संस्कृत सुभाषितांची यादी

Learning Sanskrit through Subhashitani – Part 1 सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग १  या पानावरील संस्कृत सुभाषितांची यादी

००१ कामधेनुसमा विद्या ….. विद्या
००२ कः कालः कानि मित्राणि … सारासार विचार
००३ नमन्ति फलिनो वृक्षाः …. सद्गुणी जन / मूर्ख
००४ भवन्ति नम्राः तरवः फलागमैः … सद्गुणी जन
००५ अपूर्वः कोपि कोशोयं …… विद्या
००६ अन्नदानं परं दानं ….. विद्या
००७ शतेषु जायते शूरः ….. दानशूर
००८ दीपो नाशयते ध्वान्तं ….. दीपक
००९ मूर्खाः यत्र न पूज्यंते …… लक्ष्मी
०१० ॐ सह नाववतु ……. शांतिपाठ

०११ पापान्निवारयति ……. मित्रलक्षण
०१२ अमंत्रमक्षरं नास्ति …. योजक
०१३ अगुणस्य हतं रूपं ….. उपयोग
०१४ विद्यार्थी सेवकः पान्थः …. चाणक्य नीति
०१५ आत्मापराधवृक्षस्य …… चाणक्य नीति
०१६ विषादप्यमृतं ग्राह्यं …… नीति
०१७ अर्थानामार्जने दुःखं ….. संपत्ती
०१८ सिंहादेकं बकादेकं … चाणक्य नीति
०१९ १)सिंहः प्रभूतं कार्यमल्पं … चाणक्य नीति
०२० २) बकः इन्द्रियाणि च संयम्य … चाणक्य नीति
०२१ ३)कुक्कुटः प्रत्युत्थानं च युद्धं … चाणक्य नीति
०२२ ४)वायसः गूढं च मैथुनं …चाणक्य नीति
०२३ ५) शुनः बह्वाशी स्वल्पसन्तुष्टः …चाणक्य नीति
०२४ ६) गर्दभः सुश्रान्तोपि …चाणक्य नीति

०२५ करारविंदेन पदारविंदं … श्रीकृष्णजन्माष्टमी

०२७ धर्माख्याने श्मशाने ….. चेतना
०२८ लोभश्चेदगुणेन …. दुर्गुण … चाणक्य नीति
०२९ रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति …… दुर्दैव
०३० रे रे चातक सावधान …… इशारा

०३१ पिबन्ति नद्यः स्वयमेव …. परोपकार
०३२ लोभमूलानि पापानि ……. दुर्गुण
०३३ वयसः परिणामेपि …… दुर्गुण
०३४ रत्नैः महार्हैः …… सद्गुण
०३५ धैर्यं यस्य पिता …… सद्रुण
०३६ साधूनां दर्शनं पुण्यं …. साधूसज्जन
०३७ प्रदोषे दीपकश्चन्द्रः ….. दीपक
०३८ प्रथमे नार्जिता विद्या ….. आयुष्य
०३९ अनारम्भो हि कार्याणां ….. सद्गुण
०४० निर्विषेणापि सर्पेण ….. धाक

०४१ अनन्तशास्त्रं बहुलाश्च …. विद्या
०४२ शान्तितुल्यं तपो नास्ति …. चाणक्य नीती
०४३ प्रियवाक्यप्रदानेन ….. चाणक्य नीती
०४४ को न याति वशं लोके ….. स्वार्थ
०४५ खननाखुबिलं सिंहः ……. विचारपूर्वक काम
०४६ मर्कटस्य सुरापानं ……. परिसीमा
०४७ क्षते प्रहारा निपतंत्य …… -पञ्चतंत्र
०४८ दृष्ट्वा यतिर्यतिं सद्यो …… भांडण
०४९ गणेशः स्तौति मार्जारं …… स्वार्थ नीति
०५० न द्विषन्ति न याचन्ते ……. परनिंदा

०५१ कन्या वरयते रूपं ……… विवाह
०५२ हस्तादपि न दातव्यं ……. प्रौढी
०५३ अञ्जलिस्थानि पुष्पाणि …… समानता
०५४ अयं निजः परो वेति ……. महान लोक
०५५ उत्तमः क्लेशविक्षोभं …….. महान लोक
०५६ उदयति यदि भानुः …….. महान लोक
०५७ उदये सविता रक्तः ……. महान लोक
०५८ अमितगुणोपि पदार्थो ….. दुर्गुण
०५९ उपकारिषु यः साधुः ……. महान लोक
०६० गुणदोषौ बुधो गृह्णन् ……. सद्गुण दुर्गुण

०६१ तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो ……. महान लोक
०६२ धवलयति समग्रं …….. महान लोक
०६३ प्रथमवयसि पीतं ……. महान लोक
०६४ निन्दन्तु नीतिनिपुणा ….. महान लोक
०६५ निर्गुणेष्वपि सत्वेषु …… महान लोक
०६६ परोपदेशे पाण्डित्यं ……. महान लोक
०६७ तृणानि भूमिरुदकं …… महान लोक
०६८ वज्रादपि कठोराणि ….. महान लोक
०६९ शैले शैले न माणिक्यं …… महान लोक
०७० सत्संगाद्भवति …… महान लोक

०७१ संपत्सु महतां चित्तं …… महान लोक
०७२ सुजनो न याति वैरं …… महान लोक
०७३ संपूर्णकुंभो न करोति … महान / क्षुद्र
०७४ रे रे चातक सावधान … महान / क्षुद्र
०७५ क्षमाशस्त्रं करे यस्य …. महान लोक
०७६ आरोप्यते शिला ….. प्रयत्न
०७७ गुणैः सर्वज्ञतुल्योsपि …. आश्रय
०७८ अल्पानामपि वस्तूनां ….. एकीचे बळ
०७९ कुसुमं वर्णसंपन्नं ……. सद्गुण
०८० यथा चतुर्भिः कनकं …… परीक्षण

०८१ यज्जीव्यते क्षणमपि ….. जीवन
०८२ दोषमपि गुणवति जने …. गुणदोष
०८३ नागुणी गुणिनं वेत्ति …. गुणदोष
०८४ सहसा विदधीत न …. धीर
०८५ प्रारभ्यते न खलु …. महान / क्षुद्र
०८६ मनसि वचसि काये …. महान लोक
०८७ हस्तस्य भूषणं दानं …. सद्गुण
०८८ वृत्तं यत्नेन संरक्षेत् …. विदुर नीती
०८९ सर्वाः सम्पत्तयः तस्य …. समाधान
०९० यदि सन्ति गुणाः …. सद्गुण

०९१ हस्ती स्थूलतनुः …. बलवान
०९२ वाञ्छा सज्जनसंगमे …. महान लोक
०९३ अजरामरवत् प्राज्ञो ….. विद्या – धर्म
०९४ शास्त्राण्यधीत्यापि …. क्रिया
०९५ अनेक संशयोच्छेदि … शास्त्र
०९६ आचार्यात्पादमादत्ते … विद्या
०९७ केयूरा न विभूषयन्ति …. वाग्भूषण
०९८ विद्या शस्त्रं च शास्त्रं … विद्या
०९९ मन्त्रिणां भिन्नसंधाने …. पंडित
१०० विद्वत्वं च नृपत्वं च … विद्वान

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

Learning Sanskrit through Subhashitani – Part 2 सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग २

१०१ ये च मूढतमाः लोकाः ये च बुद्धेः परं गताः
१०२ किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः
१०३ अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठाः ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः
१०४ तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये
१०५ सर्वद्रव्येषु विद्यैव द्रव्यमाहुरनुत्तमम्
१०६ तीर्थे तीर्थे निर्मलं ब्रह्मवृन्दः
१०७ अग्निः काष्ठात्जायते मथ्यमानात्
१०८ आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः
१०९ न दैवमिति संचिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः।
११० उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।

१११ उद्योगिनं पुरूषसिंहमुपैति लक्ष्मी
११२ संरोहत्यग्निना दग्धं वनं परशुना हतम्।
११३ यो न ददाति न भुङ्क्ते
११४ दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य ।
११५ प्रियप्राया वृत्तिर्विनयमधुरो वाचि नियमः
११६ मूर्खो न हि ददात्यर्थं नरो दारिद्र्यशङ्कया।
११७ यद्ददासि दीनेभ्यः यच्चाश्नासि दिन दिने ।
११८ दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे संचयो न कार्यः
११९ अवज्ञात्रुटितं प्रेम नवीकर्तुं क ईश्वरः |
१२० अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ।वे संचयो न कार्यः

१२१ न गोप्रदानं न महीप्रदानं
१२२ इक्षोः अग्रात्क्रमशः पर्वणि पर्वणि यथा रसविशेषः।
१२३ उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे।
१२४ किमप्यस्ति स्वभावेन सुन्दरं वाप्यसुन्दरम्।
१२५ कुर्वनपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रियः एव सः।
१२६ गिरौ मयूराः गगने पयोदाः
१२७ न कश्चित् कस्यचिन्मित्रं, न कश्चित् कस्यचित् रिपु:।
१२८ कुटुम्बमपि मे प्रेयः प्रेयान् त्वमपि हे सखे।
१२९ बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि
१३० माता मित्रं पिता चेति स्वभावात् त्रितयं हितम्।

१३१ मित्रं प्रीतिरसायनं नयनयोः आनन्दनं चेतसः
१३२ वासः काञ्चनपञ्जरे नृपकराम्भोजैः तनूमार्जनं
१३३ व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोsपि हेतुर्
१३४ ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति ।
१३५ अर्धं भार्या मनुष्यस्य, भार्या श्रेष्ठतमः सखा ।
१३६ उपाध्यायान् दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता ।
१३७ न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते।
१३८ मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः ।
१३९ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः ।
१४० शशिना सह याति कौमुदी,

१४१ स्त्रियो हि नाम खल्वेताः निसर्गादेव पण्डिताः।
१४२ पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।
१४३ कं पृच्छामः सुरा: स्वर्गे निवसामो वयं भुवि ।
१४४ जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः ।
१४५ पुराणमित्येव न साधु सर्वं
१४६ स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु
१४७ साहित्यसंगीतकलाविहीन:
१४८ भद्रं भद्रं कृतं मौनं कोकिलैः जलदागमे ।
१४९ रे रे कोकिल मा भज मौनं
१५० खद्योतो द्योतते तावद् यावन्नोदयते शशी।

१५१ नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने।
१५२ प्राप्य प्रमाणपदवीं को नामास्ते तुलेsवलेपस्ते।
१५३ अयि दलदरविन्द स्यन्दमानं मरन्दं
१५४ कृष्णवर्णच्छदैः कृष्णः संगतैः किल कोकिलैः।
१५५ अहं च त्वं च राजेन्द्र लोकनाथावुभावपि ।
१५६ अहो नक्षत्रराजस्य साभिमानं विचेष्टितम् ।
१५७ अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते ।
१५८ अहो दुर्जनसंसर्गात् मानहानिः पदे पदे।
१५९ आदौ चित्ते ततः काये सतां सम्पद्यते जरा ।
१६० मूलं भुजंगैः शिखरं विहंगैः

१६१ मृगमीनसज्जनानां तृणजलसंतोषविहितवृत्तिनाम् ।
१६२ खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु ।
१६३ एते सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थान्‌ परित्यज्य ये
१६४ केतक्यः कण्टकैः व्याप्ताः नलिन्यः पङ्कसंभवाः।
१६५ उपदेशोऽहि मूर्खाणां प्रकोपाय न शांतये।
१६६ खलानां कण्टकानांच द्विविधैव प्रतिक्रिया।
१६७ गुणायन्ते दोषा: सुजनवदने दुर्जनमुखे
१६८ खलः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति |
१६९ जीर्यन्ते जीर्यतः केशाः दन्ताः जीर्यन्ति जीर्यतः
१७० बंधुः को नाम दुष्टानां कुप्येत्को नातियाचितः ।

१७१ ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
१७२ जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतरुचौ दम्भ: शुचौ कैतवं,
१७३ नलिकागतमपि कुटिलं न भवति सरलं शुनः पुच्छम् ।
१७४ नकृत्वा कर्म लोके हि फलं विन्दति कर्हिचित्।
१७५ सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः |
१७६ स्तोकेनुन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम्।
१७७ स्वायत्तमेकान्तगुणं विधात्रा विनिर्मितं छादनमज्ञतायाः ।
१७८ अलसस्य कुतो विद्या, अविद्यस्य कुतो धनम् |
१७९ एकस्य कर्म संवीक्ष्य करोत्यन्योऽपि गर्हितम् |
१८० शक्यो वारयितुं जलेन हुतभूक् छत्रेण सूर्योतपो

१८१ गच्छ सूकर भद्रं ते वद सिंहो मया हतः ।
१८२ मुक्ताफलैः किं मृगपक्षिणां च
१८३ यस्यास्ति सर्वत्र गति: स कस्मात्
१८४ यथा खरः चन्दनभारवाही
१८५ अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः ।
१८६ येषां न विद्या न तपो न दानं
१८७ लोभाविष्टो नरो वित्तं वीक्षते नैव चापदम् |
१८८ विषभारसहस्रेण गर्वं नायाति वासुकिः |
१८९ यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्यस्तत्राल्पधीरपि ।
१९० यथा भूमिः तथा तोयं, यथा बीजं तथाङ्कुरः ।

१९१ यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः।
१९२ प्रेक्षणीयः प्रयत्नेन स्वभावो नेतरे गुणाः ।
१९३ स्वभावो नोपदेशेन शक्यते कर्तुमन्यथा
१९४ हेलया राजहंसेन यत्कृतं कलकूजितम् ।
१९५ सुखस्य दुःखस्य न कोsपि दाता
१९६ शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
१९७ एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं
१९८ कल्याणी बत गाथा इयं लौकिकी प्रतिभाति माम्।
१९९ क्वचिद् वीणावाद्यं क्वचिदपि च हाहेति रुदितम् ।
२०० कस्यैकान्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा ।

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

Learning Sanskrit through Subhashitani – Part 3 सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग ३

२०१ दुःखितस्य निशा कल्पः सुखितस्यैव च क्षणः ।
२०२ सर्वं परवशं दु:खं सर्वमात्मवशं सुखम्।

२०३ अनन्तानीह दुःखानि सुखं तृणलवोपमम् ।
२०४ अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्यास्त्वबान्धवाः।
२०५ आपद्गतं हससि किं द्रविणान्ध मूढ!
२०६ एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतींदोः किरणेष्वांकः।

२०७ किमकारि न कार्पण्यं कस्यालङ्घि न देहली।

२०८ संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुंजते सदा ।
२०९ दरिद्रता धीरतया विराजते कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते

२१० धनमस्तीति वाणिज्यं किंचिदस्तीति कर्षणम् ।

२११ यस्यार्थाः तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
२१२ देवाय न धर्माय न बन्धुभ्यः न चार्थिने।
२१३ पद्मे मूढजने ददासि द्रविणं विद्वत्सु किं मत्सरो

२१४ बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते
२१५ धर्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता ।

२१६ शय्या वस्त्रं चन्दनं चारुहास्यं वीणावाणी सुन्दरी या च नारी |

२१७ स हि भवति दरिद्रो यस्य तॄष्णा विशाला।
२१८ जातिर्यातु रसातलं गुणगणस्तत्राप्यधो गच्छतां
२१९ अधो अधः पश्यतः कस्य महिमा न उपचीयते ।
२२० अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म स एव कर्ता सुखदुःखभागी ।

२२१ अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं
सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति।
२२२ कर्मायत्तं फलं पुंसां बुद्धि: कर्मानुसारिणी।
२२३ ग्रहाणां चरितं स्वप्नो अनिमित्तान्युपयाचितम् ।
२२४ धनानि भूमौ पशवश्च गोष्ठे भार्या गृहद्वारि जनः श्मशाने ।
२२५ मनसा चिन्तितं कार्यं वाचा नैव प्रकाशयेत् ।

२२६ मंत्रे तीर्थे द्विजे दैवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ ।
२२७ यथा हि एकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत्।

२२८ यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो गच्छति मातरम्।
२२९ वह्नौ विशुद्धामपि जानकीं तां जहौ वनान्ते किल रामचन्द्रः।

२३० हेम्नः कुरंगो न कदापि दृष्ट असंभवं हेममृगस्य जन्म।

२३१ उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः।

२३२ न देवो विद्यते काष्ठे न पाषाणे न मृण्मये ।

२३३ हेम्नः पुष्पाणि निर्मातुं बहवः सन्ति शिल्पिनः।

२३४ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।

२३५ अहन्यहनि भूतानि गच्छन्ति यममन्दिरम् ।
२३६ न कश्चिदपि जानाति किं कस्य श्वो भविष्यति ।

२३७ क्षणं बालो भूत्वा क्षणमपि युवा कामरसिकः
२३८ महता पुण्यपण्येन क्रीता इयं कायानौः त्वया।
२३९ मृत्योः बिभेषि किं बाल, न स भीतं विमुञ्चति ।

२४० सा रम्या नगरी महान् स नृपतिः सामन्तचक्रं च तत्

२४१ धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् ।

२४२ न जातु कामान्न भयान्न लोभात्
२४३ अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्।
२४४ सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्।
२४५ अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जातं तुण्डम्।

२४६ आपदां कथितः पन्थाः इन्द्रियाणामसंयमः।

२४७ वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं दुकूलैः

२४८ आशायाः ये दासाः ते दासाः सर्वलोकस्य।
२४९ का ते कांता कस्ते पुत्रः, संसारोऽयं अतीव विचित्रः।
२५० आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्यशृङ्खला ।

२५१ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति |
२५२ वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्तो भिक्षान्नमात्रेण च तुष्टिमन्तः|

२५३ उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |
२५४ कायः संनिहितापायः सम्पदः पदमापदाम्।
२५५ यावत् स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो
२५६ मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।
२५७ यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महॊदधौ।

२५८ अदेशस्थो हि रिपुणा स्वल्पकेनापि हन्यते।
२५९ आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः।

२६० षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रश्चतुष्कर्णः स्थिरो भवेत् ।

२६१ उत्तमं प्रणिपातेन शूरं भेदेन योजयेत् ।
२६२ उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् |
२६३ वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्यय:।
२६४ मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रा: नीनशन् वनात् |

२६५ गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।

२६६ त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्।
२६७ नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोके
२६८ न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् ।
२६९ न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।
२७० नात्यन्तं सरलैर्भाव्यं गत्वा पश्य वनस्थलीम् ।

२७१ पञ्चभिः सह गन्तव्यं स्थातव्यं पञ्चभिः सह ।

२७२ दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विनश्येयुरिमाः प्रजाः।
२७३ राज्ञि धर्मिणी धर्मिष्ठाः पापे पापाः समे समाः।
२७४ व्रजन्ति ते मूठधियः पराभवम् ।
२७५ विधाय वैरं सामर्षे नरोऽरौ य उदासते ।
२७६ लक्ष्मीः चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत्।
२७७ सूतो वा सूतपुत्रो वा यो वा को वा भवाम्यहम्।
२७८ अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि हि ज्वल।
२७९ अकृत्वा परसन्तापमगत्वा खलमन्दिरम् ।
२८० अग्निहोत्रं गृहं क्षेत्रं गर्भिणीं वृद्धबालकौ।

२८१ अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः ।
२८२ न स्थातव्यं न गन्तव्यं क्षणमप्यधमै: सह |
२८३ अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते |
२८४ चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन पण्डितः।
२८५ दिनान्ते च पिबेद् दुग्धं, निशान्ते च जलं पिबेत् |

२८६ दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
२८७ सर्वे यत्र विनेतारः सर्वे यत्राभिमानिनः।
२८८ लालयेत् पंच वर्षाणि, दश वर्षाणि ताडयेत् ।
२८९ शत्रोः अपि गुणाः ग्राह्याः दोषाः वाच्याः गुरोः अपि।
२९० यो ध्रुवाणि परित्यज्य ह्यध्रुवं परिसेवते

२९१ सर्वनाशे समुत्पन्ने ह्यर्धं त्यजति पण्डित:।
२९२ अन्यक्षेत्रे कृतं पापं पुण्यक्षेत्रे विनश्यति |
२९३ तावद् महतां महती यावत् किमपिहि न याच्यते लोकः।
२९४ दुर्जनदूषितमनसां पुंसां सुजनेप्यविश्वासः।
२९५ दुर्बलस्य बलं राजा बालानां रोदनं बलम् ।
२९६ न कस्यचित्कश्चिदिह स्वभावात्
२९७ सेवा श्ववृत्तिराख्याता यैस्तैर्मिथ्या प्रजल्पितम्
२९८ न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः
२९९ द्राक्षा म्लानमुखी जाता शर्करा चाश्मतां गता ।

३०० ॐ असतो मा सद्गमय।

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ

Learning Sanskrit through Subhashitani – Part 4 सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग ४

३०१. पुनर्वित्तं पुनर्मित्रं पुनर्दाराः पुनर्मही।
३०२. अश्वप्लुतं वासवगर्जितं च
३०३. अभ्यासेन कटुद्रव्यं भवत्यभिमतं मुने।
३०४. जनिता चोपनेता च यश्च विद्यां प्रयच्छति ।
३०५. जन्मना जायते शूद्रः संस्कारात् भवेत् द्विजः |
३०६. व्यसने मित्रपरीक्षा शूरपरीक्षा रणांगणे ।
३०७. मात्रा समं नास्ति शरीरपोषणं
३०८. द्वौ इमौ पुरुषौ लोके न भूतौ न भविष्यतः।
३०९. पञ्चभिर्याति दासत्वं पुराणैः कोऽपि मानवः।
३१०. अशनं मे वसनं मे जाया मे बन्धुवर्गो मे।

३११. अहं हि संमतो राज्ञो य एवं मन्यते कुधीः ।
३१२. आर्ता देवान् नमस्यन्ति, तप: कुर्वन्ति रोगिण:।
३१३. आसन्नान् पुरतो भावान् दर्शयित्वा पुरः पुरः l
३१४. उत्तिष्ठ क्षणमेकमुद्वह गुरुं दारिद्र्यभारं सखे
३१५. एकेन तिष्ठता अधस्ताद् अन्येन उपरि तिष्ठता l
३१६. एकं वस्तु द्विधा कर्तुं बहवः सन्ति धन्विनः ।
३१७. काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे
३१८. कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति।
३१९. क्षुद् तृट् आशाः कुटुम्बिन्यः मयि जीवति नान्यगाः।
३२०. गुणैरुत्तुंगतां याति नोत्तुंगेनासनेन वै |

३२१. चिता चिन्तासमा ह्युक्ता बिन्दुमात्रविशेषतः।
३२२. जगति विदितमेतद् काष्ठमेवासि नूनं
३२३. तैलाद्रक्षेत् जलाद्रक्षेत् रक्षेत् शिथिल बंधनात् ।
३२४. धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च।
३२५. द्वौ अम्भसि निवेष्टव्यौ गले बद्ध्वा दृढां शिलाम्।
३२६. नैर्घृण्यमस्थैर्यमथाशुचित्वम्
३२७. मतिरेव बलाद् गरीयसी यदभावे करिणामियं दशा ।
३२८. यद्यपि बहुनाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्।
३२९. यदि संन्यासतः सिद्धिं राजा कश्चिदवाप्नुयात् l
३३०. यावज्जीवेत्सुखं जीवेत् ऋणं कृत्वा घृतं पिबेत् ।

३३१. रात्रौ जानु दिवा भानुः कृशानुः संधययोः द्वयोः।
३३२. लाङ्गूलचालनमधश्चरणावपातं
३३३. वाङ्माधुर्याद् नान्यदस्ति प्रियत्वं वाक्पारुष्यात् चोपकारोsपि नेष्टः।
३३४. शरीरे जर्जरीभूते व्याधिग्रस्ते कलेवरे ।
३३५. शोकं मा कुरु कुक्कुर सत्त्वेष्वहमधम इति मुधा, साधो।
३३६. स्वयं महेशः श्वशुरो नगेशः सखा धनेशस्तनयो गणेशः ।
३३७. स्वस्त्यस्तु विद्रुमवनाय नमो मणिभ्यः
३३८. हारं वक्षसि केनापि दत्तमज्ञेन मर्कटः |
३३९. अङ्गणवेदी वसुधा कुल्या जलधिः स्थली च पातालम्
३४०. अस्ति यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरजमण्डितम्।

३४१. न नोननुन्नो नुन्नोनो नाना नानानना ननु।
३४२. आदौ तु मन्दमन्दानि मध्ये समरसानि च |
३४३. आरंभगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
३४४. कीटोपि सुमनःसंगादारोहति सतां शिरः
३४५. क्वचिद्भूमौ शय्या, क्वचिदपि च पर्यङ्कशयन:
३४६. क्षुत्क्षामोsपि जराकृशोsपि शिथिल
३४७. कुसुम-स्तबकस्यैव द्वयीवृत्तिः मनस्विनः ।
३४८. गवादीनां पयोऽन्येद्युः सद्यो वा जायते दधि ।
३४९. गेहं दुर्गतबन्धुर्भिर्गुरुगृहं छात्रैरहंकारिभिर्-
३५०. चिन्तामणे भुवि न केनचिदीश्वरेण

३५१. तरुमूलादिषु निहितं जलमाविर्भवति पल्लवाग्रेषु।
३५२. मूलसिक्तस्य वृक्षस्य फलं शाखासु दृश्यते।
३५३. तृष्णां छिन्धि, भज क्षमां, जहि मदं, पापे रतिं मा कृथाः
३५४. यस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु ।
३५५. कुचैलिनं दन्तमलोपधारिणं बह्वाशिनं निष्ठुरभाषिणं च।
३५६. कर्पूरधूलीकलितालवाले कस्तूरिकाकल्पितदोहकश्रीः।
३५७. एकमेवाक्षरं यस्तु गुरुः शिष्यं प्रबोधयेत् ।
३५८. परदारापरद्रव्यपरद्रोहपराङ्गमुखः।
३५९. प्रतिवाचमदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभूभुजे l
३६०. मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति |

३६१. मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत्।
३६२. श्लोकस्तु श्लोकतां याति यत्र तिष्ठन्ति साधवः |
३६३. ये दीनेषु दयालवः स्पृशति यानल्पोsपि न श्रीमदो
३६४. रत्नैरापूरितस्यापि मदलेशः अस्ति नाम्बुधेः।
३६५. वदनं प्रसादसदनं सदयं हृदयं सुधामुचो वाच:।
३६६. वेदाढ्याः वृत्तसंपन्नाः ज्ञानवन्तः तपस्विनः।
३६७. शरदि न वर्षति गर्जति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः।
३६८. सद्भिस्तु लीलया प्रोक्तं शिलालिखितमक्षरम्।
३६९. सहते शरशतघातानश्वः सहते कदापि नैव कशाम्।
३७०. स्वभावं न जहात्येव साधुरापद्गतोSपि सन् |

३७१. साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम्।
३७२. सुखस्य मण्डः परिपीयते तैः जीवन्ति ते सत्पुरुषाः त एव।
३७३. अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम्।
३७४. अम्भोजिनीवनविलासनिवासमेव
३७५. एक एव खगो मानी वने वसति चातक:।
३७६. कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेः न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् ।
३७७. किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् ।
३७८. ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो
३७९. जन्मस्थानं न खलु विमलं वर्णनीयो न वर्णो
३८०. गुणाः अनुक्ताः अपि ते स्वयं यान्ति प्रकाशताम्‌ ।

३८१. त्यागो गुणो गुणशताभ्यधिको मतो मे
३८२. दानेन तुल्यो विधिरास्ति नान्यो
३८३. न हि संचयवान् कश्चित् दृश्यते निरुपद्रवः।
३८४. परैः प्रोक्ता गुणा यस्य निर्गुणोऽपि गुणी भवेत् ।
३८५. यदार्यगर्हितं यद्वा न्यायेन न समार्जितम्।
३८६. वार्ता च कौतुककरी विमला च विद्या
३८७. शरीरस्य गुणानां च दूरमत्यंतमंतरम् ।
३८८. सकृतपि दृष्ट्वा पुरुषं विबुधाः जानन्ति सारतां तस्य ।
३८९. सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ।
३९०. स्वफलनिचयः शाखाभङ्गं करोति वनस्पतेः

३९१. अज्ञस्याप्रबुध्दस्य सर्वं ब्रह्मेति यो वदेत्।
३९२. अलब्धज्ञानदृष्टीनां क्रिया पुत्र परायणम् ।
३९३. अव्याकरणमधीतं भिन्नद्रोण्या तरंगिणीतरणम् ।
३९४. उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः ।
३९५. एकं हन्यान्न वा हन्यात् इषुर्मुक्तो धनुष्मता।
३९६. गावो गन्धेन पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाःl
३९७. नास्माकं शिबिका न चास्ति कटकाद्यलंकार-सत्क्रिया
३९८. न चोरहार्यं, न च राजहार्यं, न भ्रातृभाज्यं, न च भारकारी।
३९९. प्रभूतवयसः पुंसः धियः पाकः प्रवर्तते।
४००. बहुधा बहुभिः सार्धं चिन्तिताः सुनिरूपिताः।

ॐॐॐॐॐॐॐ

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ५)

सुभाषित यादी – भाग ५

४०१ . यस्य नास्ति निजा प्रज्ञा केवलं तु बहुश्रुतः ।
४०२. यस्य यस्य हि यो भावः तेन तेन हि तं नरम् ।
४०३. न देवा: दण्डमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् ।
४०४. वसनाशनमात्रेण तुष्टाः शास्त्रफलानि ये ।
४०५. विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् ।
४०६. विद्वत्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन।
४०७. विद्वानेव विजानाति विद्वज्जनपरिश्रमम् ।
४०८. व्याचष्टे यः पठति च शास्त्रं भोगाय शिल्पिवत् ।
४०९. शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।
४१०. श्रद्दधानः शुभां विद्यां हीनादपि समाचरेत् ।

४११. नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य किल शौनक ।
४१२. हर्तुर्याति न गोचरं किमपि शं पुष्णाति यत्सर्वदा,
४१३. नात्युच्चशिखरो मेरुः नातिनीचं रसातलम्।
४१४. पश्य कर्मवशात् प्राप्तं भोज्यकालेऽपि भोजनम् ।
४१५. विश्वामित्रेण मुनिना दैवमुत्सृज्य दूरतः ।
४१६. अग्नौ दग्धं जले मग्नं हृतं तस्करपार्थिवैः ।
४१७. कस्मादिन्दुः असौ धिनोति जगतीं पीयूषगर्भैः करैः
४१८. किं खलु रत्नैरेतैः किं पुनरभ्रायितेन वपुषा ते l
४१९. ग्रासादर्धमपि ग्रासमर्थिभ्यः किं न यच्छसि।
४२०. त्यागः एको गुणः श्लाघ्यः किमन्यैर्गुणराशिभिः।

४२१. छायासुप्तमृगः शकुन्तनिवहैर्विष्वग्विलुप्तच्छदः
४२२. न हि जीवितदानाद्हि दानमन्यद्विशिष्यते।
४२३. परोपकारशून्यस्य धिक् मनुष्यस्य जीवितम् ।
४२४. पुत्रादपि प्रियतरं खलु तेन दानं
४२५. सुलभाः युधि विप्रर्षे हि अनिवृत्ताः तनुत्यजः।
४२६. अहिंस्रस्य तपोऽक्षय्यम् अहिंस्रो यजते सदा ।
४२७. एकतः क्रतवः सर्वे सहस्रवरदक्षिणाः।
४२८. कर्णिनालीकनाराचान् निर्हरन्ति शरीरतः।
४२९. जयेत् कदर्थं दानेन जयेत् सत्येनानृतवादिनम्।
४३०. शरण्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु ।

४३१. सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित्।
४३२. अपि संपूर्णतायुक्तैः कर्तव्या सुहृदो बुधैः |
४३३. आदौ न वा प्रणयिनां प्रणयो विधेयो
४३४. आज्ञामात्रफलं राज्यं ब्रह्मचर्य्यफलं तपः।
४३५. श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुंडलेन, दानेन पाणिर्न तु कंकणेन।
४३६. आत्मापराधवृक्षस्य फलान्येतानि देहिनाम् ।
४३७. आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासैर
४३८. कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात्।
४३९. क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणाः दत्ताः पुरा तेऽखिलाः
४४०. तावत्प्रीतिर्भवेल्लोके यावद् दानं प्रदीयते।

४४१. द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः।
४४२. दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते |
४४३. यद्यपि भ्रातरः क्रुध्दाः भार्या वा कारणान्तरे।
४४४. यं मातापितरौ क्लेशं सहेते सम्भवे नृणाम् ।
४४५. यां चिन्तयामि सततं मयि सा विरक्ता
४४६. कवयति पण्डितराजे कवयन्त्यन्येऽपि विद्वांसः।
४४७. काव्यं यशसे अर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये।
४४८. काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र शाकुन्तलं मतम्।
४४९. किं कवेस्तस्य काव्येन किं काण्डेन धनुष्मतः ।
४५०. देवानामिदमामनन्ति मुनयः कान्तं क्रतुं चाक्षुषम्।

४५१. यस्याः चोरः चिकुरनिकुरः कर्णपूरो मयूरः
४५२. सुभाषितेन गीतेन युवतीनां च लीलया।
४५३. अखिलेषु विहङ्गेषु हन्त स्वच्छन्दचारिषु |
४५४. इन्द्रेण भ्रंशिताsहल्या कन्यां ब्रम्हाsप्यकाङ्क्षत।
४५५. उच्चैः एष तरुः फलं सुविपुलं दृष्ट्वैव हृष्टः शुकः
४५६. तृषां धरायाः शमयत्यशेषां यः सोऽम्बुदो गर्जति गर्जतूच्चैः
४५७. तोयैरल्पैरपि करुणया भीमभानौ निदाघे
४५८. मा कुरु गुरुतागर्वं लघुरन्यो नास्ति सागर त्वत्तः।
४५९. रक्ष पात्रगतं स्नेहं प्रदीप श्रीविवर्धनम्।
४६०. व्यसने वार्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तरे।

४६१. एकोदरसमुद्भूता एक नक्षत्र जातकाः।
४६२. रे रे रासभ वस्त्रभारवहनात् कुग्रासमश्नासि किं
४६३. मन्दं निक्षिपते पदानि परितः शब्दं समुद्वीक्षते
४६४. अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते ।
४६५. अन्यान् परिवदन् साधुः यथा हि परितप्यते।
४६६. अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् ।
४६७. काकः पक्षिषु चाण्डालः स्मृतः, पशुषु गर्दभः ।
४६८. यास्यत्यद्य शकुन्तलेति ह्रदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया
४६९. शुश्रूषस्व गुरुन् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने
४७०. पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या

४७१. अग्निः शेषं ऋणः शेषं शत्रुः शेषं तथैव च |
४७२. नागो भाति मदेन स्वं जलधरैः पूर्णेन्दुना शर्वरी
४७३. कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम्।
४७४. जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्यु: प्राणान् धर्मचर्यामसूया।
४७५. दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालंकृतोअपि सन्।
४७६. दुर्जनः सुजनीकर्तुं यत्नेनापि न शक्यते।
४७७. निन्दां यः कुरुते साधोः तथा स्वं दूषयत्यसौ।
४७८. निर्माय खलजिह्वाग्रं सर्वप्राणहरं नृणाम्।
४७९. मृदुना सलिलेन हन्यमानान्यवघृष्यन्ति गिरेरपि स्थलानि।
४८०. रविरपि न दहति तादृग् यावत् संदहति वालुकानिकरः ।

४८१. षड्दोषा पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता।
४८२. स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजंगमः।
४८३. आम्रं छित्वा कुठारेण निंबं परिचरेत्तु यः ।
४८४. गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यमादौ
४८५. धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोsपि न विद्यते
४८६. न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्षं
४८७. अन्तःसारविहीनानां सहायः किं करिष्यति ।
४८८. यदा किंचित्ज्ञोsहं गजरिव मदान्धः समभवं
४८९. निःसारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान्‌ ।
४९०. लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्

४९१. वरं शरावहस्तस्य चाण्डालागारवीथिषु।
४९२. व्‍यालं बालमृणालतन्‍तुभिरसौ रोद्धुं समज्‍जृम्‍भते
४९३. शृगालोsपि वने कर्ण शशैः परिवृतो वसन्।
४९४. स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति।
४९५. उपभोक्तुं न जानाति श्रियं प्राप्यापि मानव:।
४९६. न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणं
४९७. अष्टमे द्वादशे वापि शाकं यः पचते गृहे
४९८. जले जलचरव्यूहान् सूक्ष्मान् स्थूलो निकृन्तति।
४९९. सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः।
५००. न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति।

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ६)

५०१. या दुस्त्यजा दुर्मतिभिः या न जीर्यति जीर्यतः।
५०२. शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ।
५०३. शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम्।
५०४. सुखमापतितं सेव्यं दुःखमापतितं तथा ।
५०५. सुखं हि दु:खान्यनुभूय शोभते घनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम्।
५०६. अनिन्द्यमपि निन्दन्ति स्तुवन्त्यस्तुत्यमुच्चकैः।
५०७. दग्धं खाण्डवमर्जुनेन बलिना दिव्यैर्द्रुमैर्भूषितम्,
५०८. बन्धुस्त्रीभृत्यवर्गस्य बुद्धेः सत्वस्य चात्मनः।
५०९. यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ।
५१०. अघटितघटितं घटयति सुघटितघटितानि दुर्घटीकुरुते।

५११. प्राप्तव्यम् अर्थं लभते मनुष्यो
५१२. वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये महार्णवे पर्वतमस्तके वा।
५१३. विहाय पौरुषं यो हि दैवमेवावलम्बते।
५१४. स हि गगनविहारी कल्मषध्वंसकारी
५१५. अनागतानि कार्याणि कर्तुं गणयते मनः।
५१६. कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत।
५१७. नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ।
५१८. म्रियमाणं मृतं बन्धुं शोचन्ति परिदेविनः ।
५१९. अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशं जलान्यपि स्नानविधिक्षमाणि ते।
५२०. अबला यत्र प्रबला शिशुरविनीतो निरक्षरो मन्त्री।

५२१. धर्मं प्रसंगादपि नाचरन्ति पापं प्रयत्नेन समाचारन्ति।
५२२. स्थैर्यं सर्वेषु कृत्येषु शंसंति नयपंडिताः।
५२३. अनृतेन भवेत् सत्यम् सत्येनैवानृतं भवेत्।
५२४. ये तु सभ्याः सदा ज्ञात्वा तूष्णीं ध्ययन्त आसते।
५२५. सत्येन धार्यते पृथ्वी सत्येन तपते रविः।
५२६. अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः।
५२७. इतो भ्रष्टस्ततो भ्रष्टः परमेकान्तिवेषभाक्।
५२८. एतावदेव बोधस्य बोधत्वं यद्वितृष्णता।
५२९. क्रोधः प्राणहरः शत्रुः क्रोधो मित्रमुखो रिपुः।
५३०. न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते।

५३१. यावद्वित्तोपार्जनसक्तः तावद् निजपरिवारो रक्तः।
५३२. आदरेण यथा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया।
५३३. त्रिदण्‍डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञाने न कस्‍यचित्
५३४. न त्वेवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन।
५३५. भवारण्यं भीमं तनुगृहमिदं छिद्रबहुलं
५३६. ये केचन समारम्भा ये जनस्य क्रियाक्रमाः।
५३७. वेदस्याध्ययनं कृतं परिचितं शास्त्रं पुराणं स्मृतम्
५३८. स्थानभ्रष्टाः न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः।
५३९. अत्यादरो भवेद्यत्र कार्यकारणवर्जितः।
५४०. अलब्धमर्थं लिप्सेत लब्धं रक्षेदवेक्षया।

५४१. कच्चित्‌ राष्ट्रे तडागानि पूर्णानि च बृहन्ति च।
५४२. कच्चित् सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम्।
५४३. नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति।
५४४. न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा।
५४५. मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम्।
५४६. पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्।
५४७. यथा मधु समादत्ते रक्षन् पुष्पाणि षट्पदः।
५४८. यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्य
५४९. राजानं प्रथमं विन्देत् ततो भार्यां ततो धनम्।
५५०. विद्या प्रशस्यते लोकैर्विद्या सर्वत्र गौरवा।

५५१. अहिं नृपं च शार्दूलं किटिं च बालकं तथा।
५५२. पुस्तकं वनिता वित्तं परहस्तगतं गतम् ।
५५३. अप्रियस्यापि वचसः परिणामविरोधिनः।
५५४. परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम्।
५५५. लब्धविद्यो गुरुं व्देष्टि लब्धभार्यास्तु मातरम्।
५५६. शस्त्रैः हताः तु रिपवः न हताः भवन्ति
५५७. षडनर्थाः महाराज कच्चित् ते पृष्ठतः कृताः।
५५८. संपृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता।
५५९. आत्मद्वेषात् भवेन्मृत्युः परद्वेषात् धनक्षयः।
५६०. साम्नैव यत्र सिद्धिर्न तत्र दण्डो बुधेन विनियोज्यः।

५६१. स्थापयेदेव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम्।
५६२. क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनामेव भूषणम्।
५६३. सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम्।
५६४. आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्।
५६५. उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम्।
५६६. जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे।
५६७. न स्तौमि न च निन्दामि क्वचित्किंचित्कदाचन।
५६८. अनिष्टादिष्टलाभेपि न गतिर्जांयते शुभा।
५६९. दाने शक्तिः श्रुतौ भक्तिः गुरूपास्तिः गुणे रतिः।
५७०. अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन्।

५७१. अव्यापारेषु व्यापारं यो नरःकर्तुमिच्छति।
५७२. अव्याहृतं व्याहृतात्श्रेयमाहुः
५७३. एको वासः पट्टनं वा वनं वा,
५७४. एतया तदलं मेऽस्तु तुच्छया पूर्वचिन्तया ।
५७५. गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृक् मतिस्तव।
५७६. गुणाश्च षड् मितभुक्तं भजन्त्यारोग्यमायुश्च बलं सुखं च।
५७७. चलं वित्तं चलं चित्तं चले जीवितयौवने।
५७८. तपो न कल्कोsध्ययनं न कल्क:
५७९. दिवसेनैव तत्कुर्यात्येन रात्रौ सुखं वसेत्।
५८०. दोषभीते अनारम्भः तत्कापुरुषलक्षणम्।

५८१. न तत्परस्य संदध्यात् प्रतिकूलं यदात्मनः।
५८२. निर्वाणदीपे किमु तैलदानं
५८३. प्रत्यक्षे गुरवः स्तुत्या परोक्षे मित्रबान्धवाः।
५८४. बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्गं जयते ध्रुवम्।
५८५. यदन्येषां हितं न स्यातात्मनः कर्म पौरुषम्।
५८६. यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा।
५८७. यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद्वा धनं
५८८. यद्ययत्परवशं कर्म तत्तत्यत्नेन वर्जयेत्।
५८९. युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि।
५९०. वरमहिमुखे क्रोधाविष्टे करौ विनिवेशितौ

५९१. वरं वनं वरं भैक्ष्यं वरं भारोपजीवनम्।
५९२. वृद्धस्य वचनं ग्राह्यमापत्काले ह्युपस्थिते।
५९३. शुकवद्भाषणं कुर्यात्बकवद्ध्यानमाचरेत्।
५९४. शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्।
५९५. आसंयोगात्पापकृतामपापां
५९६. श्रोतव्यं खलु वृद्धानामिति शास्त्रनिदर्शनम् ।
५९७. सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः।
५९८. स्थानेष्वेव नियोज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि च।
५९९. अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्‌।
६००. एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा।

संस्कृत सुभाषिते – इंग्लिश आणि मराठी अर्थासह (भाग ७)

६०१. कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः।
६०२. मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं च महेश्वरम्‌।
६०३. यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय।
६०४. अर्थातुराणां न गुरुर्नबन्धुः कामातुराणां न भयं न लज्जा।
६०५. उत्तमा आत्मना ख्याताः पितुः ख्याताश्च मध्यमाः।
६०६. उपकर्तुं यथा स्वल्पः समर्थो न तथा महान्।
६०७. कश्चित् तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम्।
६०८. गुरुं प्रायोजनोद्देशादर्चयन्ति न भक्तितः।
६०९. जामाता जठरं जाया जातवेदा जलाशयः।
६१०. जामाता कृष्णसर्पश्च पावको दुर्जनस्तथा।

६११. अर्थिको व्याधितो मूर्खः प्रवासी परसेवकः।
६१२. त्यजेत्क्षुधार्ता महिला स्वपुत्रं खादेत्क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम् l
६१३. दीपो भक्षयते ध्वान्तं कज्जलं च प्रसूयते।
६१४. दासाः पुत्राः स्त्रियश्चैव बान्धवाः सुहृदस्तथा।
६१५. दुरधीता विषं विद्या अजीर्णे भोजनं विषम्।
६१६. निजाशयवदाभाति पुंसां चित्ते पराशयः।
६१७. परो अपि हितवान्बन्धुः बन्धुः अपि अहितः परः।
६१८. पौलस्त्यः कथमन्यदारहरणे दोषं न विज्ञातवान्‌
६१९. प्लवो नदीनां पतिरङ्गनानां राजा च सद्वृत्तरतः प्रजानाम्।
६२०. भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ताः तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः।

६२१. मनीषिणः सन्ति न ते हितैषिणः हितैषिणः सन्ति न ते मनीषिणः।
६२२. मरणं मङ्गलं यत्र विभूतिश्च विभूषणम्।
६२३. मौनं कालविलम्बश्च प्रयाणं भूमिदर्शनम् ।
६२४. यत्नेनापि पुनर्बद्धं केन वृन्तच्युतं फलम् ।
६२५. श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।
६२६. यद्यथा कल्पितं येन स संपश्यति तत्तथा ।
६२७. यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
६२८. वृक्षाः प्रतिवनं सन्ति नित्यं सफलपल्लवाः।
६२९. क्वचिद्रुष्टः क्वचित्तुष्टो रुष्टस्तुष्टः क्षणे क्षणे।
६३०. व्याधेस्तत्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः ।

६३१. शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी
६३२. संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते।
६३३. सन्निकर्षोऽत्र मर्त्यानां अनादरणकारणम् ।
६३४. सरसिजमनुविद्धं शैवालेनापि रम्यं
६३५. सर्वज्ञः इति लोकोSयं भवन्तं भाषते मृषा।
६३६. सर्वं बलवतां पथ्यं सर्वं बलवतां शुचि।
६३७. सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः।
६३८. सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः ।
६३९. क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं, किमरिभिः क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां
६४०. आत्मा त्वं गिरिजा मतिः सहचराः प्राणाः शरीरं गृहं

६४१. त्वमेकं शरण्यं त्वमेकं वरेण्यं
६४२. पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहव: सन्ति सरला:
६४३. कालविद्भिर्विनिर्णीता यस्यातिचिरजीविता ।
६४४. को गत्वा यमसदनं स्वयमन्तकमादिशत्यजातभयः।
६४५. घातयितुमेव नीचः परकार्यं वेत्ति न प्रसाधयितुम्।
६४६. गुणेषु क्रियतां यत्न: किमाटोपै: प्रयोजनम्।
६४७. पुण्यस्य फलमिच्छन्ति पुण्यं नेच्छन्ति मानवाः।
६४८. यो ह्यपकर्तुमशक्तः कुप्यति किमसौ नरोऽत्र निर्लज्जः।
६४९. वक्त्रे वल्गाप्रकर्षः समरभुवि तव प्राणरक्षापि दैवात्
६५०. विरूपो यावदादर्शे नात्मनः पश्यते मुखम्।

६५१. वृक्षान्छित्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम्।
६५२. स्वभावादुद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविपुलाम्।
६५३. अनेके फणिनः सन्ति भेकभक्षणतत्पराः।
६५४. समानी व आकूति: समाना ह्रदयानि व:।
६५५. किं कूर्मस्य भरव्यथा न वपुषि, क्ष्मां न क्षिपत्येष यत्,
६५६. को वीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा विदेशस्तथा
६५७. को हि तुलामधिरोहति शुचिना दुग्धेन सहजमधुरेण।
६५८. गच्छतः स्खलनं क्वापि भवत्येव प्रमादतः।
६५९. गुणवज्जनसंपर्काद् याति स्वल्पोऽपि गौरवम्।
६६०. छिन्नोपि रोहति तरुः क्षीणोप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः।

६६१. तृषार्तैः सारङ्गैः प्रतिजलधरं भूरि विरुतं
६६२. दृश्यन्ते भुवि भुरि निम्बतरवः कुत्रापि ते चन्दनाः
६६३. न ह्यप्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः।
६६४. पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति
६६५. पातितोऽपि कराघातैरुत्पतत्येव कन्दुकः।
६६६. प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते संभ्रमविधिः
६६७. कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम् ।
६६८. मनसि-एकं वचसि-एकं कर्मणि-एकं महात्मनाम्।
६६९. महाजनस्य संसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः।
६७०. युगान्ते चलते मेरुः कल्पान्ते सप्तसागराः ।

६७१. रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः सप्त तुरगाः
६७२. वहति भुवनश्रेणीं शेषः फणाफलकस्थितां
६७३. विकृतिं नैव गच्छन्ति सङ्गदोषेण साधव:।
६७४. विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः।
६७५. शुद्धः स एव कुलजश्च स एव धीरः
६७६. संपदः महतामेव महतामेव चापदः।
६७७. सिंहः शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु।
६७८. अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च।
६७९. उदारस्य तृणं वित्तं शूरस्य मरणं तृणम् ।
६८०. एतावानेव पुरुषः कृतं यस्मिन्न नश्यति।

६८१. कस्यापि कोऽप्यतिशयोऽस्ति स तेन लोके
६८२. क्षान्तितुल्यं तपो नास्ति सन्तोषान्न सुखं परम् ।
६८३. गुणं पृच्छस्व मा रूपं शीलं पृच्छस्व मा कुलम्।
६८४. गुणाः कुर्वन्ति दूतत्वं दूरेऽपि वसतां सताम्।
६८५. गुणानर्चन्ति जन्तूनां न जातिं केवलां क्वचित् ।
६८६. गुणिनि गुणज्ञो रमते नाऽगुणशीलस्य गुणिनि परितोषः।
६८७. जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता।
६८८. तृणं ब्रह्मविद: स्वर्गं तृणं शूरस्य जीवनम्।
६८९. त्याज्यं न धैर्यं विधुरेऽपि काले
६९०. परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते ।

६९१. बहूनामप्यसाराणां समवायो हि दुर्जयः।
६९२. यः प्रीणयेत् सुचरितैः पितरं स पुत्रः
६९३. येनात्मा पण्यतां नीतः स एवान्विष्यते जनैः।
६९४. वरमेको गुणी पुत्रो न च मूर्खशतान्यपि ।
६९५. व्यसने मित्रपरीक्षा शूरपरीक्षा रणांगणे भवति।
६९६. शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम्।
६९७. स्वभावसुन्दरं वस्तु न संस्कारमपेक्षते।
६९८. अनेकशास्त्रं बहु वेदितव्यम्
६९९. अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः।
७००. इह तुरगशतैः प्रयान्तु मूढा

Learning Sanskrit through Subhashitani
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग ८


७०१. जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।
७०२. गुणानामन्तरं प्रायस्तज्ञो जानाति नेतरः ।
७०३. न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः।
७०४. प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
७०५. मातेव रक्षति पितेव हिते नियुंक्ते
७०६. यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया परिबाधते।
७०७. लोके वैधर्म्यम् एतत्तु दृश्यते बहुविस्तरम्।
७०८. वरं दरिद्रः श्रुतिशास्त्रपारगो न चापि मूर्खो बहुरत्नसंयुतः।
७०९. वाच्यं श्रद्धासमेतस्य पृच्छतश्च विशेषतः ।
७१०. विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम्

७११. सर्वथा संत्यजेत् वादं न कंचित् मर्मणि स्पृशेत्।
७१२. शरीरनिरपेक्षस्य दक्षस्य व्यवसायिनः।
७१३. सद्विद्या यदि का चिन्ता वराकोदरपूरणे।
७१४. काकतालीयवत्प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिमग्रतः।
७१५. न लभन्ते विनोद्योगं जन्तवः संपदां पदम् ।
७१६. सर्वैरपि गुणैर्हीनो वीर्यवान्हि तरेद्रिपून्।
७१७. सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः।
७१८. अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् ।
७१९. अहिंसायां तु निरता यतयो द्विजसत्तम।
७२०. उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणं ।

७२१. गौरवं प्राप्यते दानात् न तु वित्तस्य सञ्चयात् ।
७२२. ग्रासोद्गलितसिक्थेन का हानिः करिणो भवेत्‌ ।
७२३. जातस्‍य नदीतीरे तस्‍यापि तृणस्‍य जन्‍मसाफल्‍यम् ।
७२४. दाता न दापयति, दापयिता न दत्ते
७२५. दानान्न दुष्करं तात पृथिव्यामस्ति किंचन।
७२६. धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं साधनं यतः।
७२७. यच्छन् जलमपि जलदो वल्लभतामेति सकललोकस्य ।
७२८. यो नात्मजे न च गुरौ न च भृत्यवर्गे
७२९. वितर वारिद वारि दवातुरे
७३०. सहस्रशक्तिः च शतं शतशक्तिः दशापि च।

७३१. जाया त्वर्धं शरीरस्य नृणां धर्मादिसाधने ।
७३२. तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः।
७३३. नूनं हि ते कविवरा विपरीतवाचो
७३४. वृक्षमूलेऽपि दयिता यस्य तिष्ठति तद्गृहम्।
७३५. अप्रियाण्यपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः।
७३६. मित्रं वा बन्धुं वा नैवातिप्रणयपीडितं कुर्यात्।
७३७. ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् ।
७३८. सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः।
७३९. दूरस्थोSपि न दूरस्थो यो यस्य मनसि स्थितः।
७४०. आपरितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम्‌ ।

७४१. बोद्धारो मत्सरग्रस्ता: प्रभव: स्मयदूषिता:।
७४२. हठादाकृष्टानां कतिपयपदानां रचयिता
७४३. अधः करोषि रत्नानि मूर्ध्ना धारयसे तृणम्।
७४४. अपसर मधुकर दूरं परिमलबहुलेऽपि केतकीकुसुमे।
७४५. आकर्ण्याम्रफलस्तुतिं जलमभूत्तन्नारिकेलान्तरं।
७४६. तावत्कोकिल विरसान्यापय दिवसान्वनान्तरे निवसन् ।
७४७. पाटीर तव पटीयान् कः परिपाटीमिमामुरीकर्तुम् ।
७४८. बहिरतिनिर्मलरूपं वहतस्ते दीप दैवतः जगति।
७४९. भ्रातः काञ्चनलेपगोपितबहिः ताम्राकृते सर्वतो
७५०. युक्तोऽसि भुवनभारे मा वक्रां वितनु कन्धरां शेष।

७५१. येनामन्दमरन्दे दलदरविन्दे दिनान्यनायिषत।
७५२. हरिवक्षोगता लक्ष्मीरपि शोभार्थमेव यत्।
७५३. न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ।
७५४. न व्याधिर्न विषं नापत् तथा नाधिश्च भूतले।
७५५. पठन्ति चतुरो वेदान् धर्मशास्त्राण्यनेकशः।
७५६. मुकुटे रोपितः काचः चरणाभरणे मणिः।
७५७. प्रसह्य मणिमुद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात्
७५८. वरं पर्वतदुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह।
७५९. शिरः शार्वं स्वर्गात् पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं
७६०. सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत्प्राणान् प्रियान् पाणिने-

७६१. स्थाणुरयं भारहार: किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम्।
७६२. अथवाभिनिविष्टबुद्धिषु व्रजति व्यर्थकतां सुभाषितम्।
७६३. अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मा स्म तात दृप्यः।
७६४. आशा हि लोहरज्जुभ्यः विषमा विपुला दृढा।
७६५. उदारचरितः त्यागी याचितः कृपणोSधिकः।
७६६. न दुर्जनः सज्जनतामुपैति बहुप्रकारैरपि सेव्यमानः।
७६७. दुर्जनाचरितं मार्गं प्रमाणं कुर्वते खलाः।
७६८. निष्णातोsपि च वेदान्ते साधुत्वं नैति दुर्जनः।
७६९. परवित्तजिहीर्षया प्रवृत्तः पिशुनः तु स्वयमेव नाशमेति।
७७०. मनो हि जगतां कर्तृ मनो हि पुरुषः परः ।

७७१. यथा हि मलिनैः वस्त्रैः यत्र कुत्रोपविश्यते।
७७२. यद् यदिष्टतरं तत्तद् देयं गुणवते किल।
७७३. वर्जनीयो मतिमता दुर्जनः सख्यवैरयोः।
७७४. शिखी वार्यपि नादत्ते भूमेर्भुङ्क्ते बलादहिम्।
७७५. सर्पाणां च खलानां च सर्वेषां दुष्टचेतसाम्।
७७६. अवश्यं पितुराचारं पुत्रः समनुवर्तते ।
७७७. कश्चिद् दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति।
७७८. अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च।
७७९. दिनमेकं शशी पूर्णः क्षीणस्तु बहुवासरान्।
७८०. श्लाघ्य: स एको भुवि मानवानां

७८१. युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतांवर।
७८२. भैषज्यमेतद् दुःखस्य यदेतद् नानुचिन्तयेत्।
७८३. क्षीयन्ते सर्वदानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः।
७८४. तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं वृत्तेन भद्रो व्यवहारेण साधुः।
७८५. इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः।
७८६. दारेषु किञ्चित् स्वजनेषु किञ्चित् गोप्यं वयस्येषु सुतेषु किञ्चित्।
७८७. विदग्धव्याहारैर्न जडमतिरानन्दति मना
७८८. दन्तावलेन्द्रमभितो ननु दानलाभ
७८९. नासौ युष्मद्विहृतिसमयो मानसं यात हंसाः
७९०. हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन्।

७९१. अनसूयः कृतप्रज्ञः शोभनान्याचरन्सदा।
७९२. श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चाप्यवधार्यताम्।
७९३. न राज्यं न च राजाsसीन्न दण्ड्यो न च दाण्डिकः।
७९४. स्वल्पस्नायुवसावसेकमलिनं निर्मांसमप्यस्थि गोः
७९५. अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा सुशीलत्वदमौ श्रुतं च।
७९६. प्रज्ञामेवागमयति यः प्राज्ञेभ्यः स पण्डितः।
७९७. मरणान्तानि वैराणि निवृत्तं नः प्रयोजनम् ।
७९८. साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथ वा पृथक्।
७९९. पापं कर्तुमृणं कर्तुं मन्यन्ते मानवाः सुखम्।
८००. जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भार्यां च गतयौवनाम्।

Learning Sanskrit through Subhashitani
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग ९

https://anandghare.wordpress.com/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a5%83%e0%a4%a4-%e0%a4%b8%e0%a5%81%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%87-%e0%a4%87%e0%a4%82%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%b2-8/

या भागातील सुभाषिते
८०१. असूयको दन्दशूको निष्ठुरो वैरकृच्छठः।
८०२. घटयति विघटयति पुनः कुटुम्बकं स्नेहमर्थमनवरतम्।
८०३. भक्तिः साधुषु युक्तिरीशकथने सक्तिश्च विद्यार्जने
८०४. कश्चिद्वाचं रचयितुमलं श्रोतुमेवापरस्तां
८०५. अष्टादशपुराणानां सारं व्यासेन कीर्तितम्।
८०६. अनुगन्तुं सतां वर्त्म कृत्स्नं यदि न शक्यते ।
८०७. प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश्चरितमात्मनः।
८०८. धारणाद्धर्ममित्याहुः धर्माद्धारयते प्रजाः।
८०९. परप्रोक्तगुणो यस्तु निर्गुणोऽपि गुणी भवेत्।
८१०. यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयति।

८११. दुर्जनं सज्जनं कर्तुमुपायो नहि भूतले।
८१२. कश्चात्र पार्थिवः को वात्र सेवकः
८१३. भ्रान्तिर्न ते मनसि तिष्ठतु लेशतोsपि
८१४. पुष्पेषु जाती पुरुषेषु विष्णुर् नारीषु रंभा नगरीषु काञ्ची।
८१५. भीमं वनं भवति तस्य पुरं प्रधानं
८१६. सर्वेषां विदुषां जगत्यनुभवो न स्यात्समानः सदा
८१७. स्वयं नु जातं जगदेतदेवं
८१८. राजा राष्ट्रकृतं पापं राज्ञ: पापं पुरोहित:।
८१९. अभिमानो धनं येषां चिरं जीवन्ति ते जनाः।
८२०. उपकर्तुं प्रियं वक्तुं कर्तुं स्नेहमनुत्तमं।

८२१. पुत्रीति जाता महतीह चिंता
८२२. धान्यसंग्रहशीलत्वं वत्सपोषः स्वयंकृषी।
८२३. वह्निस्तस्य जलायते जलनिधि: कुल्यायते तत्क्षणात्
८२४. पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्या: प्रयत्नत:।
८२५. वृत्तं यत्नेन संरक्षेद्वित्तमायाति याति च।
८२६. लक्ष्मीर्यत्र निकेतने विलसति प्राज्या समृद्धा स्थिरा
८२७. आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः।
८२८. नास्त्येवात्र सुवस्तु यन्न कविभिः प्रत्नैरनास्वादितं
८२९. एकस्यैव हि वस्तुनो बहुविधा शक्या बुधैर्वर्णना
८३०. नाक्रोशी स्यान्नवमानी परस्य मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी।

८३१. विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः ।
८३२. अरुन्तुदं परुषं रूक्षवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्।
८३३. हस्ती अंकुशमात्रेण वाजी हस्तेन ताड्यते।
८३४. यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।
८३५. वित्तस्यार्जनमेव लक्ष्यमितरत्सर्वं वृथा जीवनं
८३६. करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता
८३७. तुष्यन्ति भोजने विप्रा मयूरा घनगर्जिते।
८३८. वाल्मीकं मधुहारश्च पूर्वपक्षे तु चंन्द्रमा।
८३९. यादृशै: सन्निविशते यादृशांश्चोपसेवते।
८४०. यतो यतो निवर्तन्ते ततस्ततो विमुच्यते।

८४१. गतेऽपि वयसि ग्राह्या विद्या सर्वात्मना बुधैः।
८४२. अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च।
८४३. मित्रत्वं परिदर्श्य रम्यवचने कृत्वा विषं चेतसि
८४४. वस्तूपाश्रयसौन्दर्यादपूर्वगुणमाप्नुयात्।
८४५. गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनं
८४६. अर्थं सुखं कीर्तिरपीह मा भूदनर्थ एवास्तु तथापि धीराः।
८४७. वित्तं देहि गुणान्वितेषु मतिमन्नान्यत्र देहि क्वचित्
८४८. न श्रद्धाति कल्याणं परेभ्योsप्यात्मशङ्कितः।
८४९. अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं तथाऽगताः।
८५०. षडिमान् पुरुषो जह्यात् भिन्नां नावमिवार्णवे।

८५१. आचारः कुलमाख्याति देशमाख्याति भाषणम्।
८५२. अनुचितकर्मारम्भः स्वजनविरोधो बलीयसां स्पर्धा।
८५३. तैलाभ्यङ्गे चिताधूमे मैथुने क्षौरकर्मणि।
८५४. गात्रं संकुचितं गतिर्विगलिता भ्रष्टा च दन्तावलि-
८५५. भग्नाशस्य करण्डपिण्डिततनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा
८५६. क्षमा बलमशक्तानाम् शक्तानाम् भूषणम् क्षमा।
८५७. अयममृतनिधानं नायकोऽप्योषधीनां
८५८. प्राप्नोति वै वित्तमसद्बलेन नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण।
८५९. सर्वे कीटपतङ्गपक्षिकमठव्याघ्रादयः प्राणिनः
८६०. सर्वौषधीनाममृता प्रधाना सर्वेषु सौख्येष्वशनं प्रधानम्।

८६१. यथैव पुष्पं प्रथमे विकासे समेत्य पातुं मधुपाः पतन्ति।
८६२. एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा।
८६३. व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती
८६४. दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञानमगर्वं क्षमान्वितं शौर्यम्।
८६५. मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून् रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम्।
८६६. विद्वत्त्वं दक्षता शीलं सङ्कान्तिरनुशीलनम्।
८६७. अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया।
८६८. गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् ।
८६९. अल्पं किञ्चिच्छ्रियं प्राप्य नीचो गर्वायते लघुः।
८७०. विद्यैव व्यसनं भवेद् भुवि नृणां ज्ञानं सुवर्णं भवेद्

८७१. आदित्यस्योदयस्तात ताम्बूलं भारती कथा।
८७२. श्रेयांसि बहुविघ्नानि भवन्ति महतामपि ।
८७३. शिष्यश्चेदिह बुद्धिमान् प्रतिभया यक्तश्च तर्के पटु-
८७४. अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।
८७५. विद्वद्भिर्न कदापि राजसविधे श्रीमन्निवासेsथवा
८७६. आकाशे विहगाश्चरन्ति बहवः सर्वे समाना न ते
८७७. यस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु।
८७८. हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम्।
८७९. हंसो विभाति नलिनीदलपुञ्जमध्ये
८८०. सूनृतं सर्वशास्त्रार्थनिश्चितज्ञानशोभितम्।

८८१. न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ।
८८२. रविश्चन्द्रो घना वृक्षा नदी गावश्च सज्जनाः।
८८३. विवेकिनमनुप्राप्ता गुणा यान्ति मनोज्ञताम्।
८८४. सौन्दर्येण मयूर नास्ति सदृशः कश्चिद्विहङ्गस्तव
८८५. अत्यासन्ना विनाशाय दूरस्था न फलप्रदा:।
८८६. पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम्।
८८७. गुणेषु यत्नः पुरुषेण कार्यः न किंचिदप्राप्यतमं गुणानाम्
८८८. नमस्यामो देवान्ननु हतविधेस्तेऽपि वशगा
८८९. मज्जत्वम्भसि यातु मेरुशिखरं शत्रूञ्जयत्वाहवे
८९०. आमोदार्थी यथा भृङ्गः पुष्पात्पुष्पान्तरं व्रजेत्।

८९१. सर्वमेव परित्यज्य शरीरमनुपालयेत्।
८९२. वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि।
८९३. स्फुरसि शिरसि राज्ञामद्भुतं सौरभं ते
८९४. आलोकेषु त्रिदशसुदृशामप्यनुद्यद्विकाराः
८९५. सदैव मित्राभ्युदयाभिकाङ्क्षिभिः
८९६. अत्यासक्तिस्साधुषु ब्रह्मनिष्ठेष्वौदासीन्यं प्राणिषु प्राकृतेषु
८९७. अतुल्या कल्याणी प्रकृतिरनघं वल्गु च वचो
८९८. दैर्घ्यं बाह्वोरेव येषां न वैरे तैक्ष्ण्यं बुद्धावेव दृष्टं न वाचि।
८९९. अज्ञस्त्वां यदुपेक्ष्य मन्दमतिभिर्धन्यं सदा मन्यते
९००. मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः।

Learning Sanskrit through Subhashitani Part 10
सुभाषितांमधून संस्कृत शिकूया – भाग १०

या भागातील सुभाषिते
९०१. हन्त स्वयमशक्तैरप्यशक्यार्थस्समीहितः ।
९०२. लोके नास्ति नृपोsत्र दर्परहितो विद्वान्न निर्मत्सरः
९०३. मा नः कुले वैरकृत्कश्चिदस्तु राजाऽमात्यो मा परस्वापहारी।
९०४. सत्यं माता पिता ज्ञानं धर्मो भ्राता दया सखा।
९०५. मन्दप्रज्ञाध्यापनं क्षुद्रमैत्री
९०६. गीतं कोकिल तावकं रसविदः शृण्वन्ति कर्णामृतं
९०७. प्रायः खलाः क्व नु न सन्ति परस्थितिघ्नाः
९०८. आगच्छन्ति यदृच्छयैव खलसंसर्गाः सदानर्थदाः
९०९. सुधापृषतसोदरैरपि सुधीजनाह्लादनैः
९१०. विदग्धव्याहारैर्न जडमतिरानन्दति मनाक्

९११. अत्यद्भुतानामनभिज्ञगोष्ठ्यामस्ति
९१२. धनाय वैद्यः कुरुते चिकित्सां
९१३. धर्मं धनं च धान्यं च गुरोर्वचनमौषधम्।
९१४. अस्य दग्धोदरस्यार्थे किं न कुर्वन्ति पण्डिता:।
९१५. किं खलु रत्नैरेतैः किं पुनरभ्रायितेन वपुषा ते।
९१६. क्षुत्क्षामाः शिशवः शवा इव भृशं मन्दाशयाः बान्धवाः
९१७. अन्तःसारविहीनानामुपदेशो न जायते।
९१८. जातमात्रं न यः शत्रुं रोगं च प्रशमं नयेत्।
९१९. प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते।
९२०. तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम

९२१. देहीति वचनं श्रुत्वा हृदिस्थाः पञ्च देवताः।
९२२. धनं रूपमवैक्लव्यं धनं कुलं सुमङ्गलम्।
९२३. रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी।
९२४. आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानामनादरः।
९२५. प्रतिवाचमदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभूभुजे।
९२६. क्षिप्रमायमनालोच्य व्ययमानः स्ववाञ्छया ।
९२७. अपराधेsपि निःशङ्को नियोगी चिरसेवकः।
९२८. लुब्धस्य नश्यति यशः पिशुनस्य मैत्री
९२९. चिकित्सकज्योतिषमान्त्रिकाणां
९३०. न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति

९३१. बन्धाय विषयाssसक्तं मुक्त्यै निर्विषयं मनः।
९३२. आकाशमुत्पततु गच्छतु वा दिगन्तम्
९३३. आत्मद्वेषात् भवेन्मृत्यु: परद्वेषात् धनक्षय: ।
९३४. सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो
९३५. माता च मातृभूमिश्च मातृभाषा च मानवम्।
९३६. कीर्तिर्हि पुरुषं लोके संजीवयति मातृवत्।
९३७. यथास्त्ररहिते पुंसि वृथा शौर्यपरिग्रहः।
९३८. निष्पक्षपातमुत्कृष्टो गुणं दोषं च निर्णयेत्।
९३९. यः कश्चिदप्यसम्बद्धो मित्रभावेन वर्तते।
९४०. अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्।

९४१. अयशस्यमनायुष्यं परदाराभिमर्शनम् ।
९४२. चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम् ।
९४३. शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् ।
९४४. अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः ।
९४५. सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ।
९४६. सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये ।
९४७. अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो वृद्धः सन्किं करिष्यसि।
९४८. सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम्।
९४९. दैवं हि मानुषोपेतं भृशं सिध्यति पार्थिव ।
९५०. न देवसेवया याति कर्मबन्धः परिक्षयम्।

९५१. पिता रत्नाकरो यस्य लक्ष्मीर्यस्य सहोदरी।
९५२. यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य कर्षकः।
९५३. दैवेन प्रभुणा स्वयं जगति यद्यस्य प्रमाणीकृतं
९५४. विषमां च दशां प्राप्तो देवान्गर्हति वै भृशम्।
९५५. व्रजत्यधः प्रयात्युच्चैः नरः स्वैरेव चेष्टितैः।
९५६. सत्यानुसारिणी लक्ष्मीः कीर्तिस्त्यागानुसारिणी ।
९५७. अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ।
९५८. उद्घाटितनवद्वारे पञ्जरे विहगोsनीलः I
९५९. गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा।
९६०. जीवितं गलति क्षिप्रं जलमञ्जलिना यथा ।

९६१. न कालो दण्डमुद्यम्य शिर: कृन्तति कस्यचित् |
९६२. नलिनीदलगतजलमतितरलं
९६३. मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ ।
९६४. पिपतिषुरद्य श्वो वा जरावृणोत्कीर्णदेहसारोsपि।
९६५. युज्यते वेष्टनं वायोः आकाशस्य च खण्डनम्।
९६६. अकृत्यं नैव कर्तव्यं प्राणत्यागेSपि संस्थिते।
९६७. अप्रयत्नागताः सेव्याः गृहस्थैः विषयाः सदा।
९६८. आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चारित्रलक्षणाः।
९६९. धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ च अपीडयन् ।
९७०. परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ।

९७१. बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्गं जयते ध्रुवम्।
९७२. अक्रोधेन जयेत् क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् ।
९७३. आत्महेतोः परार्थे वा नर्महास्याश्रयात् तथा ।
९७४. चित्तमिन्द्रियसेनाया नायकं तज्जयाज्जयः।
९७५. मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां वृणे सत्यममृताज्जीविताच्च
९७६. जन्मेदं व्यर्थतां नीतं भवभोगोपलिप्सया ।
९७७. प्राप्ताः श्रियस्सकलकामदुधास्ततः किं
९७८. भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयम्
९७९. भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयम्
९८०. मोक्षस्य न हि वासोऽस्ति न ग्रामान्तरमेव वा ।

९८१. अर्थी तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते।
९८२. ऊधः च्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयः।
९८३. किं गजेन प्रभिन्नेन राजकर्माण्यकुर्वता।
९८४. न गणस्याग्रतो गच्छेत् सिद्धे कार्ये समं फलम् ।
९८५. न स्वल्पस्य कृते भूरि नाशयेन्मतिमान् नरः।
९८६. परिज्ञातोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये ।
९८७. बहवो न विरोद्धव्या दुर्जयो हि महाजनः।
९८८. अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मैथुनमप्रजम्।
९८९. नष्टं मृतमतिक्रान्तं नानुशोचन्ति पण्डिताः।
९९०. अशोच्यानीह भूतानि यो मूढस्तानि शोचति।

९९१. मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न धूमायितं चिरम् ।
९९२. यो यथा वर्तते यस्मिंस्तस्मिन्नेव प्रवर्तयन् ।
९९३. वरं न राज्यं न कुराजराज्यं
९९४. देहे पातिनि का रक्षा यशो रक्ष्यमपातवत् ।
९९५. पण्डिते चैव मूर्खे च बलवत्यपि दुर्बले।
९९६. निमेषमात्रमपि ते वयो गच्छन्न तिष्ठति ।
९९७. जीवितं तदपि जीवितमध्ये गण्यते
९९८. लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् स्तब्धमञ्जलिकर्मणा।
९९९. वशे बलवतां धर्मः सुखं भोगवतामिव।
१०००. शत्रुमुन्मूलयेत् प्राज्ञस्तीक्ष्णं तीक्ष्णेन शत्रुणा।