति ।।

सत्-संगात् खलानाम् हि साधुता भवति। खल-संगमात् साधूनाम् खलत्वम् न हि (भवति)। कुसुम-भवम् आमोदम् मृद् एव धत्ते मृद्-गन्धम् नहि कुसुमानि धारयन्ति।

By association of noble or righteous persons even wicked men acquire gentleness (साधुता), but righteous persons do not acquire meanness by associating with wicked persons, just like a flower’s fragrance is acquired by the soil (where it is grown) but the smell of the soil is not acquired by the flowers.

सत्संगात् -पं. वि. ए. व. of सत्संगः (सत्- noble person- संगः union, association- सताम् संगः सत्संगः ष. तत्पुरुष स.), खलानाम् – ष. वि. ब. व. of खलः पु.लिं.- wicked man, हि- अव्यय- for instance, surely, indeed, साधुता- nobleness, भवति- तृ. पु. ए. व. of भू १ ग. प.प. to happen, to be, खलसंगमात्-पं. वि. ए. व. of खलसंगमः (संगमः meeting, union, contact- खलानाम् संगमः-खलसंगमः ष. तत्पुरुष स.), साधूनाम् – ष. वि. ब. व. of साधुः a sage, righteous man, खलत्वम्- wickedness, कुसुम- a flower, भव – adjctv- at the end of compound means- arising, produced from, originating in,आमोदम्- द्वि. वि. ए. व. of आमोदः fragrance, perfume ( also means- joy, delight), मृद्- earth, clay, एव- अव्यय- only, just, quite same,धत्ते- तृ. पु. ए. व. of धा-दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प. to give, hold, catch, exhibit मृद्गन्धम्- द्वि. वि. ए. व. of मृद्गन्धः (मृद् स्त्री. लिं. earth, गन्धः smell, odour, (मृदः गन्धः मृद्गन्धः ष. तत्पुरुष स.), कुसुमानि- न. लिं. प्र. वि. ब. व. of कसुमम्-flower, धारयन्ति-प्रायोजक- तृ. पु. ब. व. of धा-दधाति-धत्ते ३ ग. उ. प. to give, hold, catch, exhibit.
सत्संगाद्भवति हि साधुता खलानां
साधूनां न हि खलसंगमात्खलत्वम्।
आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते
मृद्गंधं न हि कुसुमानि धारयन्ति ।।
अर्थ – सज्जनांच्या संगतीमुळे दुर्जनांना सज्जनपणा प्राप्त होईल मात्र दुर्जनांच्या सहवासात सज्जनांना दुष्टत्व प्राप्त होणार नाही. फुलांचा सुगंध मातीला लागू शकतो पण मातीचा वास कधी फुलाला लागणार नाही.

पण हे सज्जनांपुरते लागू पडते. याच्या अगदी उलट अर्थाची म्हण आहे, “ढवळ्याशेजारी पवळा बांधला आणि वाण नाही पण गुण लागला.” दोन वेगवेगळ्या रंगांचे बैल शेजारी शेजारी बांधले तर त्‍यांच्या रंगात फरक पडत नाही पण गुणात पडतो. म्‍हणजे वाईट गुण मात्र लवकर लागतात. चांगले गुण लागत नाहीत. सामान्य कुवतीचे लोक संगतीने बिघडूही शकतात. संगतिसंग दोषः असा वाक्प्रचारही आहे.
—————

20/11/2018
०७१ संपत्सु महतां चित्तं भवत्युत्पलकोमलम्।

आपत्सु च महाशैलशिलासंघातकर्कशम्।।    (पाठभेद- भवेद्युत्पलकोमलम्)

महताम् चित्तम् संपत्सु उत्पलकोमलम् भवति(भवेत्)। आपत्सु च महा-शैल-शिला-संघात-कर्कशम् (भवति)(भवेत्)

In prosperity heart (mind) of great people becomes (may become) soft like a lotus. In the times of calamity it becomes (may become) hard like a mass of great mountain solid rock.

महताम्- पु. लिं. ष. वि. ब. व. of महत्- great, noble, चित्तम्- heart, mind, thought, संपत्सु- स.वि. ब. व. of संपद्-स्त्री. लिं- wealth, prosperity, success, उत्पल-lotus, water-lily, कोमल-adjctv- soft (उत्पलम् इव कोमलम्- उपपद तत्पुरुष स.) भवति- वर्त. तृ. पु. ए. व – becomes & भवेत्-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. – may become -both of भू-१ ग.प.प. to happen, to be, आपत्सु -स.वि. ब. व. of आपद्- स्त्री. लिं- calamity, failure, distress, महा- great,शैल-mountain, शिला- rock, संघात- assemblage, collection (प्रायोजक क. भू. धा. वि. of सं+हन् -हन्ति २ ग. प.प.), कर्कश- adjctv- hard, rough.(महान् शैलः – महाशैलः उपपद तत्पुरुष स., महाशैलस्य शिला- महाशैलशिला- ष.तत्पुरुष स.- महाशैलशिलाणाम् संघातः- महाशैलशिलासंघातः -ष. तत्पुरुष स., महाशैलशिलासंघातः इव कर्कशः उपपद तत्पुरुष स.)
चांगले दिवस असतांना महान लोकांचे मन कमळासारखे कोमल होते आणि कठीण परिस्थितीमध्ये ते खडकासारखे कठीण होते.
वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि या श्लोकाचे हे स्पष्टीकरण आहे.
————————–
21/11/2018
०७२ सुजनो न याति वैरं परहितनिरतो विनाशकालेऽपि।

छेदेऽपि चन्दनतरुः सुरभयति मुखं कुठारस्य।।
– भर्तृहरि

परहितनिरतः सुजनः विनाशकालेऽपि वैरम् न याति।चन्दनतरुः छेदे अपि कुठारस्य मुखम् सुरभयति।

A good (noble) person, (who is) always engaged in the welfare of others, will not resort to enmity, even in times of (his own) downfall. The sandalwood tree only smears its fragrance onto the blade of the axe, which cuts it.

पर- the other, हित- good, welfare ( क.भू. धा. वि. of हि- हिनोति- ५ ग. प. प. to gratify, promote, cast) निरतः -engaged (क.भू. धा. वि. of रम्-रमते १ ग. आ. प. to be pleased, delighted- नि+रम्- engaged, interested), सुजनः- good or noble person ( शोभनः जनः- सुजनः -समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स.), विनाशकाले-स. वि. ए. व. of विनाशकालः time of distress- विनाश-ruin, destruction, कालः – time (विनाशस्य कालः – विनाशकालः), अपि- अव्यय- even, also, वैरम्- enmity, hostility, याति- तृ. पु. ए. व. of या-२ ग. प.प. to become, go, walk , चन्दन- sandalwood, तरुः tree ( चन्दनस्य तरुः चन्दनतरुः ष.तत्पुरुष स.), छेदे स. वि. ए. व. of छेदः – cutting, felling down, कुठारस्य- ष. वि. ए. व. of कुठारः – axe, hatchet मुखम् – face, mouth, सुरभयति- प्रायोजक तृ. पु. ए. व. (सुरभि -adjctv- fragrance, perfume)

नेहमी इतरांच्या हिताचाच विचार करणारे सज्जन लोक विनाशकाळातही वैऱ्याशीसुद्धा वैर करत नाहीत. चंदनाच्या झाडाला तोडणाऱ्या कुऱ्हाडीच्या पात्यालासुद्धा ते झाड सुगंधच देते.
—————-
०७३ संपूर्णकुंभो न करोति शब्दं, अर्धघटो घोषमुपैति नूनम् ।

विद्वान् कुलीनो न करोति गर्वम् ,   गुणै: विहीना: बहु जल्पयंति ।।
(चाणक्य नीति)

संपूर्णकुंभः शब्दम् न करोति, अर्धघटः नूनम् घोषम् उपैति। विद्वान् कुलीनः गर्वम् न करोति। गुणै: विहीना: बहु जल्पयंति।

Fully filled water pitcher doesn’t make noise; while half-filled pitcher makes too much noise. Learned and well-born people always remain calm and are not unduly proud of their knowledge; while people having little knowledge, always keep on boasting.

पूर्ण -full- क. भू. धा वि. of पूर् ४ ग. आ. प. पूर्यते to fill, सं+पूर्ण -संपूर्ण- entirely full, कुंभः (pitcher), संपूर्णः कुंभः- संपूर्णकुंभः – उपपद तत्पुरुष स., शब्दम् – sound, noise, करोति- तृ. पु. ए. व. of कृ- ८ ग. उ. प. to do, अर्धः (half) घटः (pitcher)- उपपद तत्पुरुष स., नूनम् -अव्यय-indeed, surely, घोषम् -sound, noise, उपैति- तृ. पु. ए. व. of उप+इ to acquire, have (इ-एति- २ ग. प. प. to go, to come to), विद्वान्- पु. लिं. ए. व. of विद्वस्- adjctv-knowing, learned ( विदुषी-स्त्री. लिं., विद्वत्- न. लिं), कुलीनः-adjctv – of good upbringing, well-born, गर्वम् – boasting, गुणै: न. लिं. तृ. पु. ब. व . of गुणम्- quality, virtue, class, विहीना: पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of विहीन- deprived ( हीन- क. भू. धा. वि. of हा-जहाति २ ग. प.प. abandon, leave वि+हा- devoid of, deprived of, बहु-अव्यय- lot, जल्पयंति- तृ. पु. ब. व. of जल्प्-१० ग. उ. प. जल्पयति-ते to talk, chatter(also १ ग. प. प. जल्पति)
पाण्याने भरलेला घडा विशेष आवाज करत नाही, पण अर्धवट भरलेल्या घड्यामधून मोठा आवाज येतो. त्याचप्रमाणे ज्ञानी लोक शांत राहतात, आपल्या पांडित्याचा गवगवा करत नाहीत आणि अज्ञ लोकच आपल्या शहाणपणाचे ढोल बडवत असतात.
या अर्थाची एक मराठी म्हण आहे उथळ पाण्याला खळखळाट फार.
नरेंद्र गोळे .
आवाज ना ये भरल्या घटाचा ।
येतो परी ना भरल्या घटाचा ॥
विद्वान तो गर्व करीत नाही ।
पांडीत्य दावीत अजाण राही ॥ – इंद्रवज्रा
.
मराठी अनुवाद: नरेंद्र गोळे २०१८११२२
————————————————————-
074 रे रे चातक सावधान मनसा मित्र क्षणं श्रुयताम् ।

अम्बोदा: बहवा: सन्ति गगने सर्वेपि न एतादृशा:।

केचिद् वृष्टिभि: आर्द्रयन्ति धरणिं( वसुधां) गर्जयन्ति केचिद् वृथा ।

यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरत: मा ब्रूहि दीनं वच:।।

रे रे मित्र, चातक, सावधान मनसा, क्षणम् श्रुयताम्। गगने अम्बोदाः बहवाः सन्ति, अपि सर्वे न एतादृशाः (सन्ति)। कचित् (अम्बोदाः) धरिणिम् वृष्टिभिः आर्दयन्ति। केचित् वृथा गर्जयन्ति।(त्वम्) यम् यम् पश्यसि तस्य तस्य पुरतः दीनम् वचः मा ब्रूहि।

(चातक -bird is harbinger of monsoon, and supposed to drinks water directly from rain only(कवि कल्पना). It is considered synonymous of ‘thirst’)

Oh Chatak, my friend, listen carefully for a moment, Clouds, there are too many in the sky, yet not all are alike,
Some humidify the earth by showering rain, others just roar in vain (therefore) Do not appeal to each and every cloud you see there.

सावधन-(adjective)-attentive, heedful, मनसा-न.लि.तृ.वि.ए.व.of मनस्-mind, desire, क्षणम्-instant, moment श्रुयताम्-श्रु-५ग.प.प.(here आ.प) आज्ञार्थ-तृ.पु.ए. व, गगने-न.लि.स.वि.ए.व of गगनम्, अम्बोदाः & बहवाः – पु.लि.प्र.वि.ब.व.of अम्बुदः – cloud ( अम्बु-न.लिं-water- अम्बुम् ददाति इति अम्बुदः or अम्बोदः(उपपद तत्पुरुष स.), cloud & बहु-much, plentiful, अस्-अस्ति २ प.प.-सन्ति- वर्त.तृ. पु.ब.वचन, एतादृश् -such, like,of this kind, केचित् -some-पु.लि.प्र.वि.ब.व. of किम्+चित्, वृष्टिभिः-स्त्री.लि.तृ.वि.ब.व. of वृष्टिः,rain, shower, आर्दयन्ति,गर्जयन्ति-१० ग.उ.प. वर्त.तृ.पु.ब.व.of-आर्द्-wet, humid & गर्ज्- roar, thunder, धरिणिम्, वसुधाम् both स्त्री.लिं द्वि. वि. ए.व of धरिणिः, वसुधा-earth, वृथा-(अव्यय)- in vain, wantonly, – यम् – पु.लि.द्वि. वि. ए.व. of यद्- who,पश्यसि- वर्त. द्वि. पु. ए. व. of दृश् -पश्यति- to see, look at, तस्य & पुरतः both- पु.लि.षष्ठी वि.ए.व.of तद्-he & पुरस् (अव्यय) before, front, मा- (अव्यय)- a particle of prohibition, कुरु & ब्रूहि- आज्ञार्थ-प.प.द्वि.पु.ए. व, of कृ-करोति-कुरुते- ८ग. उ.प.-to do & ब्रू-ब्रवीति-ब्रूते- २ग.उ.प. talk, say, दीन- poor, distressed, वचः न.लि.प्र. वि.ए.व. of वचस् – speech, word

अरे मित्रा चातका, जरा क्षणभर सावध होऊन मी काय सांगतो आहे ते लक्ष देऊन ऐक. आभाळात खूप ढग असले तरी ते सगळे एकसारखे नाहीत. त्यातले कांही जमीनीवर पाऊस पाडून तिला भिजवतील, पण काही फक्त गडगडाट करत राहतील. तेंव्हा तुला जो जो कोणी दिसेल त्याच्यापुढे दीनवाणा होऊन याचना करू नकोस.
————————————–
24/11/2018
075 क्षमाशस्त्रं करे यस्य दुर्जन: किं करिष्यति ।   अतॄणे पतितो वन्हि: स्वयमेवोपशाम्यति ।।

महाभारत पर्व ५, अ ३३

यस्य करे क्षमाशस्त्रं ( अस्ति) दुर्जन: (तस्य) किम् करिष्यति ।
अतॄणे पतितः वन्हि: स्वयम् एव उपशाम्यति।

One who has weapon of forgiveness in his hand, what harm can bad person do to him. Fire fallen on a grassless land will extinguish itself.

यस्य -whose- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद् who, करे – स. वि. ए. व. of करम्- न. लिं hand or करः पु. लिं , क्षमा – forgiveness, forbearance, शस्त्रम्- weapon- क्षमा एव शस्त्रम् – क्षमाशस्त्रम्- उपपद तत्पुरुष स., दुर्जन: -दुष्टः जनः प्रादितत्पुरुष स. bad or wicked person, किम्- pronominal adjctv. who, what, which ( कः- पु. लिं, का- स्त्री. लिं & किम् न. लिं.) करिष्यति- सामान्य or द्वितीय भविष्य. तृ. पु. ए. व. of कृ ८ ग. उ. प. to do, अतॄणे स. वि. ए. व. of अतॄण- न तॄणम् ( grass) नञ्तत्पुरुष स.- grassless, पतित- क. भू. धा. वि. of पत् पतति १ ग. प.प. to fall, वन्हि: पु. लिं. प्र. वि. ए. व. fire, स्वयम्-अव्यय- oneself or itself, एव- अव्यय- just, quiet, very उपशाम्यति- तृ. पु. ए. व of उप+शम् ४ ग. प. प. cease, stop, extinguish ( शम् शाम्यति to be calm, quiet)

क्षमा हेच ज्याचे शस्त्र आहे, त्याचे दुष्ट माणूसही काय (वाईट) करू शकणार आहे? गवतच नसलेल्या जमीनीवर पडलेली आग आपल्या आप शांत होते.
——————————————–
25/11/2018
७६ आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा ।

पात्यते तु क्षणेनाधस्तथात्मा गुणदोषयो: ।।

पाठभेद: पात्यते तु – निपात्यते

यथा शिला शैले महता यत्नेन आरोप्यते, क्षणेन अधः पात्यते तु, तथा आत्मा गुण-दोषयो: (यत्नेन आरोप्यते, क्षणेन अधः पात्यते तु )

A boulder gets placed on a hill with great efforts, but is brought down in a second. Likewise, the soul (self) is with regards to good and bad virtues. ( It takes great efforts to acquire good qualities but bad things are acquired effortlessly)

यथा-as, like, namely, तथा-so, thus, likewise- both अव्यय, शिला- stone, rock शैले – स. वि. ए. व. of शैलः hill, mountain, महता- तृ. वि. ए. व. of महत्- great, huge, large, यत्नेन तृ. वि ए. व. of यत्न- effort, attempt आरोप्यते- कर्मणि तृ. पु. ए. व. of आ+रुह्- to mount, ascend, ( रुह्-रोहति १ ग. प.प. to grow, rise, increase), क्षणेन- तृ. वि. ए. व. of क्षण- a moment, अधः (अधस्)- अव्यय- down, below, पात्यते -कर्मणि तृ. पु. ए. व. of पत्-पतति १ ग. प. प. to fall, come down, नि+पत्- to come down, तु-अव्यय- but, on the other hand, as to, आत्मा-पु. लिं. प्र. वि.ए. व. of आत्मन्- soul, self, गुणदोषयो: ष. वि. द्वि. व. of गणदोषौ- गणः च दोषः च- द्वंद्व स. Good and bad, noble and wicked
ज्याप्रमाणे एकादी अवजड शिला डोंगरावर चढवून ठेवायला खूप प्रयास करावे लागतात, पण ती क्षणार्धात गडगडत खाली येते, त्याप्रमाणे आत्म्याला गुण संपादन करायला खूप प्रयत्न करावे लागतात, पण दोष मात्र सहजपणे येऊन चिकटतात. आत्म्याच्या उन्नति किंवा उद्धारासाठी दीर्घकाळ कष्ट करावे लागतात, पण त्याची अधोगति सहजपणे आणि क्षणात होते.
————————
26/11/2018
77 गुणैः सर्वज्ञतुल्योsपि सीदत्येको निराश्रयः।    अनर्घ्यमपि माणिक्यं हेमाश्रयमपेक्षते।।

चाणक्यनीतिदर्पणः अ.१६, श्लो १०

एकः गुणैः सर्वज्ञतुल्यः अपि निराश्रयः सीदति। अनर्घ्यम् माणिक्यम् अपि हेम-आश्रयम् अपेक्षते।

One who is the best qualified ( the most knowledgeable), but without shelter (alone), perishes. Invaluable Ruby also seeks protection of the gold.

एकः one, person, गुणैः- तृ. वि. ब. व. of गुणः virtue, quality, सर्वज्ञ – सर्वम् जानाति इति- all knowing- उपपद तत्पुरुष स., तुल्य -adjctv- well matched, same, सर्वज्ञेन तुल्यः तृ. तत्पुरुष स. Like most knowledgeable, अपि- अव्यय- also, even, आश्रयः, आश्रयम् -place of refuge, dwelling, निर् – अव्यय- without, devoid of, निराश्रयः without shelter सीदति- सद् १ ग. प. प.(६ ग. according to some)- to perish, get destroyed, माणिक्यम्- Ruby, अनर्घ्यम् – न अर्घ्यम्- नञ्तत्पुरुष स. priceless, invaluable, हेमन्- न. लिं – gold, आश्रयम् – protection, हेमनः आश्रयम् -हमाश्रयम्- protection of gold-ष. तत्पुरुष स., अपेक्षते- तृ. पु. ए. व. of अप+ईक्ष् – to require, need (ईक्ष्- ईक्षते १ ग. आ. प. to see, observe)
एकटा सर्वगुणसंपन्न माणूससुद्धा कुणाचाही आसरा किंवा आधार नसला तर नष्ट होतो किंवा हरवून जातो. अमूल्य अशा माणकालासुद्धा सोन्याच्या कोंदणाची गरज असते. त्यामुळे आपल्या अंगातल्या गुणांचा ताठा न बाळगता नम्र वृत्तीने मिळत असेल तो आधार स्वीकारायला हरकत नाही.
——————————————————-
27/11/2018
78 We had seen the disadvantage of being alone yesterday, we will see the strength of unity in today’s subhashit.

अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका।   तृणैर्गुणत्वमापन्नैः बध्यन्ते मत्तदन्तिनः।।

पाठभेद- अल्पानामपि वस्तूनां = बहूनामल्पसाराणां

अल्पानाम् अपि वस्तूनां (बहूनाम् अल्प-साराणाम्) संहतिः कार्य-साधिका (भवति)। गुणत्वम् आपन्नैः तृणैः मत्त-दन्तिनः बध्यन्ते।

The unity of even small things ( small things in large number) can accomplish (great) works. Straw, when tied in the form of a rope can even tie down mad elephants!

अल्पानाम् & बहूनाम्- both ष. वि. ब. व. of अल्प -small, insignificant & बहु- many, abundant – both adjctvs. अपि- अव्यय-also, even, वस्तूनाम् & अल्पसाराणाम्- both ष. वि. ब. व. of वस्तु-article, matter, thing & अल्पसार- of
small value or strength, अल्पम् सारम् इति अल्पसारम्- उपपद तत्पुरुष स. ( सारम्- essence, substance), संहतिः – union, combination (स्त्री. लिं), कार्यसाधिका-( कार्यम् साधयति इति- उपपद तत्पुरुष स.)- task accomplishing, successful, गुणः rope, thread, cord, गुणत्वम् -form of rope, आपन्नैः तृ. वि. ब. व. of आपन्न- acquired, gained ( क. भू. धा. वि. of पद्- पद्यते ४ ग. आ. प. – to go, gain, enter- आ+पद्- to attain, acquire), तृणैः तृ. वि. ब. व. of तृणम् -grass, मत्त- क. भू. धा. वि. of मद्-माद्यति ४ ग. प. प. to be mad, intoxicated, inebriated, दन्तिनः पु. लिं. प्र. वि. ब. व. of दन्तिन्- an elephant, बध्यन्ते- कर्मणि वर्त. तृ. पु. ब. व. of बंध्- बध्नाति ९ ग. प. प. to bind, tie, capture.
आपण कालच्या सुभाषितात एकटा पडण्याचे दुष्परिणाम पाहिले, आता दुर्बळांच्या एकीमधले बळ दाखवणारे हे सुभाषित :
मोठ्या संख्येतल्या लहान वस्तूसुद्धा एकवटून मोठे काम करू शकतात. गवतापासून तयार केलेल्या दोरखंडाने माजलेल्या हत्तीलासुद्धा बांधून ठेवता येते.
——————————-
28/11/2018
79
कुसुमं वर्णसंपन्नं  गन्धहीनं न शोभते ।  न शोभते क्रियाहीनं मधुरं वचनं तथा ।।

(यथा) वर्णसंपन्नम् कुसुमम् गन्धहीनम् न शोभते, तथा मधुरम् वचनम् क्रियाहीनम् न शोभते ।

Beautiful flower which does not have fragrance does not seem good, similarly, sweet talk without action does not seem good.
जसे सुवासिक नसलेले सुंदर फूल तितकेसे आवडत नाही (फुलाच्या दृष्टीने दिसण्यापेक्षा सुवासाला जास्त महत्व आहे) त्याप्रमाणे नुसते गोड बोलणारा निष्क्रिय माणूसही कुणाला फारसा आवडत नाही. गोड बोलणे महत्वाचे आहेच, पण चांगल्या कृति करणे जास्त महत्वाचे आहे.
———————————————————————-
29/11/2018
80 यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यत    निघर्षणच्छेदनतापताडनैः ।

तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते      श्रुतेन शीलेन कुलेन कर्मणा ॥

यथा कनकम् निघर्षण-च्छेदन-ताप-ताडनैः चतुर्भिः परीक्ष्यते, तथा पुरुषः श्रुतेन शीलेन कुलेन कर्मणा चतुर्भिः परीक्ष्यते।

As the (quality of) gold gets evaluated by four types of tests -scratching (against touch stone), cutting, heating and beating, in the same way, man gets tested in four ways – education, character, family (up-bring ) and his deeds.

यथा-as, like, namely, तथा-so, thus, likewise-both अव्यय, कनकम् -gold, निघर्षणम् ( scratching-) च च्छेदनम् (cutting) च तापम् (heat) च ताडनम् (beating) च – निघर्षणच्छेदनतापताडनम् -द्वंद्व स.-निघर्षणच्छेदनतापताडनैः तृ. वि. ब. व., चतुर्भिः- तृ. वि. ब. व., of चतुर्- न. लिं -four, परीक्ष्यते -कर्मणि वर्त. तृ. पु. ए. व. of परि+ईक्ष् to examine, scrutinise ( ईक्ष -ईक्षते १ ग. आ. प. to see, observe), पुरुषः- man, male, श्रुतेन शीलेन कुलेन कर्मणा- all तृ. पु. ए. व. of श्रुत(education, learning- क. भू. धा. वि. of श्रु- ५ ग. प.प. to hear, listen), शील- (character), कुल- ( family or up-bring ), कर्मन्- न. लिं.( work, deed)- respectively.

ज्याप्रमाणे सोने घासून, कापून, तापवून आणि ठोकून तपासले जाते त्याचप्रमाणे शिक्षण, शील, कुल आणि काम या चार गोष्टीवरून पुरुषाची परीक्षा केली जाते.
——————————————-

30/11/2018
81 यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितंमनुष्यैः    विज्ञानशौर्यविभवार्यगुणैः समेतम्।

तन्नाम जीवितमिह प्रवदन्ति तज्ञाः     काकोsपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते।।
हितोपदेश२.४३

पाठभेद:
विज्ञानविक्रमयशोभिरभज्यमानम्
मनुष्यैः  विज्ञान-शौर्य-विभव-आर्यगुणैः समेतम् (विज्ञान-विक्रम-यशोभिः अभज्यमानम्) प्रथितम् यद् क्षणम् अपि जीव्यते, तज्ञाः इह तद् जीवितम् प्रवदन्ति नाम, (अन्यथा) काकः अपि चिरम् च जीवति बलिम् च भुङ्क्ते।

Men who live a life with excellent virtues full of knowledge, valour and wealth/riches, ( a life inseparable from knowledge, valour and success) even if that life is for a moment, as per wise, that is indeed a real life. (Otherwise,) A crow also eats food and lives long.

मनुष्यैः – तृ.वि.ब. व. of मनुष्यः man, person, विज्ञानशौर्यविभवार्यगुणैः तृ.वि. ए. व. of विज्ञानशौर्यविभवार्यगुणम्- विज्ञानम् च शौर्यम् च विभवम् च आर्यगुणम् च एतेषाम् समाहारः -द्वंद्व स. -विज्ञान- knowledge, शौर्य-valour, विभव- wealth/riches, आर्य-worthy/ respectable, गुण- quality- आर्यम् गुणम् -आर्यगुणम् उपपद तत्पुरुष स., समेत-endowed, inclusive of- क. भू. धा. वि. of सं+इ (इ-एति- २ ग. प. प. to go, come) (विज्ञान-विक्रम-यशः success- द्वंद्व स-, अभज्यमान- inseparable -भज्यमान-वर्त. धा. सा. वि. of भंज्- ७ ग. प. प. भनक्ति to break), प्रथित- famous, celebrated- क. भू. धा. वि. of प्रथ्- प्रथते १ ग. आ. प. to be well-known, famous, यद्-pronoun- which, what क्षणम्-moment,अपि- अव्यय-also, even, जीव्यते- कर्मणि वर्त. तृ. पु. ए. व. of जीव- जीवति १ ग. प. प. to live , तज्ञाः-प्र. वि ब. व. of तज्ञ- wise, expert, इह- अव्यय-here, तद् – pronoun-it, that, जीवितम् -life, प्रवदन्ति- तृ. पु. ब. व. of प्र+वद्- to regard, consider ( वद्-वदति१ ग. प.प. to say, utter, नाम- अव्यय- indeed, truly,(अन्यथा-otherwise),काकः a crow, चिर -adjctv- long, lasting, बलिम् -द्वि. वि. ए. व. of बलिः- an oblation, daily meal, भुङ्क्ते- तृ. पु. ए. व. of भुज्-७ ग. उ. प. भुनक्ति- भुङ्क्ते to eat, consume ( also means to enjoy, rule, suffer, endure)

जर एकादा माणूस विज्ञान, शौर्य, वैभव, यश अशा उत्तम गुणांनी भरलेला एक क्षणही जगला तर तेच (त्याचे) खरे जीवन असे ज्ञानी लोक सांगतात, नाही तर नुसते अन्न खाऊन कावळासुद्धा दीर्घकाळ जगतो.
——————–
01/12/2018
82 We have seen in an earlier Subhashit that one bad quality of odour negates all good qualities of Garlik. Now it is opposite in this Subhashit.
दोषमपि गुणवति जने दृष्ट्वा गुणरागिणो न खिद्यन्ते ।

प्रीत्यैव शशिनि पतितं पश्यति लोक कलङ्कमपि ।।

गुणरागिणः गुणवति जने दोषम् अपि दृष्ट्वा न खिद्यन्ते। लोकः शशिनि पतितम् कलङ्कम् अपि प्रीत्या एव पश्यति।

People, who appreciate virtues, do not feel pained seeing a fault in a, otherwise virtuous, person. People look at the stain on the Moon with delight/ love only.

गुणरागिणः -प्र. वि. ब. व. of गुणरागिन् – गुणः or गुणम्-quality, virtue, रागिन् -adjctv- appreciator, lover, गुणनाम् रागिन्- गुणरागिन्- ष. तत्पुरुष स., गुणवति & जने- both स. वि. ए. व. of गुणवान्- virtuous & जनः person, man, दोषम्- fault, अपि-अव्यय- also, even, दृष्ट्वा- पू. का. वा. त्वान्त. धा. सा. अव्यय of दृश्- पश्यति-१ग. प.प. to see, look at, खिद्यन्ते- तृ. पु. ब. व. of खिद् -खिद्यते ४ ग. आ. प.( also ७ ग.आ. प. खिंत्ते) to suffer, get pained, लोकः – people, शशिनि- स. वि. ए. व. of शशिन्- the moon, पतितम् and कलङ्कम् द्वि.वि. ए. व. of पतित- क.भू. धा. वि. of पत्-पतति- १ ग. प.प. to fall & कलङ्क- stain, fault, प्रीत्या-स्त्री. लिं. तृ. वि. ए. व. of प्रीतिः delight, love, एव- अव्यय- quite, same, just, exactly

गुणग्राहक लोकांना एकाद्या दोषाचा खेद होत नाही, (ते तिकडे दुर्लक्ष करतात) जसे चंद्रावर पडलेल्या डागाकडेसुद्धा ते लोक प्रेमाने बघतात.

ज्याप्रमाणे उग्र दर्पामुळे लसुणामधले इतर सगळे औषधी गुणसुद्धा झांकले जातात त्याच प्रमाणे एकाद्याच अवगुणामुळे सर्वगुणसंपन्न वस्तूसुद्धा नकोशी वाटते. असे वरील एका सुभाषितामध्ये सांगितले होते, ती एक बाजू झाली, पण गुणांची कदर करणारे लोक अवगुणाकडे पहात नाहीत असेही होते.
———————
02/12/2018
83 नागुणी गुणिनं वेत्ति गुणी गुणिषु मत्सरी ।

गुणी च गुणरागी च विरल: सरलो जन: ।।

अगुणी गुणिनम् न वेत्ति, गुणी गुणिषु मत्सरी (भवति)। सरलः जन:, गुणी च गुणरागी च विरल: (भवति)।

A person who is not having any virtue, fails to recognize a virtuous person. A person, who is virtuous, is jealous of (other) virtuous persons. An upright person, who is both virtuous and appreciates virtue (in others), is rare.

गुणी-पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of गुणिन् – endowed with virtues, merits- न गुणिन् -अगुणिन् – नञ्- तत्पुरुष स.-a man without virtue, गुणिनम् – द्वि. वि. ए. व. & गुणिषु- स. वि. ब. व of गुणिन् , वेत्ति – तृ. पु. ए. व. of विद् -२ ग. प. प. to know, recognise, मत्सरी- -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of मत्सरिन् -jealous, envious सरलः, विरल: & जन: all प्र. वि. ए. व. of सरल- upright, straight, विरल- rare & जन person, गुणरागी- -पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of गुणरागिन् see श्लोक१४०,

गुणहीन लोकांना (दुसऱ्यांमधले चांगले) गुण ओळखताच येत नाहीत आणि गुणवंत लोकांना (दुसऱ्या) गुणवंताचा हेवा वाटतो. (त्यामुळे तो ते मान्य करत नाही.) स्वतः गुणवान असून दुसऱ्या गुणवंताची कदर करणारे सज्जन दुर्मिळ असतात.
——————–
०३-१२-२०१८
०८४ सहसा विदधीत न क्रियाम् अविवेकः परमापदां पदम् |

वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः ।।

– महाकवि भारवि द्वारा रचित किरातार्जुनीयम्, द्वितीय सर्ग
क्रियाम् सहसा न विदधीत। अविवेकः परम् आपदाम् पदम् (भवति)। गुणलुब्धाः संपदः विमृश्यकारिणम् स्वयम् एव हि वृणुते।

Work should not be done in a haste. Hastiness is at the base of major calamities. Well deserving wealths/riches will surely select a discreet person themselves.

Haste makes waste.
क्रियाम् – स्त्री. लिं. द्वि. वि. ए. व. of क्रिया- work, business सहसा- अव्यय- in a haste, rashly, suddenly, विदधीत-विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of वि+धा- to do, perform, cause ( धा ३ ग. उ.प. दधाति -धत्ते to put, give, fix, lay, put in, lay on etc), अविवेकः- न विवेकः ( judgment, discretion)- नञ्तत्पुरुष स., परम् -adjctv. major, maximum, final, highest, आपदाम् -स्त्री. लिं. ष. वि. ब. व. of आपद्- calamity, danger, misfortune, पदम्- base, cause, foot, गुणलुब्धाः & संपदः both प्र. वि. ब. व. of गुणलुब्ध- merit-seeking, quality desiring ( गुणः merit, virtue- लुब्ध-desirous, covetous- क. भू. धा. वि. of लुभ्-लुभ्यति ४ ग. प. प. प to cover, desire,) & संपद् -स्त्री. लिं wealth, riches विमृश्यकारिणम् – द्वि. वि. ए. व. of विमृश्यकारिण् – विमृश्यम् करोति इति- उपपद तत्पुरुष स.-a discreet person- विमृश्य-क. विध्यर्थ धा. सा. वि. of वि+ मृश्- to consider, ponder over,( मृश् – मृशति ६ ग. प.प. to run, consider, deliberate), स्वयम् -अव्यय- of its own, oneself, एव- just, quite, merely & हि surely, indeed- both -अव्यय- वृणुते-५ ग. तृ. पु. ए. व. of वृ- to choose, select ( also १ ग उ. प. वरति-ते, ५ ग. उ. प. वृणोति-वृणुते , ९ ग. उ. प. वृणाति-वृणीते)

कुठलेही काम करण्याची घाई करू नये. अविचारामुळे मोठी संकटे ओढवतात. गुणांवर लुब्ध असणारी संपदा विवेकशील माणसाचीच निवड करते. जो विचार करून निर्णय घेत असतो त्याच्याकडेच जाते.
या सुभाषिताची कुळकथा या दुव्यावर वाचा.
https://yogodaya.blogspot.com/2017/03/blog-post_18.html?fbclid=IwAR1cQB0z2R8kPTCk7i_p8YZDmSxA2Ne-WMhgX3qN58Xf1-ZS_bKXcLR1Vnw
———————
04/12/2018
085 प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः ,    प्रारभ्य विघ्नविहिता विरमन्ति मध्याः ।

विघ्नै: पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः ,   प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।।

नीचैः (कार्यम्) विघ्नभयेन न खलु प्रारभ्यते, मध्याः(कार्यम्) प्रारभ्य विघ्नविहिताः विरमन्ति। उत्तमजनाः विघ्नै: पुनर् पुनर् अपि प्रतिहन्यमानाः, (कार्यम्) प्रारभ्य च न परित्यजन्ति ।।

Ordinary people do not start (the work) due to the fear of facing difficulties, average people start (the work) but leave it half way, when faced with difficulties. But Good people once start the work, do not leave it, despite of facing difficulties repeatedly.

नीचैः – तृ. वि. ब. व. of नीच-small, low, dwarfish विघ्नभयेन- तृ. वि. ए. व. of विघ्नभयम्- विघ्न- obstacle, difficulty, भय- fear – विघ्नस्य भयम्- विघ्नभयम्- ष. तत्पुरुष स., खलु -अव्यय- surely, truly, प्रारभ्यते- तृ. पु. ए. व. of प्र+आ+रभ्- to start, begin, प्रारभ्य -पू. का. वा. ल्यबन्त धा.सा. अव्यय of प्र+आ+रभ् ( रभ्-रभते १ ग. आ.प. to begin, set), मध्याः & विघ्नविहिताः both प्र. वि. ब. व. of मध्य – middle, average, & विघ्नविहित- विघ्नेन विहितः – तृ. तत्पुरुष स.-विहित faced, disturbed, approached ( क. भू. धा. वि. of वि+हि-हिनोति ५ ग. प. प. to impel, cast, promote), विरमन्ति-प. प. तृ. पु. ब. व. of वि+रम् to rest, stop ( रम्-रमते-१ ग. आ. प. to be delighted, to rejoice ), उत्तमजनाः & प्रतिहन्यमानाः -प्र. वि. ब. व. of उत्तमजन- उत्तमः जनः good people उपपद तत्पुरुष स. & प्रतिहन्यमान – प्रति- अव्यय-prefix to verb means upon,, against, हन्यमान-वर्त. धा. सा. वि. of हन्-हन्ति २ ग. प. प. to kill, strike, विघ्नै:- तृ. वि. ब. व. of विघ्न, पुनर् -again, once again & अपि-also, even – both अव्यय- परित्यजन्ति- प. प. तृ. पु. ब. व. of परि+त्यज् १ ग. प. प. to leave, quit

सामान्य लोक विघ्नांच्या भीतीने काम सुरूच करत नाहीत, मध्यम लोक सुरू केलेले काम त्यात अडचणी आल्या तर अर्धवट सोडून देतात, उत्तम लोक मात्र पुन्हा पुन्हा विघ्ने आली तरीसुद्धा एकदा सुरू केलेले काम कधीच सोडून देत नाहीत
——————————-
05/12/2018
86 मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णाः

त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः।

परगुणपरमानून्पर्वतीकृत्य नित्यं

निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः।।

मनसि वचसि काये पुण्य-पीयूष-पूर्णाः त्रिभुवनम् उपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः, पर-गुण-परमाणून्-नित्यम् निजहृदि पर्वतीकृत्य विकसन्तः, सन्तः कियन्तः सन्ति?

Full of pure nectar in mind, words and body, pleasing the three worlds with series obligations, always making a mountain of smallest of others’ virtue, by developing it in one’s own heart, how many saintly people of such kind are there?

मनसि -in mind- मनस्, वचसि-in words-वचस्- both न. लिं., काये – in body- कयः or कायम्- all in स. वि. ए. व., पुण्य- pure, holy, पीयूष-nector, पूर्ण- full (क. भू. धा. वि. of पूर् -पूर्यते ४ ग. आ. प.)- पण्यः पीयूषः – पुण्यपीयूषः उपपद तत्पुरुष स., पुण्यपीयूषेण पूर्णः -पुण्यपीयूषपूर्णः तृ. तत्पुरुष स., त्रिभुवनम् – द्वि. वि.ए. व. of त्रिभुवनम्- त्रयणाम् भुवनानाम् समाहारः- द्वगु स., उपकारश्रेणिभिः तृ. वि. ए. व.- उपकारः service, help, obligation, श्रेणिः series, line- उपकाराणाम् श्रेणिः उपकारश्रेणिः -ष. तत्पुरुष स. प्रीणयन्तः प्र. वि. ब. व. of प्रीणयन्- वर्त. धा. सा. वि. of प्री-प्रीणाति- प्रीणीते ९ ग. उ. प. to delight, please, परगुणपरमाणून् -द्वि. वि. ब. व. of परगुणपरमाणणुः- पर- other, गुण- virtue, परमाणुः- molecule, परस्य गुणम् परगुणम् -ष. तत्पुरुष स.- परमाणुः इव परगुणम्- परगुणपरमाणुः उपमानोत्तरपद कर्मधारय स., नित्य- adjctv-constant, continual निज- adjctv- one’s own, inborn, हृदि- स. वि. ए. व. of हृद्- mind, heart, निजस्य हृदि ष. तत्पुरुष स.,पर्वतः mountain, hill, कृत्य- पू. का. वा. ल्यबन्त धा सा. अव्यय of कृ-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do- न पर्वतः -अपर्वतः – अपर्वतम् पर्वतम् संपद्यमानम् कृत्वा- पर्वतीकृत्य – च्विसमास, विकसन्तः प्र. वि. ब. व. of विकसन् – वर्त. धा. सा. वि. of वि+ कस्- to expand, nurture ( कस्-कसति १ग. प. प. to go, approach ), सन्तः प्र. वि. ब. व. of सत् – noble, virtuous, कियन्तः प्र. वि. ब. व. of कियन्-adjctv- how many, सन्ति- तृ. पु. ब. व. of अस् -अस्ति-२ ग. प.प. to be

जे स्वतः काया, वाचा, मनसा शुद्ध अमृताने भरलेले आहेत, परोपकाराने तीन्ही लोकांना आनंद देतात, दुसऱ्याचा कणाएवढा गुण घेऊन आपल्या हृदयात त्याचा पर्वताएवढा विकास करतात, असे किती संत असतील? अर्थातच अशा महान विभूति फार क्वचितच भेटतात.
—————————————————————
06/12/2018 -87
हस्तस्य भूषणं दानं सत्यं कण्ठस्य भूषणम् ।

श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं भूषणैः किं प्रयोजनम् ।।

दानम् हस्तस्य भूषणं (अस्ति) सत्यम् कण्ठस्य भूषणम् (भवति) शास्त्रम् श्रोत्रस्य भूषणम् (अस्ति)। (अन्यैः) भूषणैः किम् प्रयोजनम् (अस्ति)।

Giving is decoration for the hand, truthfulness or sincerity is decoration for the throat, listening to knowledge or words of learning is decoration for the ear. What is (then) use of (other) ornaments?

दानम्-giving, charity, gift, भूषणम्- decoration, worthy possession, ornament, सत्यम्- truth, sincerity, शास्त्रम्- knowledge, science, प्रयोजनम्- use, utility -all in प्र. वि. ए. व.
हस्तस्य, कण्ठस्य, श्रोत्रस्य all ष. वि ए. व. of हस्तः -hand, कण्ठः throat, श्रोत्रम्- ear, (अन्यैः) भूषणैः- तृ. वि. ब. व. of अन्य-other & भूषणम् , किम्- pronoun- what, why

दान हे हाताचे भूषण आहे, सत्यवचन हे कंठाचे आणि शास्त्रांचे श्रवण हे कानाचे. अशी भूषणे असतांना इतर दागिन्यांचे काय प्रयोजन आहे?
————————————-
07/12/2018
88 वृत्तं यत्नेन संरक्षेत् वित्तमायाति याति च ।

अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ।।

महाभारत ३.२१९.१५ विदुर नीतिः

वृत्तम् यत्नेन संरक्षेत् । वित्तम् आयाति याति च। वित्ततः क्षीणः अक्षीणः (अस्ति)। वृत्ततस् तु हतः हतः (भवति)

One should guard one’s conduct or behaviour with effort. Wealth may come or go. If one is poor in wealth, he is not poor, but if one is poor in his conduct, he is surely ruined

वृत्तम् – behaviour, conduct-क. भू. धा. वि. of वृत्- वर्तते १ ग. आ. प. to exist, abide यत्नेन- तृ. वि. ए. व. of यत्न -effort, exertion, attempt संरक्षेत्- विध्यर्थ तृ. पु.ए. व. of सं+ रक्ष् -१ ग. प. प. to protect, guard, वित्तम्- wealth, आयाति & याति- तृ. पु. ए. व. of आ+या- to come या- to go ( २ ग. प. प.),वित्ततः -from wealth & वृत्ततस्- from behaviour -ततस् or ततः -अव्यय- from that, thence, by, क्षीण- adjctv- lean, diminished, poor- (क. भू. धा. वि. of क्षि- १, ५, & ९ ग. प. प. क्षयति, क्षिणोति & क्षिणाति to diminish, waste, kill, destroy, decay), न क्षीणः – अक्षीणः नञ्तत्पुरुष स. -not poor or not diminished, तु -अव्यय – but, contrary, हतः killed, ruined destroyed- (क. भू. धा. वि. of हन्- हन्ति २ ग. प. प.)

माणसाने आपली वागणूक प्रयत्नपूर्वक सांभाळली पाहिजे, संपत्ति तर येत जात राहते. पैशाने गरीब असलेला माणूस खरा दरिद्री नाही, पण वागणूक क्षीण (वाईट) असेल तर मात्र तो संपेल. … महाभारतातली विदुरनीति
म्हणून गरीबी असो वा श्रीमंती, माणसाने आपले वागणे नेहमी चांगले ठेवायला हवे.
————————————————
08/12/2018
89
सर्वाः सम्पत्तयः तस्य संतुष्टं यस्य मानसम्।  उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतैव भू ।।

यस्य मानसम् संतुष्टम् तस्य सर्वाः सम्पत्तयः ( भवति एव)। उपानद्-गूढपादस्य ननु भू चर्मावृता एव (भवति)

यस्य -whose & तस्य- his both ष. वि. ए. व . of यद् -what, which & तद्- he, she it, मानसम्- द्वि. वि. ए. व. of मानस adjctv. mental, pertaining to the mind, संतुष्टम्- द्वि. वि. ए. व. of संतुष्ट- क.भू. धा. वि. of सं+ तष्- happy, contented ( तुष् तुष्यति ४ ग. प. प. to be pleased), सर्वाः & सम्पत्तयःप्र. वि. ब. व. of सर्व- pronominal adjctv- all, entire & सम्पत्तिः -wealth, riches, उपानद्गूढपादस्य ष.वि. ए. व of उपानद्गूढपादम् उपानह्- sandal, shoe, गूढ -covered, protected -क. भू. धा. वि. of गुह् -गूहति-ते १ ग उ. प., पादम्- foot, पादम् गूहति इति- गूढपादः- उपपद तत्पुरुष स., उपानदेन गूढपादम् -उपानद्गूढपादम् -ष. तत्पुरुष स., ननु -अव्यय -as if , भू – earth, चर्मावृता-चर्मेण आवृता इति – उपपद तत्पुरुष स.,एव-अव्यय- just, quite
[05:40, 12/8/2018]

One who is contented in his heart, has all the wealths. For a person whose feet are protected by the footwear, entire world is, as if, it is covered with the skin.

ज्याच्या मनामध्ये समाधान असते तो सर्व संपत्तीचा मालक असतो, पायामध्ये पायताण घातले म्हणजे सगळीच जमीन चामड्याने मढवल्यासारखी वाटते. पादत्राणे घातल्यावर ती जमीन पायाला टोचत नाही, पायताणांचा मऊ स्पर्श पायाला होत असतो. त्याचप्रमाणे मनात समाधान असले तर जगातले काटेकुटे आपल्याला टोचत नाहीत, जीवन सुखावह वाटते. “मन करा रे प्रसन्न, सर्व सिद्धीचे कारण” असे संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांनी सांगितले आहेच.
——————————–
09/12/2018
90 यदि सन्ति गुणाः पुंसां विकसन्त्येव ते स्वयं |

न हि कस्तूरिकामोदः शपथेन विभाव्यते ||

पुंसाम् यदि गुणाः सन्ति, ते स्वयम् एव विकसन्ति। कस्तूरिका-मोदः शपथेन न हि विभाव्यते।

If a person possesses some qualities, they themselves blossom (and get known to others). The sweet smell of Kastoorika (a perfume derived from the naval of a musk deer), does not require any swearing to distinguish it (and needs no advertisement)

पुंसाम् – ष. वि. ब. व. of पुंस्-(पुमान् पुमांसौ पुमांसः) a man, male, यदि-अव्यय- if, in case, गुणाः प्र. वि. ब. व. of गुण- quality, virtue, सन्ति-तृ. पु. ब. व. of अस्-अस्ति २ ग. प. प. to be , ते – प्र. वि. ब. व. of तद् he, she, it, स्वयम् -of one’s own & एव – quite, just, merely-both- अव्यय, विकसन्ति- तृ. पु. ब. व. of वि+ कस्- blossom, develop ( कस्- कसति१ ग. प. प. to move, approach), कस्तूरिका- musk, मोदः perfume, fragrance (also means pleasing, delighting)- कस्तूरिकायाः मोदः- ष. तत्पुरुष स., शपथेन- तृ. वि. ए. व. of शपथः swearing, on oath, न particle of negation, हि- indeed, surely- both अव्यय, विभाव्यते-gets known- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वि+भा to appear, shine (भा -भाति २ ग. प. प. to seem, show oneself, shine)

जर माणसाच्या अंगात चांगले गुण असले तर त्यांचा आपल्याआप विकास (आणि प्रसार) होतो. कस्तुरीचा सुगंध कुणी शपथपूर्वक सांगावा लागत नाही, तो स्वतःच दरवळतो आणि सर्वांना समजतो. अंगात गुण बाळगणे महत्वाचे आहे, त्यांची जाहिरात करण्याची गरज नसते.
—————————-

91 हस्ती स्थूलतनुः स चाङ्कुशवशः किं हस्तिमात्रोऽङ्कुशः

वज्रेणाभिहताः पतन्ति गिरयः किं शैलमात्रः पविः।

दीपे प्रज्वलिते विनश्यति तमः किं दीपमात्रं तमः

तेजो यस्य विराजते स बलवान् स्थूलेषु कः प्रत्ययः।।

हस्ती स्थूल-तनुः (भवति)। सः च अङ्कुश-वशः (अस्ति)।अङ्कुशः हस्ति-मात्रः किम्? गिरयः वज्रेण अभिहताः पतन्ति । पविः शैल-मात्रः किम्? प्रज्वलिते दीपे तमः विनश्यति। तमः दीप-मात्रम् किम्? यस्य तेजः विराजते सः बलवान् (भवति)। स्थूलेषु प्रत्ययः कः?

The elephant has a huge body but is controlled by a goad. Is the goad as big as the elephant? Mountains fall when struck by a thunderbolt. Is the thunderbolt as strong as the mountain? When a lamp is lit, darkness goes away. Is the darkness as small as the lamp? One in whom, inner strength prevails, is really strong. Is there any certainty of strength in the bulk?

हस्ती- प्र. वि. ए. व. of हस्तिन्-an elephant, स्थूल – adjctv- bulky, big, तनुः body- स्थूलः तनुः- स्थूलतनुः उपपद तत्पुरुष स., सः & अङ्कुशवशः both प्र. वि. ए. व. of तद्- he, she it & अङ्कुशवश (अङ्कुशस्य वशः-ष. तत्पुरुष स.- अङ्कुशः – goad &वशिन्- subdued, under control), मात्र- adjctv- an affix added to nouns in the sense of’measuring as much as’ किम्- pronominal adjctv.-what, which who, गिरयः & अभिहताः both प्र. वि. ब. व. of गिरिः -mountain & अभिहत- struck – क. भू. धा. वि. of अभि+ हन् to strike ( हन् -हन्ति-२ ग. प. प. to kill, destroy,) वज्रेण- तृ. वि. ए. व. of -वज्रः – वज्रम् thunderbolt, पतन्ति- तृ. पु. ब. व of पत्-पतति १ ग. प. प. to fall , पविः-thunderbolt, शैलः mountain, प्रज्वलिते & दीपे – स. वि. ए. व. of प्रज्वलित- lit , flaming- क. भू. धा. वि. of प्र+ ज्वल् – to burn brightly- (ज्वल्-ज्वलति- १ ग. प. प. to burn) & दीपम् – lamp, तमः- darkness, विनश्यति- तृ. पु. ए. व. of वि+नश् – get destroyed – (नश् -४ ग.प.प.), यस्य- ष. वि. ए. व. of यद्- which, what, तेजः – प्र. वि. ए. व. of तेजस्- brilliance, fire of energy, विराजते- तृ. पु. ए. व. of वि+ राज् to shine ( राज् राजति-ते १ ग. उ. प to shine), बलवान् – strong, स्थूलेषु- स. वि. ब. व. of स्थूल प्रत्ययः & कः प्र. वि. ए. व. of प्रत्यय- surity, certainty & किम्- which, what,

भला मोठा हत्ती ज्या अंकुशाच्या नियंत्रणात राहतो तो अंकुश हत्तीएवढा मोठा असतो का? वीज पडून डोंगर फुटतो तो विजेचा लोळ डोंगराएवढा असतो का? दिवा लावल्याने अंधाराचा नाश होतो तो दिवा आकाराने काळोखाइतका असतो का? ज्याच्याकडे तेज विराजमान असते तो खरा बलवान असतो, नुसता मोठा आकार असण्याने त्याची खात्री नसते.
———————————-
11/12/2018
92 वाञ्छा सज्जनसंगमे परगुणे प्रीतिर्गुरौ नम्रता

विद्यायां व्यसनं स्वयोषिति रतिः लोकापवादात्भयम् ।

भक्तिः शूलिनि शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्तिः खलै-

ष्वेते येषु वसन्ति निर्मलगुणाः तेभ्यो नरेभ्यो नमः ।।

भर्तृहरि-नीति. पाठभेद – नरेभ्यो- महद्भ्यो

सज्जनसंगमे वाञ्छा, परगुणे प्रीतिः गुरौ नम्रता, विद्यायाम् व्यसनम्, स्व-योषिति रतिः, लोक-अपवादात् भयम्, शूलिनि भक्तिः, आत्मदमने शक्तिः, खलैः संसर्ग-मुक्तिः एते निर्मलगुणाः येषु वसन्ति तेभ्यः नरेभ्यः (महद्भ्यः) नमः।

Salutations to great people, who have noble qualities like, desire for the company of noble people, love for other’s good qualities, respect for teachers/elders, interest in knowledge, making love only to one’s own wife, fear of public blame, devotion to the God, strength for self restraint and freedom from the company of wicked people

सज्जनसंगमः- सज्जनानाम् संगमः ष. तत्पुरुष स.- सत् जनः सज्जनः noble people, उपपद तत्पुरुष स., वाञ्छा- desire, wish, परगुणः – परस्य गुणः ष. तत्पुरुष स., परः – other- गणः-गुणम्- quality, virtue, प्रीतिः-love, गुरौ- स. वि. ए. व. of गुरुः teacher, elder, नम्रता- obedience, reverence, विद्यायाम् – स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of विद्या- knowledge, व्यसनम्- interest, स्व- one’s own-योषिति- -स्त्री. लिं. स. वि. ए. व. of योषित्- wife , रतिः love, compilation, लोक- people,अपवादात् -पं. वि. ए. व. of अपवाद-blame, censuring, भयम्-fear शूलिनि- स. वि. ए. व. of शूलिन्- Shiva ( armed with spear) भक्तिः- devotion, आत्मदमने- स. वि. ए. व. of आत्मन् – self, दमन- restraint, control आत्मनः दमनः ष. तत्पुरुष स. शक्तिः- strength, खलैः तृ. वि. ब. व. of खलः – wicked person, संसर्ग- company, मुक्तिः relief, liberation, संसर्गात् मुक्तिः पं. तत्पुरुष स., एते & निर्मलगुणाः both पु. लिं, प्र. वि. ब. व. of एतद् -this-he-she-it & निर्मलगुणः-निर्गतम् मलम्- निर्मलम्- समानाधिकरण प्रादितत्पुरुष स.- pure, निर्मलः गुणः – निर्मलगुणः उपपद तत्पुरुष स., येषु- पु. लिं. स. वि. ब. व. of यद् who, वसन्ति- तृ. पु. ब. व. of वस् वसति १ ग. प.प. to inhabit, dwell, तेभ्यः & नरेभ्यः (महद्भ्यः) both च. वि. ब. व. of तद् – that, he, she, it, नमः or नमस् -अव्यय- a bow, salutation

ज्या लोकांना सज्जनांबरोबर रहाण्याची इच्छा असते, दुसऱ्यांच्या गुणांबद्दल प्रेम वाटते, जे गुरूजनांशी नम्रपणे वागतात, ज्यांना विद्या शिकण्याची आवड आहे, जे आपल्या पत्नीशी एकनिष्ठ असतात, ज्यांना लोकापवादाची भीती वाटते, ज्यांच्याकडे देवाबद्दल भक्ती असते, स्वतःला आवरण्याची शक्ती असते आणि जे दुष्ट लोकांच्या संसर्गापासून दूर राहतात असे निर्मळ गुण ज्यांच्या ठायी असतात त्या (महान)लोकांना माझा नमस्कार.
—————————–
12/12/2018
93 अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत्।

गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥   –पाठभेद- चिन्तयेत्- साधयेत्

प्राज्ञः विद्याम् अर्थम् च अ-जरा-मरवत् चिन्तयेत् (साधयेत्)।मृत्युना केशेषु गृहीतः इव धर्मम् आचरेत्।

Wise person should consider ( achieve) knowledge and wealth, as if, there is no old age and death. He should follow prescribed code of conduct (Dharma), as if, held by hair by the death.

प्राज्ञः-wise person, intellectual, विद्याम् अर्थम् धर्मम् all द्वि. वि. ए. व. of विद्या-knowledge स्त्री. लिं, learning, अर्थः wealth पु. लिं.,धर्मः prescribed code of conduct, religion, जरा-(जरस्)- old age, मरणम्-death, न जरा च मरणम् च यस्य सः -अजरामरः नञ् बहुव्रीही स., वत् – adjctv.- an affix added to nouns or adjctvs denotes likeness, as if, चिन्तयेत् साधयेत् & आचरेत् all विध्यर्थ तृ. पु. ए. व. of चिन्त् – चिन्तयति-ते १० ग. उ. प. to think, consider, साध् -५. ग. प. प. साध्नोति & ४ ग. प. प. साध्यति to accomplish, gain, complete & आ+चर् to to practice, perform ( चर् चरति १ ग. प. प. to walk, move, go), मृत्युना- तृ. वि. ए. व. of मृत्युः पु. लिं. death, केशेषु- स. वि. ब. व. of केशः पु. लिं.- hair, गृहीतः प्र. वि. ए. व. of गृहीत held, captured, siezed ( क. भू. धा. वि. of ग्रह्- गृह्णाति-गृह्णीते ९ ग. उ. प.), इव- अव्यय- as , like

शहाण्या माणसाने विद्या आणि संपत्ती यांचा विचार करतांना (कमावतांना) आपण अजरामर आहोत असे समजावे. (त्यासाठी लागणाऱ्या वेळेचा विचार करू नये.) आणि मृत्यू केसाइतक्या जवळ आहे असे समजून धर्माचरण करावे. ते नेहमीच करत रहावे.
———————————————-
13/12/2018
94 शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा यस्तु क्रियावान् पुरूष: स विद्वान्।
सुचिन्तितं चौषधमातुराणां न नाममात्रेण करोत्यरोगम् ।।

(मूर्खाः पुरूषाः) शास्त्राणि अधीत्य अपि मूर्खाः भवन्ति। पुरूषः, यः तु क्रियावान् (अस्ति), सः विद्वान् (भवति)। आतुराणाम् सु-चिन्तितम् च औषधम् नाम-मात्रेण अरोगम् न करोति।

After study of science also a man may remain stupid. Man who is practical is really intelligent. Well thought of medicine does not cure an ailing person just by its name.

शास्त्राणि- प्र.वि. ब. व. of शास्त्रम्- science, knowledge, अधीत्य- कर्मणि विध्यर्थ धा. सा. वि. o अधि+इ to study, learn, remember ( इ-एति २ ग.प. प. to go, come to), अपि- अव्यय- also, even, मूर्खाः प्र.वि. ब. व. of मूर्खः stupid, dull-headed, भवन्ति- तृ. पु. ब. व. of भू भवति to be, यः & सः प्र. वि. ए. व. of यद् -who, which, what & तद् – he, she it, तु-अव्यय- but, on one part, as to, क्रिया- action, doing, act, क्रियावान्- & विद्वान् both प्र. वि. ए. व. of क्रियावत्- adjctv- versed in the practice, practical man and विद्वत्- knowledgeable, intelligent, आतुराणाम् – ष. वि. ब. व. of आतुरः suffering or afflicted man, सु- a particle often used with nouns, adctvs and adverbs to indicate well, good, excellent, beautiful चिन्तितम् – प्र. वि. ए. व. of चिन्तित -thought, considered ( क.भू. धा. वि. of चिन्त्-१० ग. उ. प. ), औषधम् – medicine, नाम- name, मात्र- adjctv- an affix added to noun in the sense ‘as much as’, रोगम्- sickness, disease, अरोगम् – cured, free of desease, न रोगम् -अरोगम्- नञ्तत्पुरुष स., करोति-तृ. पु. ए. व. of कृ.-करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do

शास्त्रांचा अभ्यास करूनसुद्धा काही माणसे मूर्ख होतात, तर जो माणूस प्रत्यक्ष काम करतो तो विद्वान असतो. विचारपूर्वक निवडलेल्या औषधाच्या फक्त नावाने रोग बरा होत नाही. त्यासाठी रोग्याने ते औषध आणून किंवा तयार करून ते घेणे आवश्यक असते.

समर्थ रामदासांनी दासबोधामध्ये शिक्षण घेतलेल्या पढतमूर्खांची यादीच दिली आहे. फक्त शिकणे पुरेसे नसते, त्याचा उपयोग करण्यामधून ते जास्त चांगले समजते.
—————————
14/12/2018
95 अनेक संशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम्।

सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः।।       -हितोपदेश

शास्त्रम् अनेक संशय-उच्छेदि, परोक्ष-अर्थस्य दर्शकम्, सर्वस्य लोचनम् (भवति), (तद्) यस्य न अस्ति सः अन्धः एव (भवति)

Science or knowledge is removal of all doubts, it helps in understanding things which are not seen, it is an eye for everyone. One who does not have it, he is as good as a blind.

शास्त्रम् -Science or knowledge, दर्शकम्- pointer, revealer, लोचनम्- eye- all in न. लिं. प्र. वि. ए. व., अनेकम् -न एकम् – नञ्तत्पुरुष स. – many, संशयम्- doubt- अनेकम् संशयम् -अनेकसंशयम्- many a doubts, उच्छेदि-eradicator, remover ( छिद्-छिनत्ति-छिंत्ते ७ ग. उ. प. to cut, break, उद्+ छिद् to to destroy, eradicate), परोक्ष- adjctv – invisible, out of or beyond the range of sight अर्थस्य- पु. लिं. ष. वि. ए. व. of अर्थः object, purpose, desire, wish, सर्वस्य- पु. लिं.ष. वि. ए. व. of सर्वः all, evey, यस्य-पु. लिं. ष. वि. ए. व. of यद् who, what, which, अस्ति- तृ. पु. ए. व. of अस्- to be, सः & अन्धः both पु. लिं. प्र. वि. ए. व. of तद्- he, she it & blind, एव- अव्यय-quite, just, exactly, merely

शास्त्रांमुळे अनेक शंका दूर होतात, ते न दिसणाऱ्या गोष्टींनासुद्धा पाहण्याचे सर्वांचे डोळे आहेत. ज्यांच्याकडे ते नसतील ते आंधळे आहेत. – हितोपदेश
———————————
15/12/2018
96 आचार्यात्पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया ।

पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादं कालक्रमेण च ॥१५४।।

पाठभेद: पादं शिष्यः = पादमन्यं, पादं कालक्रमेण च = पादः कालेन पच्यते

शिष्यः आचार्यात् पादम् आदत्ते, पादम् स्व-मेधया (आप्नोति), पादम् स-ब्रह्मचारिभ्यः (आप्नोति), पादम् कालक्रमेण च (आप्नोति)

पाठभेद: पादम् अन्यम्, पादः कालेन पच्यते

The student receives a quarter (of his learning) from the teacher, a quarter by way of his self-intelligence, a quarter from his classmates and a quarter through the course of time
. ( Thus learning is from different sources and it is a continuous process)

शिष्यः प्र. वि. ए. व. of शिष्य-student, आचार्यात् – पं. वि. ए. व. of आचार्य- teacher, guru पादम् -quarter, a part in general, आदत्ते- तृ. पु. ए. व. of आ+दा to get, receive ( दा- ददाति- दत्ते ३ ग. उ. प. to give, grant), स्वमेधया – तृ. वि. ए. व. of स्वमेधा- self intelligence, स्वस्य मेधा — ष. तत्पुरुष स. ( मेधा- retentive faculty, intellect- changed to मेधस् in बहुव्रीही compound when preceded by सु-good, दुस्-bad), सब्रह्मचारिभ्यः – पं. वि. ब. व. of सब्रह्मचारिन्- co-students, कालक्रमेण- तृ. वि. ए. व. of कालक्रम- कालस्य क्रमः ष. तत्पुरुष स. passage of time,
पाठभेद: अन्यम्- other, कालेन -तृ. वि. ए. व. of कालः time, पच्यते- कर्मणि प्रयोग ( passive) तृ. पु. ए. व. of पच्-पचति-ते १ उ. प. to digest, cook, mature, develop.

गुरूकडून पाव हिस्सा (काही भाग) शिक्षण मिळते, पाव भाग शिष्य स्वतःच्या बुद्धीने मिळवतो, पाव भाग इतर शिष्यांकडून आणि पाव भाग काळाबरोबर मिळत जातो. अशा प्रकारे माणसाला अनेक स्रोतांमधून शिक्षण किंवा ज्ञान मिळत असते.
—————————–
१६-१२-२०१८
९७
केयूरा न विभूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वलाः

न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः।

वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृताधार्यते

क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम्॥१५५।।

पाठभेद: केयूरा न विभूषयन्ति- केयूराणि न भूषयन्ति

पुरुषम् न केयूरा (केयूराणि), न चन्द्रोज्ज्वलाः हाराः, न स्नानम्, न विलेपनम्, न कुसुमम्, न अलङ्कृताः मूर्धजाः विभूषयन्ति (भूषयन्ति)। एका वाणी, या संस्कृता धार्यते, पुरुषम् समलङ्करोति। भूषणानि सततम्
खलु क्षीयन्ते। वाग्-भूषणम् (शाश्वतम्) भूषणम् (अस्ति)

Armlets do not adorn a man, nor the garlands, which shine like the moon. Neither a bath, nor an anointment, nor a flower and nor decorated hair adorn him. It is cultured speech alone which suitably decorates a man. All other ornaments lose their glitter, only the jewel of speech remains forever.

पुरुषम् – द्वि.वि. ए. व. of पुरुषः-man, person, केयूरः or केयूरम्- armlet, bracelet worn on the upper arm, चन्द्रोज्ज्वलः- चन्द्रः इव उज्ज्वलः यः सः – बहुव्रीही स. shining like moon, हारः garland, necklace- all in प्र. वि. ब. व.
स्नानम् – bath, विलेपनम् – anointment, कुसुमम्,-flower all न. लिं. प्र. वि. ए. व. अलङ्कृताः -मूर्धजाः -both स्त्री. लिं. प्र. वि. ब. व. of अलङ्कृत- decorate- क. भू. धा. वि. of अलम्+ कृ ( कृ- करोति-कुरुते ८ ग. उ. प. to do ) – मूर्धजः- hair- मूर्धन्-पु. लिं. head- मूर्धनि जायते इति -उपपद तत्पुरुष स.- growth on head, विभूषयन्ति -भूषयन्ति- तृ. पु. ब. व. of वि+ भूष् or भूष् -१० ग. उ. प. भूषयति-ते – to decorate, adorn, deck, एका,या, संस्कृता & वाणी all स्त्री. लिं. प्र. वि. ए. व. of एक-one, single, यद्- which, what, संस्कृत- refined, cultivated, polished (also means cooked, consecrated, purified, excellent- क. भू. धा. वि. of सं+ कृ ), वाणी- speech, language, धार्यते- कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व of धृ- १गप.प & १०ग. उ. प- to bear, hold, carry,sustain, समलङ्करोति- तृ. पु. ए. व. of सम्+अलम्+कृ -to well decorate, भूषणानि-न. लिं. प्र. वि. ब. व. of भूषणम्- ornament, decoration, सतत- adjctv- constant, eternal, perpetual, खलु-अव्यय- really, truly, क्षीयन्ते- कर्मणि-तृ. पु. ब. व. of क्षि-१ ग. प. प. to decay, waste, वाग्-speech, language.
हातातले बाजूबंद, गळ्यातला चंद्रासारखा लखलखणारा (उज्ज्वल) हार, स्नान, चंदनाचा लेप, फुले, सजवलेले केस अशा बाह्य साधनांनी पुरुषाची खरी शोभा वाढत नाही. या गोष्टी क्षीण होत जात असतात. सुसंस्कृत अशी अलंकारिक वाणी हे त्याचे निरंतर राहणारे खरे आभूषण आहे.
—–
विकिसूक्तयः –
केयूरा न विभूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वला:।
न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजा:।
वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते।
क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम्॥

[[वर्गः: आ शार्दूलविक्रीड़तम्]

अर्थ:—- बाजुबन्द पुरुष को को शोभायमान नहीं करते हैं और ना ही चन्द्रमा के समान उज्जवल हार ,न स्नान,न चन्दन का लेप,न फूल और ना ही सजे हुए केश ही शोभा बढ़ाते हैं। केवल सुसंस्कृत प्रकार से धारण की हुई वाणी ही उसकी भली भांति शोभा बढ़ाती है साधारण आभूषण नष्ट हो जाते है परन्तु वाणी रूपी आभूषण निरन्तर जारी रहने वाला आभूषण हैं।
—————-
17/12/2018
98 विद्या शस्त्रं च शास्त्रं च द्वे विद्ये प्रतिपत्तये ।

आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा ।।

प्रतिपत्तये शस्त्रम्- विद्या च शास्त्रम् (विद्या) च द्वे विद्ये (भवति)। आद्या वृद्धत्वे हास्याय (कारणम् भवति)। द्वितीया सदा आद्रियते।

Study of use of arms and study of science or knowledge in general are two beaches of studies. However, the former one may be made fun of at old age while the later is always revered or honoured.

प्रतिपत्तये -स. वि. ए. व. of प्रतिपत्तिः perception, acquirement, शस्त्रम्-विद्या training in use of arms, शास्त्रम् (विद्या) – study of science or knowledge in general, द्वे & विद्ये both स्त्री. लिं. प्र. वि. द्वि. व. of द्वि-two & विद्या- knowledge, study आद्या & द्वितीया both स्त्री. लिं of adjctv-आद्य -first one & द्वितीय-second, वृद्धत्वे -स. वि. ए. व. of वृद्धत्व- old age, हास्याय- च. वि. ए. व. of हास्य-laghter, fun (कारणम् भवति- become a cause), सदा- adjctv-always, आद्रियते- तृ.पु. ए. व. of आ+ दृ- to respect, revere ( दृ- द्रियते ६ ग. आ. प. to care, desire)

ज्या विद्यांमध्ये शस्त्रे आणि शास्त्र यांचे शिक्षण मिळते अशा दोन प्रकारच्या विद्या असतात. म्हातारपणी त्यातली पहिली हास्यास्पद वाटते (कारण ती उपयोगाची नसते), पण दुसऱ्या विद्येला म्हणजे शास्त्रांना नेहमीच मान मिळतो.
————————————————————-
18/12/2018
99 मन्त्रिणां भिन्नसंधाने भिषजां सांनिपातिके ।

कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा स्वस्थे को वा न पण्डितः ।।

भिन्नसंधाने कर्मणि मन्त्रिणाम्, सांनिपातिके (कर्मणि )भिषजाम् प्रज्ञा व्यज्यते । स्वस्थे (समये) कः न वा पण्डितः ?

At the time of broken truce the minister’s intelligence or wisdom and at the time medical emergency skill of a doctor is revealed or judged. Otherwise, in normal time who is not an expert (pandit)

भिन्नसंधाने- सांनिपातिके- कर्मणि- स्वस्थे (समये) all स. वि. ए. व. of- भिन्नसंधान- भिन्न -broken-क.भू. धा. वि. of भिद्-भिनत्ति- भिंत्ते ७ ग. उ. प. to break, संधान- alliance, treaty- भिन्नः संधानः -उपपद तत्पुरुष स., सांनिपात or सांनिपातिक- a combined derangement of the three humours of the body causing dangerous fever, कर्मन् – न. लिं- performance, action, स्वस्थ-healthy, normal, मन्त्रिणाम्, भिषजाम् – both ष. वि. ब. व. of मन्त्रिः or मन्त्रिन् – minister, counsellor & भिषज- a doctor, physician, प्रज्ञा- expertise, skill, व्यज्यते-कर्मणि प्रयोग तृ. पु. ए. व. of वि+ अंज् to manifest, reveal, show ( अंज् -अनक्ति-अंक्ते ७ ग. उ. प. to anoint,, smear with, shine), समय- time, कः & पण्डितः पु. लिं. प्र. वि ए. व. of किम् -who & पण्डित- expert

सन्निपातासारख्या भीषण आजारात वैद्याची आणि संधान तुटायच्या वेळी मंत्र्याची बुद्धीमत्ता समजते (कसाला लागते). सगळे काही ठीक असतांना कोण पंडित नसतो? एरवी सगळेच शहाणे असतात किंवा वाटतात.
——————
१९-१२-२०१८
१०० Learning Sanskrit through Subhashitani
I am presenting 100th Subhashit today. It is also in praise of Knowledge.
I thank my friend Mr.Kishore Nayak for giving me these Subhashits alongwith its English translation and grammatical details.
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया.
या मालिकेतला हा शंभरावा भाग आहे. यातल्या अनेक सुभाषितांप्रमाणेच या सुभाषितामध्येसुद्धा विद्या आणि विद्वान यांची महती सांगितली आहे. माझे मित्र श्री.किशोर नायक यांच्या मदतीमुळेच मला हे काम करणे शक्य झाले, याबद्दल त्यांना मनःपूर्वक धन्यवाद.

विद्वत्वं च नृपत्वं च न एव तुल्यम् कदाचन्। स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते॥

विद्वत्वम् च
नृपत्वम् च कदाचन न एव तुल्यम्। राजा स्व-देशे पूज्यते। विद्वान् ( तु ) सर्वत्र पूज्यते।।

Royality(King) and scholarship ( Scholar) should not be ever compared. King is respected only in his kingdom, ( but) Scholar is honoured everywhere.

नृपः=रजा(राजन्) पु. लि. प्र. वि.ए.वचन king
तुल्य-ajective-same kind, identical, similar (तुल् तोलति,१प.प./तोलयति,-ते,१० उ.प. to weigh, compare, match)
पूज्-१० उ.प. पूजयति-ते-worship, revere, honour, respect
[05:47, 7/25/2018] Nayak, Kishor: पूज्यते- means gets worshipped-passive (कर्मणि) form of the verb
[06:22, 7/25/2018] Nayak, Kishor: कदा- is indeclinable ( अव्यय), means ,When, at what time कदा+अपि, कदापि or कदा+चित्, कदाचित् , means, At some time, once, ever. न कदाचन=never

विद्वत्ता आणि राजा असणे यांची कधीही तुलना करू नये. राजाला फक्त त्याच्या स्वतःच्या राज्यात मान मिळतो आणि विद्वानांना सगळीकडे मिळतो.

******************************

See the next 100 Subhashitas on this page: पुढील १०० सुभाषिते इथे पहा :

https://anandghare.wordpress.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B2/